13,001.000*0001_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 13,001.000*0001_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 13,001.000*0002_01 yaḥ śvetatvam upāgataḥ kṛtayuge tretāyuge raktatāṃ 13,001.000*0002_02 yugme yaḥ kapilaḥ kalau sa bhagavān kṛṣṇatvam abhyāgataḥ 13,001.000*0002_03 yaṃ vedāntavido vadanti munayo yo yogibhir gīyate 13,001.000*0002_04 sa brahmā yadi vā haro yadi hariḥ pāyāj jagad durgateḥ 13,001.000*0002_05 kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsaṃ viddhi nārāyaṇaṃ svayam 13,001.000*0002_06 ko 'nyo hi puṇḍarīkākṣān mahābhāratakṛd bhavet 13,001.000*0003_01 lakṣmīmaṭhanivāso 'haṃ gopālākhyo dvijottamaḥ 13,001.000*0003_02 śrīkṛṣṇaṃ tu namaskṛtya likhyāmi muktikāmyayā 13,001.000*0004_01 śibirād dhāstinapuraṃ prāpya bhārata saṃjayaḥ 13,001.000*0004_02 praviveśa mahāprājño dhṛtarāṣṭraniveśanam 13,001.000*0004_03 śokenāpahataḥ sūto vihvalan bhṛśaduḥkhitaḥ 13,001.000*0004_04 cintayan vaiśasaṃ ghoraṃ sūtaputrasya pāṇḍavaiḥ 13,001.000*0005_00 vaiśaṃpāyanaḥ 13,001.000*0005_01 śaratalpe mahātmānaṃ śayānam aparājitam 13,001.000*0005_02 yudhiṣṭhira upāgamya praṇipatyedam abravīt 13,001.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,001.001a śamo bahuvidhākāraḥ sūkṣma uktaḥ pitāmaha 13,001.001c na ca me hṛdaye śāntir asti kṛtvedam īdṛśam 13,001.002a asminn arthe bahuvidhā śāntir uktā tvayānagha 13,001.002c svakṛte kā nu śāntiḥ syāc chamād bahuvidhād api 13,001.003a śarācitaśarīraṃ hi tīvravraṇam udīkṣya ca 13,001.003c śamaṃ nopalabhe vīra duṣkṛtāny eva cintayan 13,001.004a rudhireṇāvasiktāṅgaṃ prasravantaṃ yathācalam 13,001.004c tvāṃ dṛṣṭvā puruṣavyāghra sīde varṣāsv ivāmbujam 13,001.005a ataḥ kaṣṭataraṃ kiṃ nu matkṛte yat pitāmahaḥ 13,001.005c imām avasthāṃ gamitaḥ pratyamitrai raṇājire 13,001.005e tathaivānye nṛpatayaḥ sahaputrāḥ sabāndhavāḥ 13,001.005f*0006_01 matkṛte nidhanaṃ prāptāḥ kiṃ nu kaṣṭataraṃ tataḥ 13,001.006a vayaṃ hi dhārtarāṣṭrāś ca kālamanyuvaśānugāḥ 13,001.006c kṛtvedaṃ ninditaṃ karma prāpsyāmaḥ kāṃ gatiṃ nṛpa 13,001.006d*0007_01 idaṃ tu dhārtarāṣṭrasya śreyo manye janādhipa 13,001.006d*0007_02 imām avasthāṃ saṃprāptaṃ yad asau tvāṃ na paśyati 13,001.007a ahaṃ tava hy antakaraḥ suhṛdvadhakaras tathā 13,001.007c na śāntim adhigacchāmi paśyaṃs tvāṃ duḥkhitaṃ kṣitau 13,001.007d*0008_01 duryodhano hi samare sahasainyaḥ sahānujaḥ 13,001.007d*0008_02 nihataḥ kṣatradharme 'smin durātmā kulapāṃsanaḥ 13,001.007d*0008_03 na sa paśyati duṣṭātmā tvām adya patitaṃ kṣitau 13,001.007d*0008_04 ataḥ śreyo mṛtaṃ manye neha jīvitam ātmanaḥ 13,001.007d*0008_05 ahaṃ hi samare vīra gamitaḥ śatrubhiḥ kṣayam 13,001.007d*0008_06 abhaviṣyaṃ yadi purā saha bhrātṛbhir acyuta 13,001.007d*0008_07 na tvām evaṃ suduḥkhārtam adrākṣaṃ sāyakārditam 13,001.007d*0008_08 nūnaṃ hi pāpakarmāṇo dhātrā sṛṣṭāḥ sma he nṛpa 13,001.007d*0008_09 anyasminn api loke hi yathā mucyema kilbiṣāt 13,001.007d*0008_10 tathā praśādhi māṃ rājan mama ced icchasi priyam 13,001.008 bhīṣma uvāca 13,001.008a paratantraṃ kathaṃ hetum ātmānam anupaśyasi 13,001.008c karmaṇy asmin mahābhāga sūkṣmaṃ hy etad atīndriyam 13,001.009a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,001.009c saṃvādaṃ mṛtyugautamyoḥ kālalubdhakapannagaiḥ 13,001.010a gautamī nāma kaunteya sthavirā śamasaṃyutā 13,001.010c sarpeṇa daṣṭaṃ svaṃ putram apaśyad gatacetanam 13,001.011a atha taṃ snāyupāśena baddhvā sarpam amarṣitaḥ 13,001.011c lubdhako 'rjunako nāma gautamyāḥ samupānayat 13,001.012a tāṃ cābravīd ayaṃ te sa putrahā pannagādhamaḥ 13,001.012c brūhi kṣipraṃ mahābhāge vadhyatāṃ kena hetunā 13,001.013a agnau prakṣipyatām eṣa cchidyatāṃ khaṇḍaśo 'pi vā 13,001.013c na hy ayaṃ bālahā pāpaś ciraṃ jīvitum arhati 13,001.014 gautamy uvāca 13,001.014a visṛjainam abuddhis tvaṃ na vadhyo 'rjunaka tvayā 13,001.014c ko hy ātmānaṃ guruṃ kuryāt prāptavye sati cintayan 13,001.015a plavante dharmalaghavo loke 'mbhasi yathā plavāḥ 13,001.015c majjanti pāpaguravaḥ śastraṃ skannam ivodake 13,001.015d*0009_01 yadi vāsmiṃs tu nihate pannage 'rjunaka tvayā 13,001.015d*0009_02 jīved ayaṃ bālako me tan na me 'rjunaka priyam 13,001.016a na cāmṛtyur bhavitā vai hate 'smin; ko vātyayaḥ syād ahate 'smiñ janasya 13,001.016b*0010_01 hatvā cainaṃ nāmṛtaḥ syād ayaṃ me 13,001.016b*0010_02 jīvaty asmin ko 'tyayaḥ syād ayaṃ te 13,001.016b*0011_01 nāsyāmṛtatvaṃ bhavitā vai hate 'smiñ 13,001.016b*0011_02 jīvaty asmin ko vyasuḥ syād anante 13,001.016c asyotsarge prāṇayuktasya jantor; mṛtyor lokaṃ ko nu gacched anantam 13,001.017 lubdhaka uvāca 13,001.017a jānāmy evaṃ neha guṇāguṇajñāḥ; sarve niyuktā guravo vai bhavanti 13,001.017c svasthasyaite tūpadeśā bhavanti; tasmāt kṣudraṃ sarpam enaṃ haniṣye 13,001.018a samīpsantaḥ kālayogaṃ tyajanti; sadyaḥ śucaṃ tv arthavidas tyajanti 13,001.018c śreyaḥ kṣayaḥ śocatāṃ nityaśo hi; tasmāt tyājyaṃ jahi śokaṃ hate 'smin 13,001.019 gautamy uvāca 13,001.019a na caivārtir vidyate 'smadvidhānāṃ; dharmārāmaḥ satataṃ sajjano hi 13,001.019c nityāyasto bālajano na cāsti; dharmo hy eṣa prabhavāmy asya nāham 13,001.020a na brāhmaṇānāṃ kopo 'sti kutaḥ kopāc ca yātanā 13,001.020c mārdavāt kṣamyatāṃ sādho mucyatām eṣa pannagaḥ 13,001.021 lubdhaka uvāca 13,001.021a hatvā lābhaḥ śreya evāvyayaṃ syāt; sadyo lābho balavadbhiḥ praśastaḥ 13,001.021c kālāl lābho yas tu sadyo bhaveta; hate śreyaḥ kutsite tvīdṛśe syāt 13,001.022 gautamy uvāca 13,001.022a kārthaprāptir gṛhya śatruṃ nihatya; kā vā śāntiḥ prāpya śatruṃ namuktvā 13,001.022c kasmāt saumya bhujage na kṣameyaṃ; mokṣaṃ vā kiṃ kāraṇaṃ nāsya kuryām 13,001.023 lubdhaka uvāca 13,001.023a asmād ekasmād bahavo rakṣitavyā; naiko bahubhyo gautami rakṣitavyaḥ 13,001.023c kṛtāgasaṃ dharmavidas tyajanti; sarīsṛpaṃ pāpam imaṃ jahi tvam 13,001.024 gautamy uvāca 13,001.024a nāsmin hate pannage putrako me; saṃprāpsyate lubdhaka jīvitaṃ vai 13,001.024c guṇaṃ cānyaṃ nāsya vadhe prapaśye; tasmāt sarpaṃ lubdhaka muñca jīvam 13,001.025 lubdhaka uvāca 13,001.025a vṛtraṃ hatvā devarāṭ śreṣṭhabhāg vai; yajñaṃ hatvā bhāgam avāpa caiva 13,001.025c śūlī devo devavṛttaṃ kuru tvaṃ; kṣipraṃ sarpaṃ jahi mā bhūd viśaṅkā 13,001.026 bhīṣma uvāca 13,001.026a asakṛt procyamānāpi gautamī bhujagaṃ prati 13,001.026c lubdhakena mahābhāgā pāpe naivākaron matim 13,001.027a īṣad ucchvasamānas tu kṛcchrāt saṃstabhya pannagaḥ 13,001.027c utsasarja giraṃ mandāṃ mānuṣīṃ pāśapīḍitaḥ 13,001.028a ko nv arjunaka doṣo 'tra vidyate mama bāliśa 13,001.028c asvatantraṃ hi māṃ mṛtyur vivaśaṃ yad acūcudat 13,001.029a tasyāyaṃ vacanād daṣṭo na kopena na kāmyayā 13,001.029c tasya tat kilbiṣaṃ lubdha vidyate yadi kilbiṣam 13,001.030 lubdhaka uvāca 13,001.030a yady anyavaśagenedaṃ kṛtaṃ te pannagāśubham 13,001.030c kāraṇaṃ vai tvam apy atra tasmāt tvam api kilbiṣī 13,001.031a mṛtpātrasya kriyāyāṃ hi daṇḍacakrādayo yathā 13,001.031c kāraṇatve prakalpyante tathā tvam api pannaga 13,001.032a kilbiṣī cāpi me vadhyaḥ kilbiṣī cāsi pannaga 13,001.032c ātmānaṃ kāraṇaṃ hy atra tvam ākhyāsi bhujaṃgama 13,001.033 sarpa uvāca 13,001.033a sarva ete hy asvavaśā daṇḍacakrādayo yathā 13,001.033c tathāham api tasmān me naiṣa hetur matas tava 13,001.034a atha vā matam etat te te 'py anyonyaprayojakāḥ 13,001.034c kāryakāraṇasaṃdeho bhavaty anyonyacodanāt 13,001.035a evaṃ sati na doṣo me nāsmi vadhyo na kilbiṣī 13,001.035c kilbiṣaṃ samavāye syān manyase yadi kilbiṣam 13,001.035d*0012_01 kilbiṣaṃ manyase hi tvaṃ vadhyam evaṃ prabhāṣase 13,001.036 lubdhaka uvāca 13,001.036a kāraṇaṃ yadi na syād vai na kartā syās tvam apy uta 13,001.036c vināśe kāraṇaṃ tvaṃ ca tasmād vadhyo 'si me mataḥ 13,001.037a asaty api kṛte kārye neha pannaga lipyate 13,001.037c tasmān nātraiva hetuḥ syād vadhyaḥ kiṃ bahu bhāṣase 13,001.038 sarpa uvāca 13,001.038a kāryābhāve kriyā na syāt saty asaty api kāraṇe 13,001.038c tasmāt tvam asmin hetau me vācyo hetur viśeṣataḥ 13,001.039a yady ahaṃ kāraṇatvena mato lubdhaka tattvataḥ 13,001.039c anyaḥ prayoge syād atra kilbiṣī jantunāśane 13,001.040 lubdhaka uvāca 13,001.040a vadhyas tvaṃ mama durbuddhe bālaghātī nṛśaṃsakṛt 13,001.040c bhāṣase kiṃ bahu punar vadhyaḥ san pannagādhama 13,001.041 sarpa uvāca 13,001.041a yathā havīṃṣi juhvānā makhe vai lubdhakartvijaḥ 13,001.041c na phalaṃ prāpnuvanty atra paraloke tathā hy aham 13,001.042 bhīṣma uvāca 13,001.042a tathā bruvati tasmiṃs tu pannage mṛtyucodite 13,001.042c ājagāma tato mṛtyuḥ pannagaṃ cābravīd idam 13,001.043a kālenāhaṃ praṇuditaḥ pannaga tvām acūcudam 13,001.043c vināśahetur nāsya tvam ahaṃ vā prāṇinaḥ śiśoḥ 13,001.044a yathā vāyur jaladharān vikarṣati tatas tataḥ 13,001.044c tadvaj jaladavat sarpa kālasyāhaṃ vaśānugaḥ 13,001.044d*0013_01 tadvidhas tadvaśe cāhaṃ kālasya vaśagaś ciram 13,001.045a sāttvikā rājasāś caiva tāmasā ye ca ke cana 13,001.045c bhāvāḥ kālātmakāḥ sarve pravartante hi jantuṣu 13,001.046a jaṅgamāḥ sthāvarāś caiva divi vā yadi vā bhuvi 13,001.046c sarve kālātmakāḥ sarpa kālātmakam idaṃ jagat 13,001.047a pravṛttayaś ca yā loke tathaiva ca nivṛttayaḥ 13,001.047c tāsāṃ vikṛtayo yāś ca sarvaṃ kālātmakaṃ smṛtam 13,001.048a ādityaś candramā viṣṇur āpo vāyuḥ śatakratuḥ 13,001.048c agniḥ khaṃ pṛthivī mitra oṣadhyo vasavas tathā 13,001.049a saritaḥ sāgarāś caiva bhāvābhāvau ca pannaga 13,001.049c sarve kālena sṛjyante hriyante ca tathā punaḥ 13,001.050a evaṃ jñātvā kathaṃ māṃ tvaṃ sadoṣaṃ sarpa manyase 13,001.050c atha caivaṃgate doṣo mayi tvam api doṣavān 13,001.051 sarpa uvāca 13,001.051a nirdoṣaṃ doṣavantaṃ vā na tvā mṛtyo bravīmy aham 13,001.051c tvayāhaṃ codita iti bravīmy etāvad eva tu 13,001.052a yadi kāle tu doṣo 'sti yadi tatrāpi neṣyate 13,001.052c doṣo naiva parīkṣyo me na hy atrādhikṛtā vayam 13,001.053a nirmokṣas tv asya doṣasya mayā kāryo yathā tathā 13,001.053c mṛtyo vidoṣaḥ syām eva yathā tan me prayojanam 13,001.054 bhīṣma uvāca 13,001.054a sarpo 'thārjunakaṃ prāha śrutaṃ te mṛtyubhāṣitam 13,001.054c nānāgasaṃ māṃ pāśena saṃtāpayitum arhasi 13,001.055 lubdhaka uvāca 13,001.055a mṛtyoḥ śrutaṃ me vacanaṃ tava caiva bhujaṃgama 13,001.055c naiva tāvad vidoṣatvaṃ bhavati tvayi pannaga 13,001.056a mṛtyus tvaṃ caiva hetur hi jantor asya vināśane 13,001.056c ubhayaṃ kāraṇaṃ manye na kāraṇam akāraṇam 13,001.057a dhiṅ mṛtyuṃ ca durātmānaṃ krūraṃ duḥkhakaraṃ satām 13,001.057c tvāṃ caivāhaṃ vadhiṣyāmi pāpaṃ pāpasya kāraṇam 13,001.058 mṛtyur uvāca 13,001.058a vivaśau kālavaśagāv āvāṃ tad diṣṭakāriṇau 13,001.058c nāvāṃ doṣeṇa gantavyau yadi samyak prapaśyasi 13,001.059 lubdhaka uvāca 13,001.059a yuvām ubhau kālavaśau yadi vai mṛtyupannagau 13,001.059c harṣakrodhau kathaṃ syātām etad icchāmi veditum 13,001.060 mṛtyur uvāca 13,001.060a yāḥ kāś cid iha ceṣṭāḥ syuḥ sarvāḥ kālapracoditāḥ 13,001.060c pūrvam evaitad uktaṃ hi mayā lubdhaka kālataḥ 13,001.061a tasmād ubhau kālavaśāv āvāṃ tad diṣṭakāriṇau 13,001.061c nāvāṃ doṣeṇa gantavyau tvayā lubdhaka karhi cit 13,001.062 bhīṣma uvāca 13,001.062a athopagamya kālas tu tasmin dharmārthasaṃśaye 13,001.062c abravīt pannagaṃ mṛtyuṃ lubdham arjunakaṃ ca tam 13,001.063 kāla uvāca 13,001.063a naivāhaṃ nāpy ayaṃ mṛtyur nāyaṃ lubdhaka pannagaḥ 13,001.063c kilbiṣī jantumaraṇe na vayaṃ hi prayojakāḥ 13,001.064a akarod yad ayaṃ karma tan no 'rjunaka codakam 13,001.064c praṇāśahetur nānyo 'sya vadhyate 'yaṃ svakarmaṇā 13,001.065a yad anena kṛtaṃ karma tenāyaṃ nidhanaṃ gataḥ 13,001.065c vināśahetuḥ karmāsya sarve karmavaśā vayam 13,001.066a karmadāyādavāṃl lokaḥ karmasaṃbandhalakṣaṇaḥ 13,001.066c karmāṇi codayantīha yathānyonyaṃ tathā vayam 13,001.067a yathā mṛtpiṇḍataḥ kartā kurute yad yad icchati 13,001.067c evam ātmakṛtaṃ karma mānavaḥ pratipadyate 13,001.068a yathā chāyātapau nityaṃ susaṃbaddhau nirantaram 13,001.068c tathā karma ca kartā ca saṃbaddhāv ātmakarmabhiḥ 13,001.069a evaṃ nāhaṃ na vai mṛtyur na sarpo na tathā bhavān 13,001.069c na ceyaṃ brāhmaṇī vṛddhā śiśur evātra kāraṇam 13,001.070a tasmiṃs tathā bruvāṇe tu brāhmaṇī gautamī nṛpa 13,001.070c svakarmapratyayāṃl lokān matvārjunakam abravīt 13,001.071a naiva kālo na bhujago na mṛtyur iha kāraṇam 13,001.071c svakarmabhir ayaṃ bālaḥ kālena nidhanaṃ gataḥ 13,001.072a mayā ca tat kṛtaṃ karma yenāyaṃ me mṛtaḥ sutaḥ 13,001.072c yātu kālas tathā mṛtyur muñcārjunaka pannagam 13,001.073 bhīṣma uvāca 13,001.073a tato yathāgataṃ jagmur mṛtyuḥ kālo 'tha pannagaḥ 13,001.073c abhūd viroṣo 'rjunako viśokā caiva gautamī 13,001.074a etac chrutvā śamaṃ gaccha mā bhūś cintāparo nṛpa 13,001.074c svakarmapratyayāṃl lokāṃs trīn viddhi manujarṣabha 13,001.075a na tu tvayā kṛtaṃ pārtha nāpi duryodhanena vai 13,001.075c kālena tat kṛtaṃ viddhi vihatā yena pārthivāḥ 13,001.076 vaiśaṃpāyana uvāca 13,001.076a ity etad vacanaṃ śrutvā babhūva vigatajvaraḥ 13,001.076c yudhiṣṭhiro mahātejāḥ papracchedaṃ ca dharmavit 13,002.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,002.001a pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada 13,002.001c śrutaṃ me mahad ākhyānam idaṃ matimatāṃ vara 13,002.002a bhūyas tu śrotum icchāmi dharmārthasahitaṃ nṛpa 13,002.002c kathyamānaṃ tvayā kiṃ cit tan me vyākhyātum arhasi 13,002.003a kena mṛtyur gṛhasthena dharmam āśritya nirjitaḥ 13,002.003c ity etat sarvam ācakṣva tattvena mama pārthiva 13,002.004 bhīṣma uvāca 13,002.004a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,002.004c yathā mṛtyur gṛhasthena dharmam āśritya nirjitaḥ 13,002.005a manoḥ prajāpate rājann ikṣvākur abhavat sutaḥ 13,002.005c tasya putraśataṃ jajñe nṛpateḥ sūryavarcasaḥ 13,002.006a daśamas tasya putras tu daśāśvo nāma bhārata 13,002.006c māhiṣmatyām abhūd rājā dharmātmā satyavikramaḥ 13,002.007a daśāśvasya sutas tv āsīd rājā paramadhārmikaḥ 13,002.007c satye tapasi dāne ca yasya nityaṃ rataṃ manaḥ 13,002.008a madirāśva iti khyātaḥ pṛthivyāṃ pṛthivīpatiḥ 13,002.008c dhanurvede ca vede ca nirato yo 'bhavat sadā 13,002.009a madirāśvasya putras tu dyutimān nāma pārthivaḥ 13,002.009c mahābhāgo mahātejā mahāsattvo mahābalaḥ 13,002.010a putro dyutimatas tv āsīt suvīro nāma pārthivaḥ 13,002.010a*0014_01 rājā paramadhārmikaḥ 13,002.010a*0014_02 sarvalokeṣu vikhyātaḥ 13,002.010c dharmātmā kośavāṃś cāpi devarāja ivāparaḥ 13,002.011a suvīrasya tu putro 'bhūt sarvasaṃgrāmadurjayaḥ 13,002.011c durjayety abhivikhyātaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ 13,002.011d*0015_01 sudurjaya iti khyātaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 13,002.012a durjayasyendravapuṣaḥ putro 'gnisadṛśadyutiḥ 13,002.012c duryodhano nāma mahān rājāsīd rājasattama 13,002.012d*0016_01 ikṣvākos tu śataṃ putrā daśāśvo daśamaḥ smṛtaḥ 13,002.012d*0016_02 māhiṣmatyām abhūd rājā madirāśvas tato 'bhavat 13,002.012d*0016_03 tasya ca dyutimān nāma suvīras tasya cātmajaḥ 13,002.012d*0016_04 durjayas tasya tasyāpi duryodhana iti smṛtaḥ 13,002.013a tasyendrasamavīryasya saṃgrāmeṣv anivartinaḥ 13,002.013c viṣayaś ca prabhāvaś ca tulyam evābhyavartata 13,002.013d*0017_01 viṣaye vāsavas tasya samyag eva pravarṣati 13,002.014a ratnair dhanaiś ca paśubhiḥ sasyaiś cāpi pṛthagvidhaiḥ 13,002.014c nagaraṃ viṣayaś cāsya pratipūrṇaṃ tadābhavat 13,002.015a na tasya viṣaye cābhūt kṛpaṇo nāpi durgataḥ 13,002.015c vyādhito vā kṛśo vāpi tasmin nābhūn naraḥ kva cit 13,002.015d*0018_01 vyādhito durgataś caiva puruṣaḥ pratyadṛśyata 13,002.016a sudakṣiṇo madhuravāg anasūyur jitendriyaḥ 13,002.016c dharmātmā cānṛśaṃsaś ca vikrānto 'thāvikatthanaḥ 13,002.017a yajvā vadānyo medhāvī brahmaṇyaḥ satyasaṃgaraḥ 13,002.017c na cāvamantā dātā ca vedavedāṅgapāragaḥ 13,002.018a taṃ narmadā devanadī puṇyā śītajalā śivā 13,002.018c cakame puruṣaśreṣṭhaṃ svena bhāvena bhārata 13,002.019a tasya jajñe tadā nadyāṃ kanyā rājīvalocanā 13,002.019c nāmnā sudarśanā rājan rūpeṇa ca sudarśanā 13,002.020a tādṛgrūpā na nārīṣu bhūtapūrvā yudhiṣṭhira 13,002.020c duryodhanasutā yādṛg abhavad varavarṇinī 13,002.021a tām agniś cakame sākṣād rājakanyāṃ sudarśanām 13,002.021b*0019_01 sā cāgniśaraṇe rājñaḥ śuśrūṣākṛtaniścayā 13,002.021b*0019_02 niyuktā pitṛsaṃdeśād ārirādhayiṣuḥ śikhim 13,002.021b*0019_03 tasyā manoramaṃ rūpaṃ dṛṣṭvā devo hutāśanaḥ 13,002.021b*0019_04 agniḥ 13,002.021b*0019_04 manmathena samāviṣṭaḥ patnītve yatate mithaḥ 13,002.021b*0019_05 bhaja mām anavadyāṅgi kāmāt kamalalocane 13,002.021b*0019_06 rambhoru mṛgaśāvākṣi pūrṇacandranibhānane 13,002.021b*0019_07 tavedaṃ padmapatrākṣaṃ mukhaṃ dṛṣṭvā manoharam 13,002.021b*0019_08 bhrūlatālalitaṃ kāntam anaṅgo bādhate hi mām 13,002.021b*0019_09 lalāṭaṃ candralekhābhaṃ śiroruhavibhūṣitam 13,002.021b*0019_10 dṛṣṭvā te patralekhāṅkam anaṅgo bādhate bhṛśam 13,002.021b*0019_11 bālātapenākulitaṃ sasvedapulakodgamam 13,002.021b*0019_12 bimbādharoṣṭhaṃ vadanaṃ vibuddham iva paṅkajam 13,002.021b*0019_13 atīva cāruvibhrāntaṃ mudam āvahate mama 13,002.021b*0019_14 dantaprākāraniyatā vāṇī tava surakṣitā 13,002.021b*0019_15 tāmrapallavasaṃkāśā jihveyaṃ te manoharā 13,002.021b*0019_16 samāḥ snigdhāḥ sujātāś ca sahitāś ca dvijās tava 13,002.021b*0019_17 dvijapriye prasīdasva bhaja māṃ subhagā hy asi 13,002.021b*0019_18 manojñaṃ sukṛtāpāṅgaṃ mukhaṃ tava manoharam 13,002.021b*0019_19 stanau te saṃhatau bhīru hārābharaṇabhūṣitau 13,002.021b*0019_20 pakvabilvapratīkāśau karkaśau saṃgamakṣamau 13,002.021b*0019_21 bhīṣmaḥ 13,002.021b*0019_21 gambhīranābhisubhage bhaja māṃ varavarṇini 13,002.021b*0019_22 saivam uktā virahite pāvakena mahātmanā 13,002.021b*0019_23 īṣad ākampihṛdayā vrīḍitā vākyam abravīt 13,002.021b*0019_24 nanu nāma kulīnānāṃ kanyakānāṃ viśeṣataḥ 13,002.021b*0019_25 mātā pitā prabhavataḥ pradāne bāndhavāś ca ye 13,002.021b*0019_26 pāṇigrahaṇamantraiś ca hute caiva vibhāvasau 13,002.021b*0019_27 satāṃ madhye niviṣṭāyāḥ kanyāyāḥ śaraṇaṃ patiḥ 13,002.021b*0019_28 sāhaṃ nātmavaśā deva pitaraṃ varayasva me 13,002.021b*0019_29 atha nāticirāt kālād rājā duryodhanaḥ kila 13,002.021b*0019_30 yajñasaṃbhāranipuṇān mantrīn āhūya coktavān 13,002.021b*0019_31 yajñaṃ yakṣye 'ham iti vai saṃbhārāḥ saṃbhriyantu me 13,002.021b*0019_32 tataḥ samāhitas tasya yajño brāhmaṇasattamaiḥ 13,002.021c bhūtvā ca brāhmaṇaḥ sākṣād varayām āsa taṃ nṛpam 13,002.021d*0020_01 viprarūpī hutavaho nṛpaṃ kanyām ayācata 13,002.021d*0021_01 na tu rājā pradānāya tasmai bhāvam akalpayat 13,002.022a daridraś cāsavarṇaś ca mamāyam iti pārthivaḥ 13,002.022c na ditsati sutāṃ tasmai tāṃ viprāya sudarśanām 13,002.022d*0022_01 iti tasmai na vai kanyāṃ ditsāṃ cakre narādhipaḥ 13,002.023a tato 'sya vitate yajñe naṣṭo 'bhūd dhavyavāhanaḥ 13,002.023c tato duryodhano rājā vākyam āhartvijas tadā 13,002.024a duṣkṛtaṃ mama kiṃ nu syād bhavatāṃ vā dvijarṣabhāḥ 13,002.024c yena nāśaṃ jagāmāgniḥ kṛtaṃ kupuruṣeṣv iva 13,002.025a na hy alpaṃ duṣkṛtaṃ no 'sti yenāgnir nāśam āgataḥ 13,002.025c bhavatāṃ vātha vā mahyaṃ tattvenaitad vimṛśyatām 13,002.026a etad rājño vacaḥ śrutvā viprās te bharatarṣabha 13,002.026c niyatā vāgyatāś caiva pāvakaṃ śaraṇaṃ yayuḥ 13,002.027a tān darśayām āsa tadā bhagavān havyavāhanaḥ 13,002.027b*0023_01 atha dīkṣām upetasya yajñe tasya mahātmanaḥ 13,002.027b*0023_02 āhito havanārthāya vedyām agniḥ praṇaśyata 13,002.027b*0023_03 tataḥ sa bhīto nṛpatir bhṛśaṃ pravyathitendriyaḥ 13,002.027b*0023_04 mantriṇo brāhmaṇāṃś caiva papraccha kim idaṃ bhavet 13,002.027b*0023_05 yajñe samiddho bhagavān naṣṭo me havyavāhanaḥ 13,002.027b*0023_06 saṃmantrakuśalais tais tu brāhmaṇair vedapāragaiḥ 13,002.027b*0023_07 amānuṣo vikāro 'yam iti tair eva bodhitaḥ 13,002.027b*0023_08 dharmavighnakaraṃ vīra naitat tvayy upapadyate 13,002.027b*0023_09 stūyatāṃ bhagavān vahnir brāhmaṇair vedapāragaiḥ 13,002.027b*0023_10 ṛtvigbhir mantrakuśalair gīyatāṃ vai hutāśanaḥ 13,002.027b*0023_11 atha ṛksāmayajuṣāṃ pāragair vedapāragaiḥ 13,002.027b*0023_12 vedatattvārthakuśalaiḥ stutaḥ stomapuraskṛtaiḥ 13,002.027b*0023_13 guhyeṣu nāmadheyeṣu kīrtyamāneṣu pāvakaḥ 13,002.027c svaṃ rūpaṃ dīptimat kṛtvā śaradarkasamadyutiḥ 13,002.028a tato mahātmā tān āha dahano brāhmaṇarṣabhān 13,002.028c varayāmy ātmano 'rthāya duryodhanasutām iti 13,002.029a tatas te kālyam utthāya tasmai rājñe nyavedayan 13,002.029c brāhmaṇā vismitāḥ sarve yad uktaṃ citrabhānunā 13,002.030a tataḥ sa rājā tac chrutvā vacanaṃ brahmavādinām 13,002.030c avāpya paramaṃ harṣaṃ tatheti prāha buddhimān 13,002.031a prāyācata nṛpaḥ śulkaṃ bhagavantaṃ vibhāvasum 13,002.031c nityaṃ sāṃnidhyam iha te citrabhāno bhaved iti 13,002.031e tam āha bhagavān agnir evam astv iti pārthivam 13,002.032a tataḥ sāṃnidhyam adhyāpi māhiṣmatyāṃ vibhāvasoḥ 13,002.032c dṛṣṭaṃ hi sahadevena diśo vijayatā tadā 13,002.033a tatas tāṃ samalaṃkṛtya kanyām ahatavāsasam 13,002.033c dadau duryodhano rājā pāvakāya mahātmane 13,002.034a pratijagrāha cāgnis tāṃ rājaputrīṃ sudarśanām 13,002.034c vidhinā vedadṛṣṭena vasor dhārām ivādhvare 13,002.035a tasyā rūpeṇa śīlena kulena vapuṣā śriyā 13,002.035c abhavat prītimān agnir garbhaṃ tasyāṃ samādadhe 13,002.036a tasyāṃ samabhavat putro nāmnāgneyaḥ sudarśanaḥ 13,002.036b*0024_01 sudarśanas tu rūpeṇa pūrṇendusadṛśopamaḥ 13,002.036c śiśur evādhyagāt sarvaṃ sa ca brahma sanātanam 13,002.037a athaughavān nāma nṛpo nṛgasyāsīt pitāmahaḥ 13,002.037c tasyāpy oghavatī kanyā putraś caugharatho 'bhavat 13,002.038a tām oghavān dadau tasmai svayam oghavatīṃ sutām 13,002.038c sudarśanāya viduṣe bhāryārthe devarūpiṇīm 13,002.039a sa gṛhasthāśramaratas tayā saha sudarśanaḥ 13,002.039c kurukṣetre 'vasad rājann oghavatyā samanvitaḥ 13,002.040a gṛhasthaś cāvajeṣyāmi mṛtyum ity eva sa prabho 13,002.040c pratijñām akarod dhīmān dīptatejā viśāṃ pate 13,002.041a tām athaughavatīṃ rājan sa pāvakasuto 'bravīt 13,002.041c atitheḥ pratikūlaṃ te na kartavyaṃ kathaṃ cana 13,002.042a yena yena ca tuṣyeta nityam eva tvayātithiḥ 13,002.042c apy ātmanaḥ pradānena na te kāryā vicāraṇā 13,002.043a etad vrataṃ mama sadā hṛdi saṃparivartate 13,002.043c gṛhasthānāṃ hi suśroṇi nātither vidyate param 13,002.044a pramāṇaṃ yadi vāmoru vacas te mama śobhane 13,002.044c idaṃ vacanam avyagrā hṛdi tvaṃ dhārayeḥ sadā 13,002.045a niṣkrānte mayi kalyāṇi tathā saṃnihite 'naghe 13,002.045c nātithis te 'vamantavyaḥ pramāṇaṃ yady ahaṃ tava 13,002.046a tam abravīd oghavatī yatā mūrdhni kṛtāñjaliḥ 13,002.046c na me tvadvacanāt kiṃ cid akartavyaṃ kathaṃ cana 13,002.047a jigīṣamāṇaṃ tu gṛhe tadā mṛtyuḥ sudarśanam 13,002.047c pṛṣṭhato 'nvagamad rājan randhrānveṣī tadā sadā 13,002.048a idhmārthaṃ tu gate tasminn agniputre sudarśane 13,002.048c atithir brāhmaṇaḥ śrīmāṃs tām āhaughavatīṃ tadā 13,002.049a ātithyaṃ dattam icchāmi tvayādya varavarṇini 13,002.049c pramāṇaṃ yadi dharmas te gṛhasthāśramasaṃmataḥ 13,002.050a ity uktā tena vipreṇa rājaputrī yaśasvinī 13,002.050c vidhinā pratijagrāha vedoktena viśāṃ pate 13,002.051a āsanaṃ caiva pādyaṃ ca tasmai dattvā dvijātaye 13,002.051c provācaughavatī vipraṃ kenārthaḥ kiṃ dadāmi te 13,002.052a tām abravīt tato vipro rājaputrīṃ sudarśanām 13,002.052c tvayā mamārthaḥ kalyāṇi nirviśaṅke tad ācara 13,002.053a yadi pramāṇaṃ dharmas te gṛhasthāśramasaṃmataḥ 13,002.053c pradānenātmano rājñi kartum arhasi me priyam 13,002.054a tathā saṃchandyamāno 'nyair īpsitair nṛpakanyayā 13,002.054c nānyam ātmapradānāt sa tasyā vavre varaṃ dvijaḥ 13,002.055a sā tu rājasutā smṛtvā bhartur vacanam āditaḥ 13,002.055c tatheti lajjamānā sā tam uvāca dvijarṣabham 13,002.056a tato rahaḥ sa viprarṣiḥ sā caivopaviveśa ha 13,002.056c saṃsmṛtya bhartur vacanaṃ gṛhasthāśramakāṅkṣiṇaḥ 13,002.057a athedhmān samupādāya sa pāvakir upāgamat 13,002.057c mṛtyunā raudrabhāvena nityaṃ bandhur ivānvitaḥ 13,002.058a tatas tv āśramam āgamya sa pāvakasutas tadā 13,002.058c tām ājuhāvaughavatīṃ kvāsi yāteti cāsakṛt 13,002.059a tasmai prativacaḥ sā tu bhartre na pradadau tadā 13,002.059c karābhyāṃ tena vipreṇa spṛṣṭā bhartṛvratā satī 13,002.060a ucchiṣṭāsmīti manvānā lajjitā bhartur eva ca 13,002.060c tūṣṇīṃbhūtābhavat sādhvī na covācātha kiṃ cana 13,002.061a atha tāṃ punar evedaṃ provāca sa sudarśanaḥ 13,002.061c kva sā sādhvī kva sā yātā garīyaḥ kim ato mama 13,002.062a pativratā satyaśīlā nityaṃ caivārjave ratā 13,002.062c kathaṃ na pratyudety adya smayamānā yathā purā 13,002.063a uṭajasthas tu taṃ vipraḥ pratyuvāca sudarśanam 13,002.063c atithiṃ viddhi saṃprāptaṃ pāvake brāhmaṇaṃ ca mām 13,002.064a anayā chandyamāno 'haṃ bhāryayā tava sattama 13,002.064c tais tair atithisatkārair ārjave 'syā dṛḍhaṃ manaḥ 13,002.065a anena vidhinā seyaṃ mām arcati śubhānanā 13,002.065c anurūpaṃ yad atrādya tad bhavān vaktum arhati 13,002.066a kūṭamudgarahastas tu mṛtyus taṃ vai samanvayāt 13,002.066c hīnapratijñam atrainaṃ vadhiṣyāmīti cintayan 13,002.067a sudarśanas tu manasā karmaṇā cakṣuṣā girā 13,002.067c tyakterṣyas tyaktamanyuś ca smayamāno 'bravīd idam 13,002.068a surataṃ te 'stu viprāgrya prītir hi paramā mama 13,002.068c gṛhasthasya hi dharmo 'gryaḥ saṃprāptātithipūjanam 13,002.069a atithiḥ pūjito yasya gṛhasthasya tu gacchati 13,002.069b*0025_01 hīnapratijñam atraikaṃ saṃprāptasya tu gacchati 13,002.069c nānyas tasmāt paro dharma iti prāhur manīṣiṇaḥ 13,002.070a prāṇā hi mama dārāś ca yac cānyad vidyate vasu 13,002.070c atithibhyo mayā deyam iti me vratam āhitam 13,002.071a niḥsaṃdigdhaṃ mayā vākyam etat te samudāhṛtam 13,002.071c tenāhaṃ vipra satyena svayam ātmānam ālabhe 13,002.072a pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam 13,002.072c buddhir ātmā manaḥ kālo diśaś caiva guṇā daśa 13,002.073a nityam ete hi paśyanti dehināṃ dehasaṃśritāḥ 13,002.073c sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ cāpi karma dharmabhṛtāṃ vara 13,002.074a yathaiṣā nānṛtā vāṇī mayādya samudāhṛtā 13,002.074c tena satyena māṃ devāḥ pālayantu dahantu vā 13,002.075a tato nādaḥ samabhavad dikṣu sarvāsu bhārata 13,002.075c asakṛt satyam ity eva naitan mithyeti sarvaśaḥ 13,002.076a uṭajāt tu tatas tasmān niścakrāma sa vai dvijaḥ 13,002.076c vapuṣā khaṃ ca bhūmiṃ ca vyāpya vāyur ivodyataḥ 13,002.077a svareṇa vipraḥ śaikṣeṇa trīṃl lokān anunādayan 13,002.077c uvāca cainaṃ dharmajñaṃ pūrvam āmantrya nāmataḥ 13,002.078a dharmo 'ham asmi bhadraṃ te jijñāsārthaṃ tavānagha 13,002.078c prāptaḥ satyaṃ ca te jñātvā prītir me paramā tvayi 13,002.079a vijitaś ca tvayā mṛtyur yo 'yaṃ tvām anugacchati 13,002.079c randhrānveṣī tava sadā tvayā dhṛtyā vaśīkṛtaḥ 13,002.080a na cāsti śaktis trailokye kasya cit puruṣottama 13,002.080c pativratām imāṃ sādhvīṃ tavodvīkṣitum apy uta 13,002.081a rakṣitā tvadguṇair eṣā pativrataguṇais tathā 13,002.081c adhṛṣyā yad iyaṃ brūyāt tathā tan nānyathā bhavet 13,002.082a eṣā hi tapasā svena saṃyuktā brahmavādinī 13,002.082c pāvanārthaṃ ca lokasya saricchreṣṭhā bhaviṣyati 13,002.083a ardhenaughavatī nāma tvām ardhenānuyāsyati 13,002.083c śarīreṇa mahābhāgā yogo hy asyā vaśe sthitaḥ 13,002.084a anayā saha lokāṃś ca gantāsi tapasārjitān 13,002.084c yatra nāvṛttim abhyeti śāśvatāṃs tān sanātanān 13,002.085a anena caiva dehena lokāṃs tvam abhipatsyase 13,002.085c nirjitaś ca tvayā mṛtyur aiśvaryaṃ ca tavottamam 13,002.086a pañca bhūtāny atikrāntaḥ svavīryāc ca manobhavaḥ 13,002.086c gṛhasthadharmeṇānena kāmakrodhau ca te jitau 13,002.087a sneho rāgaś ca tandrī ca moho drohaś ca kevalaḥ 13,002.087c tava śuśrūṣayā rājan rājaputryā vinirjitāḥ 13,002.088 bhīṣma uvāca 13,002.088a śuklānāṃ tu sahasreṇa vājināṃ ratham uttamam 13,002.088c yuktaṃ pragṛhya bhagavān vyavasāyo jagāma tam 13,002.089a mṛtyur ātmā ca lokāś ca jitā bhūtāni pañca ca 13,002.089c buddhiḥ kālo mano vyoma kāmakrodhau tathaiva ca 13,002.090a tasmād gṛhāśramasthasya nānyad daivatam asti vai 13,002.090c ṛte 'tithiṃ naravyāghra manasaitad vicāraya 13,002.091a atithiḥ pūjito yasya dhyāyate manasā śubham 13,002.091c na tat kratuśatenāpi tulyam āhur manīṣiṇaḥ 13,002.092a pātraṃ tv atithim āsādya śīlāḍhyaṃ yo na pūjayet 13,002.092c sa dattvā sukṛtaṃ tasya kṣapayeta hy anarcitaḥ 13,002.093a etat te kathitaṃ putra mayākhyānam anuttamam 13,002.093c yathā hi vijito mṛtyur gṛhasthena purābhavat 13,002.094a dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyam idam ākhyānam uttamam 13,002.094c bubhūṣatābhimantavyaṃ sarvaduścaritāpaham 13,002.095a ya idaṃ kathayed vidvān ahany ahani bhārata 13,002.095c sudarśanasya caritaṃ puṇyāṃl lokān avāpnuyāt 13,003.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,003.001a brāhmaṇyaṃ yadi duṣprāpaṃ tribhir varṇair narādhipa 13,003.001c kathaṃ prāptaṃ mahārāja kṣatriyeṇa mahātmanā 13,003.002a viśvāmitreṇa dharmātman brāhmaṇatvaṃ nararṣabha 13,003.002c śrotum icchāmi tattvena tan me brūhi pitāmaha 13,003.003a tena hy amitavīryeṇa vasiṣṭhasya mahātmanaḥ 13,003.003c hataṃ putraśataṃ sadyas tapasā prapitāmaha 13,003.004a yātudhānāś ca bahavo rākṣasās tigmatejasaḥ 13,003.004c manyunāviṣṭadehena sṛṣṭāḥ kālāntakopamāḥ 13,003.005a mahān kuśikavaṃśaś ca brahmarṣiśatasaṃkulaḥ 13,003.005c sthāpito naraloke 'smin vidvān brāhmaṇasaṃstutaḥ 13,003.006a ṛcīkasyātmajaś caiva śunaḥśepo mahātapāḥ 13,003.006c vimokṣito mahāsatrāt paśutām abhyupāgataḥ 13,003.007a hariścandrakratau devāṃs toṣayitvātmatejasā 13,003.007c putratām anusaṃprāpto viśvāmitrasya dhīmataḥ 13,003.008a nābhivādayate jyeṣṭhaṃ devarātaṃ narādhipa 13,003.008c putrāḥ pañcaśatāś cāpi śaptāḥ śvapacatāṃ gatāḥ 13,003.009a triśaṅkur bandhusaṃtyakta ikṣvākuḥ prītipūrvakam 13,003.009c avākśirā divaṃ nīto dakṣiṇām āśrito diśam 13,003.010a viśvāmitrasya vipulā nadī rājarṣisevitā 13,003.010c kauśikīti śivā puṇyā brahmarṣigaṇasevitā 13,003.011a tapovighnakarī caiva pañcacūḍā susaṃmatā 13,003.011c rambhā nāmāpsarāḥ śāpād yasya śailatvam āgatā 13,003.012a tathaivāsya bhayād baddhvā vasiṣṭhaḥ salile purā 13,003.012c ātmānaṃ majjayām āsa vipāśaḥ punar utthitaḥ 13,003.013a tadāprabhṛti puṇyā hi vipāśābhūn mahānadī 13,003.013c vikhyātā karmaṇā tena vasiṣṭhasya mahātmanaḥ 13,003.014a vāgbhiś ca bhagavān yena devasenāgragaḥ prabhuḥ 13,003.014c stutaḥ prītamanāś cāsīc chāpāc cainam amocayat 13,003.015a dhruvasyauttānapādasya brahmarṣīṇāṃ tathaiva ca 13,003.015c madhye jvalati yo nityam udīcīm āśrito diśam 13,003.016a tasyaitāni ca karmāṇi tathānyāni ca kaurava 13,003.016c kṣatriyasyety ato jātam idaṃ kautūhalaṃ mama 13,003.017a kim etad iti tattvena prabrūhi bharatarṣabha 13,003.017c dehāntaram anāsādya kathaṃ sa brāhmaṇo 'bhavat 13,003.018a etat tattvena me rājan sarvam ākhyātum arhasi 13,003.018c mataṃgasya yathātattvaṃ tathaivaitad bravīhi me 13,003.019a sthāne mataṃgo brāhmaṇyaṃ nālabhad bharatarṣabha 13,003.019c caṇḍālayonau jāto hi kathaṃ brāhmaṇyam āpnuyāt 13,004.001 bhīṣma uvāca 13,004.001a śrūyatāṃ pārtha tattvena viśvāmitro yathā purā 13,004.001c brāhmaṇatvaṃ gatas tāta brahmarṣitvaṃ tathaiva ca 13,004.002a bharatasyānvaye caivājamīḍho nāma pārthivaḥ 13,004.002c babhūva bharataśreṣṭha yajvā dharmabhṛtāṃ varaḥ 13,004.003a tasya putro mahān āsīj jahnur nāma nareśvaraḥ 13,004.003c duhitṛtvam anuprāptā gaṅgā yasya mahātmanaḥ 13,004.004a tasyātmajas tulyaguṇaḥ sindhudvīpo mahāyaśāḥ 13,004.004c sindhudvīpāc ca rājarṣir balākāśvo mahābalaḥ 13,004.005a vallabhas tasya tanayaḥ sākṣād dharma ivāparaḥ 13,004.005c kuśikas tasya tanayaḥ sahasrākṣasamadyutiḥ 13,004.006a kuśikasyātmajaḥ śrīmān gādhir nāma janeśvaraḥ 13,004.006c aputraḥ sa mahābāhur vanavāsam udāvasat 13,004.007a kanyā jajñe sutā tasya vane nivasataḥ sataḥ 13,004.007c nāmnā satyavatī nāma rūpeṇāpratimā bhuvi 13,004.008a tāṃ vavre bhārgavaḥ śrīmāṃś cyavanasyātmajaḥ prabhuḥ 13,004.008c ṛcīka iti vikhyāto vipule tapasi sthitaḥ 13,004.009a sa tāṃ na pradadau tasmai ṛcīkāya mahātmane 13,004.009c daridra iti matvā vai gādhiḥ śatrunibarhaṇaḥ 13,004.010a pratyākhyāya punar yāntam abravīd rājasattamaḥ 13,004.010c śulkaṃ pradīyatāṃ mahyaṃ tato vetsyasi me sutām 13,004.011 ṛcīka uvāca 13,004.011a kiṃ prayacchāmi rājendra tubhyaṃ śulkam ahaṃ nṛpa 13,004.011c duhitur brūhy asaṃsakto mātrābhūt te vicāraṇā 13,004.012 gādhir uvāca 13,004.012a candraraśmiprakāśānāṃ hayānāṃ vātaraṃhasām 13,004.012c ekataḥ śyāmakarṇānāṃ sahasraṃ dehi bhārgava 13,004.013 bhīṣma uvāca 13,004.013a tataḥ sa bhṛguśārdūlaś cyavanasyātmajaḥ prabhuḥ 13,004.013c abravīd varuṇaṃ devam ādityaṃ patim ambhasām 13,004.014a ekataḥ śyāmakarṇānāṃ hayānāṃ candravarcasām 13,004.014c sahasraṃ vātavegānāṃ bhikṣe tvāṃ devasattama 13,004.015a tatheti varuṇo deva ādityo bhṛgusattamam 13,004.015c uvāca yatra te chandas tatrotthāsyanti vājinaḥ 13,004.016a dhyātamātre ṛcīkena hayānāṃ candravarcasām 13,004.016c gaṅgājalāt samuttasthau sahasraṃ vipulaujasām 13,004.017a adūre kanyakubjasya gaṅgāyās tīram uttamam 13,004.017c aśvatīrthaṃ tad adyāpi mānavāḥ paricakṣate 13,004.018a tat tadā gādhaye tāta sahasraṃ vājināṃ śubham 13,004.018c ṛcīkaḥ pradadau prītaḥ śulkārthaṃ japatāṃ varaḥ 13,004.019a tataḥ sa vismito rājā gādhiḥ śāpabhayena ca 13,004.019c dadau tāṃ samalaṃkṛtya kanyāṃ bhṛgusutāya vai 13,004.020a jagrāha pāṇiṃ vidhinā tasya brahmarṣisattamaḥ 13,004.020c sā ca taṃ patim āsādya paraṃ harṣam avāpa ha 13,004.021a sa tutoṣa ca viprarṣis tasyā vṛttena bhārata 13,004.021c chandayām āsa caivaināṃ vareṇa varavarṇinīm 13,004.021d*0025_01 sā ca vavre varaṃ tasmāt putraṃ brahmarṣisattamam 13,004.022a mātre tat sarvam ācakhyau sā kanyā rājasattamam 13,004.022c atha tām abravīn mātā sutāṃ kiṃ cid avāṅmukhīm 13,004.023a mamāpi putri bhartā te prasādaṃ kartum arhati 13,004.023c apatyasya pradānena samarthaḥ sa mahātapāḥ 13,004.024a tataḥ sā tvaritaṃ gatvā tat sarvaṃ pratyavedayat 13,004.024c mātuś cikīrṣitaṃ rājann ṛcīkas tām athābravīt 13,004.025a guṇavantam apatyaṃ vai tvaṃ ca sā janayiṣyathaḥ 13,004.025c jananyās tava kalyāṇi mā bhūd vai praṇayo 'nyathā 13,004.026a tava caiva guṇaślāghī putra utpatsyate śubhe 13,004.026c asmadvaṃśakaraḥ śrīmāṃs tava bhrātā ca vaṃśakṛt 13,004.027a ṛtusnātā ca sāśvatthaṃ tvaṃ ca vṛkṣam udumbaram 13,004.027c pariṣvajethāḥ kalyāṇi tata iṣṭam avāpsyathaḥ 13,004.028a carudvayam idaṃ caiva mantrapūtaṃ śucismite 13,004.028c tvaṃ ca sā copayuñjīthāṃ tataḥ putrāv avāpsyathaḥ 13,004.029a tataḥ satyavatī hṛṣṭā mātaraṃ pratyabhāṣata 13,004.029c yad ṛcīkena kathitaṃ tac cācakhyau carudvayam 13,004.029d*0026_01 atha mātā sutā cāpi vyatyāsena carudvayam 13,004.029d*0026_02 bhuktavatyau mahārāja tato garbham upeṣyataḥ 13,004.029d*0026_03 dṛṣṭvā kadā cit svāṃ bhāryām ṛcīkas tv abravīd vacaḥ 13,004.030a tām uvāca tato mātā sutāṃ satyavatīṃ tadā 13,004.030c putri mūrdhnā prapannāyāḥ kuruṣva vacanaṃ mama 13,004.031a bhartrā ya eṣa dattas te carur mantrapuraskṛtaḥ 13,004.031c etaṃ prayaccha mahyaṃ tvaṃ madīyaṃ tvaṃ gṛhāṇa ca 13,004.032a vyatyāsaṃ vṛkṣayoś cāpi karavāva śucismite 13,004.032b*0027_01 vṛkṣayor api vyatyāsaṃ kuryāva varavarṇini 13,004.032c yadi pramāṇaṃ vacanaṃ mama mātur anindite 13,004.032d*0028_01 svam apatyaṃ viśiṣṭaṃ hi sarva icchaty anāvilam 13,004.033a vyaktaṃ bhagavatā cātra kṛtam evaṃ bhaviṣyati 13,004.033c tato me tvaccarau bhāvaḥ pādape ca sumadhyame 13,004.033e kathaṃ viśiṣṭo bhrātā te bhaved ity eva cintaya 13,004.034a tathā ca kṛtavatyau te mātā satyavatī ca sā 13,004.034c atha garbhāv anuprāpte ubhe te vai yudhiṣṭhira 13,004.035a dṛṣṭvā garbham anuprāptāṃ bhāryāṃ sa ca mahān ṛṣiḥ 13,004.035c uvāca tāṃ satyavatīṃ durmanā bhṛgusattamaḥ 13,004.036a vyatyāsenopayuktas te carur vyaktaṃ bhaviṣyati 13,004.036c vyatyāsaḥ pādape cāpi suvyaktaṃ te kṛtaḥ śubhe 13,004.037a mayā hi viśvaṃ yad brahma tvaccarau saṃniveśitam 13,004.037c kṣatravīryaṃ ca sakalaṃ carau tasyā niveśitam 13,004.038a trilokavikhyātaguṇaṃ tvaṃ vipraṃ janayiṣyasi 13,004.038c sā ca kṣatraṃ viśiṣṭaṃ vai tata etat kṛtaṃ mayā 13,004.039a vyatyāsas tu kṛto yasmāt tvayā mātrā tathaiva ca 13,004.039c tasmāt sā brāhmaṇaśreṣṭhaṃ mātā te janayiṣyati 13,004.040a kṣatriyaṃ tūgrakarmāṇaṃ tvaṃ bhadre janayiṣyasi 13,004.040c na hi te tat kṛtaṃ sādhu mātṛsnehena bhāmini 13,004.041a sā śrutvā śokasaṃtaptā papāta varavarṇinī 13,004.041c bhūmau satyavatī rājaṃś chinneva rucirā latā 13,004.042a pratilabhya ca sā saṃjñāṃ śirasā praṇipatya ca 13,004.042c uvāca bhāryā bhartāraṃ gādheyī brāhmaṇarṣabham 13,004.043a prasādayantyāṃ bhāryāyāṃ mayi brahmavidāṃ vara 13,004.043c prasādaṃ kuru viprarṣe na me syāt kṣatriyaḥ sutaḥ 13,004.044a kāmaṃ mamograkarmā vai pautro bhavitum arhati 13,004.044c na tu me syāt suto brahmann eṣa me dīyatāṃ varaḥ 13,004.045a evam astv iti hovāca svāṃ bhāryāṃ sumahātapāḥ 13,004.045c tataḥ sā janayām āsa jamadagniṃ sutaṃ śubham 13,004.046a viśvāmitraṃ cājanayad gādher bhāryā yaśasvinī 13,004.046c ṛṣeḥ prabhāvād rājendra brahmarṣiṃ brahmavādinam 13,004.047a tato brāhmaṇatāṃ yāto viśvāmitro mahātapāḥ 13,004.047c kṣatriyaḥ so 'py atha tathā brahmavaṃśasya kārakaḥ 13,004.048a tasya putrā mahātmāno brahmavaṃśavivardhanāḥ 13,004.048c tapasvino brahmavido gotrakartāra eva ca 13,004.049a madhucchandaś ca bhagavān devarātaś ca vīryavān 13,004.049c akṣīṇaś ca śakuntaś ca babhruḥ kālapathas tathā 13,004.050a yājñavalkyaś ca vikhyātas tathā sthūṇo mahāvrataḥ 13,004.050c ulūko yamadūtaś ca tatharṣiḥ saindhavāyanaḥ 13,004.051a karṇajaṅghaś ca bhagavān gālavaś ca mahān ṛṣiḥ 13,004.051c ṛṣir vajras tathākhyātaḥ śālaṅkāyana eva ca 13,004.052a lālāṭyo nāradaś caiva tathā kūrcamukhaḥ smṛtaḥ 13,004.052c vādulir musalaś caiva rakṣogrīvas tathaiva ca 13,004.053a aṅghriko naikabhṛc caiva śilāyūpaḥ sitaḥ śuciḥ 13,004.053c cakrako mārutantavyo vātaghno 'thāśvalāyanaḥ 13,004.054a śyāmāyano 'tha gārgyaś ca jābāliḥ suśrutas tathā 13,004.054c kārīṣir atha saṃśrutyaḥ parapauravatantavaḥ 13,004.055a mahān ṛṣiś ca kapilas tatharṣis tārakāyanaḥ 13,004.055c tathaiva copagahanas tatharṣiś cārjunāyanaḥ 13,004.056a mārgamitrir hiraṇyākṣo jaṅghārir babhruvāhanaḥ 13,004.056c sūtir vibhūtiḥ sūtaś ca suraṅgaś ca tathaiva hi 13,004.057a ārāddhir nāmayaś caiva cāmpeyojjayanau tathā 13,004.057c navatantur bakanakhaḥ śayonaratir eva ca 13,004.058a śayoruhaś cārumatsyaḥ śirīṣī cātha gārdabhiḥ 13,004.058c ujjayonir adāpekṣī nāradī ca mahān ṛṣiḥ 13,004.058d*0029_01 ete cānye ca bahavo mahātmāno jitendriyāḥ 13,004.058e viśvāmitrātmajāḥ sarve munayo brahmavādinaḥ 13,004.059a tan naiṣa kṣatriyo rājan viśvāmitro mahātapāḥ 13,004.059c ṛcīkenāhitaṃ brahma param etad yudhiṣṭhira 13,004.060a etat te sarvam ākhyātaṃ tattvena bharatarṣabha 13,004.060c viśvāmitrasya vai janma somasūryāgnitejasaḥ 13,004.061a yatra yatra ca saṃdeho bhūyas te rājasattama 13,004.061c tatra tatra ca māṃ brūhi cchettāsmi tava saṃśayān 13,005.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,005.001a ānṛśaṃsasya dharmasya guṇān bhaktajanasya ca 13,005.001c śrotum icchāmi kārtsnyena tan me brūhi pitāmaha 13,005.002 bhīṣma uvāca 13,005.002*0030_01 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,005.002*0030_02 vāsavasya ca saṃvādaṃ śukasya ca mahātmanaḥ 13,005.002a viṣaye kāśirājasya grāmān niṣkramya lubdhakaḥ 13,005.002c saviṣaṃ kāṇḍam ādāya mṛgayām āsa vai mṛgam 13,005.003a tatra cāmiṣalubdhena lubdhakena mahāvane 13,005.003c avidūre mṛgaṃ dṛṣṭvā bāṇaḥ pratisamāhitaḥ 13,005.004a tena durvāritāstreṇa nimittacapaleṣuṇā 13,005.004c mahān vanatarur viddho mṛgaṃ tatra jighāṃsatā 13,005.005a sa tīkṣṇaviṣadigdhena śareṇātibalātkṛtaḥ 13,005.005c utsṛjya phalapatrāṇi pādapaḥ śoṣam āgataḥ 13,005.006a tasmin vṛkṣe tathābhūte koṭareṣu ciroṣitaḥ 13,005.006c na jahāti śuko vāsaṃ tasya bhaktyā vanaspateḥ 13,005.007a niṣpracāro nirāhāro glānaḥ śithilavāg api 13,005.007c kṛtajñaḥ saha vṛkṣeṇa dharmātmā sa vyaśuṣyata 13,005.008a tam udāraṃ mahāsattvam atimānuṣaceṣṭitam 13,005.008c samaduḥkhasukhaṃ jñātvā vismitaḥ pākaśāsanaḥ 13,005.009a tataś cintām upagataḥ śakraḥ katham ayaṃ dvijaḥ 13,005.009c tiryagyonāv asaṃbhāvyam ānṛśaṃsyaṃ samāsthitaḥ 13,005.010a atha vā nātra citraṃ hīty abhavad vāsavasya tu 13,005.010c prāṇinām iha sarveṣāṃ sarvaṃ sarvatra dṛśyate 13,005.011a tato brāhmaṇaveṣeṇa mānuṣaṃ rūpam āsthitaḥ 13,005.011c avatīrya mahīṃ śakras taṃ pakṣiṇam uvāca ha 13,005.012a śuka bhoḥ pakṣiṇāṃ śreṣṭha dākṣeyī suprajās tvayā 13,005.012c pṛcche tvā śuṣkam etaṃ vai kasmān na tyajasi drumam 13,005.013a atha pṛṣṭaḥ śukaḥ prāha mūrdhnā samabhivādya tam 13,005.013c svāgataṃ devarājāya vijñātas tapasā mayā 13,005.014a tato daśaśatākṣeṇa sādhu sādhv iti bhāṣitam 13,005.014c aho vijñānam ity evaṃ tapasā pūjitas tataḥ 13,005.015a tam evaṃ śubhakarmāṇaṃ śukaṃ paramadhārmikam 13,005.015c vijānann api tāṃ prāptiṃ papraccha balasūdanaḥ 13,005.015d*0031_01 jānann api ca tatprāptiṃ pṛcchate pākaśāsanaḥ 13,005.016a niṣpatram aphalaṃ śuṣkam aśaraṇyaṃ patatriṇām 13,005.016c kimarthaṃ sevase vṛkṣaṃ yadā mahad idaṃ vanam 13,005.017a anye 'pi bahavo vṛkṣāḥ patrasaṃchannakoṭarāḥ 13,005.017c śubhāḥ paryāptasaṃcārā vidyante 'smin mahāvane 13,005.018a gatāyuṣam asāmarthyaṃ kṣīṇasāraṃ hataśriyam 13,005.018c vimṛśya prajñayā dhīra jahīmaṃ hy asthiraṃ drumam 13,005.019a tad upaśrutya dharmātmā śukaḥ śakreṇa bhāṣitam 13,005.019c sudīrgham abhiniḥśvasya dīno vākyam uvāca ha 13,005.020a anatikramaṇīyāni daivatāni śacīpate 13,005.020c yatrābhavas tatra bhavas tan nibodha surādhipa 13,005.021a asminn ahaṃ drume jātaḥ sādhubhiś ca guṇair yutaḥ 13,005.021c bālabhāve ca saṃguptaḥ śatrubhiś ca na dharṣitaḥ 13,005.022a kim anukrośavaiphalyam utpādayasi me 'nagha 13,005.022b*0032_01 anuraktasya bhaktasya saṃspṛśen na ca pāvakam 13,005.022c ānṛśaṃsye 'nuraktasya bhaktasyānugatasya ca 13,005.023a anukrośo hi sādhūnāṃ sumahad dharmalakṣaṇam 13,005.023c anukrośaś ca sādhūnāṃ sadā prītiṃ prayacchati 13,005.024a tvam eva daivataiḥ sarvaiḥ pṛcchyase dharmasaṃśayān 13,005.024c atas tvaṃ deva devānām ādhipatye pratiṣṭhitaḥ 13,005.025a nārhasi tvaṃ sahasrākṣa tyājayitveha bhaktitaḥ 13,005.025b*0033_01 tadbhaktitas tyājayituṃ na mām arhasi sattama 13,005.025c samartham upajīvyemaṃ tyajeyaṃ katham adya vai 13,005.025d*0034_01 samastham upajīvan vai viṣamasthaṃ kathaṃ tyajet 13,005.026a tasya vākyena saumyena harṣitaḥ pākaśāsanaḥ 13,005.026c śukaṃ provāca dharmajñam ānṛśaṃsyena toṣitaḥ 13,005.027a varaṃ vṛṇīṣveti tadā sa ca vavre varaṃ śukaḥ 13,005.027b*0035_01 punar jīvatv ayaṃ vṛkṣo yadi syān mayy anugrahaḥ 13,005.027c ānṛśaṃsyaparo nityaṃ tasya vṛkṣasya saṃbhavam 13,005.028a viditvā ca dṛḍhāṃ śakras tāṃ śuke śīlasaṃpadam 13,005.028c prītaḥ kṣipram atho vṛkṣam amṛtenāvasiktavān 13,005.029a tataḥ phalāni patrāṇi śākhāś cāpi manoramāḥ 13,005.029c śukasya dṛḍhabhaktitvāc chrīmattvaṃ cāpa sa drumaḥ 13,005.030a śukaś ca karmaṇā tena ānṛśaṃsyakṛtena ha 13,005.030c āyuṣo 'nte mahārāja prāpa śakrasalokatām 13,005.031a evam eva manuṣyendra bhaktimantaṃ samāśritaḥ 13,005.031c sarvārthasiddhiṃ labhate śukaṃ prāpya yathā drumaḥ 13,006.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,006.001a pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada 13,006.001c daive puruṣakāre ca kiṃ svic chreṣṭhataraṃ bhavet 13,006.002 bhīṣma uvāca 13,006.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,006.002c vasiṣṭhasya ca saṃvādaṃ brahmaṇaś ca yudhiṣṭhira 13,006.003a daivamānuṣayoḥ kiṃ svit karmaṇoḥ śreṣṭham ity uta 13,006.003c purā vasiṣṭho bhagavān pitāmaham apṛcchata 13,006.004a tataḥ padmodbhavo rājan devadevaḥ pitāmahaḥ 13,006.004c uvāca madhuraṃ vākyam arthavad dhetubhūṣitam 13,006.004d*0036_00 brahmā 13,006.004d*0036_01 bījato hy aṅkurotpattir aṅkurāt parṇasaṃbhavaḥ 13,006.004d*0036_02 parṇān nālāḥ prasūyante nālāt skandhaḥ prasūyate 13,006.004d*0036_03 skandhān nivartate puṣpaṃ puṣpān nivartate phalam 13,006.004d*0036_04 phalān nivartate bījaṃ bījāt syāt saṃbhavaḥ punaḥ 13,006.005a nābījaṃ jāyate kiṃ cin na bījena vinā phalam 13,006.005c bījād bījaṃ prabhavati bījād eva phalaṃ smṛtam 13,006.006a yādṛśaṃ vapate bījaṃ kṣetram āsādya karṣakaḥ 13,006.006c sukṛte duṣkṛte vāpi tādṛśaṃ labhate phalam 13,006.007a yathā bījaṃ vinā kṣetram uptaṃ bhavati niṣphalam 13,006.007c tathā puruṣakāreṇa vinā daivaṃ na sidhyati 13,006.008a kṣetraṃ puruṣakāras tu daivaṃ bījam udāhṛtam 13,006.008c kṣetrabījasamāyogāt tataḥ sasyaṃ samṛdhyate 13,006.009a karmaṇaḥ phalanirvṛttiṃ svayam aśnāti kārakaḥ 13,006.009c pratyakṣaṃ dṛśyate loke kṛtasyāpy akṛtasya ca 13,006.010a śubhena karmaṇā saukhyaṃ duḥkhaṃ pāpena karmaṇā 13,006.010c kṛtaṃ sarvatra labhate nākṛtaṃ bhujyate kva cit 13,006.011a kṛtī sarvatra labhate pratiṣṭhāṃ bhāgyavikṣataḥ 13,006.011c akṛtī labhate bhraṣṭaḥ kṣate kṣārāvasecanam 13,006.012a tapasā rūpasaubhāgyaṃ ratnāni vividhāni ca 13,006.012c prāpyate karmaṇā sarvaṃ na daivād akṛtātmanā 13,006.013a tathā svargaś ca bhogaś ca niṣṭhā yā ca manīṣitā 13,006.013c sarvaṃ puruṣakāreṇa kṛtenehopapadyate 13,006.014a jyotīṃṣi tridaśā nāgā yakṣāś candrārkamārutāḥ 13,006.014c sarve puruṣakāreṇa mānuṣyād devatāṃ gatāḥ 13,006.015a artho vā mitravargo vā aiśvaryaṃ vā kulānvitam 13,006.015c śrīś cāpi durlabhā bhoktuṃ tathaivākṛtakarmabhiḥ 13,006.016a śaucena labhate vipraḥ kṣatriyo vikrameṇa ca 13,006.016c vaiśyaḥ puruṣakāreṇa śūdraḥ śuśrūṣayā śriyam 13,006.017a nādātāraṃ bhajanty arthā na klībaṃ nāpi niṣkriyam 13,006.017c nākarmaśīlaṃ nāśūraṃ tathā naivātapasvinam 13,006.018a yena lokās trayaḥ sṛṣṭā daityāḥ sarvāś ca devatāḥ 13,006.018c sa eṣa bhagavān viṣṇuḥ samudre tapyate tapaḥ 13,006.019a svaṃ cet karmaphalaṃ na syāt sarvam evāphalaṃ bhavet 13,006.019c loko daivaṃ samālambya udāsīno bhaven na tu 13,006.020a akṛtvā mānuṣaṃ karma yo daivam anuvartate 13,006.020c vṛthā śrāmyati saṃprāpya patiṃ klībam ivāṅganā 13,006.021a na tathā mānuṣe loke bhayam asti śubhāśubhe 13,006.021c yathā tridaśaloke hi bhayam alpena jāyate 13,006.022a kṛtaḥ puruṣakāras tu daivam evānuvartate 13,006.022c na daivam akṛte kiṃ cit kasya cid dātum arhati 13,006.023a yadā sthānāny anityāni dṛśyante daivateṣv api 13,006.023c kathaṃ karma vinā daivaṃ sthāsyate sthāpayiṣyati 13,006.024a na daivatāni loke 'smin vyāpāraṃ yānti kasya cit 13,006.024c vyāsaṅgaṃ janayanty ugram ātmābhibhavaśaṅkayā 13,006.025a ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca sadā bhavati vigrahaḥ 13,006.025c kasya vācā hy adaivaṃ syād yato daivaṃ pravartate 13,006.026a kathaṃ cāsya samutpattir yathā daivaṃ pravartate 13,006.026c evaṃ tridaśaloke 'pi prāpyante bahavaś chalāḥ 13,006.027a ātmaiva hy ātmano bandhur ātmaiva ripur ātmanaḥ 13,006.027c ātmaiva cātmanaḥ sākṣī kṛtasyāpy akṛtasya ca 13,006.028a kṛtaṃ ca vikṛtaṃ kiṃ cit kṛte karmaṇi sidhyati 13,006.028c sukṛte duṣkṛtaṃ karma na yathārthaṃ prapadyate 13,006.029a devānāṃ śaraṇaṃ puṇyaṃ sarvaṃ puṇyair avāpyate 13,006.029c puṇyaśīlaṃ naraṃ prāpya kiṃ daivaṃ prakariṣyati 13,006.030a purā yayātir vibhraṣṭaś cyāvitaḥ patitaḥ kṣitau 13,006.030c punar āropitaḥ svargaṃ dauhitraiḥ puṇyakarmabhiḥ 13,006.031a purūravāś ca rājarṣir dvijair abhihitaḥ purā 13,006.031c aila ity abhivikhyātaḥ svargaṃ prāpto mahīpatiḥ 13,006.032a aśvamedhādibhir yajñaiḥ satkṛtaḥ kosalādhipaḥ 13,006.032c maharṣiśāpāt saudāsaḥ puruṣādatvam āgataḥ 13,006.033a aśvatthāmā ca rāmaś ca muniputrau dhanurdharau 13,006.033c na gacchataḥ svargalokaṃ sukṛteneha karmaṇā 13,006.034a vasur yajñaśatair iṣṭvā dvitīya iva vāsavaḥ 13,006.034c mithyābhidhānenaikena rasātalatalaṃ gataḥ 13,006.035a balir vairocanir baddho dharmapāśena daivataiḥ 13,006.035c viṣṇoḥ puruṣakāreṇa pātālaśayanaḥ kṛtaḥ 13,006.036a śakrasyodasya caraṇaṃ prasthito janamejayaḥ 13,006.036c dvijastrīṇāṃ vadhaṃ kṛtvā kiṃ daivena na vāritaḥ 13,006.037a ajñānād brāhmaṇaṃ hatvā spṛṣṭo bālavadhena ca 13,006.037c vaiśaṃpāyanaviprarṣiḥ kiṃ daivena nivāritaḥ 13,006.038a gopradānena mithyā ca brāhmaṇebhyo mahāmakhe 13,006.038c purā nṛgaś ca rājarṣiḥ kṛkalāsatvam āgataḥ 13,006.039a dhundhumāraś ca rājarṣiḥ satreṣv eva jarāṃ gataḥ 13,006.039c prītidāyaṃ parityajya suṣvāpa sa girivraje 13,006.040a pāṇḍavānāṃ hṛtaṃ rājyaṃ dhārtarāṣṭrair mahābalaiḥ 13,006.040c punaḥ pratyāhṛtaṃ caiva na daivād bhujasaṃśrayāt 13,006.041a taponiyamasaṃyuktā munayaḥ saṃśitavratāḥ 13,006.041c kiṃ te daivabalāc chāpam utsṛjante na karmaṇā 13,006.042a pāpam utsṛjate loke sarvaṃ prāpya sudurlabham 13,006.042c lobhamohasamāpannaṃ na daivaṃ trāyate naram 13,006.043a yathāgniḥ pavanoddhūtaḥ sūkṣmo 'pi bhavate mahān 13,006.043c tathā karmasamāyuktaṃ daivaṃ sādhu vivardhate 13,006.044a yathā tailakṣayād dīpaḥ pramlānim upagacchati 13,006.044c tathā karmakṣayād daivaṃ pramlānim upagacchati 13,006.045a vipulam api dhanaughaṃ prāpya bhogān striyo vā; puruṣa iha na śaktaḥ karmahīno 'pi bhoktum 13,006.045c sunihitam api cārthaṃ daivatai rakṣyamāṇaṃ; vyayaguṇam api sādhuṃ karmaṇā saṃśrayante 13,006.045c*0037_01 puruṣa iha mahātmā prāpnute nityayuktaḥ 13,006.046a bhavati manujalokād devaloko viśiṣṭo; bahutarasusamṛddhyā mānuṣāṇāṃ gṛhāṇi 13,006.046c pitṛvanabhavanābhaṃ dṛśyate cāmarāṇāṃ; na ca phalati vikarmā jīvalokena daivam 13,006.047a vyapanayati vimārgaṃ nāsti daive prabhutvaṃ; gurum iva kṛtam agryaṃ karma saṃyāti daivam 13,006.047c anupahatam adīnaṃ kāmakāreṇa daivaṃ; nayati puruṣakāraḥ saṃcitas tatra tatra 13,006.048a etat te sarvam ākhyātaṃ mayā vai munisattama 13,006.048c phalaṃ puruṣakārasya sadā saṃdṛśya tattvataḥ 13,006.049a abhyutthānena daivasya samārabdhena karmaṇā 13,006.049c vidhinā karmaṇā caiva svargamārgam avāpnuyāt 13,007.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,007.001a karmaṇāṃ me samastānāṃ śubhānāṃ bharatarṣabha 13,007.001c phalāni mahatāṃ śreṣṭha prabrūhi paripṛcchataḥ 13,007.002 bhīṣma uvāca 13,007.002*0038_01 hanta te kathayiṣyāmi yan māṃ pṛcchasi bhārata 13,007.002a rahasyaṃ yad ṛṣīṇāṃ tu tac chṛṇuṣva yudhiṣṭhira 13,007.002c yā gatiḥ prāpyate yena pretyabhāve cirepsitā 13,007.003a yena yena śarīreṇa yad yat karma karoti yaḥ 13,007.003c tena tena śarīreṇa tat tat phalam upāśnute 13,007.004a yasyāṃ yasyām avasthāyāṃ yat karoti śubhāśubham 13,007.004c tasyāṃ tasyām avasthāyāṃ bhuṅkte janmani janmani 13,007.005a na naśyati kṛtaṃ karma sadā pañcendriyair iha 13,007.005c te hy asya sākṣiṇo nityaṃ ṣaṣṭha ātmā tathaiva ca 13,007.006a cakṣur dadyān mano dadyād vācaṃ dadyāc ca sūnṛtām 13,007.006c anuvrajed upāsīta sa yajñaḥ pañcadakṣiṇaḥ 13,007.007a yo dadyād aparikliṣṭam annam adhvani vartate 13,007.007c śrāntāyādṛṣṭapūrvāya tasya puṇyaphalaṃ mahat 13,007.008a sthaṇḍile śayamānānāṃ gṛhāṇi śayanāni ca 13,007.008c cīravalkalasaṃvīte vāsāṃsy ābharaṇāni ca 13,007.009a vāhanāsanayānāni yogātmani tapodhane 13,007.009c agnīn upaśayānasya rājapauruṣam ucyate 13,007.010a rasānāṃ pratisaṃhāre saubhāgyam anugacchati 13,007.010c āmiṣapratisaṃhāre paśūn putrāṃś ca vindati 13,007.011a avākśirās tu yo lambed udavāsaṃ ca yo vaset 13,007.011c satataṃ caikaśāyī yaḥ sa labhetepsitāṃ gatim 13,007.012a pādyam āsanam evātha dīpam annaṃ pratiśrayam 13,007.012c dadyād atithipūjārthaṃ sa yajñaḥ pañcadakṣiṇaḥ 13,007.013a vīrāsanaṃ vīraśayyāṃ vīrasthānam upāsataḥ 13,007.013c akṣayās tasya vai lokāḥ sarvakāmagamās tathā 13,007.014a dhanaṃ labheta dānena maunenājñāṃ viśāṃ pate 13,007.014c upabhogāṃś ca tapasā brahmacaryeṇa jīvitam 13,007.015a rūpam aiśvaryam ārogyam ahiṃsāphalam aśnute 13,007.015c phalamūlāśināṃ rājyaṃ svargaḥ parṇāśināṃ tathā 13,007.016a prāyopaveśanād rājyaṃ sarvatra sukham ucyate 13,007.016c svargaṃ satyena labhate dīkṣayā kulam uttamam 13,007.017a gavāḍhyaḥ śākadīkṣāyāṃ svargagāmī tṛṇāśanaḥ 13,007.017c striyas triṣavaṇaṃ snātvā vāyuṃ pītvā kratuṃ labhet 13,007.018a salilāśī bhaved yaś ca sadāgniḥ saṃskṛto dvijaḥ 13,007.018c maruṃ sādhayato rājyaṃ nākapṛṣṭham anāśake 13,007.019a upavāsaṃ ca dīkṣāṃ ca abhiṣekaṃ ca pārthiva 13,007.019c kṛtvā dvādaśavarṣāṇi vīrasthānād viśiṣyate 13,007.020a adhītya sarvavedān vai sadyo duḥkhāt pramucyate 13,007.020b*0038A_01 tatpāṭhadhāraṇāt svargam arthajñānāt parāṃ gatim 13,007.020b*0038A_02 vitṛṣṇānāṃ vedajapāt svargamokṣaphalaṃ smṛtam 13,007.020c mānasaṃ hi caran dharmaṃ svargalokam avāpnuyāt 13,007.020d*0039_01 tatparā ye dvijā loke tasya lokāḥ sanātanam 13,007.021a yā dustyajā durmatibhir yā na jīryati jīryataḥ 13,007.021c yo 'sau prāṇāntiko rogas tāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham 13,007.022a yathā dhenusahasreṣu vatso vindati mātaram 13,007.022c evaṃ pūrvakṛtaṃ karma kartāram anugacchati 13,007.023a acodyamānāni yathā puṣpāṇi ca phalāni ca 13,007.023c svakālaṃ nātivartante tathā karma purākṛtam 13,007.024a jīryanti jīryataḥ keśā dantā jīryanti jīryataḥ 13,007.024c cakṣuḥśrotre ca jīryete tṛṣṇaikā tu na jīryate 13,007.025a yena prīṇāti pitaraṃ tena prītaḥ prajāpatiḥ 13,007.025c prīṇāti mātaraṃ yena pṛthivī tena pūjitā 13,007.025e yena prīṇāty upādhyāyaṃ tena syād brahma pūjitam 13,007.026a sarve tasyādṛtā dharmā yasyaite traya ādṛtāḥ 13,007.026c anādṛtās tu yasyaite sarvās tasyāphalāḥ kriyāḥ 13,007.027 vaiśaṃpāyana uvāca 13,007.027a bhīṣmasya tad vacaḥ śrutvā vismitāḥ kurupuṃgavāḥ 13,007.027c āsan prahṛṣṭamanasaḥ prītimanto 'bhavaṃs tadā 13,007.028a yan mantre bhavati vṛthā prayujyamāne; yat some bhavati vṛthābhiṣūyamāṇe 13,007.028c yac cāgnau bhavati vṛthābhihūyamāne; tat sarvaṃ bhavati vṛthābhidhīyamāne 13,007.029a ity etad ṛṣiṇā proktam uktavān asmi yad vibho 13,007.029c śubhāśubhaphalaprāptau kim ataḥ śrotum icchasi 13,008.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,008.001a ke pūjyāḥ ke namaskāryāḥ kān namasyasi bhārata 13,008.001c etan me sarvam ācakṣva yeṣāṃ spṛhayase nṛpa 13,008.001d*0040_01 yathaiva te namaskāryāḥ proktāḥ śakreṇa mānada 13,008.001d*0040_02 tathaiva mayi cācakṣva yeṣāṃ spṛhayase nṛpa 13,008.002a uttamāpadgatasyāpi yatra te vartate manaḥ 13,008.002c manuṣyaloke sarvasmin yad amutreha cāpy uta 13,008.003 bhīṣma uvāca 13,008.003a spṛhayāmi dvijātīnāṃ yeṣāṃ brahma paraṃ dhanam 13,008.003c yeṣāṃ svapratyayaḥ svargas tapaḥsvādhyāyasādhanaḥ 13,008.004a yeṣāṃ vṛddhāś ca bālāś ca pitṛpaitāmahīṃ dhuram 13,008.004c udvahanti na sīdanti teṣāṃ vai spṛhayāmy aham 13,008.005a vidyāsv abhivinītānāṃ dāntānāṃ mṛdubhāṣiṇām 13,008.005c śrutavṛttopapannānāṃ sadākṣaravidāṃ satām 13,008.006a saṃsatsu vadatāṃ yeṣāṃ haṃsānām iva saṃghaśaḥ 13,008.006c maṅgalyarūpā rucirā divyajīmūtaniḥsvanāḥ 13,008.007a samyag uccāritā vācaḥ śrūyante hi yudhiṣṭhira 13,008.007c śuśrūṣamāṇe nṛpatau pretya ceha sukhāvahāḥ 13,008.007d*0041_01 jñānavijñānayuktānāṃ teṣāṃ ca spṛhayāmy aham 13,008.008a ye cāpi teṣāṃ śrotāraḥ sadā sadasi saṃmatāḥ 13,008.008c vijñānaguṇasaṃpannās teṣāṃ ca spṛhayāmy aham 13,008.009a susaṃskṛtāni prayatāḥ śucīni guṇavanti ca 13,008.009c dadaty annāni tṛptyarthaṃ brāhmaṇebhyo yudhiṣṭhira 13,008.009e ye cāpi satataṃ rājaṃs teṣāṃ ca spṛhayāmy aham 13,008.010a śakyaṃ hy evāhave yoddhuṃ na dātum anasūyitam 13,008.010c śūrā vīrāś ca śataśaḥ santi loke yudhiṣṭhira 13,008.010e teṣāṃ saṃkhyāyamānānāṃ dānaśūro viśiṣyate 13,008.011a dhanyaḥ syāṃ yady ahaṃ bhūyaḥ saumya brāhmaṇako 'pi vā 13,008.011c kule jāto dharmagatis tapovidyāparāyaṇaḥ 13,008.011d*0042_01 bhadraṃ tu janma saṃprāpya bhūyo brāhmaṇako bhavet 13,008.011d*0042_02 bandhumadhye kule jātaḥ sudurāpam avāpnuyāt 13,008.012a na me tvattaḥ priyataro loke 'smin pāṇḍunandana 13,008.012c tvattaś ca me priyatarā brāhmaṇā bharatarṣabha 13,008.013a yathā mama priyatarās tvatto viprāḥ kurūdvaha 13,008.013c tena satyena gaccheyaṃ lokān yatra sa śaṃtanuḥ 13,008.014a na me pitā priyataro brāhmaṇebhyas tathābhavat 13,008.014c na me pituḥ pitā vāpi ye cānye 'pi suhṛjjanāḥ 13,008.015a na hi me vṛjinaṃ kiṃ cid vidyate brāhmaṇeṣv iha 13,008.015c aṇu vā yadi vā sthūlaṃ viditaṃ sādhukarmabhiḥ 13,008.016a karmaṇā manasā vāpi vācā vāpi paraṃtapa 13,008.016c yan me kṛtaṃ brāhmaṇeṣu tenādya na tapāmy aham 13,008.017a brahmaṇya iti mām āhus tayā vācāsmi toṣitaḥ 13,008.017c etad eva pavitrebhyaḥ sarvebhyaḥ paramaṃ smṛtam 13,008.018a paśyāmi lokān amalāñ chucīn brāhmaṇayāyinaḥ 13,008.018c teṣu me tāta gantavyam ahnāya ca cirāya ca 13,008.019a yathā patyāśrayo dharmaḥ strīṇāṃ loke yudhiṣṭhira 13,008.019c sa devaḥ sā gatir nānyā kṣatriyasya tathā dvijāḥ 13,008.020a kṣatriyaḥ śatavarṣī ca daśavarṣī ca brāhmaṇaḥ 13,008.020c pitāputrau ca vijñeyau tayor hi brāhmaṇaḥ pitā 13,008.021a nārī tu patyabhāve vai devaraṃ kurute patim 13,008.021c pṛthivī brāhmaṇālābhe kṣatriyaṃ kurute patim 13,008.021d*0043_01 brāhmaṇānujñayā grāhyaṃ rājyaṃ ca sapurohitaiḥ 13,008.021d*0043_02 tadrakṣaṇena svargo 'sya tatkopān narako 'kṣayaḥ 13,008.022a putravac ca tato rakṣyā upāsyā guruvac ca te 13,008.022c agnivac copacaryā vai brāhmaṇāḥ kurusattama 13,008.023a ṛjūn sataḥ satyaśīlān sarvabhūtahite ratān 13,008.023c āśīviṣān iva kruddhān dvijān upacaret sadā 13,008.024a tejasas tapasaś caiva nityaṃ bibhyed yudhiṣṭhira 13,008.024b*0044_01 dūrato mātṛvat pūjyā vipradārāḥ surakṣayā 13,008.024c ubhe caite parityājye tejaś caiva tapas tathā 13,008.025a vyavasāyas tayoḥ śīghram ubhayor eva vidyate 13,008.025c hanyuḥ kruddhā mahārāja brāhmaṇā ye tapasvinaḥ 13,008.025d*0045_01 akopanāparādhena bhūyo narakam aśnute 13,008.026a bhūyaḥ syād ubhayaṃ dattaṃ brāhmaṇād yad akopanāt 13,008.026c kuryād ubhayataḥśeṣaṃ dattaśeṣaṃ na śeṣayet 13,008.027a daṇḍapāṇir yathā goṣu pālo nityaṃ sthiro bhavet 13,008.027c brāhmaṇān brahma ca tathā kṣatriyaḥ paripālayet 13,008.028a piteva putrān rakṣethā brāhmaṇān brahmatejasaḥ 13,008.028c gṛhe caiṣām avekṣethāḥ kaccid astīha jīvanam 13,008.028d@001_0000 bhīṣmaḥ 13,008.028d@001_0001 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,008.028d@001_0002 ṛgvedaḥ 13,008.028d@001_0002 caturṇām api vedānāṃ saṃvādaṃ putra tac chṛṇu 13,008.028d@001_0003 gṛhān āśrayamāṇasya agnihotraṃ ca juhvataḥ 13,008.028d@001_0004 sarvaṃ sukṛtam ādatte yaḥ sāye nudyate 'tithiḥ 13,008.028d@001_0004 yajurvedaḥ 13,008.028d@001_0005 na skandate na vyathate nāsyordhvaṃ sarpate rajaḥ 13,008.028d@001_0006 sāmavedaḥ 13,008.028d@001_0006 variṣṭham agnihotrāc ca brāhmaṇasya mukhe hutam 13,008.028d@001_0007 na ced dhanti pitaraṃ mātaraṃ vā 13,008.028d@001_0008 na brāhmaṇaṃ no 'pavādaṃ karoti 13,008.028d@001_0009 yat kiṃ cid anyad vṛjinaṃ karoti 13,008.028d@001_0010 atharvavedaḥ 13,008.028d@001_0010 prīto 'tithis tad upahanti pāpam 13,008.028d@001_0011 yat krodhano yajate yad dadāti 13,008.028d@001_0012 yad vā tapas tapyati yaj juhoti 13,008.028d@001_0013 vaivasvato harate sarvam asya 13,008.028d@001_0014 bhīṣmaḥ 13,008.028d@001_0014 moghaṃ ceṣṭaṃ bhavati krodhanasya 13,008.028d@001_0015 bhūyas tu śṛṇu rājendra dharmān dharmabhṛtāṃ vara 13,008.028d@001_0016 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,008.028d@001_0017 indraḥ 13,008.028d@001_0017 indrāgnyoḥ sūryaśacyoś ca tan me nigadataḥ śṛṇu 13,008.028d@001_0018 rājye viprān prapaśyāmi kāmakrodhavivarjitān 13,008.028d@001_0019 agniḥ 13,008.028d@001_0019 etena satyavākyena pādaḥ kumbhasya pūryatām 13,008.028d@001_0020 yathāhaṃ tatra nāśnāmi yatra nāśnanti vai dvijāḥ 13,008.028d@001_0021 sūryaḥ 13,008.028d@001_0021 etena satyavākyena pādaḥ kumbhasya pūryatām 13,008.028d@001_0022 yathā gobrāhmaṇasyārthe na tapāmi yathābalam 13,008.028d@001_0023 śacī 13,008.028d@001_0023 etena satyavākyena pādaḥ kumbhasya pūryatām 13,008.028d@001_0024 karmaṇā manasā vācā nāvamanye puraṃdaram 13,008.028d@001_0025 bhīṣmaḥ 13,008.028d@001_0025 etena satyavākyena pādaḥ kumbhasya pūryatām 13,008.028d@001_0026 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,008.028d@001_0027 madrarājasya saṃvādaṃ vyāsasya ca mahātmanaḥ 13,008.028d@001_0028 vaitāne karmaṇi tate kuntīputra yathā purā 13,008.028d@001_0029 madrarājaḥ 13,008.028d@001_0029 ukto bhagavān yajñārthe tathā tatrāśṛṇod bhavān 13,008.028d@001_0030 kāni tīrthāni bhagavan phalārthāś ceha ke ''śramāḥ 13,008.028d@001_0031 ka ijyate kaś ca yajñaḥ ko yūpaḥ kramate ca kaḥ 13,008.028d@001_0032 kaś cādhvare śasyate gītiśabdaiḥ 13,008.028d@001_0033 kaś cādhvare gīyate valgubhāṣaiḥ 13,008.028d@001_0034 ko brahmaśabdaiḥ stutibhiḥ stūyate ca 13,008.028d@001_0035 kasyeha vai havir adhvaryavaḥ kalpayanti 13,008.028d@001_0036 varṇāśrame gophale kaś ca some 13,008.028d@001_0037 kaś coṃkāraḥ kaś ca vedārthamārgaḥ 13,008.028d@001_0038 pṛṣṭas tan me brūhi sarvaṃ maharṣe 13,008.028d@001_0039 dvaipāyanaḥ 13,008.028d@001_0039 lokajyeṣṭhaṃ yasya vijñānam āhuḥ 13,008.028d@001_0040 lokajyeṣṭhaṃ yasya vijñānam āhur 13,008.028d@001_0041 yonijyeṣṭhaṃ yasya vadanti janma 13,008.028d@001_0042 pūtātmāno brāhmaṇā vedamukhyā 13,008.028d@001_0043 brāhmaṇaḥ 13,008.028d@001_0043 asmin praśno dīyatāṃ keśavāya 13,008.028d@001_0044 bālo jātyā kṣatradharmārthaśīlo 13,008.028d@001_0045 jāto devakyāṃ śūraputreṇa vīra 13,008.028d@001_0046 vettuṃ vedān arhate kṣatriyo vai 13,008.028d@001_0047 vāsudevaḥ 13,008.028d@001_0047 dāśārhāṇām uttamaḥ puṣkarākṣaḥ 13,008.028d@001_0048 pārāśarya brūhi yad brāhmaṇebhyaḥ 13,008.028d@001_0049 prītātmā vai brahmakalpaḥ sumedhāḥ 13,008.028d@001_0050 pṛṣṭo yajñārthaṃ pāṇḍavasyātitejā 13,008.028d@001_0051 vyāsaḥ 13,008.028d@001_0051 etac chreyas tasya lokasya caiva 13,008.028d@001_0052 uktaṃ vākyaṃ yad bhavān mām avocat 13,008.028d@001_0053 praśnaṃ citraṃ nāham atrotsahe 'dya 13,008.028d@001_0054 chettuṃ vispaṣṭaṃ tiṣṭhati tvadvidhe vai 13,008.028d@001_0055 vāsudevaḥ 13,008.028d@001_0055 lokajyeṣṭhe viśvarūpe sunābhe 13,008.028d@001_0056 tat tvaṃ vākyaṃ brūhi yat tvaṃ maharṣe 13,008.028d@001_0057 yasmin kṛṣṇaḥ procyate vai yathāvat 13,008.028d@001_0058 prītas te 'haṃ jñānaśaktyā yathāvat 13,008.028d@001_0059 vaiśaṃpāyanaḥ 13,008.028d@001_0059 tasmān nirdeśe karmaṇāṃ brūhi siddhim 13,008.028d@001_0060 uktavākye sattame yādavānāṃ 13,008.028d@001_0061 kṛṣṇo vyāsaḥ prāñjalir vāsudevam 13,008.028d@001_0062 vipraiḥ sārdhaṃ pūjayan devadevaṃ 13,008.028d@001_0063 kṛṣṇaṃ viṣṇuṃ vāsudevaṃ babhāṣe 13,008.028d@001_0063 vyāsaḥ 13,008.028d@001_0064 ānantyaṃ te viśvakarmaṃs tavaivaṃ 13,008.028d@001_0065 rūpaṃ paurāṇaṃ śāśvataṃ ca dhruvaṃ ca 13,008.028d@001_0066 kas te budhyed vedavādeṣu caital 13,008.028d@001_0067 bhīṣmaḥ 13,008.028d@001_0067 loke hy asmiñ śāsakas tvaṃ pitaiva 13,008.028d@001_0068 dvārakāyāṃ yathā prāha purāyaṃ munisattamaḥ 13,008.028d@001_0069 vedavipramayatvaṃ tu vāsudevasya tac chṛṇu 13,008.028d@001_0070 yūpaṃ viṣṇuṃ vāsudevaṃ vijānan 13,008.028d@001_0071 sarvān viprān bodhate tattvadarśī 13,008.028d@001_0072 viṣṇuṃ krāntaṃ vāsudevaṃ vijānan 13,008.028d@001_0073 vipro vipratvaṃ gacchate tattvadarśī 13,008.028d@001_0074 viṣṇur yajñas tv ijyate cāpi viṣṇuḥ 13,008.028d@001_0075 kṛṣṇo viṣṇur yaś ca kṛtsnaḥ prabhuś ca 13,008.028d@001_0076 kṛṣṇo vedāṅgaṃ vedavādāś ca kṛṣṇa 13,008.028d@001_0077 evaṃ jānan brāhmaṇo brahma eti 13,008.028d@001_0078 sthānaṃ sarvaṃ vaiṣṇavaṃ yajñamārge 13,008.028d@001_0079 cāturhotraṃ vaiṣṇavaṃ tatra kṛṣṇaḥ 13,008.028d@001_0080 sarvair bhāvair ijyate sarvakāmaiḥ 13,008.028d@001_0081 puṇyāṃl lokān brāhmaṇāḥ prāpnuvanti 13,008.028d@001_0082 somaṃ sadbhāvād ye ca jātaṃ pibanti 13,008.028d@001_0083 dīptaṃ karma ye vidānāś caranti 13,008.028d@001_0084 ekāntam iṣṭau cintayanto divisthās 13,008.028d@001_0085 te vai sthānaṃ prapnuvanti vratajñāḥ 13,008.028d@001_0086 om ity etad dhyāyamāno na gacched 13,008.028d@001_0087 durgaṃ panthānaṃ pāpakarmāpi vipraḥ 13,008.028d@001_0088 sarvaṃ kṛṣṇaṃ vāsudevaṃ hi viprāḥ 13,008.028d@001_0089 kṛtvā dhyānaṃ durgatiṃ na prayānti 13,008.028d@001_0090 ājyaṃ yajñaḥ sruksruvau yajñadātā 13,008.028d@001_0091 icchā patnī patniśālā havīṃṣi 13,008.028d@001_0092 idhmāḥ puroḍāśaḥ sarvadā hotṛkartā 13,008.028d@001_0093 kṛtsnaṃ viṣṇuṃ saṃvijānaṃs tam eti 13,008.028d@001_0094 yoge yoge karmaṇāṃ cābhihāre 13,008.028d@001_0095 yukte vaitāne karmaṇi brāhmaṇasya 13,008.028d@001_0096 puṣṭyartheṣu prāpnuyāt karmasiddhiṃ 13,008.028d@001_0097 dvaipāyanaḥ 13,008.028d@001_0097 śāntyartheṣu prāpnuyāt sarvaśāntim 13,008.028d@001_0098 śraddhāṃ tyāgaṃ nirvṛtiṃ cāpi pūjāṃ 13,008.028d@001_0099 satyaṃ dharmaṃ yaḥ kṛtaṃ cābhyupaiti 13,008.028d@001_0100 kāmadveṣau tyajya sarveṣu tulyaḥ 13,008.028d@001_0101 śraddhāpūtaḥ sarvayajñeṣu yogyaḥ 13,008.028d@001_0102 yasmin yajñe sarvabhūtāḥ prahṛṣṭāḥ 13,008.028d@001_0103 sarve cārambhāḥ śāstradṛṣṭāḥ pravṛttāḥ 13,008.028d@001_0104 dharmyair arthyair ye yajante dhruvaṃ te 13,008.028d@001_0105 pūtātmāno dharmam ekaṃ bhajante 13,008.028d@001_0106 ekākṣaraṃ dvyakṣaram ekam eva 13,008.028d@001_0107 sadā yajante niyatāḥ pratītāḥ 13,008.028d@001_0108 dṛṣṭvā manāg arcayitvā sma viprāḥ 13,008.028d@001_0109 satāṃ mārgaṃ taṃ dhruvaṃ saṃbhajante 13,008.028d@001_0110 pāpātmānaḥ krodharāgābhibhūtāḥ 13,008.028d@001_0111 kṛṣṇe bhaktā nāma saṃkīrtayantaḥ 13,008.028d@001_0112 pūtātmāno yajñaśīlāḥ sumedhā 13,008.028d@001_0113 yajñasyānte kīrtilokān bhajante 13,008.028d@001_0114 eko vedo brāhmaṇānāṃ babhūva 13,008.028d@001_0115 catuṣpādas traiguṇo brahmaśīrṣaḥ 13,008.028d@001_0116 pādaṃ pādaṃ brāhmaṇā vedam āhus 13,008.028d@001_0117 dvaipāyanaḥ 13,008.028d@001_0117 tretākāle taṃ ca taṃ viddhi śīrṣam 13,008.028d@001_0118 sarve vedāḥ sarvavedyāḥ saśāstrāḥ 13,008.028d@001_0119 sarve yajñāḥ sarva ijyāś ca kṛṣṇaḥ 13,008.028d@001_0120 viduḥ kṛṣṇaṃ brāhmaṇās tattvato ye 13,008.028d@001_0121 teṣāṃ rājan sarvayajñāḥ samāptāḥ 13,008.028d@001_0122 jñeyo yogī brāhmaṇair vedatattvair 13,008.028d@001_0123 āraṇyakaiḥ saiṣa kṛṣṇaḥ prabhutvāt 13,008.028d@001_0124 sarvān yajñān brāhmaṇān brahma caiva 13,008.028d@001_0125 vyāpyātiṣṭhad devadevas triloke 13,008.028d@001_0126 sa eṣa devaḥ śakram īśaṃ yajānaṃ 13,008.028d@001_0127 prītyā prāha kratuyaṣṭāram agryam 13,008.028d@001_0128 na mā śakro veda vedārthatattvād 13,008.028d@001_0129 bhakto bhaktyā śuddhabhāvapradhānaḥ 13,008.028d@001_0130 māṃ jānante brahmaśīrṣaṃ variṣṭhaṃ 13,008.028d@001_0131 viśve viśvaṃ brahmayoniṃ hy ayonim 13,008.028d@001_0132 sarvatrāhaṃ śāśvataḥ śāśvateśaḥ 13,008.028d@001_0133 kṛtsno vedo nirguṇo 'nantatejāḥ 13,008.028d@001_0134 sarve devā vāsudevaṃ yajante 13,008.028d@001_0135 tato buddhyā mārgamāṇās tanūnām 13,008.028d@001_0136 sarvān kāmān prāpnuvante viśālāṃs 13,008.028d@001_0137 trailokye 'smin kṛṣṇanāmābhidhānāt 13,008.028d@001_0138 kṛṣṇo yajñair ijyate yāyajūkaiḥ 13,008.028d@001_0139 kṛṣṇo vīrair ijyate vikramadbhiḥ 13,008.028d@001_0140 kṛṣṇo vākyair ijyate saṃmṛśānaiḥ 13,008.028d@001_0141 kṛṣṇo muktair ijyate vītamohaiḥ 13,008.028d@001_0142 vidyāvantaḥ somapā ye vipāpā 13,008.028d@001_0143 bhagavān 13,008.028d@001_0143 iṣṭvā yajñair gocaraṃ prārthayante 13,008.028d@001_0144 sarvaṃ krāntaṃ devalokaṃ viśālam 13,008.028d@001_0145 ante gatvā martyalokaṃ bhajante 13,008.028d@001_0146 evaṃ sarve tv āśramāḥ suvratā ye 13,008.028d@001_0147 māṃ jānanto yānti lokān adīnān 13,008.028d@001_0148 yāṃ yāṃ dīkṣām udvahante vipāpā 13,008.028d@001_0149 jyotir bhūtvā devalokaṃ bhajante 13,008.028d@001_0150 pūjyante māṃ pūjayantaḥ prahṛṣṭā 13,008.028d@001_0151 māṃ jānantaḥ śraddhayā vāsudevam 13,008.028d@001_0152 bhaktyā tuṣṭo 'haṃ tasya sattvaṃ prayacche 13,008.028d@001_0153 dvaipāyanaḥ 13,008.028d@001_0153 sattvaspṛṣṭo vītamoho 'yam eti 13,008.028d@001_0154 jyotīṃṣi śuklāni ca yāni loke 13,008.028d@001_0155 trayo lokā lokapālās trayī ca 13,008.028d@001_0156 trayo 'gnayaś cāhutayaś ca pañca 13,008.028d@001_0157 bhīṣmaḥ 13,008.028d@001_0157 sarve devā devakīputra eva 13,008.028d@001_0158 vyāsasyaitad vacaḥ śrutvā madrarājaḥ saharṣibhiḥ 13,008.028d@001_0159 vaiśaṃpāyanaḥ 13,008.028d@001_0159 vyāsaṃ kṛṣṇaṃ ca vidhivat prītātmā pratyapūjayat 13,008.028d@001_0160 kavipradhānas tu maharṣiputro 13,008.028d@001_0161 dvaipāyanas tad vacanaṃ niśamya 13,008.028d@001_0162 jagāma pṛthvīṃ śirasā mahātmā 13,008.028d@001_0163 namaś ca kṛṣṇāya cakāra bhīṣmaḥ 13,008.028d@001A_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,008.028d@001A_0001 garuḍaḥ pakṣiṇāṃ śreṣṭha iti pūrvaṃ pitāmaha 13,008.028d@001A_0002 uktas tvayā mahābāho śvetavāhaṃ praśaṃsatā 13,008.028d@001A_0003 atra kautūhalaṃ me 'sti śravaṇe jāyate matiḥ 13,008.028d@001A_0004 kathaṃ garutmān pakṣīṇāṃ śraiṣṭhyaṃ prāptaḥ paraṃtapa 13,008.028d@001A_0005 suparṇo vainateyaś ca kena śatruś ca bhoginām 13,008.028d@001A_0006 kiṃvīryaḥ kiṃbalaś cāsau vaktum arhasi bhārata 13,008.028d@001A_0006 bhīṣmaḥ 13,008.028d@001A_0007 vāsudeva mahābāho devakī suprajās tvayā 13,008.028d@001A_0008 śrutaṃ te dharmarājasya yaduharṣavivardhana 13,008.028d@001A_0009 suparṇaṃ śaṃsa ity eva mām āha kurunandanaḥ 13,008.028d@001A_0010 asya pravaktum icchāmi tvayājñapto mahādyute 13,008.028d@001A_0011 tvaṃ hi śaure mahābāho suparṇaḥ procyase purā 13,008.028d@001A_0012 anādinidhane kāle garuḍaś cāsi keśava 13,008.028d@001A_0013 tasmāt pūrvaṃ prasādya tvāṃ dharmaputrāya dhīmate 13,008.028d@001A_0014 vāsudevaḥ 13,008.028d@001A_0014 garuḍaṃ patatāṃ śreṣṭhaṃ vaktum icchāmi mādhava 13,008.028d@001A_0015 yathaiva mā bhavān veda tathā veda yudhiṣṭhiraḥ 13,008.028d@001A_0016 bhīṣmaḥ 13,008.028d@001A_0016 tathā ca garuḍo rājaṃs tathāsmai brūhi tattvataḥ 13,008.028d@001A_0017 yudhiṣṭhira mahābāho śṛṇu rājan yathātatham 13,008.028d@001A_0018 garuḍaṃ pakṣiṇāṃ śreṣṭhaṃ vainateyaṃ mahābalam 13,008.028d@001A_0019 tathā ca garuḍo rājan suparṇaś ca yathābhavat 13,008.028d@001A_0020 yathā ca bhujagān hanti tathā me bruvataḥ śṛṇu 13,008.028d@001A_0021 purāhaṃ tāta rāmeṇa jāmadagnyena dhīmatā 13,008.028d@001A_0022 kailāsaśikhare ramye mṛgān nighnan sahasraśaḥ 13,008.028d@001A_0023 tam ahaṃ tāta dṛṣṭvaiva śastrāṇy utsṛjya sarvaśaḥ 13,008.028d@001A_0024 abhivādya pūrvaṃ rāmāya vinayenopatasthivān 13,008.028d@001A_0025 tam ahaṃ kathānte varadaṃ suparṇasya balaujasī 13,008.028d@001A_0026 apṛcchaṃ sa ca māṃ prītaḥ pratyuvāca yudhiṣṭhira 13,008.028d@001A_0027 kadrūś ca vinatā cāstāṃ prajāpatisute ubhe 13,008.028d@001A_0028 te dharmeṇopayeme 'tha mārīcaḥ kaśyapaḥ prabhuḥ 13,008.028d@001A_0029 prādāt tābhyāṃ varaṃ prīto bhāryābhyāṃ sumahātapāḥ 13,008.028d@001A_0030 tatra kadrūr varaṃ vavre putrāṇāṃ daśataḥ śatam 13,008.028d@001A_0031 tulyatejaḥprabhāvānāṃ sarveṣāṃ tulyajanmanām 13,008.028d@001A_0032 vinatā tu vavre dvau putrau vīrau bharatasattama 13,008.028d@001A_0033 kadrūputrasahasreṇa tulyavegaparākramau 13,008.028d@001A_0034 sa tu tābhyāṃ varaṃ prādāt tathety uktvā mahātapāḥ 13,008.028d@001A_0035 janayām āsa tān putrāṃs tābhyām āsīd yathā purā 13,008.028d@001A_0036 kadrūḥ prajajñe tv aṇḍānāṃ tathaiva daśataḥ śatam 13,008.028d@001A_0037 aṇḍe dve vinatā caiva darśanīyatare śubhe 13,008.028d@001A_0038 tāni tv aṇḍāni tu tayoḥ kadrūvinatayor dvayoḥ 13,008.028d@001A_0039 sopasvedeṣu pātreṣu nidadhuḥ paricāriṇaḥ 13,008.028d@001A_0040 niḥsaranti tadāṇḍebhyaḥ kadrūputrā bhujaṃgamāḥ 13,008.028d@001A_0041 pañcavarṣaśate kāle dṛṣṭaśvāsabalaujasaḥ 13,008.028d@001A_0042 vinatā teṣu jāteṣu pannageṣu mahātmasu 13,008.028d@001A_0043 viputrā putrasaṃtāpād aṇḍam ekaṃ bibheda ha 13,008.028d@001A_0044 kim anena kariṣye 'ham iti vākyam abhāṣata 13,008.028d@001A_0045 na hi pañcaśate kāle purā putrau dadarśa sā 13,008.028d@001A_0046 sāpaśyadaṇḍān niṣkrāntaṃ vinā patraṃ manasvinam 13,008.028d@001A_0047 pūrvakāyopasaṃpannaṃ viyuktam itareṇa ha 13,008.028d@001A_0048 dṛṣṭvā tu taṃ tathārūpam asamagraśarīriṇam 13,008.028d@001A_0049 putraduḥkhānvitāśocat sa ca pakṣī tathā gataḥ 13,008.028d@001A_0050 abravīc ca mudā yuktaḥ paryaśrunayanas tadā 13,008.028d@001A_0051 mātaraṃ capalāsīti hato 'ham iti cāsakṛt 13,008.028d@001A_0052 na tvayā kāṅkṣitaḥ kālo yāvān evātyagāt purā 13,008.028d@001A_0053 āvāṃ bhavāva putrau te śvasanād balavattarau 13,008.028d@001A_0054 īrṣyākrodhābhibhūtatvād yo 'ham evaṃ kṛtas tvayā 13,008.028d@001A_0055 tasmāt tvam api me mātar dāsībhāvaṃ gamiṣyasi 13,008.028d@001A_0056 pañca varṣaśatāni tvaṃ spardhase vai yayā saha 13,008.028d@001A_0057 dāsī tasyā bhavitrīti sāśrupātam uvāca ha 13,008.028d@001A_0058 eṣa caiva mahābhāge balī balavatāṃ varaḥ 13,008.028d@001A_0059 bhīṣmaḥ 13,008.028d@001A_0059 mokṣayiṣyati te mātar dāsībhāvān mamānujaḥ 13,008.028d@001A_0060 vinatā putraśokārtā śāpād bhītā ca bhārata 13,008.028d@001A_0061 pratīkṣate sma taṃ kālaṃ yaḥ putroktas tadābhavat 13,008.028d@001A_0062 tato 'py atīte pañcaśate varṣāṇāṃ kālasaṃyuge 13,008.028d@001A_0063 garuḍo 'tha mahāvīryo jajñe bhujagabhug balī 13,008.028d@001A_0064 bandhurāsyaḥ śikhī patrakośaḥ kūrmanakho mahān 13,008.028d@001A_0065 raktākṣaḥ saṃhatagrīvo hrasvapādo mahāśirāḥ 13,008.028d@001A_0066 yas tv aṇḍāt sa vinirbhinno niṣkrānto bharatarṣabha 13,008.028d@001A_0067 vinatāpūrvajaḥ putraḥ so 'ruṇo dṛśyate divi 13,008.028d@001A_0068 pūrvāṃ diśam abhipretya sūryasyodayanaṃ prati 13,008.028d@001A_0069 aruṇo 'ruṇasaṃkāśo nāmnā caivāruṇaḥ smṛtaḥ 13,008.028d@001A_0070 jātamātras tu vihago garuḍaḥ pannagāśanaḥ 13,008.028d@001A_0071 vihāya mātaraṃ kṣipram agamat sarvatodiśam 13,008.028d@001A_0072 sa tathā cātivavṛdhe sarvakāmair athārcitaḥ 13,008.028d@001A_0073 pitāmahavisṛṣṭena bhojanena viśāṃ pate 13,008.028d@001A_0074 tasmiṃś ca vihage tatra yathākāmaṃ vivardhati 13,008.028d@001A_0075 kadrūś ca vinatā caiva gacchetāṃ sāgaraṃ prati 13,008.028d@001A_0076 dadṛśāte tu te yāntam uccaiḥśravasam antikāt 13,008.028d@001A_0077 snātvopavṛttaṃ tvaritaṃ pītavantaṃ ca vājinam 13,008.028d@001A_0078 tataḥ kadrūr hasanty eva vinatām idam abravīt 13,008.028d@001A_0079 vinatā 13,008.028d@001A_0079 hayasya varṇaḥ ko nv atra brūhi yas te mataḥ śubhe 13,008.028d@001A_0080 ekavarṇo hayo rājñi sarvaśveto mato mama 13,008.028d@001A_0081 kadrūḥ 13,008.028d@001A_0081 varṇaṃ vā kīdṛśaṃ tasya manyase tvaṃ manasvini 13,008.028d@001A_0082 sarvaśveto matas tubhyaṃ ya eṣa hayasattamaḥ 13,008.028d@001A_0083 vinatā 13,008.028d@001A_0083 brūhi kalyāṇi dīvyāvo varṇānyatvena bhāmini 13,008.028d@001A_0084 yady ārye dīvyasi tvaṃ me kaḥ paṇo no bhaviṣyati 13,008.028d@001A_0085 kadrūḥ 13,008.028d@001A_0085 sā taj jñātvā paṇeyaṃ vai jñātvā tu vipaṇe tvayā 13,008.028d@001A_0086 jitā dāsī bhaver me tvam ahaṃ cāpy asitekṣaṇe 13,008.028d@001A_0087 naikavarṇaikavarṇatve vinate rocate ca te 13,008.028d@001A_0088 rocate me paṇo rājñi dāsītvena na saṃśayaḥ 13,008.028d@001A_0089 bhīṣmaḥ 13,008.028d@001A_0089 satyam ātiṣṭha bhadraṃ te satye sthāsyāmi cāpy aham 13,008.028d@001A_0090 vinatā tu tathety uktvā kṛtasaṃśayanā paṇe 13,008.028d@001A_0091 kadrūr api tathety uktvā putrān idam uvāca ha 13,008.028d@001A_0092 mayā kṛtaḥ paṇaḥ putrā mitho vinatayā saha 13,008.028d@001A_0093 uccaiḥśravasi gāndharve tac chṛṇudhvaṃ bhujaṃgamāḥ 13,008.028d@001A_0094 abravaṃ naikavarṇaṃ taṃ saikavarṇam athābravīt 13,008.028d@001A_0095 jitā dāsī bhavet putrāḥ sā vāhaṃ vā na saṃśayaḥ 13,008.028d@001A_0096 ekavarṇaś ca vājī sa candrakokanadaprabhaḥ 13,008.028d@001A_0097 sāhaṃ dāsī bhaviṣyāmi jitā putrā na saṃśayaḥ 13,008.028d@001A_0098 te yūyam aśvapravaram āviśadhvam atandritāḥ 13,008.028d@001A_0099 sarpāḥ 13,008.028d@001A_0099 sarvaśvetaṃ vāladhiṣu vālā bhūtvāñjanaprabhāḥ 13,008.028d@001A_0100 nikṛtyā na jayaḥ śreyān mātaḥ satyā giraḥ śṛṇu 13,008.028d@001A_0101 āyatyāṃ ca tadātve ca na ca dharmo 'tra vidyate 13,008.028d@001A_0102 sā tvaṃ dharmād apetaṃ vai kulasyaivāhitaṃ tava 13,008.028d@001A_0103 nikṛtyā vijayaṃ mātar mā sma kārṣīḥ kathaṃ cana 13,008.028d@001A_0104 yady adharmeṇa vijayaṃ vayaṃ kāṅkṣāmahe kva cit 13,008.028d@001A_0105 tvayā nāma nivāryāḥ sma mā kurudhvam iti dhruvam 13,008.028d@001A_0106 sā tvam asmān api sato vipāpān ṛjubuddhinaḥ 13,008.028d@001A_0107 kalmaṣeṇābhisaṃyoktuṃ kāṅkṣase lobhamohitā 13,008.028d@001A_0108 te vayaṃ tvāṃ parityajya draviṣyāma diśo daśa 13,008.028d@001A_0109 yatra vākyaṃ na te mātaḥ punaḥ śroṣyāma īdṛśam 13,008.028d@001A_0110 guror apy avaliptasya kāryākāryam ajānataḥ 13,008.028d@001A_0111 kadrūḥ 13,008.028d@001A_0111 utpathaṃ pratipannasya parityāgo vidhīyate 13,008.028d@001A_0112 śṛṇomi vividhā vāco hetumatyaḥ samīritāḥ 13,008.028d@001A_0113 vakragā mannivṛttyarthaṃ tad ahaṃ vo na rocaye 13,008.028d@001A_0114 na ca tat paṇitaṃ mandāḥ śakyaṃ jetum ato 'nyathā 13,008.028d@001A_0115 jite nikṛtyā śrutvaitat kṣamaṃ kuruta putrakāḥ 13,008.028d@001A_0116 śvo 'haṃ prabhātasamaye jitā dharmeṇa putrakāḥ 13,008.028d@001A_0117 śailūṣiṇī bhaviṣyāmi vinatāyā na saṃśayaḥ 13,008.028d@001A_0118 iha cāmutra cārthāya putrān icchanti mātaraḥ 13,008.028d@001A_0119 seyam īhā vipannā me yuṣmān āsādya saṃgatām 13,008.028d@001A_0120 iha vā tārayet putraḥ pretya vā tārayet pitṝn 13,008.028d@001A_0121 nātra citraṃ bhavet kiṃ cit punātīti ca putratā 13,008.028d@001A_0122 te yūyaṃ tāraṇārthāya mama putrā manojavāḥ 13,008.028d@001A_0123 āviśadhvaṃ hayaśreṣṭhaṃ vālā bhūtvāñjanaprabhāḥ 13,008.028d@001A_0124 jānāmy adharmaṃ sakalaṃ vijitā vinatā bhavet 13,008.028d@001A_0125 nikṛtyā dāsabhāvas tu yuṣmān apy avapīḍayet 13,008.028d@001A_0126 nikṛtyā vijayo veti dāsatvaṃ vā parājaye 13,008.028d@001A_0127 ubhayaṃ niścayaṃ kṛtvā jayo vai dhārmiko varaḥ 13,008.028d@001A_0128 yady apy adharmo vijayo yuṣmān eva spṛśet punaḥ 13,008.028d@001A_0129 guror vacanam āsthāya dharmo vaḥ sa bhaviṣyati 13,008.028d@001A_0129 bhīṣmaḥ 13,008.028d@001A_0130 śrutvā tu vacanaṃ mātuḥ kruddhāyās te bhujaṃgamāḥ 13,008.028d@001A_0131 kṛcchreṇaivānvamodanta ke cid dhitvā diśo gatāḥ 13,008.028d@001A_0132 ye pratasthur diśas tatra kruddhā tān aśapad bhṛśam 13,008.028d@001A_0133 bhujaṃgamānāṃ mātāsau kadrūr vairakarī tadā 13,008.028d@001A_0133 kadrūḥ 13,008.028d@001A_0134 utpatsyati hi rājanyaḥ pāṇḍavo janamejayaḥ 13,008.028d@001A_0135 caturtho dhanvināṃ śreṣṭhāt kuntīputrād dhanaṃjayāt 13,008.028d@001A_0136 sa sarpasatram āhartā kruddhaḥ kurukulodvahaḥ 13,008.028d@001A_0137 tasmin satre 'gninā yuṣmān pañcatvam upaneṣyati 13,008.028d@001A_0138 evaṃ kruddhāśapan mātā pannagān dharmacāriṇaḥ 13,008.028d@001A_0139 guroḥ parityāgakṛtaṃ naitad anyad bhaviṣyati 13,008.028d@001A_0140 evaṃ śaptā diśaḥ prāptāḥ pannagā dharmacāriṇaḥ 13,008.028d@001A_0141 vihāya mātaraṃ kruddhā gatā vairakarīṃ tadā 13,008.028d@001A_0142 tatra ye vṛjinaṃ tasyā anāpannā bhujaṃgamāḥ 13,008.028d@001A_0143 te tasya vājino vālā babhūvur asitaprabhāḥ 13,008.028d@001A_0144 tān dṛṣṭvā vāladhisthāṃś ca putrān kadrūr athābravīt 13,008.028d@001A_0145 vinatām atha saṃhṛṣṭā hayo 'sau dṛśyatām iti 13,008.028d@001A_0146 ekavarṇo na vā bhadre paṇo nau suvyavasthitaḥ 13,008.028d@001A_0147 udakād uttarantaṃ taṃ hayaṃ caiva ca bhāminī 13,008.028d@001A_0148 sā tv avakramatir devī vinatā jihmagābhinīm 13,008.028d@001A_0149 abravīd bhaginīṃ kiṃ cid vihasantīva bhārata 13,008.028d@001A_0150 hanta paśyāva gacchāvaḥ sukṛto nau paṇaḥ śubhe 13,008.028d@001A_0151 dāsī vā te bhaviṣyāmi tvaṃ vā dāsī bhaviṣyasi 13,008.028d@001A_0152 evaṃ sthiraṃ paṇaṃ kṛtvā hayaṃ te tu dadarśatuḥ 13,008.028d@001A_0153 kṛtvā sākṣiṇam ātmānaṃ bhaginyau kurusattama 13,008.028d@001A_0154 sā dṛṣṭvaiva hayaṃ mandaṃ vinatā śokakarśitā 13,008.028d@001A_0155 śvetaṃ candrāṃśuvālaṃ taṃ kālavālaṃ manojavam 13,008.028d@001A_0156 tatra sā vrīlitā vākyaṃ vinatā sāśrubindukā 13,008.028d@001A_0157 uvāca kālavālo 'yaṃ turago vijitaṃ tvayā 13,008.028d@001A_0158 dāsī māṃ preṣayasvārye yathākāmavaśāṃ śubhe 13,008.028d@001A_0159 bhīṣmaḥ 13,008.028d@001A_0159 dāsyaś ca kāmakārā hi bhartṝṇāṃ nātra saṃśayaḥ 13,008.028d@001A_0160 tataḥ kadrūr hasantīva vinatāṃ dharmacāriṇīm 13,008.028d@001A_0161 dāsīvat preṣayām āsa sā ca sarvaṃ cakāra tat 13,008.028d@001A_0162 na vivarṇā na saṃkṣubdhā na ca kruddhā na duḥkhitā 13,008.028d@001A_0163 preṣyakarma cakārāsyā vinatā kamalekṣaṇā 13,008.028d@001A_0164 imā diśaś catasro 'syāḥ preṣyabhāvena vartitāḥ 13,008.028d@001A_0165 atha sma vainateyaṃ vai baladarpau samīyatuḥ 13,008.028d@001A_0166 taṃ darpavaśam āpannaṃ paridhāvantam antikāt 13,008.028d@001A_0167 dadarśa nārado rājan devarṣir darpasaṃyutam 13,008.028d@001A_0168 tam abravīc ca devarṣir nāradaḥ prahasann iva 13,008.028d@001A_0169 kiṃ darpavaśam āpanno na vai paśyasi mātaram 13,008.028d@001A_0170 balena dṛptaḥ satatam ahaṃmānakṛtaḥ sadā 13,008.028d@001A_0171 dāsīṃ pannagarājasya mātur antargṛhe satīm 13,008.028d@001A_0172 tam abravīd vainateyaḥ karma kiṃ tan mahāmune 13,008.028d@001A_0173 janayitrī mayi sute jātā dāsī tapasvinī 13,008.028d@001A_0174 athābravīd ṛṣir vākyaṃ dīvyatī vijitā khaga 13,008.028d@001A_0175 garuḍaḥ 13,008.028d@001A_0175 nikṛtyā pannagendrasya mātrā putraiḥ purā saha 13,008.028d@001A_0176 kathaṃ jitā nikṛtyā sā bhagavañ jananī mama 13,008.028d@001A_0177 brūhi tan me yathāvṛttaṃ śrutvā vetsye tataḥ param 13,008.028d@001A_0178 tatas tasya yathāvṛttaṃ sarvaṃ tan nāradas tadā 13,008.028d@001A_0179 ācakhyau bharataśreṣṭha yathāvṛttaṃ patatriṇaḥ 13,008.028d@001A_0180 tac chrutvā vainateyasya kopo hṛdi samāviśat 13,008.028d@001A_0181 jagarhe pannagān sarvān mātrā saha paraṃtapa 13,008.028d@001A_0182 tatas tu roṣād duḥkhāc ca tūrṇam utpatya pakṣirāṭ 13,008.028d@001A_0183 jagāma yatra mātāsya kṛcchre mahati vartate 13,008.028d@001A_0184 tatrāpaśyat tato dīnāṃ jaṭilāṃ malināṃ kṛśām 13,008.028d@001A_0185 toyadena praticchannāṃ sūryābhām iva mātaram 13,008.028d@001A_0186 tasya duḥkhāc ca roṣāc ca netrābhyām aśru cāsravat 13,008.028d@001A_0187 pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca pauruṣe pratitasthuṣaḥ 13,008.028d@001A_0188 anuktvā mātaraṃ kiṃ cit patatrivarapuṃgavaḥ 13,008.028d@001A_0189 kadrūm eva sa dharmātmā vacanaṃ pratyabhāṣata 13,008.028d@001A_0190 yadi dharmeṇa me mātā jitā yady apy adharmataḥ 13,008.028d@001A_0191 jyeṣṭhā tvam asi me mātā dharmaḥ sarvaḥ sa me mataḥ 13,008.028d@001A_0192 iyaṃ tu me syāt kṛpaṇā mayi putre 'mba duḥkhitā 13,008.028d@001A_0193 anujānīhi tāṃ sādhu matkṛte dharmadarśinī 13,008.028d@001A_0194 kadrūḥ śrutvāsya tad vākyaṃ vainateyasya dhīmataḥ 13,008.028d@001A_0195 uvāca vākyaṃ duṣprajñā parītā duḥkhamūrchitā 13,008.028d@001A_0196 nāhaṃ tava na te mātur vainateya kathaṃ cana 13,008.028d@001A_0197 kuryāṃ priyam aniṣṭātmā māṃ bravīṣi khaga dvija 13,008.028d@001A_0198 tāṃ tadā bruvatīṃ vākyam aniṣṭāṃ krūrabhāṣiṇīm 13,008.028d@001A_0199 dāruṇāṃ sūnṛtābhis tām anunetuṃ pracakrame 13,008.028d@001A_0199 garuḍaḥ 13,008.028d@001A_0200 jyeṣṭhā tvam asi kalyāṇi mātur me bhāmini priyā 13,008.028d@001A_0201 kadrūḥ 13,008.028d@001A_0201 sodaryā mama cāsi tvaṃ jyeṣṭhā mātā na saṃśayaḥ 13,008.028d@001A_0202 vihaṃgama yathākāmaṃ gaccha kāmagama dvija 13,008.028d@001A_0203 sūnṛtābhis tvayā mātā nādāsī śakyam aṇḍaja 13,008.028d@001A_0204 amṛtaṃ yady āhares tvaṃ vihaṃga jananīṃ tava 13,008.028d@001A_0205 bhīṣmaḥ 13,008.028d@001A_0205 adāsīṃ mama paśyemāṃ vainateya na saṃśayaḥ 13,008.028d@001A_0206 tathety uktvā tu vihagaḥ pratijñāya mahādyutiḥ 13,008.028d@001A_0207 amṛtāharaṇe vācaṃ tataḥ pitaram abravīt 13,008.028d@001A_0208 kāmaṃ vai sūnṛtā vāco visṛjya ca muhur muhuḥ 13,008.028d@001A_0209 yac cāpy anujñāṃ mātur vai na ca sā hy anumanyate 13,008.028d@001A_0210 sā mā bahuvidhā vāco vajrakalpā visṛjya vai 13,008.028d@001A_0211 bhagavan vinatā dāsī mama mātā mahādyute 13,008.028d@001A_0212 kadrūḥ preṣayate caiva dāsīyam iti cābravīt 13,008.028d@001A_0213 āharāmṛtam ity eva mokṣyate vinatā tataḥ 13,008.028d@001A_0214 so 'haṃ mātur vimokṣārtham āhariṣya iti bruvan 13,008.028d@001A_0215 kaśyapaḥ 13,008.028d@001A_0215 amṛtaṃ prārthitas tūrṇam āhartuṃ pratinandya vai 13,008.028d@001A_0216 amṛtaṃ tāta duṣprāpaṃ devair api kutas tvayā 13,008.028d@001A_0217 rakṣyate hi bhṛśaṃ putra rakṣibhis tan nibodha me 13,008.028d@001A_0218 guptam adbhir bhṛśaṃ sādhu sarvataḥ parivāritam 13,008.028d@001A_0219 anantaram atho guptaṃ jvalatā jātavedasā 13,008.028d@001A_0220 tataḥ śatasahasrāṇi prayutāny arbudāni ca 13,008.028d@001A_0221 rakṣanty amṛtam atyarthaṃ kiṃkarā nāma rākṣasāḥ 13,008.028d@001A_0222 teṣāṃ śaktyṛṣṭiśūlāṃś ca śataghnyaḥ paṭṭasās tathā 13,008.028d@001A_0223 āyudhā rakṣiṇāṃ tāta vajrakalpāḥ śilās tathā 13,008.028d@001A_0224 tato jālena mahatā avanaddhaṃ samantataḥ 13,008.028d@001A_0225 ayasmayena vai tāta vṛtrahantuḥ sma śāsanāt 13,008.028d@001A_0226 tat tvam evaṃvidhaṃ tāta kathaṃ prārthayase 'mṛtam 13,008.028d@001A_0227 surakṣitaṃ vajrabhṛtā vainateya vihaṃgama 13,008.028d@001A_0228 indreṇa devair nāgaiś ca khaḍgair girijalādibhiḥ 13,008.028d@001A_0228 garuḍaḥ 13,008.028d@001A_0229 putragṛddhyā bravīṣy etac chṛṇu tāta viniścayam 13,008.028d@001A_0230 balavān upāyavān asmi bhūyaḥ kiṃ karavāṇi te 13,008.028d@001A_0231 tam abravīt pitā hṛṣṭaḥ prahasan vai punaḥ punaḥ 13,008.028d@001A_0232 yadi tau bhakṣayes tāta krūrau kacchapavāraṇau 13,008.028d@001A_0233 tathā balam ameyaṃ te bhavitā tan na saṃśayaḥ 13,008.028d@001A_0234 garuḍaḥ 13,008.028d@001A_0234 amṛtasyaiva cāhartā bhaviṣyasi na saṃśayaḥ 13,008.028d@001A_0235 kva tau krūrau mahābhāga vartete hastikacchapau 13,008.028d@001A_0236 bhakṣayiṣyāmy ahaṃ tāta balasyāpyāyanaṃ prati 13,008.028d@001A_0236 kaśyapaḥ 13,008.028d@001A_0237 parvato vai samudrānte nabhaḥ stabdhveha tiṣṭhati 13,008.028d@001A_0238 urago nāma duṣprāpaḥ purā devagaṇair api 13,008.028d@001A_0239 gorutāni sa vistīrṇaḥ puṣpitadrumasānumān 13,008.028d@001A_0240 tatra panthāḥ kṛtas tāta kuñjareṇa balīyasā 13,008.028d@001A_0241 gorutāny ucchrayas tasya nava sapta ca putraka 13,008.028d@001A_0242 gacchatāgacchatā caiva kṣapitaḥ sa mahāgiriḥ 13,008.028d@001A_0243 tāvān bhūmisamas tāta kṛtaḥ panthāḥ samutthitaḥ 13,008.028d@001A_0244 tena gatvā sa mātaṃgaḥ pipāsur yuddham icchati 13,008.028d@001A_0245 tam atītya tu śailendraṃ hradaḥ kokanadāyutaḥ 13,008.028d@001A_0246 kanaketi ca vikhyātas tatra kūrmo mahābalaḥ 13,008.028d@001A_0247 gorutāni sa vistīrṇaḥ kacchapaḥ kuñjaraś ca saḥ 13,008.028d@001A_0248 āyāmataś cāpi samau tejobalasamanvitau 13,008.028d@001A_0249 punarāvṛttim āpannau tāv etau madhukaiṭabhau 13,008.028d@001A_0250 janmāntare vipramūḍhau parasparavadhaiṣiṇau 13,008.028d@001A_0251 yadā sa nāgo vrajati pipāsus taṃ jalāśayam 13,008.028d@001A_0252 tadainaṃ kacchapo roṣāt pratiyāti mahābalaḥ 13,008.028d@001A_0253 nakhaiś ca daśanaiś cāpi nimajyonmajya cāsakṛt 13,008.028d@001A_0254 virarādāgrahastena kuñjaraṃ taṃ jalecaraḥ 13,008.028d@001A_0255 nāgarāḍ api toyārthī pipāsuś caraṇair api 13,008.028d@001A_0256 agrahastena dantābhyāṃ nivārayati vārijam 13,008.028d@001A_0257 sa tu toyād anuttiṣṭhan vārijo gajayūthapam 13,008.028d@001A_0258 nakhaiś ca daśanaiś caiva dviradaṃ pratiṣedhati 13,008.028d@001A_0259 nivārito gajaśreṣṭhaḥ punar gacchati svaṃ vanam 13,008.028d@001A_0260 pipāsuḥ klinnahastāgro rudhireṇa samukṣitaḥ 13,008.028d@001A_0261 tau gaccha sahitau putra yadi śaknoṣi bhakṣaya 13,008.028d@001A_0262 na tau pṛthak tvayā śakyāv apramattau bale sthitau 13,008.028d@001A_0262 garuḍaḥ 13,008.028d@001A_0263 kathaṃ tau bhagavañ śakyau mayā vāraṇakacchapau 13,008.028d@001A_0264 kaśyapaḥ 13,008.028d@001A_0264 yugapad grahītuṃ tan me tvam upāyaṃ vaktum arhasi 13,008.028d@001A_0265 yoddhukāme gaje tasmin muhūrtaṃ sa jalecaraḥ 13,008.028d@001A_0266 uttiṣṭhati jalāt tūrṇaṃ yoddhukāmaḥ punaḥ punaḥ 13,008.028d@001A_0267 jalajaṃ nirjalaṃ tāta pramattaṃ caiva vāraṇam 13,008.028d@001A_0268 bhīṣmaḥ 13,008.028d@001A_0268 grahīṣyasi pataṃgeśa nānyo yogo 'tra vidyate 13,008.028d@001A_0269 ity evam ukto vihagas tad gatvā vanam uttamam 13,008.028d@001A_0270 dadarśa vāraṇendraṃ taṃ meghācalasamaprabham 13,008.028d@001A_0271 tāṃ sa nāgo girer vīthiṃ saṃprāpta iva bhārata 13,008.028d@001A_0272 sa taṃ dṛṣṭvā mahābhāgaḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ 13,008.028d@001A_0273 bibhakṣayiṣato rājan dāruṇasya mahātmanaḥ 13,008.028d@001A_0274 mātaṃgaṃ kacchapaṃ caiva praharṣaḥ sumahān abhūt 13,008.028d@001A_0275 atha vegena mahatā khecaraḥ sa mahābalaḥ 13,008.028d@001A_0276 saṃkucya sarvagātrāṇi kṛcchreṇaivānvapadyata 13,008.028d@001A_0277 tathā gatvā tam adhvānaṃ vāraṇapravaro balī 13,008.028d@001A_0278 niśaśvāsa mahāśvāsaṃ śramād viśramaṇāya ca 13,008.028d@001A_0279 tasya niḥśvāsavātena madagandhena caiva ha 13,008.028d@001A_0280 udatiṣṭhan mahākūrmo vāraṇapratiṣedhakaḥ 13,008.028d@001A_0281 tayoḥ sutumulaṃ yuddhaṃ dadarśa patageśvaraḥ 13,008.028d@001A_0282 kacchapendradviradayor indraprahrādayor iva 13,008.028d@001A_0283 spṛśantam agrahastena toyaṃ vāraṇayūthapam 13,008.028d@001A_0284 dantair nakhaiś ca jalajo vārayām āsa bhārata 13,008.028d@001A_0285 jalajaṃ vāraṇo 'py evaṃ caraṇaiḥ puṣkareṇa ca 13,008.028d@001A_0286 pratyaṣedhan nimajjantam unmajjantaṃ tathaiva ca 13,008.028d@001A_0287 muhūrtam abhavad yuddhaṃ tayor bhīmapradarśanam 13,008.028d@001A_0288 atha tasmāj jalād rājan kacchapaḥ sthalam āsthitaḥ 13,008.028d@001A_0289 sa tu nāgaḥ prabhagno 'pi pipāsur na nyavartata 13,008.028d@001A_0290 toyagṛdhnuḥ śanais tarṣād apāsarpata pṛṣṭhataḥ 13,008.028d@001A_0291 taṃ dṛṣṭvā jalajaṃ tūrṇam apasarpantam āhavāt 13,008.028d@001A_0292 abhidudrāva vegena vajrapāṇir ivāsuram 13,008.028d@001A_0293 taṃ roṣāt sthalam uttīrṇam asaṃprāptaṃ gajottamam 13,008.028d@001A_0294 ubhāv eva samastau tu jagrāha vinatāsutaḥ 13,008.028d@001A_0295 caraṇena tu savyena jagrāha sa gajottamam 13,008.028d@001A_0296 praspandamānaṃ balavān dakṣiṇena tu kacchapam 13,008.028d@001A_0297 utpapāta tatas tūrṇaṃ pannagendraniṣūdanaḥ 13,008.028d@001A_0298 divaṃ khaṃ ca samāvṛtya pakṣābhyām aparājitaḥ 13,008.028d@001A_0299 tena cotpatatā tūrṇaṃ saṃgṛhītau nakhair bhṛśam 13,008.028d@001A_0300 vajragarbhaiḥ suniśitaiḥ prāṇāṃs tūrṇaṃ mumocatuḥ 13,008.028d@001A_0301 tau gṛhya balavāṃs tūrṇaṃ srastapādaśirodharau 13,008.028d@001A_0302 vivalgann iva khe krīḍan khecaro 'bhijagāma ha 13,008.028d@001A_0303 attukāmas tato vīraḥ pṛthivyāṃ pṛthivīpate 13,008.028d@001A_0304 niraikṣata na cāpaśyad drumaṃ paryāptam āsitum 13,008.028d@001A_0305 naimiṣaṃ tv atha saṃprāpya devāraṇyaṃ mahādyutiḥ 13,008.028d@001A_0306 apaśyata drumaṃ kaṃ cic chākhāskandhasamāvṛtam 13,008.028d@001A_0307 himavacchikharaprakhyaṃ yojanadvayam ucchritam 13,008.028d@001A_0308 pariṇāhena rājendra nalvamātraṃ samantataḥ 13,008.028d@001A_0309 tasya śākhābhavat kā cid āyatā pañcayojanam 13,008.028d@001A_0310 dṛḍhamūlā dṛḍhaskandhā vajrapatrasamācitā 13,008.028d@001A_0311 tatropaviṣṭaḥ sahasā vainateyo nigṛhya tau 13,008.028d@001A_0312 attukāmas tataḥ śākhāṃ tasya vegād avāpatat 13,008.028d@001A_0313 tāṃ patantīm abhiprekṣya prekṣya carṣigaṇān atha 13,008.028d@001A_0314 āsīnān vasubhiḥ sārdhaṃ satreṇa jagatīpate 13,008.028d@001A_0315 vaikhānasān nāma yatīn vālakhilyagaṇān api 13,008.028d@001A_0316 tasya bhīr āviśat tatra patagendrasya bhārata 13,008.028d@001A_0317 tān dṛṣṭvā sa yatīṃs tatra samāsīnān suraiḥ saha 13,008.028d@001A_0318 tuṇḍena gṛhya tāṃ śākhām utpapāta khageśvaraḥ 13,008.028d@001A_0319 tau ca pakṣī bhujaṃgāśo vyomni krīḍann ivāvrajat 13,008.028d@001A_0320 taṃ dṛṣṭvā gurusaṃbhāraṃ pragṛhyotpatitaṃ khagam 13,008.028d@001A_0321 ṛṣayas te 'bruvan sarve garuḍo 'yam iti sma ha 13,008.028d@001A_0322 na tv anyaḥ kṣamate kaś cid yathāyaṃ vīryavān khagaḥ 13,008.028d@001A_0323 asau gacchati dharmātmā gurubhārasamanvitaḥ 13,008.028d@001A_0324 ayaṃ krīḍann ivākāśe tasmād garuḍa eva saḥ 13,008.028d@001A_0325 evaṃ te samayaṃ sarve vasavaś ca divaukasaḥ 13,008.028d@001A_0326 akārṣuḥ pakṣirājasya garuḍety eva nāma ha 13,008.028d@001A_0327 sa pakṣī pṛthivīṃ sarvāṃ paridhāvaṃs tatas tataḥ 13,008.028d@001A_0328 mumukṣuḥ śākhinaḥ śākhāṃ na sma deśam apaśyata 13,008.028d@001A_0329 sa vācam aśṛṇod divyām upary upari jalpataḥ 13,008.028d@001A_0330 devadūtasya vispaṣṭam ābhāṣya garuḍeti ca 13,008.028d@001A_0331 vainateya kuvindeṣu samudrānte mahābala 13,008.028d@001A_0332 pātyatāṃ śākhinaḥ śākhā na hi te dharmaniścayaḥ 13,008.028d@001A_0333 tac chrutvā garuḍas tūrṇaṃ jagāma lavaṇāmbhasaḥ 13,008.028d@001A_0334 uddeśaṃ yatra te mandāḥ kuvindāḥ pāpakarmiṇaḥ 13,008.028d@001A_0335 tato gatvā tataḥ śākhāṃ mumoca patatāṃ varaḥ 13,008.028d@001A_0336 tayā hatā janapadās tadā ṣaṭtriṃśato nṛpa 13,008.028d@001A_0337 sa deśo rājaśārdūla khyātaḥ paramadāruṇaḥ 13,008.028d@001A_0338 bhīṣmaḥ 13,008.028d@001A_0338 śākhāpataga ity eva kuvindānāṃ durātmanām 13,008.028d@001A_0339 hatvā taṃ pakṣiśārdūlaḥ kuvindānāṃ janavrajam 13,008.028d@001A_0340 upopaviśya śailāgre bhakṣayām āsa tāv ubhau 13,008.028d@001A_0341 vāraṇaṃ kacchapaṃ caiva saṃhṛṣṭaḥ sa patatrirāṭ 13,008.028d@001A_0342 tayoḥ sa rudhiraṃ pītvā medasī ca paraṃtapa 13,008.028d@001A_0343 saṃhṛṣṭaḥ patatāṃ śreṣṭho labdhvā balam anuttamam 13,008.028d@001A_0344 jagāma devarājasya bhavanaṃ pannagāśanaḥ 13,008.028d@001A_0345 taṃ praṇamya mahātmānaṃ pāvakaṃ visphuliṅginam 13,008.028d@001A_0346 rātriṃdivaṃ prajvalitaṃ rakṣārtham amṛtasya ha 13,008.028d@001A_0347 taṃ dṛṣṭvā vihagendrasya bhayaṃ tīvram athāviśat 13,008.028d@001A_0348 na tu toyān na rakṣobhyo bhayam asyopapadyate 13,008.028d@001A_0349 pakṣitvam ātmano dṛṣṭvā jvalantaṃ ca hutāśanam 13,008.028d@001A_0350 pitāmaham atho gatvā dadarśa bhujagāśanaḥ 13,008.028d@001A_0351 taṃ praṇamya mahātmānaṃ garuḍaḥ prayatāñjaliḥ 13,008.028d@001A_0352 provāca tad asaṃdigdhaṃ vacanaṃ patageśvaraḥ 13,008.028d@001A_0353 udyataṃ gurukṛtye māṃ bhagavan dharmaniścitam 13,008.028d@001A_0354 vimokṣaṇārthaṃ mātur hi dāsabhāvād aninditam 13,008.028d@001A_0355 kadrūsakāśam amṛtaṃ mayā hartavyam īśvara 13,008.028d@001A_0356 tadā me jananī deva dāsabhāvāt pramokṣyate 13,008.028d@001A_0357 tatrāmṛtaṃ prajvalito nityam īśvara rakṣati 13,008.028d@001A_0358 hiraṇyaretā bhagavān pākaśāsanaśāsanāt 13,008.028d@001A_0359 tatra me devadeveśa bhayaṃ tīvram athāviśat 13,008.028d@001A_0360 jvalantaṃ pāvakaṃ dṛṣṭvā pakṣitvaṃ cātmanaḥ prabho 13,008.028d@001A_0361 samatikramituṃ śakyaḥ kathaṃ syāt pāvako mayā 13,008.028d@001A_0362 tasyābhyupāyaṃ varada vaktum īśo 'si me prabho 13,008.028d@001A_0363 tam abravīn mahābhāga tapyamānaṃ vihaṃgamam 13,008.028d@001A_0364 agneḥ saṃśamanopāyam utsmayan sa punaḥ punaḥ 13,008.028d@001A_0365 payasā śāmyate vatsa sarpiṣā ca hutāśanaḥ 13,008.028d@001A_0366 śarīrastho 'pi bhūtānāṃ kiṃ punaḥ prajvalan bhuvi 13,008.028d@001A_0367 navanītaṃ payo vāpi pāvake tvaṃ samādadheḥ 13,008.028d@001A_0368 bhīṣmaḥ 13,008.028d@001A_0368 tato gaccha yathākāmaṃ na tvā dhakṣyati pāvakaḥ 13,008.028d@001A_0369 pitāmahavacaḥ śrutvā garuḍaḥ patatāṃ varaḥ 13,008.028d@001A_0370 jagāma gokulaṃ kiṃ cin navanītajihīrṣayā 13,008.028d@001A_0371 navanītaṃ tathāpaśyan mathitaṃ kalaśe sthitam 13,008.028d@001A_0372 tad ādāya tato 'gacchad yatas tad rakṣyate 'mṛtam 13,008.028d@001A_0373 sa tatra gatvā patagas tiryak toyaṃ mahābalaḥ 13,008.028d@001A_0374 hutāśanam apakramya navanītam apātayat 13,008.028d@001A_0375 so 'rciṣmān mandavego 'bhūt sarpiṣā tena tarpitaḥ 13,008.028d@001A_0376 dhūmaketur na jajvāla dhūmam eva sasarja ha 13,008.028d@001A_0377 tam atītyāśu garuḍo hṛṣṭātmā jātavedasam 13,008.028d@001A_0378 rakṣāṃsi samatikrāmat pakṣavātena pātayan 13,008.028d@001A_0379 te patanti śirobhiś ca jānubhiś caraṇais tathā 13,008.028d@001A_0380 utsṛjya śastrāvaraṇaṃ pakṣipakṣasamāhatāḥ 13,008.028d@001A_0381 utplutya cāvṛtān nāgān hatvā cakraṃ vyatītya ca 13,008.028d@001A_0382 arāntareṇa śirasā bhittvā jālaṃ samādravat 13,008.028d@001A_0383 sa bhittvā śirasā jālaṃ vajravegasamo balī 13,008.028d@001A_0384 ujjahāra tataḥ śīghram amṛtaṃ bhujagāśanaḥ 13,008.028d@001A_0385 tad ādāyādravac chīghraṃ garuḍaḥ śvasano yathā 13,008.028d@001A_0386 atha saṃnāham akarod vṛtrahā vibudhaiḥ saha 13,008.028d@001A_0387 tato mātalisaṃyuktaṃ haribhiḥ svarṇamālibhiḥ 13,008.028d@001A_0388 āruroha rathaṃ śīghraṃ sūryāgnisamatejasam 13,008.028d@001A_0389 so 'bhyadravat pakṣirājaṃ vṛtrahā pākaśāsanaḥ 13,008.028d@001A_0390 udyamya niśitaṃ vajraṃ vajrahasto mahābalaḥ 13,008.028d@001A_0391 tathaiva garuḍo rājan vajrahastaṃ samādravat 13,008.028d@001A_0392 tato vai mātaliṃ prāha śīghraṃ vāhaya vājinaḥ 13,008.028d@001A_0393 atha divyaṃ mahāghoraṃ garuḍāya sasarja ha 13,008.028d@001A_0394 vajraṃ sahasranayanas tigmavegaparākramaḥ 13,008.028d@001A_0395 utsisṛkṣantam ājñāya vajraṃ vai tridaśeśvaram 13,008.028d@001A_0396 tūrṇaṃ vegataro bhūtvā jagāma patatāṃ varaḥ 13,008.028d@001A_0397 pitāmahanisargeṇa jñātvā labdhavaraḥ khagaḥ 13,008.028d@001A_0398 āyudhānāṃ varaṃ vajram atha śakram uvāca ha 13,008.028d@001A_0399 vṛtrahann eṣa vajras te varo labdhaḥ pitāmahāt 13,008.028d@001A_0400 ataḥ saṃmānam ākāṅkṣan muñcāmy ekaṃ tanūruham 13,008.028d@001A_0401 etenāyudharājena yadi śakto 'si vṛtrahan 13,008.028d@001A_0402 hanyās tvaṃ parayā śaktyā gacchāmy aham anāmayaḥ 13,008.028d@001A_0403 tat tu tūrṇaṃ tadā vajraṃ svena vegena bhārata 13,008.028d@001A_0404 jaghāna parayā śaktyā na cainam adahad bhṛśam 13,008.028d@001A_0405 tato devarṣayo rājan gacchanto vai vihāyasā 13,008.028d@001A_0406 dṛṣṭvā vajraṃ viṣaktaṃ taṃ pakṣiparṇe 'bruvan vacaḥ 13,008.028d@001A_0407 suparṇaḥ pakṣigaruḍo yasya parṇe varāyudham 13,008.028d@001A_0408 viṣaktaṃ devarājasya vṛtrahantuḥ sanātanam 13,008.028d@001A_0409 evaṃ suparṇo vihago vainateyaḥ pratāpavān 13,008.028d@001A_0410 ṛṣayas taṃ vijānanti cāgneyaṃ vaiṣṇavaṃ punaḥ 13,008.028d@001A_0411 vedābhiṣṭutam atyantaṃ svargamārgaphalapradam 13,008.028d@001A_0412 tanu parṇaṃ suparṇasya jagṛhur barhiṇas tathā 13,008.028d@001A_0413 bhīṣmaḥ 13,008.028d@001A_0413 mayūrā vismitāḥ sarve ādravanti sma vajriṇam 13,008.028d@001A_0414 tato vajraṃ sahasrākṣo dṛṣṭvā saktaṃ varāyudham 13,008.028d@001A_0415 ṛṣīṃś ca dṛṣṭvā sahasā suparṇam idam abravīt 13,008.028d@001A_0416 na te suparṇa paśyāmi prabhāvaṃ tena yodhaye 13,008.028d@001A_0417 ity ukte na mayā rakṣā śakyā kartum ato 'nyathā 13,008.028d@001A_0418 idaṃ vajraṃ mayā sārdhaṃ nivṛttaṃ hi yathāgatam 13,008.028d@001A_0419 tataḥ sahasranayane nivṛtte garuḍas tathā 13,008.028d@001A_0420 garuḍaḥ 13,008.028d@001A_0420 kadrūm abhyāgamat tūrṇam amṛtaṃ gṛhya bhārata 13,008.028d@001A_0421 tadāhṛtaṃ mayā śīghram amṛtaṃ jananīkṛte 13,008.028d@001A_0422 kadrūḥ 13,008.028d@001A_0422 adāsī sā bhavatv adya vinatā dharmacāriṇī 13,008.028d@001A_0423 svāgataṃ svāhṛtaṃ cedam amṛtaṃ vinatātmaja 13,008.028d@001A_0424 adāsī jananī te 'dya putra kāmavaśā śubhā 13,008.028d@001A_0425 evam ukte tadā sā ca saṃprāptā vinatā gṛham 13,008.028d@001A_0426 upanīya yathānyāyaṃ vihago balināṃ varaḥ 13,008.028d@001A_0427 smṛtvā nikṛtyā vijayaṃ mātuḥ saṃpratipadyata 13,008.028d@001A_0428 vadhaṃ ca bhujagendrāṇāṃ ye vālās tasya vājinaḥ 13,008.028d@001A_0429 babhūvur asitaprakhyā nikṛtyā vai jitaṃ tvayā 13,008.028d@001A_0430 tām uvāca tato nyāyaṃ vihago balināṃ varaḥ 13,008.028d@001A_0431 ujjahārāmṛtaṃ tūrṇam utpapāta ca raṃhasā 13,008.028d@001A_0432 tad gṛhītvāmṛtaṃ tūrṇaṃ prayāntam aparājitam 13,008.028d@001A_0433 kadrūr bhujaṃgajananī suparṇam idam abravīt 13,008.028d@001A_0434 kimarthaṃ vainateya tvam āhṛtyāmṛtam uttamam 13,008.028d@001A_0435 punar harasi durbuddhe mā jātu vṛjinaṃ kṛthāḥ 13,008.028d@001A_0435 suparṇaḥ 13,008.028d@001A_0436 amṛtāharaṇaṃ me 'dya yat kṛtaṃ jananīkṛte 13,008.028d@001A_0437 bhavatyā vacanād etad āharāmṛtam ity uta 13,008.028d@001A_0438 āhṛtaṃ tad idaṃ śīghraṃ muktā ca jananī mama 13,008.028d@001A_0439 harāmy eṣa punas tatra yata etan mayāhṛtam 13,008.028d@001A_0440 yadi māṃ bhavatī brūyād amṛtaṃ me ca dīyatām 13,008.028d@001A_0441 tathā kuryāṃ na vā kuryāṃ na hi tvam amṛtakṣamā 13,008.028d@001A_0442 bhīṣmaḥ 13,008.028d@001A_0442 mayā dharmeṇa satyena vinatā ca samuddhṛtā 13,008.028d@001A_0443 tato gatvātha garuḍaḥ puraṃdaram uvāca ha 13,008.028d@001A_0444 idaṃ mayā vṛtrahantar hṛtaṃ te 'mṛtam uttamam 13,008.028d@001A_0445 mātrarthe hi tathaivedaṃ gṛhāṇāmṛtam āhṛtam 13,008.028d@001A_0446 mātā ca mama deveśa dāsītvam upajagmuṣī 13,008.028d@001A_0447 bhujaṃgamānāṃ mātur vai sā muktāmṛtadarśanāt 13,008.028d@001A_0448 etac chrutvā sahasrākṣaḥ suparṇam anumanyate 13,008.028d@001A_0449 uvāca ca mudā yukto diṣṭyā diṣṭyeti vāsavaḥ 13,008.028d@001A_0450 ṛṣayo ye sahasrākṣam upāsanti suraiḥ saha 13,008.028d@001A_0451 te sarve ca mudā yuktā viśve devās tathaiva ca 13,008.028d@001A_0452 tatas tam ṛṣayaḥ sarve devāś ca bharatarṣabha 13,008.028d@001A_0453 ūcuḥ puraṃdaraṃ hṛṣṭā garuḍo labhatāṃ varam 13,008.028d@001A_0454 tataḥ śacīpatir vākyam uvāca prahasann iva 13,008.028d@001A_0455 janiṣyati hṛṣīkeśaḥ svayam evaiṣa pakṣirāṭ 13,008.028d@001A_0456 keśavaḥ puṇḍarīkākṣaḥ śūraputrasya veśmani 13,008.028d@001A_0457 svayaṃ dharmasya rakṣārthaṃ vibhajya bhujagāśanaḥ 13,008.028d@001A_0458 eṣa te pāṇḍavaśreṣṭha garuḍo 'tha patatrirāṭ 13,008.028d@001A_0459 suparṇo vainateyaś ca kīrtito bhadram astu te 13,008.028d@001A_0460 tad etad dadatāṃ śreṣṭha mayākhyānaṃ prakīrtitam 13,008.028d@001A_0461 suparṇasya mahābāho kiṃ bhūyaḥ kathayāmi te 13,009.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,009.001a brāhmaṇānāṃ tu ye loke pratiśrutya pitāmaha 13,009.001c na prayacchanti mohāt te ke bhavanti mahāmate 13,009.001d*0046_01 dānadharmeṣu bho bhīṣma sadaiva niścayo hi me 13,009.002a etan me tattvato brūhi dharmaṃ dharmabhṛtāṃ vara 13,009.002c pratiśrutya durātmāno na prayacchanti ye narāḥ 13,009.003 bhīṣma uvāca 13,009.003a yo na dadyāt pratiśrutya svalpaṃ vā yadi vā bahu 13,009.003c āśās tasya hatāḥ sarvāḥ klībasyeva prajāphalam 13,009.004a yāṃ rātriṃ jāyate pāpo yāṃ ca rātriṃ vinaśyati 13,009.004c etasminn antare yad yat sukṛtaṃ tasya bhārata 13,009.004e yac ca tasya hutaṃ kiṃ cit sarvaṃ tasyopahanyate 13,009.004e*0047_01 dattaṃ vā bharatarṣabha 13,009.004e*0047_02 tapas taptam atho vāpi 13,009.005a atraitad vacanaṃ prāhur dharmaśāstravido janāḥ 13,009.005c niśamya bharataśreṣṭha buddhyā paramayuktayā 13,009.006a api codāharantīmaṃ dharmaśāstravido janāḥ 13,009.006c aśvānāṃ śyāmakarṇānāṃ sahasreṇa sa mucyate 13,009.007a atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,009.007c sṛgālasya ca saṃvādaṃ vānarasya ca bhārata 13,009.008a tau sakhāyau purā hy āstāṃ mānuṣatve paraṃtapa 13,009.008c anyāṃ yoniṃ samāpannau sārgālīṃ vānarīṃ tathā 13,009.008d*0048_01 saṃbhāṣamāṇau tu tataḥ sakhyaṃ tatra parasparam 13,009.009a tataḥ parāsūn khādantaṃ sṛgālaṃ vānaro 'bravīt 13,009.009c śmaśānamadhye saṃprekṣya pūrvajātim anusmaran 13,009.010a kiṃ tvayā pāpakaṃ karma kṛtaṃ pūrvaṃ sudāruṇam 13,009.010c yas tvaṃ śmaśāne mṛtakān pūtikān atsi kutsitān 13,009.011a evam uktaḥ pratyuvāca sṛgālo vānaraṃ tadā 13,009.011c brāhmaṇasya pratiśrutya na mayā tad upākṛtam 13,009.012a tatkṛte pāpikāṃ yonim āpanno 'smi plavaṃgama 13,009.012c tasmād evaṃvidhaṃ bhakṣyaṃ bhakṣayāmi bubhukṣitaḥ 13,009.012d*0049_01 etan mayā te kathitaṃ sṛgālo 'haṃ yathābhavam 13,009.012d*0049_02 vānara uvāca 13,009.012d*0049_02 tvaṃ tu vānaratāṃ prāptaḥ karmaṇā kena tad vada 13,009.012d*0049_03 pārakyāṇi purā lobhāt phalāny apahṛtāni ca 13,009.012d*0049_04 bhīṣma uvāca 13,009.012d*0049_04 tenāhaṃ karmadoṣeṇa vānaratvam upāgataḥ 13,009.012d*0049_05 evaṃ tau kathayitvā tu karmadoṣān parasparam 13,009.012d*0049_06 sṛgālo vānaraś cāpi pratiyātau yathāgatam 13,009.012d*0050_00 bhīṣma uvāca 13,009.012d*0050_01 sṛgālo vānaraṃ prāha punar eva nṛpottama 13,009.012d*0050_02 kiṃ tvayā pātakaṃ karma kṛtaṃ yenāsi vānaraḥ 13,009.012d*0051_01 sa cāpy āha brāhmaṇānāṃ phalāhāraḥ plavaṃgamaḥ 13,009.012d*0051_02 tasmān na brāhmaṇasvaṃ tu hartavyaṃ viduṣā sadā 13,009.012d*0051_03 sīmāvivāde moktavyaṃ dātavyaṃ ca pratiśrutam 13,009.013a ity etad bruvato rājan brāhmaṇasya mayā śrutam 13,009.013c kathāṃ kathayataḥ puṇyāṃ dharmajñasya purātanīm 13,009.014a śrutaṃ cāpi mayā bhūyaḥ kṛṣṇasyāpi viśāṃ pate 13,009.014c kathāṃ kathayataḥ pūrvaṃ brāhmaṇaṃ prati pāṇḍava 13,009.014d*0052_01 na hartavyaṃ vipradhanaṃ kṣantavyaṃ teṣu nityaśaḥ 13,009.014d*0052_02 bālāś ca nāvamantavyā daridrāḥ kṛpaṇā api 13,009.015a evam eva ca māṃ nityaṃ brāhmaṇāḥ saṃdiśanti vai 13,009.015c pratiśrutya bhaved deyaṃ nāśā kāryā hi brāhmaṇaiḥ 13,009.016a brāhmaṇo hy āśayā pūrvaṃ kṛtayā pṛthivīpate 13,009.016c susamiddho yathā dīptaḥ pāvakas tadvidhaḥ smṛtaḥ 13,009.017a yaṃ nirīkṣeta saṃkruddha āśayā pūrvajātayā 13,009.017c pradaheta hi taṃ rājan kakṣam akṣayyabhug yathā 13,009.018a sa eva hi yadā tuṣṭo vacasā pratinandati 13,009.018c bhavaty agadasaṃkāśo viṣaye tasya bhārata 13,009.019a putrān pautrān paśūṃś caiva bāndhavān sacivāṃs tathā 13,009.019c puraṃ janapadaṃ caiva śāntir iṣṭeva puṣyati 13,009.020a etad dhi paramaṃ tejo brāhmaṇasyeha dṛśyate 13,009.020c sahasrakiraṇasyeva savitur dharaṇītale 13,009.021a tasmād dātavyam eveha pratiśrutya yudhiṣṭhira 13,009.021c yadīcchec chobhanāṃ jātiṃ prāptuṃ bharatasattama 13,009.022a brāhmaṇasya hi dattena dhruvaṃ svargo hy anuttamaḥ 13,009.022c śakyaṃ prāptuṃ viśeṣeṇa dānaṃ hi mahatī kriyā 13,009.023a ito dattena jīvanti devatāḥ pitaras tathā 13,009.023c tasmād dānāni deyāni brāhmaṇebhyo vijānatā 13,009.024a mahad dhi bharataśreṣṭha brāhmaṇas tīrtham ucyate 13,009.024c velāyāṃ na tu kasyāṃ cid gacched vipro hy apūjitaḥ 13,010.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,010.001a mitrasauhṛdabhāvena upadeśaṃ karoti yaḥ 13,010.001c jātyāvarasya rājarṣe doṣas tasya bhaven na vā 13,010.002a etad icchāmi tattvena vyākhyātuṃ vai pitāmaha 13,010.002c sūkṣmā gatir hi dharmasya yatra muhyanti mānavāḥ 13,010.003 bhīṣma uvāca 13,010.003a atra te vartayiṣyāmi śṛṇu rājan yathāgamam 13,010.003b*0053_01 duruktaṃ vacanaṃ rājan yathānyāyaṃ yathāgatam 13,010.003c ṛṣīṇāṃ vadatāṃ pūrvaṃ śrutam āsīd yathā mayā 13,010.004a upadeśo na kartavyo jātihīnasya kasya cit 13,010.004c upadeśe mahān doṣa upādhyāyasya bhāṣyate 13,010.004d*0054_01 nādhyāpayec chūdram iha tathā naiva ca yājayet 13,010.005a nidarśanam idaṃ rājañ śṛṇu me bharatarṣabha 13,010.005c duruktavacane rājan yathā pūrvaṃ yudhiṣṭhira 13,010.005e brahmāśramapade vṛttaṃ pārśve himavataḥ śubhe 13,010.006a tatrāśramapadaṃ puṇyaṃ nānāvṛkṣagaṇāyutam 13,010.006c bahugulmalatākīrṇaṃ mṛgadvijaniṣevitam 13,010.007a siddhacāraṇasaṃghuṣṭaṃ ramyaṃ puṣpitakānanam 13,010.007c vratibhir bahubhiḥ kīrṇaṃ tāpasair upaśobhitam 13,010.008a brāhmaṇaiś ca mahābhāgaiḥ sūryajvalanasaṃnibhaiḥ 13,010.008c niyamavratasaṃpannaiḥ samākīrṇaṃ tapasvibhiḥ 13,010.008e dīkṣitair bharataśreṣṭha yatāhāraiḥ kṛtātmabhiḥ 13,010.009a vedādhyayanaghoṣaiś ca nāditaṃ bharatarṣabha 13,010.009c vālakhilyaiś ca bahubhir yatibhiś ca niṣevitam 13,010.010a tatra kaś cit samutsāhaṃ kṛtvā śūdro dayānvitaḥ 13,010.010c āgato hy āśramapadaṃ pūjitaś ca tapasvibhiḥ 13,010.011a tāṃs tu dṛṣṭvā munigaṇān devakalpān mahaujasaḥ 13,010.011c vahato vividhā dīkṣāḥ saṃprahṛṣyata bhārata 13,010.012a athāsya buddhir abhavat tapasye bharatarṣabha 13,010.012c tato 'bravīt kulapatiṃ pādau saṃgṛhya bhārata 13,010.013a bhavatprasādād icchāmi dharmaṃ cartuṃ dvijarṣabha 13,010.013c tan māṃ tvaṃ bhagavan vaktuṃ pravrājayitum arhasi 13,010.014a varṇāvaro 'haṃ bhagavañ śūdro jātyāsmi sattama 13,010.014c śuśrūṣāṃ kartum icchāmi prapannāya prasīda me 13,010.015 kulapatir uvāca 13,010.015a na śakyam iha śūdreṇa liṅgam āśritya vartitum 13,010.015c āsyatāṃ yadi te buddhiḥ śuśrūṣānirato bhava 13,010.015d*0055_01 śuśrūṣayā parāṃl lokān avāpsyasi na saṃśayaḥ 13,010.016 bhīṣma uvāca 13,010.016a evam uktas tu muninā sa śūdro 'cintayan nṛpa 13,010.016c katham atra mayā kāryaṃ śraddhā dharme parā ca me 13,010.016e vijñātam evaṃ bhavatu kariṣye priyam ātmanaḥ 13,010.017a gatvāśramapadād dūram uṭajaṃ kṛtavāṃs tu saḥ 13,010.017c tatra vediṃ ca bhūmiṃ ca devatāyatanāni ca 13,010.017e niveśya bharataśreṣṭha niyamastho 'bhavat sukham 13,010.018a abhiṣekāṃś ca niyamān devatāyataneṣu ca 13,010.018c baliṃ ca kṛtvā hutvā ca devatāṃ cāpy apūjayat 13,010.019a saṃkalpaniyamopetaḥ phalāhāro jitendriyaḥ 13,010.019c nityaṃ saṃnihitābhiś ca oṣadhībhiḥ phalais tathā 13,010.020a atithīn pūjayām āsa yathāvat samupāgatān 13,010.020c evaṃ hi sumahān kālo vyatyakrāmat sa tasya vai 13,010.021a athāsya munir āgacchat saṃgatyā vai tam āśramam 13,010.021c saṃpūjya svāgatenarṣiṃ vidhivat paryatoṣayat 13,010.022a anukūlāḥ kathāḥ kṛtvā yathāvat paryapṛcchata 13,010.022c ṛṣiḥ paramatejasvī dharmātmā saṃyatendriyaḥ 13,010.023a evaṃ sa bahuśas tasya śūdrasya bharatarṣabha 13,010.023c so 'gacchad āśramam ṛṣiḥ śūdraṃ draṣṭuṃ nararṣabha 13,010.024a atha taṃ tāpasaṃ śūdraḥ so 'bravīd bharatarṣabha 13,010.024c pitṛkāryaṃ kariṣyāmi tatra me 'nugrahaṃ kuru 13,010.025a bāḍham ity eva taṃ vipra uvāca bharatarṣabha 13,010.025b*0056_01 atha grāhayituṃ vipraṃ śūdro nīvārataṇḍulān 13,010.025c śucir bhūtvā sa śūdras tu tasyarṣeḥ pādyam ānayat 13,010.025d*0057_01 śucir bhūtvā namaskṛtya tasya pādyam athānayat 13,010.026a atha darbhāṃś ca vanyāś ca oṣadhīr bharatarṣabha 13,010.026c pavitram āsanaṃ caiva bṛsīṃ ca samupānayat 13,010.027a atha dakṣiṇam āvṛtya bṛsīṃ paramaśīrṣikām 13,010.027c kṛtām anyāyato dṛṣṭvā tatas tam ṛṣir abravīt 13,010.028a kuruṣvaitāṃ pūrvaśīrṣāṃ bhava codaṅmukhaḥ śuciḥ 13,010.028c sa ca tat kṛtavāñ śūdraḥ sarvaṃ yad ṛṣir abravīt 13,010.029a yathopadiṣṭaṃ medhāvī darbhādīṃs tān yathātatham 13,010.029c havyakavyavidhiṃ kṛtsnam uktaṃ tena tapasvinā 13,010.030a ṛṣiṇā pitṛkārye ca sa ca dharmapathe sthitaḥ 13,010.030c pitṛkārye kṛte cāpi visṛṣṭaḥ sa jagāma ha 13,010.031a atha dīrghasya kālasya sa tapyañ śūdratāpasaḥ 13,010.031c vane pañcatvam agamat sukṛtena ca tena vai 13,010.031e ajāyata mahārājarājavaṃśe mahādyutiḥ 13,010.032a tathaiva sa ṛṣis tāta kāladharmam avāpya ha 13,010.032c purohitakule vipra ājāto bharatarṣabha 13,010.033a evaṃ tau tatra saṃbhūtāv ubhau śūdramunī tadā 13,010.033c krameṇa vardhitau cāpi vidyāsu kuśalāv ubhau 13,010.034a atharvavede vede ca babhūvarṣiḥ suniścitaḥ 13,010.034c kalpaprayoge cotpanne jyotiṣe ca paraṃ gataḥ 13,010.034e sakhye cāpi parā prītis tayoś cāpi vyavardhata 13,010.035a pitary uparate cāpi kṛtaśaucaḥ sa bhārata 13,010.035c abhiṣiktaḥ prakṛtibhī rājaputraḥ sa pārthivaḥ 13,010.035e abhiṣiktena sa ṛṣir abhiṣiktaḥ purohitaḥ 13,010.036a sa taṃ purodhāya sukham avasad bharatarṣabha 13,010.036c rājyaṃ śaśāsa dharmeṇa prajāś ca paripālayan 13,010.037a puṇyāhavācane nityaṃ dharmakāryeṣu cāsakṛt 13,010.037c utsmayan prāhasac cāpi dṛṣṭvā rājā purohitam 13,010.037e evaṃ sa bahuśo rājan purodhasam upāhasat 13,010.038a lakṣayitvā purodhās tu bahuśastaṃ narādhipam 13,010.038c utsmayantaṃ ca satataṃ dṛṣṭvāsau manyumān abhūt 13,010.039a atha śūnye purodhās tu saha rājñā samāgataḥ 13,010.039c kathābhir anukūlābhī rājānam abhirāmayat 13,010.040a tato 'bravīn narendraṃ sa purodhā bharatarṣabha 13,010.040c varam icchāmy ahaṃ tv ekaṃ tvayā dattaṃ mahādyute 13,010.041 rājovāca 13,010.041a varāṇāṃ te śataṃ dadyāṃ kim utaikaṃ dvijottama 13,010.041c snehāc ca bahumānāc ca nāsty adeyaṃ hi me tava 13,010.042 purohita uvāca 13,010.042a ekaṃ vai varam icchāmi yadi tuṣṭo 'si pārthiva 13,010.042c yad dadāsi mahārāja satyaṃ tad vada mānṛtam 13,010.043 bhīṣma uvāca 13,010.043a bāḍham ity eva taṃ rājā pratyuvāca yudhiṣṭhira 13,010.043c yadi jñāsyāmi vakṣyāmi ajānan na tu saṃvade 13,010.044 purohita uvāca 13,010.044a puṇyāhavācane nityaṃ dharmakṛtyeṣu cāsakṛt 13,010.044c śāntihomeṣu ca sadā kiṃ tvaṃ hasasi vīkṣya mām 13,010.045a savrīḍaṃ vai bhavati hi mano me hasatā tvayā 13,010.045c kāmayā śāpito rājan nānyathā vaktum arhasi 13,010.046a bhāvyaṃ hi kāraṇenātra na te hāsyam akāraṇam 13,010.046c kautūhalaṃ me subhṛśaṃ tattvena kathayasva me 13,010.047 rājovāca 13,010.047a evam ukte tvayā vipra yad avācyaṃ bhaved api 13,010.047c avaśyam eva vaktavyaṃ śṛṇuṣvaikamanā dvija 13,010.048a pūrvadehe yathā vṛttaṃ tan nibodha dvijottama 13,010.048c jātiṃ smarāmy ahaṃ brahmann avadhānena me śṛṇu 13,010.049a śūdro 'ham abhavaṃ pūrvaṃ tāpaso bhṛśasaṃyutaḥ 13,010.049c ṛṣir ugratapās tvaṃ ca tadābhūr dvijasattama 13,010.050a prīyatā hi tadā brahman mamānugrahabuddhinā 13,010.050c pitṛkārye tvayā pūrvam upadeśaḥ kṛto 'nagha 13,010.050e bṛsyāṃ darbheṣu havye ca kavye ca munisattama 13,010.051a etena karmadoṣeṇa purodhās tvam ajāyathāḥ 13,010.051c ahaṃ rājā ca viprendra paśya kālasya paryayam 13,010.051e matkṛte hy upadeśena tvayā prāptam idaṃ phalam 13,010.052a etasmāt kāraṇād brahman prahase tvāṃ dvijottama 13,010.052c na tvāṃ paribhavan brahman prahasāmi gurur bhavān 13,010.053a viparyayeṇa me manyus tena saṃtapyate manaḥ 13,010.053c jātiṃ smarāmy ahaṃ tubhyam atas tvāṃ prahasāmi vai 13,010.054a evaṃ tavograṃ hi tapa upadeśena nāśitam 13,010.054c purohitatvam utsṛjya yatasva tvaṃ punarbhave 13,010.055a itas tvam adhamām anyāṃ mā yoniṃ prāpsyase dvija 13,010.055c gṛhyatāṃ draviṇaṃ vipra pūtātmā bhava sattama 13,010.056 bhīṣma uvāca 13,010.056a tato visṛṣṭo rājñā tu vipro dānāny anekaśaḥ 13,010.056c brāhmaṇebhyo dadau vittaṃ bhūmiṃ grāmāṃś ca sarvaśaḥ 13,010.057a kṛcchrāṇi cīrtvā ca tato yathoktāni dvijottamaḥ 13,010.057c tīrthāni cābhigatvā vai dānāni vividhāni ca 13,010.058a dattvā gāś caiva viprāṇāṃ pūtātmā so 'bhavad dvijaḥ 13,010.058c tam eva cāśramaṃ gatvā cacāra vipulaṃ tapaḥ 13,010.059a tataḥ siddhiṃ parāṃ prāpto brāhmaṇo rājasattama 13,010.059c saṃmataś cābhavat teṣām āśrame ''śramavāsinām 13,010.060a evaṃ prāpto mahat kṛcchram ṛṣiḥ sa nṛpasattama 13,010.060c brāhmaṇena na vaktavyaṃ tasmād varṇāvare jane 13,010.061a varjayed upadeśaṃ ca sadaiva brāhmaṇo nṛpa 13,010.061c upadeśaṃ hi kurvāṇo dvijaḥ kṛcchram avāpnuyāt 13,010.062a eṣitavyaṃ sadā vācā nṛpeṇa dvijasattamāt 13,010.062c na pravaktavyam iha hi kiṃ cid varṇāvare jane 13,010.063a brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyās trayo varṇā dvijātayaḥ 13,010.063c eteṣu kathayan rājan brāhmaṇo na praduṣyati 13,010.064a tasmāt sadbhir na vaktavyaṃ kasya cit kiṃ cid agrataḥ 13,010.064c sūkṣmā gatir hi dharmasya durjñeyā hy akṛtātmabhiḥ 13,010.065a tasmān maunāni munayo dīkṣāṃ kurvanti cādṛtāḥ 13,010.065c duruktasya bhayād rājan nānubhāṣanti kiṃ cana 13,010.066a dhārmikā guṇasaṃpannāḥ satyārjavaparāyaṇāḥ 13,010.066c duruktavācābhihatāḥ prāpnuvantīha duṣkṛtam 13,010.067a upadeśo na kartavyaḥ kadā cid api kasya cit 13,010.067c upadeśād dhi tat pāpaṃ brāhmaṇaḥ samavāpnuyāt 13,010.068a vimṛśya tasmāt prājñena vaktavyaṃ dharmam icchatā 13,010.068c satyānṛtena hi kṛta upadeśo hinasti vai 13,010.069a vaktavyam iha pṛṣṭena viniścitya viparyayam 13,010.069c sa copadeśaḥ kartavyo yena dharmam avāpnuyāt 13,010.070a etat te sarvam ākhyātam upadeśe kṛte sati 13,010.070c mahān kleśo hi bhavati tasmān nopadiśet kva cit 13,011.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,011.001a kīdṛśe puruṣe tāta strīṣu vā bharatarṣabha 13,011.001c śrīḥ padmā vasate nityaṃ tan me brūhi pitāmaha 13,011.002 bhīṣma uvāca 13,011.002a atra te vartayiṣyāmi yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam 13,011.002c rukmiṇī devakīputrasaṃnidhau paryapṛcchata 13,011.003a nārāyaṇasyāṅkagatāṃ jvalantīṃ; dṛṣṭvā śriyaṃ padmasamānavaktrām 13,011.003c kautūhalād vismitacārunetrā; papraccha mātā makaradhvajasya 13,011.004a kānīha bhūtāny upasevase tvaṃ; saṃtiṣṭhatī kāni na sevase tvam 13,011.004c tāni trilokeśvarabhūtakānte; tattvena me brūhi maharṣikanye 13,011.005a evaṃ tadā śrīr abhibhāṣyamāṇā; devyā samakṣaṃ garuḍadhvajasya 13,011.005c uvāca vākyaṃ madhurābhidhānaṃ; manoharaṃ candramukhī prasannā 13,011.006a vasāmi satye subhage pragalbhe; dakṣe nare karmaṇi vartamāne 13,011.006b*0058_01 akrodhane devapare kṛtajñe 13,011.006b*0058_02 jitendriye nityam udīrṇasattve 13,011.006c nākarmaśīle puruṣe vasāmi; na nāstike sāṃkarike kṛtaghne 13,011.006e na bhinnavṛtte na nṛśaṃsavṛtte; na cāpi caure na guruṣv asūye 13,011.007a ye cālpatejobalasattvasārā; hṛṣyanti kupyanti ca yatra tatra 13,011.007c na devi tiṣṭhāmi tathāvidheṣu; nareṣu saṃsuptamanoratheṣu 13,011.008a yaś cātmani prārthayate na kiṃ cid; yaś ca svabhāvopahatāntarātmā 13,011.008c teṣv alpasaṃtoṣarateṣu nityaṃ; nareṣu nāhaṃ nivasāmi devi 13,011.009a vasāmi dharmaśīleṣu dharmajñeṣu mahātmasu 13,011.009c vṛddhaseviṣu dānteṣu sattvajñeṣu mahātmasu 13,011.009d*0059_01 avandhyakāleṣu sadā snānaśaucarateṣu ca 13,011.009d*0059_02 brahmacaryatapojñānagodvijātipriyeṣu ca 13,011.010a strīṣu kṣāntāsu dāntāsu devadvijaparāsu ca 13,011.010c vasāmi satyaśīlāsu svabhāvaniratāsu ca 13,011.010d*0060_01 viśuddhagṛhabhāṇḍāsu godhānyābhiratāsu ca 13,011.010d*0061_01 svadharmaśīleṣu ca dharmavitsu 13,011.010d*0061_02 vṛddhopasevānirate ca dānte 13,011.010d*0061_03 kṛtātmani kṣāntipare samarthe 13,011.010d*0061_04 kṣāntāsu dāntāsu tathābalāsu 13,011.010d*0061_05 satyasvabhāvārjavasaṃyutāsu 13,011.010d*0061_06 vasāmi devadvijapūjitāsu 13,011.011a prakīrṇabhāṇḍām anavekṣyakāriṇīṃ; sadā ca bhartuḥ pratikūlavādinīm 13,011.011c parasya veśmābhiratām alajjām; evaṃvidhāṃ strīṃ parivarjayāmi 13,011.012a lolām acokṣām avalehinīṃ ca; vyapetadhairyāṃ kalahapriyāṃ ca 13,011.012c nidrābhibhūtāṃ satataṃ śayānām; evaṃvidhāṃ strīṃ parivarjayāmi 13,011.013a satyāsu nityaṃ priyadarśanāsu; saubhāgyayuktāsu guṇānvitāsu 13,011.013c vasāmi nārīṣu pativratāsu; kalyāṇaśīlāsu vibhūṣitāsu 13,011.014a yāneṣu kanyāsu vibhūṣaṇeṣu; yajñeṣu megheṣu ca vṛṣṭimatsu 13,011.014c vasāmi phullāsu ca padminīṣu; nakṣatravīthīṣu ca śāradīṣu 13,011.015a śaileṣu goṣṭheṣu tathā vaneṣu; saraḥsu phullotpalapaṅkajeṣu 13,011.015c nadīṣu haṃsasvananāditāsu; krauñcāvaghuṣṭasvaraśobhitāsu 13,011.016a vistīrṇakūlahradaśobhitāsu; tapasvisiddhadvijasevitāsu 13,011.016c vasāmi nityaṃ subahūdakāsu; siṃhair gajaiś cākulitodakāsu 13,011.016e matte gaje govṛṣabhe narendre; siṃhāsane satpuruṣe ca nityam 13,011.017a yasmin gṛhe hūyate havyavāho; gobrāhmaṇaś cārcyate devatāś ca 13,011.017b*0062_01 yasmiñ jano havyabhujaṃ juhoti 13,011.017b*0062_02 gobrāhmaṇaṃ cārcati devatāś ca 13,011.017b*0063_01 yasmin yajñe hūyati havyavāhe 13,011.017b*0063_02 gobrāhmaṇābhyarcitadevatāsu 13,011.017c kāle ca puṣpair balayaḥ kriyante; tasmin gṛhe nityam upaimi vāsam 13,011.018a svādhyāyanityeṣu dvijeṣu nityaṃ; kṣatre ca dharmābhirate sadaiva 13,011.018c vaiśye ca kṛṣyābhirate vasāmi; śūdre ca śuśrūṣaṇanityayukte 13,011.019a nārāyaṇe tv ekamanā vasāmi; sarveṇa bhāvena śarīrabhūtā 13,011.019c tasmin hi dharmaḥ sumahān niviṣṭo; brahmaṇyatā cātra tathā priyatvam 13,011.020a nāhaṃ śarīreṇa vasāmi devi; naivaṃ mayā śakyam ihābhidhātum 13,011.020c yasmiṃs tu bhāvena vasāmi puṃsi; sa vardhate dharmayaśorthakāmaiḥ 13,011.020d@002_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,011.020d@002_0001 prāyaścittaṃ kṛtaghnānāṃ pratibrūhi pitāmaha 13,011.020d@002_0002 mātṝḥ pitṝn gurūṃś caiva ye 'vamanyanti mohitāḥ 13,011.020d@002_0003 ye cāpy anye pare tāta kṛtaghnā nirapatrapāḥ 13,011.020d@002_0004 bhīṣmaḥ 13,011.020d@002_0004 teṣāṃ gatiṃ mahābāho śrotum icchāmi tattvataḥ 13,011.020d@002_0005 kṛtaghnānāṃ gatis tāta narake śāśvatīḥ samāḥ 13,011.020d@002_0006 mātāpitṛgurūṇāṃ ca ye na tiṣṭhanta śāsane 13,011.020d@002_0007 kṛmikīṭapipīleṣu jāyante sthāvareṣu ca 13,011.020d@002_0008 durlabho hi punas teṣāṃ mānuṣye punarudbhavaḥ 13,011.020d@002_0009 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,011.020d@002_0010 vatsanābho mahāprājño maharṣiḥ saṃśitavrataḥ 13,011.020d@002_0011 valmīkabhūto brahmarṣis tapyate sumahat tapaḥ 13,011.020d@002_0012 tasmiṃś ca tapyati tapo vāsavo bharatarṣabha 13,011.020d@002_0013 vavarṣa sumahad varṣaṃ savidyut stanayitnumān 13,011.020d@002_0014 tatra saptāhavarṣaṃ tu mumuce pākaśāsanaḥ 13,011.020d@002_0015 nimīlitākṣas tad varṣaṃ pratyagṛhṇata vai dvijaḥ 13,011.020d@002_0016 tasmin patati varṣe tu śītavātasamanvite 13,011.020d@002_0017 viśīrṇadhvastaśikharo valmīko 'śanitāḍitaḥ 13,011.020d@002_0018 tāḍyamāne tatas tasmin vatsanābhe mahātmani 13,011.020d@002_0019 kāruṇyāt tasya dharmas tu ānṛśaṃsyam athākarot 13,011.020d@002_0020 cintayānasya brahmarṣiṃ tapantam atidhārmikam 13,011.020d@002_0021 anurūpā matiḥ kṣipram upajātā svabhāvajā 13,011.020d@002_0022 svaṃ rūpaṃ māhiṣaṃ kṛtvā sumahāntaṃ manoharam 13,011.020d@002_0023 trāṇārthaṃ vatsanābhasya catuṣpād upari sthitaḥ 13,011.020d@002_0024 yadā tv apagataṃ varṣaṃ vṛṣṭivātasamanvitam 13,011.020d@002_0025 tato mahiṣarūpeṇa dharmo dharmabhṛtāṃ vara 13,011.020d@002_0026 śanair valmīkam utsṛjya prādravad bharatarṣabha 13,011.020d@002_0027 sthite 'smin vṛṣṭisaṃpāte vīkṣate sma mahātapāḥ 13,011.020d@002_0028 diśaś ca vipulās tatra girīṇāṃ śikharāṇi ca 13,011.020d@002_0029 dṛṣṭvā ca pṛthivīṃ sarvāṃ salilena pariplutām 13,011.020d@002_0030 jalāśayān sa tān dṛṣṭvā vipraḥ pramudito 'bhavat 13,011.020d@002_0031 acintayad vismitaś ca varṣāt kenāsmi rakṣitaḥ 13,011.020d@002_0032 so 'paśyat tatra mahiṣam avasthitam adūrataḥ 13,011.020d@002_0033 tiryagyonāv api kathaṃ dṛśyate dharmavatsalaḥ 13,011.020d@002_0034 ato nu bhadramahiṣaḥ śilāpaṭṭam avasthitaḥ 13,011.020d@002_0035 pīvaraś caiva balyaś ca bahumāṃso bhaved ayam 13,011.020d@002_0036 tasya buddhir iyaṃ jātā dharmasaṃsaktajā muneḥ 13,011.020d@002_0037 kṛtaghnā narakaṃ yānti ye ca viśvastaghātinaḥ 13,011.020d@002_0038 niṣkṛtiṃ neha paśyāmi kṛtaghnānāṃ kathaṃ cana 13,011.020d@002_0039 ṛte prāṇaparityāgād dharmajñānāṃ vaco yathā 13,011.020d@002_0040 akṛtvā bharaṇaṃ pitror adattvā gurudakṣiṇām 13,011.020d@002_0041 kṛtaghnatāṃ ca saṃprāpya maraṇāntā ca niṣkṛtiḥ 13,011.020d@002_0042 ākāṅkṣāyām upekṣāyāṃ copapātakam uttamam 13,011.020d@002_0043 tasmāt prāṇān parityakṣye prāyaścittārtham ity uta 13,011.020d@002_0044 sa meruśikharaṃ gatvā niḥsaṅgenāntarātmanā 13,011.020d@002_0045 prāyaścittaṃ kartukāmaḥ śarīraṃ tyaktum udyataḥ 13,011.020d@002_0046 dharmaḥ 13,011.020d@002_0046 nigṛhītaś ca dharmātmā haste dharmeṇa dharmavit 13,011.020d@002_0047 vatsanābha mahāprājña bahuvarṣaśatāyuṣa 13,011.020d@002_0048 parituṣṭo 'smi tyāgena niḥsaṅgena tathātmanaḥ 13,011.020d@002_0049 evaṃ dharmabhṛtaḥ sarve vimṛśanti kṛtākṛtam 13,011.020d@002_0050 na kaś cid vatsanābhasya yasya nopahataṃ manaḥ 13,011.020d@002_0051 yaś cānavadyaś carati śakto dharmaṃ ca sarvaśaḥ 13,011.020d@002_0052 nivartasva mahāprājña pūtātmā hy asi śāśvataḥ 13,012.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,012.001a strīpuṃsayoḥ saṃprayoge sparśaḥ kasyādhiko bhavet 13,012.001c etan me saṃśayaṃ rājan yathāvad vaktum arhasi 13,012.002 bhīṣma uvāca 13,012.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,012.002c bhaṅgāśvanena śakrasya yathā vairam abhūt purā 13,012.003a purā bhaṅgāśvano nāma rājarṣir atidhārmikaḥ 13,012.003c aputraḥ sa naravyāghra putrārthaṃ yajñam āharat 13,012.004a agniṣṭuṃ nāma rājarṣir indradviṣṭaṃ mahābalaḥ 13,012.004c prāyaścitteṣu martyānāṃ putrakāmasya ceṣyate 13,012.005a indro jñātvā tu taṃ yajñaṃ mahābhāgaḥ sureśvaraḥ 13,012.005c antaraṃ tasya rājarṣer anvicchan niyatātmanaḥ 13,012.005d*0064_01 na caivāsyāntaraṃ rājan sa dadarśa mahātmanaḥ 13,012.006a kasya cit tv atha kālasya mṛgayām aṭato nṛpa 13,012.006c idam antaram ity eva śakro nṛpam amohayat 13,012.007a ekāśvena ca rājarṣir bhrānta indreṇa mohitaḥ 13,012.007c na diśo 'vindata nṛpaḥ kṣutpipāsārditas tadā 13,012.008a itaś cetaś ca vai dhāvañ śramatṛṣṇārdito nṛpaḥ 13,012.008c saro 'paśyat suruciraṃ pūrṇaṃ paramavāriṇā 13,012.008e so 'vagāhya saras tāta pāyayām āsa vājinam 13,012.009a atha pītodakaṃ so 'śvaṃ vṛkṣe baddhvā nṛpottamaḥ 13,012.009c avagāhya tataḥ snāto rājā strītvam avāpa ha 13,012.010a ātmānaṃ strīkṛtaṃ dṛṣṭvā vrīḍito nṛpasattamaḥ 13,012.010c cintānugatasarvātmā vyākulendriyacetanaḥ 13,012.011a ārohiṣye kathaṃ tv aśvaṃ kathaṃ yāsyāmi vai puram 13,012.011c agniṣṭuṃ nāma iṣṭaṃ me putrāṇāṃ śatam aurasam 13,012.012a jātaṃ mahābalānāṃ vai tān pravakṣyāmi kiṃ tv aham 13,012.012c dāreṣu cāsmadīyeṣu paurajānapadeṣu ca 13,012.013a mṛdutvaṃ ca tanutvaṃ ca viklavatvaṃ tathaiva ca 13,012.013b*0065_01 hāvabhāvādilāvaṇyastrīguṇād vā kutūhalam 13,012.013c strīguṇā ṛṣibhiḥ proktā dharmatattvārthadarśibhiḥ 13,012.013e vyāyāmaḥ karkaśatvaṃ ca vīryaṃ ca puruṣe guṇāḥ 13,012.014a pauruṣaṃ vipranaṣṭaṃ me strītvaṃ kenāpi me 'bhavat 13,012.014c strībhāvāt katham aśvaṃ tu punar āroḍhum utsahe 13,012.015a mahatā tv atha khedena āruhyāśvaṃ narādhipaḥ 13,012.015c punar āyāt puraṃ tāta strībhūto nṛpasattama 13,012.016a putrā dārāś ca bhṛtyāś ca paurajānapadāś ca te 13,012.016c kiṃ nv idaṃ tv iti vijñāya vismayaṃ paramaṃ gatāḥ 13,012.017a athovāca sa rājarṣiḥ strībhūto vadatāṃ varaḥ 13,012.017c mṛgayām asmi niryāto balaiḥ parivṛto dṛḍham 13,012.017e udbhrāntaḥ prāviśaṃ ghorām aṭavīṃ daivamohitaḥ 13,012.018a aṭavyāṃ ca sughorāyāṃ tṛṣṇārto naṣṭacetanaḥ 13,012.018c saraḥ suruciraprakhyam apaśyaṃ pakṣibhir vṛtam 13,012.019a tatrāvagāḍhaḥ strībhūto vyaktaṃ daivān na saṃśayaḥ 13,012.019c atṛpta iva putrāṇāṃ dārāṇāṃ ca dhanasya ca 13,012.019d*0066_01 nāmagotrāṇi cābhāṣya dārāṇāṃ mantriṇāṃ tathā 13,012.020a uvāca putrāṃś ca tataḥ strībhūtaḥ pārthivottamaḥ 13,012.020c saṃprītyā bhujyatāṃ rājyaṃ vanaṃ yāsyāmi putrakāḥ 13,012.020e abhiṣicya sa putrāṇāṃ śataṃ rājā vanaṃ gataḥ 13,012.020f*0067_01 evam uktvā putraśataṃ vanam eva jagāma ha 13,012.020f*0068_01 sa putrāṇāṃ śataṃ rājā abhiṣicya vanaṃ gataḥ 13,012.021a tām āśrame striyaṃ tāta tāpaso 'bhyavapadyata 13,012.021c tāpasenāsya putrāṇām āśrame 'py abhavac chatam 13,012.022a atha sā tān sutān gṛhya pūrvaputrān abhāṣata 13,012.022c puruṣatve sutā yūyaṃ strītve ceme śataṃ sutāḥ 13,012.023a ekatra bhujyatāṃ rājyaṃ bhrātṛbhāvena putrakāḥ 13,012.023c sahitā bhrātaras te 'tha rājyaṃ bubhujire tadā 13,012.024a tān dṛṣṭvā bhrātṛbhāvena bhuñjānān rājyam uttamam 13,012.024c cintayām āsa devendro manyunābhipariplutaḥ 13,012.024e upakāro 'sya rājarṣeḥ kṛto nāpakṛtaṃ mayā 13,012.025a tato brāhmaṇarūpeṇa devarājaḥ śatakratuḥ 13,012.025c bhedayām āsa tān gatvā nagaraṃ vai nṛpātmajān 13,012.026a bhrātṝṇāṃ nāsti saubhrātraṃ ye 'py ekasya pituḥ sutāḥ 13,012.026c rājyahetor vivaditāḥ kaśyapasya surāsurāḥ 13,012.027a yūyaṃ bhaṅgāśvanāpatyās tāpasasyetare sutāḥ 13,012.027c kaśyapasya surāś caiva asurāś ca sutās tathā 13,012.027e yuṣmākaṃ paitṛkaṃ rājyaṃ bhujyate tāpasātmajaiḥ 13,012.028a indreṇa bheditās te tu yuddhe 'nyonyam apātayan 13,012.028c tac chrutvā tāpasī cāpi saṃtaptā praruroda ha 13,012.029a brāhmaṇacchadmanābhyetya tām indro 'thānvapṛcchata 13,012.029c kena duḥkhena saṃtaptā rodiṣi tvaṃ varānane 13,012.030a brāhmaṇaṃ tu tato dṛṣṭvā sā strī karuṇam abravīt 13,012.030c putrāṇāṃ dve śate brahman kālena vinipātite 13,012.031a ahaṃ rājābhavaṃ vipra tatra putraśataṃ mayā 13,012.031c samutpannaṃ surūpāṇāṃ vikrāntānāṃ dvijottama 13,012.032a kadā cin mṛgayāṃ yāta udbhrānto gahane vane 13,012.032c avagāḍhaś ca sarasi strībhūto brāhmaṇottama 13,012.032e putrān rājye pratiṣṭhāpya vanam asmi tato gataḥ 13,012.033a striyāś ca me putraśataṃ tāpasena mahātmanā 13,012.033c āśrame janitaṃ brahman nītās te nagaraṃ mayā 13,012.034a teṣāṃ ca vairam utpannaṃ kālayogena vai dvija 13,012.034c etac chocāmi viprendra daivenābhipariplutā 13,012.035a indras tāṃ duḥkhitāṃ dṛṣṭvā abravīt paruṣaṃ vacaḥ 13,012.035c purā suduḥsahaṃ bhadre mama duḥkhaṃ tvayā kṛtam 13,012.036a indradviṣṭena yajatā mām anādṛtya durmate 13,012.036c indro 'ham asmi durbuddhe vairaṃ te yātitaṃ mayā 13,012.037a indraṃ tu dṛṣṭvā rājarṣiḥ pādayoḥ śirasā gataḥ 13,012.037c prasīda tridaśaśreṣṭha putrakāmena sa kratuḥ 13,012.037e iṣṭas tridaśaśārdūla tatra me kṣantum arhasi 13,012.037f*0069_01 indraḥ surapatiś caiva vajrahasto mahābalaḥ 13,012.037f*0069_02 airāvatagajārūḍhaḥ sahasrākṣa namo 'stu te 13,012.038a praṇipātena tasyendraḥ parituṣṭo varaṃ dadau 13,012.038c putrā vai katame rājañ jīvantu tava śaṃsa me 13,012.038e strībhūtasya hi ye jātāḥ puruṣasyātha ye 'bhavan 13,012.039a tāpasī tu tataḥ śakram uvāca prayatāñjaliḥ 13,012.039c strībhūtasya hi ye jātās te me jīvantu vāsava 13,012.040a indras tu vismito hṛṣṭaḥ striyaṃ papraccha tāṃ punaḥ 13,012.040c puruṣotpāditā ye te kathaṃ dveṣyāḥ sutās tava 13,012.041a strībhūtasya hi ye jātāḥ snehas tebhyo 'dhikaḥ katham 13,012.041c kāraṇaṃ śrotum icchāmi tan me vaktum ihārhasi 13,012.042 stry uvāca 13,012.042a striyās tv abhyadhikaḥ sneho na tathā puruṣasya vai 13,012.042c tasmāt te śakra jīvantu ye jātāḥ strīkṛtasya vai 13,012.043 bhīṣma uvāca 13,012.043a evam ukte tatas tv indraḥ prīto vākyam uvāca ha 13,012.043c sarva eveha jīvantu putrās te satyavādini 13,012.044a varaṃ ca vṛṇu rājendra yaṃ tvam icchasi suvrata 13,012.044c puruṣatvam atha strītvaṃ matto yad abhikāṅkṣasi 13,012.045 stry uvāca 13,012.045a strītvam eva vṛṇe śakra prasanne tvayi vāsava 13,012.046a evam uktas tu devendras tāṃ striyaṃ pratyuvāca ha 13,012.046c puruṣatvaṃ kathaṃ tyaktvā strītvaṃ rocayase vibho 13,012.047a evam uktaḥ pratyuvāca strībhūto rājasattamaḥ 13,012.047c striyāḥ puruṣasaṃyoge prītir abhyadhikā sadā 13,012.047e etasmāt kāraṇāc chakra strītvam eva vṛṇomy aham 13,012.048a rame caivādhikaṃ strītve satyaṃ vai devasattama 13,012.048c strībhāvena hi tuṣṭo 'smi gamyatāṃ tridaśādhipa 13,012.049a evam astv iti coktvā tām āpṛcchya tridivaṃ gataḥ 13,012.049c evaṃ striyā mahārāja adhikā prītir ucyate 13,013.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,013.001a kiṃ kartavyaṃ manuṣyeṇa lokayātrāhitārthinā 13,013.001c kathaṃ vai lokayātrāṃ tu kiṃśīlaś ca samācaret 13,013.002 bhīṣma uvāca 13,013.002*0070_01 deve nārāyaṇe bhaktiḥ śaṃkare sādhupūjayā 13,013.002*0070_02 dhyānenātha japaiḥ kāryā svadharmaiḥ śucitejasā 13,013.002a kāyena trividhaṃ karma vācā cāpi caturvidham 13,013.002c manasā trividhaṃ caiva daśa karmapathāṃs tyajet 13,013.003a prāṇātipātaṃ stainyaṃ ca paradāram athāpi ca 13,013.003c trīṇi pāpāni kāyena sarvataḥ parivarjayet 13,013.004a asatpralāpaṃ pāruṣyaṃ paiśunyam anṛtaṃ tathā 13,013.004c catvāri vācā rājendra na jalpen nānucintayet 13,013.005a anabhidhyā parasveṣu sarvasattveṣu sauhṛdam 13,013.005c karmaṇāṃ phalam astīti trividhaṃ manasā caret 13,013.006a tasmād vākkāyamanasā nācared aśubhaṃ naraḥ 13,013.006c śubhāśubhāny ācaran hi tasya tasyāśnute phalam 13,013.006d*0071_01 śubhāny evācaraṃl loke bhakto nārāyaṇasya hi 13,013.006d*0071_02 tasyaiva tu padaṃ sūkṣmaṃ prasādād aśnuyāt param 13,013.006d@003_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,013.006d@003_0001 cittaṃ me dūyate tāta loke param avindataḥ 13,013.006d@003_0002 aśāśvatam idaṃ sarvaṃ jagat sthāvarajaṃgamam 13,013.006d@003_0003 ṛte nārāyaṇaṃ puṇyaṃ pratibhāti pitāmaha 13,013.006d@003_0004 nārāyaṇo hi viśvātmā puruṣaḥ puṣkarekṣaṇaḥ 13,013.006d@003_0005 bhīṣmaḥ 13,013.006d@003_0005 tasyāsya devakīsūnoḥ śrutaṃ kṛtsnaṃ tvayānagha 13,013.006d@003_0006 yudhiṣṭhira mahāprājña mayā dṛṣṭaṃ ca saṃgare 13,013.006d@003_0006 yudhiṣṭhiraḥ 13,013.006d@003_0007 tvatta eva tu rājendra rājadharmāś ca puṣkalāḥ 13,013.006d@003_0008 śrutaṃ purāṇam akhilaṃ nāradena niveditam 13,013.006d@003_0009 guhyaṃ nārāyaṇākhyānaṃ trividhakleśanāśanam 13,013.006d@003_0010 ekāntadharmaniyamāḥ samāsavyāsakalpitāḥ 13,013.006d@003_0011 kathitā vai mahābhāga tvayā vai madanugrahāt 13,013.006d@003_0012 lokarakṣaṇakartṛtvaṃ tasyaiva harimedhasaḥ 13,013.006d@003_0013 ātitheyavidhiś caiva tapāṃsi niyamāś ca ye 13,013.006d@003_0014 vedavādaprasiddhāś ca vājapeyādayo makhāḥ 13,013.006d@003_0015 yajñā draviṇaniṣpādyā agnihotrānupālitāḥ 13,013.006d@003_0016 japayajñāś ca vividhā brāhmaṇānāṃ tapasvinām 13,013.006d@003_0017 ekādaśavidhāḥ proktā haviryajñā dvijātinām 13,013.006d@003_0018 teṣāṃ phalaviśeṣāś ca uñchadharmās tathaiva ca 13,013.006d@003_0019 ahany ahani ye proktā mahāyajñā dvijātinām 13,013.006d@003_0020 vedaśravaṇadharmāś ca brahmayajñaphalaṃ tathā 13,013.006d@003_0021 vedavratavidhānaṃ ca niyamāś caiva vaidikāḥ 13,013.006d@003_0022 svāhā svadhā praṇīte ca iṣṭāpūrtaphalaṃ tathā 13,013.006d@003_0023 uttarottarasevāyām āśramāṇāṃ ca yat phalam 13,013.006d@003_0024 pratyekaśaś ca niṣṭhāyām āśramāṇāṃ mahāmate 13,013.006d@003_0025 māsapakṣopavāsānāṃ samyag uktaṃ phalaṃ ca yat 13,013.006d@003_0026 anāśitānāṃ ye lokā ye ca pañcatapā narāḥ 13,013.006d@003_0027 vīrādhvānaṃ prapannānāṃ yā gatiś cāgnihotriṇām 13,013.006d@003_0028 grīṣme pañcatapānāṃ ca śiśire jalacāriṇām 13,013.006d@003_0029 varṣe sthaṇḍilaśāyīnāṃ phalaṃ yat parikīrtitam 13,013.006d@003_0030 loke cakracarāṇāṃ ca dvijānāṃ yat phalaṃ smṛtam 13,013.006d@003_0031 annādīnāṃ ca dānānāṃ yat phalaṃ parikīrtitam 13,013.006d@003_0032 sarvatīrthābhiṣiktānāṃ narāṇāṃ ca phalodayaḥ 13,013.006d@003_0033 rājñāṃ dharmāś ca ye loke samyak pālayatāṃ prajāḥ 13,013.006d@003_0034 ye ca satyavratā loke ye ca tīrthe kṛtaśramāḥ 13,013.006d@003_0035 mātāpitṛparā ye ca guruvṛttīś ca saṃśritāḥ 13,013.006d@003_0036 gobrāhmaṇaparitrāṇe rāṣṭrātikramaṇe tathā 13,013.006d@003_0037 tyajanty abhimukhāḥ prāṇān nirbhayāḥ sattvam āśritāḥ 13,013.006d@003_0038 sahasradakṣiṇānāṃ ca yā gatir dadatāṃ vara 13,013.006d@003_0039 ve ca saṃdhyām upāsante samyag uktā mahāvratāḥ 13,013.006d@003_0040 tathā yogavidhānaṃ ca yad grantheṣv abhiśabditam 13,013.006d@003_0041 vedādyāḥ śrutayaś cāpi śrutā me kurusattama 13,013.006d@003_0042 siddhāntanirṇayāś cāpi dvaipāyanamukhodgatāḥ 13,013.006d@003_0043 śrutāḥ pañca mahāyāgā yeṣu sarvaṃ pratiṣṭhitam 13,013.006d@003_0044 tatprabhedeṣu ye dharmās te 'pi vai kṛtsnaśaḥ śrutāḥ 13,013.006d@003_0045 na ca dūṣayituṃ śakyāḥ sadbhir uktā hi te tathā 13,013.006d@003_0046 eteṣāṃ kila dharmāṇām uttamo vaiṣṇavo vidhiḥ 13,013.006d@003_0047 rakṣate bhagavān viṣṇur bhaktam ātmaśarīravat 13,013.006d@003_0048 karmaṇo hi kṛtasyeha kāmitasya dvijottamaiḥ 13,013.006d@003_0049 phalaṃ hy avaśyaṃ bhoktavyam ṛṣir dvaipāyano 'bravīt 13,013.006d@003_0050 bhogānte cāpi patanaṃ gatiḥ pūrvaṃ prabhāṣitā 13,013.006d@003_0051 na me prītikarās tv ete viṣodarkā hi me matāḥ 13,013.006d@003_0052 vadhāt kaṣṭataraṃ manye garbhavāsaṃ mahādyute 13,013.006d@003_0053 diṣṭānte yāni duḥkhāni puruṣo vindate vibho 13,013.006d@003_0054 tataḥ kaṣṭatarāṇīha garbhavāse hi vindati 13,013.006d@003_0055 tataś cābhyadhikāṃ tīvrāṃ vedanāṃ labhate naraḥ 13,013.006d@003_0056 garbhāpakramaṇe tāta karmaṇām upasarpaṇe 13,013.006d@003_0057 tasmān me niścayo jāto dharmeṣv eteṣu bhārata 13,013.006d@003_0058 tad icchāmi kuruśreṣṭha tvatprasādān mahāmate 13,013.006d@003_0059 taṃ dharmaṃ ceha vettuṃ vai yo jarājanmamṛtyuhā 13,013.006d@003_0060 yenoṣṇadā vaitaraṇī asipatravanaṃ ca tat 13,013.006d@003_0061 kuṇḍāni cāgnitaptāni kṣuradhārāpathas tathā 13,013.006d@003_0062 śālmalīṃ ca mahāghorām āyasīṃ ghorakaṇṭakām 13,013.006d@003_0063 mātāpitṛkṛte cāpi suhṛnmitrārthakāraṇāt 13,013.006d@003_0064 ātmahetoś ca pāpāni kṛtānīha naraiś ca yaiḥ 13,013.006d@003_0065 teṣāṃ phalodayaṃ kaṣṭam ṛṣir dvaipāyano 'bravīt 13,013.006d@003_0066 kumbhīpākapradīptānāṃ śūlārtānāṃ ca krandatām 13,013.006d@003_0067 raurave kṣipyamāṇānāṃ prahārair mathitātmanām 13,013.006d@003_0068 stanatām apakṛttānāṃ pibatām ātmaśoṇitam 13,013.006d@003_0069 teṣām eva pravadatāṃ kāruṇyaṃ nāsti yantrataḥ 13,013.006d@003_0070 tṛṣṇāśuṣkoṣṭhakaṇṭhānāṃ vihvalānām acetasām 13,013.006d@003_0071 sarvaduḥkhābhitaptānāṃ rujārtānāṃ ca krośatām 13,013.006d@003_0072 vedanārtā hi krandanti pūrayanto diśo daśa 13,013.006d@003_0073 ekaḥ karoti pāpāni sahabhojyāni bāndhavaiḥ 13,013.006d@003_0074 teṣām ekaḥ phalaṃ bhuṅkte kaṣṭe vaivasvatakṣaye 13,013.006d@003_0075 yena naitāṃ gatiṃ gacchen na viṇmūtrāsthipicchile 13,013.006d@003_0076 viṣṭhāmūtrakṛmīmadhye bahujantuniṣevite 13,013.006d@003_0077 ko garbhavāsāt parato narako 'nyo vidhīyate 13,013.006d@003_0078 yatra vāsakṛto yogaḥ kukṣau vāso vidhīyate 13,013.006d@003_0079 jāto vistīrṇaduḥkhaḥ syād bhavate vigatajvaraḥ 13,013.006d@003_0080 na caiṣa labhyate kāmo jātamātraṃ hi mānavam 13,013.006d@003_0081 āviśantīha duḥkhāni manovākkāyikāni tu 13,013.006d@003_0082 tair asvatantro bhavati pīḍyamāno bhayānakaiḥ 13,013.006d@003_0083 tair garbhavāsaṃ gacchati avaśo jāyate tathā 13,013.006d@003_0084 avaśaś cehate jantur vrajaty avaśa eva hi 13,013.006d@003_0085 jarasā rūpavidhvaṃsaṃ prāpnoty avaśa eva tu 13,013.006d@003_0086 śarīrabhedam āpnoti jīryaty avaśa eva tu 13,013.006d@003_0087 evaṃ hy aniyato mṛtyur bhavaty eva sadā nṛṣu 13,013.006d@003_0088 garbheṣu mriyate kaś cij jāyamānas tathāparaḥ 13,013.006d@003_0089 jātā mriyante bahavo yauvanasthās tathāpare 13,013.006d@003_0090 madhyabhāve tu naśyanti sthaviro mṛta eva tu 13,013.006d@003_0091 ko janmano nodvijate svayaṃbhūr api yo bhavet 13,013.006d@003_0092 kutas tv asmadvidhas tāta maraṇasya vaśānugaḥ 13,013.006d@003_0093 nityāviṣṭo bhayenāhaṃ manasā kurusattama 13,013.006d@003_0094 muhūrtam apy ahaṃ śarma na vindāmi mahāmate 13,013.006d@003_0095 kālātmani tirobhūto nityaṃ tadguṇavarjitaḥ 13,013.006d@003_0096 annair bahuvidhaiḥ puṣṭaṃ vastrair nānāvidhair vṛtam 13,013.006d@003_0097 candanāgarudigdhāṅgaṃ maṇimuktāvibhūṣitam 13,013.006d@003_0098 yānair bahuvidhair yātam ekāntenaiva lālitam 13,013.006d@003_0099 yauvanoddhatarūpābhir madavihvalagāmibhiḥ 13,013.006d@003_0100 iṣṭābhir abhirāmābhir varastrībhir ayantritam 13,013.006d@003_0101 ramitaṃ suciraṃ kālaṃ śarīram amitaprabham 13,013.006d@003_0102 avitṛptā gamiṣyanti hitvā prāṇāṃs tathāpare 13,013.006d@003_0103 svarge 'py aniyatā bhūtis tathaivākāśasaṃśraye 13,013.006d@003_0104 devāpy adhiṣṭhānavaśās tasmād devaṃ na kāmaye 13,013.006d@003_0105 kāmānāṃ nāsty adhiṣṭhānam akāmas tu nivartate 13,013.006d@003_0106 lokasaṃgrahadharmās tu sarva eva na saṃśayaḥ 13,013.006d@003_0107 ḍolāsadharmān dharmajña ṛṣir dvaipāyano 'bravīt 13,013.006d@003_0108 kasmāt ko viṣamaṃ duḥkham āroheta vicakṣaṇaḥ 13,013.006d@003_0109 vidyamāne same mārge ḍolādharmavivarjite 13,013.006d@003_0110 ko hy ātmānaṃ priyaṃ loke ḍolāsādharmyatāṃ nayet 13,013.006d@003_0111 carācaraiḥ sarvabhūtair gantavyam aviśaṅkayā 13,013.006d@003_0112 asmāl lokāt paraṃ lokam apātheyam adaiśikam 13,013.006d@003_0113 ghoraṃ tamaḥ praveṣṭavyam atrātāram abāndhavam 13,013.006d@003_0114 ye tu taṃ kila dharmajñā dharmaṃ nārāyaṇeritam 13,013.006d@003_0115 ananyamanaso dāntāḥ smaranti niyatavratāḥ 13,013.006d@003_0116 tatas te na ca paśyanti prāpnuvanti paraṃ padam 13,013.006d@003_0117 rakṣate bhagavān viṣṇur bhaktān ātmaśarīravat 13,013.006d@003_0118 kulālacakrapratime bhrāmyamāṇeṣu jantuṣu 13,013.006d@003_0119 mātāpitṛsahasrāṇi saṃprāptāni mayā guro 13,013.006d@003_0120 snehāpannena pītās tu mātṝṇāṃ vividhāḥ stanāḥ 13,013.006d@003_0121 putradārasahasrāṇi iṣṭāniṣṭaśatāni ca 13,013.006d@003_0122 prāptāny adhiṣṭhānavaśād atītāni tathaiva ca 13,013.006d@003_0123 na kva cic ca sukhaṃ prāptaṃ na kva cic chāśvatī gatiḥ 13,013.006d@003_0124 sthānair mahadbhir vibhraṃśo duḥkhalabdhaiḥ punaḥ punaḥ 13,013.006d@003_0125 dhananāśaś ca saṃprāpto labdhvā duḥkhena tad dhanam 13,013.006d@003_0126 adhvagānām iva pathi cchāyām āśritya saṃgamaḥ 13,013.006d@003_0127 evaṃ karmavaśo loko jñātīnāṃ hitasaṃgamaḥ 13,013.006d@003_0128 viśramya ca punar yāti karmabhir darśitāṃ gatim 13,013.006d@003_0129 etad īdṛśakaṃ dṛṣṭvā jñātvā caiva samāgamam 13,013.006d@003_0130 ko na bibhyet kuruśreṣṭha viṣṭhānnasyeva bhojanāt 13,013.006d@003_0131 buddhiś ca me samutpannā vaiṣṇave dharmavistare 13,013.006d@003_0132 tad eṣa śirasā pādau gato 'smi bhagavaṃs tava 13,013.006d@003_0133 śaraṇaṃ ca prapanno 'smi gantavye śaraṇe dhruve 13,013.006d@003_0134 janmamṛtyujarākhinnas tribhir duḥkhair nipīḍitaḥ 13,013.006d@003_0135 icchāmi bhavatā trātum ebhyas tvatto mahāmune 13,013.006d@003_0136 tasyādyayugadharmasya śravaṇāt kurupuṃgava 13,013.006d@003_0137 etad ādyayugodbhūtaṃ tretāyāṃ tat tirohitam 13,013.006d@003_0138 bhīṣmaḥ 13,013.006d@003_0138 sa eva dharmam akhilam ṛṣir dvaipāyano 'bravīt 13,013.006d@003_0139 sadṛśaṃ rājaśārdūla vṛttasya ca kulasya ca 13,013.006d@003_0140 ko rājyaṃ vipulaṃ gṛhya sphītākārapuraṃ mahat 13,013.006d@003_0141 nirjitārātisāmantaṃ devarājyopamaṃ sukham 13,013.006d@003_0142 rājye rājyaguṇā ye ca tān vyudasya narādhipa 13,013.006d@003_0143 doṣaṃ paśyasi rājendra dehe 'smin pāñcabhautike 13,013.006d@003_0144 atikrāntās tvayā rājan vṛttena prapitāmahāḥ 13,013.006d@003_0145 dharmo vigrahavān dhīro viduraś ca mahāyaśāḥ 13,013.006d@003_0146 saṃjayaś ca mahātejā ye cānye divyadarśanāḥ 13,013.006d@003_0147 pravṛttajñānasaṃpannās tattvajñānavido nṛpa 13,013.006d@003_0148 te 'tikrāntā mahārāja brahmādyāḥ sasurāsurāḥ 13,013.006d@003_0149 anityaṃ duḥkhasaṃtaptaṃ jagad etan na saṃśayaḥ 13,013.006d@003_0150 evam etān mahābāho brahmādyān sasurāsurān 13,013.006d@003_0151 anityān satataṃ paśya manuṣyādiṣu kā kathā 13,013.006d@003_0152 nityāṃ tu prakṛtīm āhur yāsau prasavadharmiṇī 13,013.006d@003_0153 arūpiṇīm anirdeśyām akṛtāṃ puruṣātigām 13,013.006d@003_0154 tām atyantasukhāṃ saukhyāṃ nirvāṇam iti saṃjñitām 13,013.006d@003_0155 āhur brahmarṣayo hy ādyāṃ bhuvi caiva maharṣayaḥ 13,013.006d@003_0156 tayā puruṣarūpiṇyā dharmaprakṛtiko 'nagha 13,013.006d@003_0157 sa yāty eva hi nirvāṇaṃ yat tat prakṛtisaṃjñitam 13,013.006d@003_0158 sa eṣa prākṛto dharmo bhrājaty ādiyuge nṛpa 13,013.006d@003_0159 vikāradharmāḥ śeṣeṣu yugeṣu bharatarṣabha 13,013.006d@003_0160 bhrājante 'bhyadhikaṃ vīra saṃsārapathagocarāḥ 13,013.006d@003_0161 prakṛtīnāṃ ca sarvāsām akṛtā prakṛtiḥ smṛtā 13,013.006d@003_0162 evaṃ prakṛtidharmā hi varāṃ prakṛtim āśritāḥ 13,013.006d@003_0163 paśyanti paramāṃ loke dṛṣṭādṛṣṭānudarśinīm 13,013.006d@003_0164 sattvādiyugaparyante tretāyugasamudbhave 13,013.006d@003_0165 kāmaṃ kāmayamāneṣu brāhmaṇeṣu tirohitaḥ 13,013.006d@003_0166 kupatheṣu tu dharmeṣu prādurbhūteṣu kaurava 13,013.006d@003_0167 jāto mandapracāro hi dharmaḥ kaliyuge nṛpa 13,013.006d@003_0168 nityas tu puruṣo jñeyo viśvarūpo nirañjanaḥ 13,013.006d@003_0169 brahmādyā api devāś ca yaṃ sadā paryupāsate 13,013.006d@003_0170 taṃ ca nārāyaṇaṃ viddhi paraṃ brahmeti śāśvatam 13,013.006d@003_0171 tatkarma kuru kāyena dhyāyasva manasā ca tam 13,013.006d@003_0172 kīrtayasva ca tannāma vācā sarvatra bhūpate 13,013.006d@003_0173 tatpadaṃ prāpnuhi prāpyaṃ śāśvataṃ cāpunarbhavam 13,013.006d@003_0174 ity etad viṣṇum āśritya saṃsāragrahamokṣaṇam 13,013.006d@003_0175 kathitaṃ te mahābāho kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,013.006d@003_0175 yudhiṣṭhiraḥ 13,013.006d@003_0176 kliśyamāneṣu bhūteṣu jātīmaraṇasāgare 13,013.006d@003_0177 bhīṣmaḥ 13,013.006d@003_0177 yat prāpya kleśaṃ nāpnoti tan me brūhi pitāmaha 13,013.006d@003_0178 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,013.006d@003_0179 sanatkumārasya sataḥ saṃvādaṃ nāradasya ca 13,013.006d@003_0180 sanatkumāro bhagavān brahmaputro mahāyaśāḥ 13,013.006d@003_0181 pūrvajātās trayas tasya kathyante brahmavādinaḥ 13,013.006d@003_0182 sanakaḥ sanandanaś caiva tṛtīyaś ca sanātanaḥ 13,013.006d@003_0183 jātamātrāś ca te sarve pratibuddhā iti śrutiḥ 13,013.006d@003_0184 caturthaś caiva teṣāṃ sa bhagavān yogavittamaḥ 13,013.006d@003_0185 sanatkumāra iti vai kathayanti maharṣayaḥ 13,013.006d@003_0186 hairaṇyagarbhaḥ sa munir vasiṣṭhaḥ pañcamaḥ smṛtaḥ 13,013.006d@003_0187 ṣaṣṭhaḥ sthāṇuḥ sa bhagavān ameyātmā triśūladhṛt 13,013.006d@003_0188 tato 'pare samutpannāḥ pāvakā dāruṇe kratau 13,013.006d@003_0189 manasā svayaṃbhuvo hīme marīcipramukhās tathā 13,013.006d@003_0190 bhṛgur marīcer anujo bhṛgor apy aṅgirās tathā 13,013.006d@003_0191 anujo 'ṅgiraso 'thātriḥ pulastyo 'tres tathānujaḥ 13,013.006d@003_0192 pulastyasyānujo vidvān pulaho nu mahādyutiḥ 13,013.006d@003_0193 paṭhyante brahmajā hy ete vidvadbhir amitaujasaḥ 13,013.006d@003_0194 sarvam etan mahārāja kurvann ādigurur mahān 13,013.006d@003_0195 prabhur vibhur anantaśrīr brahmā lokapitāmahaḥ 13,013.006d@003_0196 mūrtimanto 'mṛtībhūtās tejasātitaponvitāḥ 13,013.006d@003_0197 sanakaprabhṛtayas tatra ye ca prāptāḥ paraṃ padam 13,013.006d@003_0198 kṛtsnaṃ kṣayam anuprāpya vimuktā mūrtibandhanāt 13,013.006d@003_0199 sanatkumāras tu vibhur yogam āsthāya yogavit 13,013.006d@003_0200 trīṃl lokān acarac chaśvad aiśvaryeṇa pareṇa hi 13,013.006d@003_0201 rudraś cāpy aṣṭaguṇitaṃ yogaṃ prāpto mahāyaśāḥ 13,013.006d@003_0202 sūkṣmam aṣṭaguṇaṃ rājann itare nṛpasattama 13,013.006d@003_0203 marīcipramukhās tāta sarve sṛṣṭyartham eva te 13,013.006d@003_0204 niyuktā rājaśārdūla teṣāṃ sṛṣṭiṃ śṛṇuṣva me 13,013.006d@003_0205 sapta brahmāṇa ity ete purāṇe niścayaṃ gatāḥ 13,013.006d@003_0206 sarve vedeṣu caivoktāḥ khileṣu ca na saṃśayaḥ 13,013.006d@003_0207 itihāsapurāṇe ca śrutir eṣā sanātanī 13,013.006d@003_0208 brāhmaṇā varadān etān prāhur vedāntapāragāḥ 13,013.006d@003_0209 eteṣāṃ pitaras tāta putrā ity anucakṣate 13,013.006d@003_0210 gaṇāḥ sapta mahārāja mūrtayo 'mūrtayas tathā 13,013.006d@003_0211 pitṝṇāṃ caiva rājendra putrā devā iti śrutiḥ 13,013.006d@003_0212 devair vyāptā ime lokā ity evam anuśuśruma 13,013.006d@003_0213 kṛṣṇadvaipāyanāc caiva devasthānāt tathaiva ca 13,013.006d@003_0214 devalāc ca naraśreṣṭha kāśyapāc ca mayā śrutam 13,013.006d@003_0215 gautamād api kauṇḍinyād bhāradvājāt tathaiva ca 13,013.006d@003_0216 mārkaṇḍeyāt tathaivaitad ṛṣer devamatāt tathā 13,013.006d@003_0217 pitrā ca mama rājendra śrāddhakāle prabhāṣitam 13,013.006d@003_0218 paraṃ rahasyaṃ vedāntaṃ priyaṃ hi paramātmanaḥ 13,013.006d@003_0219 ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yan māṃ pṛcchasi bhārata 13,013.006d@003_0220 tad ihaikamanobuddhiḥ śṛṇuṣvāvahito nṛpa 13,013.006d@003_0221 svāyaṃbhuvasya saṃvādaṃ nāradasya ca dhīmataḥ 13,013.006d@003_0222 sanatkumāro bhagavān divyaṃ jajvāla tejasā 13,013.006d@003_0223 aṅguṣṭhamātro bhūtvā vai vicacāra mahādyutiḥ 13,013.006d@003_0224 sa kadā cin mahābhāgo merupṛṣṭhaṃ samāgamat 13,013.006d@003_0225 nāradena naraśreṣṭha muninā brahmavādinā 13,013.006d@003_0226 jijñāsamānāv anyonyaṃ sakāśe brahmaṇas tataḥ 13,013.006d@003_0227 brahmabhāvagatau tāta paramārthārthacintakau 13,013.006d@003_0228 matimān matimacchreṣṭhaṃ buddhimān buddhimattaram 13,013.006d@003_0229 kṣetravit kṣetravicchreṣṭhaṃ jñānavij jñānavittamam 13,013.006d@003_0230 sanatkumāraṃ tattvajñaṃ bhagavantam ariṃdama 13,013.006d@003_0231 lokavil lokavicchreṣṭham ātmavic cātmavittamam 13,013.006d@003_0232 sarvavedārthakuśalaṃ sarvaśāstraviśāradam 13,013.006d@003_0233 sāṃkhyayogaṃ ca yo veda pāṇāv āmalakaṃ yathā 13,013.006d@003_0234 nāradaḥ 13,013.006d@003_0234 nārado 'tha naraśreṣṭha taṃ papraccha mahādyutiḥ 13,013.006d@003_0235 trayoviṃśatitattvasya avyaktasya mahāmune 13,013.006d@003_0236 prabhavaṃ cāpy ayaṃ caiva śrotum icchāmi tattvataḥ 13,013.006d@003_0237 adhyātmam adhibhūtaṃ ca adhidaivaṃ tathaiva ca 13,013.006d@003_0238 kālasaṃkhyāṃ ca sargaṃ ca sraṣṭāraṃ puruṣaṃ prabhum 13,013.006d@003_0239 yaṃ viśvam upajīvanti yena sarvam idaṃ tatam 13,013.006d@003_0240 sanatkumāraḥ 13,013.006d@003_0240 yaṃ prāpya na nivartante tad bhavān vaktum arhati 13,013.006d@003_0241 yaṃ viśvam upajīvanti yam āhuḥ puruṣaṃ param 13,013.006d@003_0242 taṃ vai śṛṇu mahābuddhe nārāyaṇam anāmayam 13,013.006d@003_0243 eṣa nārāyaṇo nāma yaṃ viśvam upajīvati 13,013.006d@003_0244 eṣa sraṣṭā vidhātā ca hartā pālayitā prabhuḥ 13,013.006d@003_0245 prāpyainaṃ na nivartante yatayo 'dhyātmacintakāḥ 13,013.006d@003_0246 etāvad eva vaktavyaṃ mayā nārada pṛcchate 13,013.006d@003_0247 paraṃ na vedmi tat sargaṃ yāvāṃś cāyaṃ yathāpyayam 13,013.006d@003_0248 śrūyatām ānupūrvyeṇa nava sargāḥ prayatnataḥ 13,013.006d@003_0249 yathākālaparīmāṇaṃ tattvānām ṛṣisattama 13,013.006d@003_0250 adhyātmam adhibhūtaṃ ca adhidaivaṃ tathaiva ca 13,013.006d@003_0251 kālasaṃkhyāṃ ca sargaṃ ca sarvam eva mahāmune 13,013.006d@003_0252 tamasaḥ kurvataḥ sargaṃ tāmaso hy abhidhīyate 13,013.006d@003_0253 brahmavidbhir dvijair nityaṃ nityam adhyātmacintakaiḥ 13,013.006d@003_0254 paryāyanāmāny etasya kathayanti manīṣiṇaḥ 13,013.006d@003_0255 tāni te saṃpravakṣyāmi tad ihaikamanāḥ śṛṇu 13,013.006d@003_0256 mahārṇavo 'rṇavaś caiva salilaṃ ca guṇās tathā 13,013.006d@003_0257 vedās tapaś ca yajñāś ca dharmāś ca bhagavān vibhuḥ 13,013.006d@003_0258 prāṇaḥ saṃvartako 'gniś ca vyoma kālas tathaiva ca 13,013.006d@003_0259 nāmāny etāni brahmarṣe śarīrasyeśvarasya vai 13,013.006d@003_0260 kīrtitāni dvijaśreṣṭha mayā śāstrānumānataḥ 13,013.006d@003_0261 caturyugasahasrāṇi caturyugam ariṃdama 13,013.006d@003_0262 prāhuḥ kalpasahasraṃ vai brāhmaṇās tattvadarśinaḥ 13,013.006d@003_0263 daśa kalpasahasrāṇi avyayasya mahāniśā 13,013.006d@003_0264 tathaiva divasaṃ prāhur yogāḥ sāṃkhyāś ca tattvataḥ 13,013.006d@003_0265 niśāsupto 'tha bhagavān kṣapānte pratyabudhyata 13,013.006d@003_0266 paścād buddhvā sasarjāpas tāsu vīryam avāsṛjat 13,013.006d@003_0267 tad aṇḍam abhavad dhaimaṃ sahasrāṃśusamaprabham 13,013.006d@003_0268 ahaṃkṛtvā tatas tasmin sasarja prabhur īśvaraḥ 13,013.006d@003_0269 hiraṇyagarbhaṃ viśvātmā brahmāṇaṃ jalavan munim 13,013.006d@003_0270 bhūtabhavyabhaviṣyasya kartāram anaghaṃ vibhum 13,013.006d@003_0271 mūrtimantaṃ mahātmānaṃ viśvaśaṃbhuṃ svayaṃbhuvam 13,013.006d@003_0272 aṇimā laghimā prāptir īśāno jyotiṣāṃ varam 13,013.006d@003_0273 cakre tirodhāṃ bhagavān etat kṛtvā mahāyaśāḥ 13,013.006d@003_0274 etasyāpi niśām āhur vedavedāṅgapāragāḥ 13,013.006d@003_0275 pañca kalpasahasrāṇi ahar etāvad eva ca 13,013.006d@003_0276 sa sargaṃ kurute brahmā tāmasasyānupūrvaśaḥ 13,013.006d@003_0277 sṛjate ha tv ahaṃkāraṃ parameṣṭhinam avyayam 13,013.006d@003_0278 ahaṃkāreṇa vai lokā vyāptāḥ sāhaṃkṛtena vai 13,013.006d@003_0279 yenāviṣṭāni bhūtāni majjanty avyaktasāgare 13,013.006d@003_0280 devarṣidānavanarā yakṣagandharvakiṃnarāḥ 13,013.006d@003_0281 unmajjanti nimajjanti ūrdhvādhas tiryag eva ca 13,013.006d@003_0282 etasyāpi niśām āhus tṛtīyām atha kurvataḥ 13,013.006d@003_0283 trīṇi kalpasahasrāṇi ahar etāvad eva tu 13,013.006d@003_0284 ahaṃkāras tu sṛjati mahābhūtāni pañca vai 13,013.006d@003_0285 pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam 13,013.006d@003_0286 eteṣāṃ guṇatattvāni pañca prāhur dvijātayaḥ 13,013.006d@003_0287 śabde sparśe ca rūpe ca rase gandhe tathaiva ca 13,013.006d@003_0288 guṇeṣv eteṣv abhiratāḥ paṅkalagnā iva dvipāḥ 13,013.006d@003_0289 nottiṣṭhanty avaśībhūtāḥ saktā avyaktasāgare 13,013.006d@003_0290 eteṣām iha vai sargaṃ caturtham iha kurvataḥ 13,013.006d@003_0291 caturyugasahasre vai ahorātrās tathaiva ca 13,013.006d@003_0292 ananta iti vikhyātaḥ pañcamaḥ sarga ucyate 13,013.006d@003_0293 indriyāṇi daśaikaṃ ca yathāśrutinidarśanāt 13,013.006d@003_0294 manaḥ sarvam idaṃ tāta viśvaṃ sarvam idaṃ jagat 13,013.006d@003_0295 na tathānyāni bhūtāni balavanti yathā manaḥ 13,013.006d@003_0296 etasyāpi ha vai sargaṃ ṣaṣṭham āhur dvijātayaḥ 13,013.006d@003_0297 ahaḥ kalpasahasraṃ vai rātrir etāvatī tathā 13,013.006d@003_0298 ūrdhvasrotas tu vai sargaṃ saptamaṃ brahmaṇo viduḥ 13,013.006d@003_0299 aṣṭamaṃ cāpy adhaḥsrotas tiryak tu navamaḥ smṛtaḥ 13,013.006d@003_0300 etāni nava sargāṇi tattvāni ca mahāmune 13,013.006d@003_0301 caturviṃśati tattvāni tattvasaṃkhyāni te 'nagha 13,013.006d@003_0302 sarvasya prabhavaḥ pūrvam ukto nārāyaṇaḥ prabhuḥ 13,013.006d@003_0303 avyayaḥ prabhavaś caiva avyaktasya mahāmune 13,013.006d@003_0304 pravakṣyāmy aparaṃ tattvaṃ yasya yasyeśvaraś ca yaḥ 13,013.006d@003_0305 adhyātmam adhibhūtaṃ ca adhidaivaṃ tathaiva ca 13,013.006d@003_0306 yathāśrutaṃ yathādṛṣṭaṃ tattvato vai nibodha me 13,013.006d@003_0306 sanatkumāraḥ 13,013.006d@003_0307 adhaḥsrotasi sarge ca tiryaksrotasi caiva hi 13,013.006d@003_0308 etābhyām īśvaraṃ vidyād ūrdhvasrotas tathaiva ca 13,013.006d@003_0309 karmendriyāṇāṃ pañcānām īśvaro buddhigocaraḥ 13,013.006d@003_0310 buddhīndriyāṇām atha tu īśvaro mana ucyate 13,013.006d@003_0311 manasaḥ pañca bhūtāni saguṇāny āhur īśvaram 13,013.006d@003_0312 bhūtānām īśvaraṃ vidyād brahmāṇaṃ parameṣṭhinam 13,013.006d@003_0313 bhavān hi kuśalaś caiva dharmeṣv eṣu pareṣu vai 13,013.006d@003_0314 kālāgnir ahnaḥ kalpānte jagad dahati cāṃśubhiḥ 13,013.006d@003_0315 tataḥ sarvāṇi bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca 13,013.006d@003_0316 mahābhūtāni dagdhāni svayoniṃ gamitāni vai 13,013.006d@003_0317 kūrmapṛṣṭhanibhā bhūmir nirdagdhakuśakaṇṭakā 13,013.006d@003_0318 nirvṛkṣā nistṛṇā caiva dagdhā kālāgninā tadā 13,013.006d@003_0319 jagat pralīnaṃ jagati jagac cāpsu pralīyate 13,013.006d@003_0320 naṣṭagandhā tadā sūkṣmā jalam evābhavat tadā 13,013.006d@003_0321 tato mayūkhajālena sūryas tv āpīyate jalam 13,013.006d@003_0322 rasātmā līyate cārke tadā brāhmaṇasattama 13,013.006d@003_0323 antarikṣagatān bhūtān pradahaty analas tadā 13,013.006d@003_0324 agnibhūtaṃ tadā vyoma bhavatīty abhicakṣate 13,013.006d@003_0325 taṃ tathā visphurantaṃ hi vāyur jarayate mahān 13,013.006d@003_0326 mahatā balavegena ādatte taṃ hi bhānumān 13,013.006d@003_0327 vāyor api guṇaṃ sparśam ākāśaṃ grasate yadā 13,013.006d@003_0328 praśāmyati tato vāyuḥ khaṃ tu tiṣṭhati nānadat 13,013.006d@003_0329 tasya taṃ ninadaṃ śabdam ādatte vai manas tadā 13,013.006d@003_0330 sa śabdaguṇahīnātmā tiṣṭhate mūrtimāṃs tu vai 13,013.006d@003_0331 bhuṅkte ca sa tadā vyoma manas tāta digātmakam 13,013.006d@003_0332 vyomātmani vinaṣṭe tu saṃkalpātmā vivardhate 13,013.006d@003_0333 saṃkalpātmānam ādatte cittaṃ vai svena tejasā 13,013.006d@003_0334 cittaṃ grasaty ahaṃkāras tadā vai munisattama 13,013.006d@003_0335 vinaṣṭe ca tadā citte ahaṃkāro 'bhavan mahān 13,013.006d@003_0336 ahaṃkāraṃ tadādatte mahān brahmā prajāpatiḥ 13,013.006d@003_0337 abhimāne vinaṣṭe tu mahān brahmā virājate 13,013.006d@003_0338 taṃ tadā triṣu lokeṣu mūrtiṣv evāgramūrtijam 13,013.006d@003_0339 yena viśvam idaṃ kṛtsnaṃ nirmitaṃ vai guṇārthinā 13,013.006d@003_0340 mūrtiṃ jaleśvaram api vyavasāyaguṇātmakam 13,013.006d@003_0341 grasiṣṇur bhagavān brahmā vyaktāvyaktam asaṃśayaḥ 13,013.006d@003_0342 eṣo 'vyayasya pralayo mayā te parikīrtitaḥ 13,013.006d@003_0343 adhyātmam adhibhūtaṃ ca adhidaivaṃ ca śrūyatām 13,013.006d@003_0344 raso 'dhibhūtaṃ varuṇo 'dhidaivataṃ syāt ||4|| pṛthivī pañcamaṃ 13,013.006d@003_0344 pāñcabhautikam etac catuṣṭayam anuvarṇitam ||6|| 13,013.006d@003_0344 bhūtaṃ ghrāṇam adhyātmaṃ gandho 'dhibhūtaṃ vāyur adhidaivataṃ syāt ||5|| 13,013.006d@003_0344 adhibhūtaṃ sūryo 'dhidaivataṃ syāt ||3|| āpaś caturthaṃ bhūtaṃ jihvādhyātmaṃ 13,013.006d@003_0344 ākāśaṃ prathamaṃ bhūtaṃ śrotram adhyātmaṃ śabdo 'dhibhūtaṃ diśo 'dhidaivatam ||1|| 13,013.006d@003_0344 vāyur dvitīyaṃ bhūtaṃ tvag adhyātmaṃ sparśo 'dhibhūtaṃ vidyud 13,013.006d@003_0344 adhidaivataṃ syāt ||2|| jyotis tṛtīyaṃ bhūtaṃ cakṣur adhyātmaṃ rūpam 13,013.006d@003_0345 candramā adhidaivataṃ syāt ||7|| ahaṃkāro 'dhyātmam abhimāno 13,013.006d@003_0345 'dhibhūtaṃ viriñco 'dhidaivataṃ syāt ||8|| buddhir adhyātmaṃ vyavasāyo 13,013.006d@003_0345 agnir adhidaivataṃ syāt ||6|| mano 'dhyātmaṃ mantavyam adhibhūtaṃ 13,013.006d@003_0345 'dhibhūtaṃ brahmādhidaivataṃ syāt ||9|| 13,013.006d@003_0345 ata ūrdhvam indriyam anuvarṇayiṣyāmaḥ ||1|| pādāv adhyātmaṃ 13,013.006d@003_0345 'dhibhūtaṃ prajāpatir adhidaivataṃ syāt ||5|| vāg adhyātmaṃ vaktavyam adhibhūtam 13,013.006d@003_0345 kartavyam adhibhūtam indro 'dhidaivataṃ syāt ||3|| pāyur adhyātmaṃ visargo 13,013.006d@003_0345 gantavyam adhibhūtaṃ viṣṇur adhidaivataṃ syāt ||2|| hastāv adhyātmaṃ 13,013.006d@003_0345 'dhibhūtaṃ mitro 'dhidaivataṃ syāt ||4|| upastho 'dhyātmam ānando 13,013.006d@003_0346 stanitagarjitonmiśraṃ tadvat tatraiva praṇāśāt | evam avyakto 13,013.006d@003_0346 guṇān sṛjati saṃharate ca ||4|| 13,013.006d@003_0346 cordhvam uttiṣṭhate saṃharate ca ||3|| yathā cāntarikṣād abhrakośam uttiṣṭhati 13,013.006d@003_0346 guṇān sṛjati saṃharate ca ||2|| yathārṇavād ūrmimālānicayaś 13,013.006d@003_0346 krīḍārtham ||1|| yathādityo 'ṃśujālaṃ kṣipati saṃharate ca evam avyakto 13,013.006d@003_0346 evam avyakto bhagavān sakṛt kṛtsnān kurute saṃharate ca | kasmāt | 13,013.006d@003_0347 ca ||2|| bhagavato 'vyaktasya kriyāvato 'kriyāvataś ca prakṛtiḥ | 13,013.006d@003_0347 śuciḥ |tenādhiṣṭhitā prakṛtiś cetayati nityaṃ sahadharmā 13,013.006d@003_0347 yathā kūrmo 'ṅgāni kāmāt prasārayate punaś ca praveśayati evam avyakto 13,013.006d@003_0347 lokān prakāśayate praveśayate ca ||1|| evaṃ cetanaś ca bhagavān pañcaviṃśakaḥ 13,013.006d@003_0347 kriyāvān ajarāmaraḥ kṣetrajño nārāyaṇaḥ puruṣaḥ ||3|| 13,013.006d@003_0347 bhīṣmaḥ 13,013.006d@003_0348 ity etan nāradāyoktaṃ kumāreṇa ca dhīmatā 13,013.006d@003_0349 etac chrutvā dvijo rājan sarvayajñaphalaṃ labhet 13,013.006d@003A_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,013.006d@003A_0001 ātmany agnīn samādhāya ya ete kurunandana 13,013.006d@003A_0002 dvijātayo vratopetā japayajñaparāyaṇāḥ 13,013.006d@003A_0003 yajanty ārambhayajñaiś ca mānasaṃ yajñam āsthitāḥ 13,013.006d@003A_0004 agnibhyaś ca paraṃ nāsti yeṣām eṣā vyavasthitiḥ 13,013.006d@003A_0005 teṣāṃ gatir mahāprājña kīdṛśī kiṃparāś ca te 13,013.006d@003A_0006 bhīṣmaḥ 13,013.006d@003A_0006 etad icchāmi tattvena tvattaḥ śrotuṃ pitāmaha 13,013.006d@003A_0007 atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam 13,013.006d@003A_0008 vaikuṇṭhasya ca saṃvādaṃ suparṇasya ca bhārata 13,013.006d@003A_0009 amṛtasya samutpattau devānām asuraiḥ saha 13,013.006d@003A_0010 ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi devāsuram avartata 13,013.006d@003A_0011 tatra devās tu daiteyair vadhyante bhṛśadāruṇaiḥ 13,013.006d@003A_0012 trātāraṃ nādhigacchanti vadhyamānā mahāsuraiḥ 13,013.006d@003A_0013 ārtās te devadeveśaṃ prapannāḥ śaraṇaiṣiṇaḥ 13,013.006d@003A_0014 pitāmahaṃ mahāprājñaṃ vadhyamānāḥ suretaraiḥ 13,013.006d@003A_0015 tā dṛṣṭvā devatā brahmā saṃbhrāntendriyamānasaḥ 13,013.006d@003A_0016 vaikuṇṭhaṃ śaraṇaṃ devaṃ pratipede ca taiḥ saha 13,013.006d@003A_0017 tataḥ sa devaiḥ sahitaḥ padmayonir nareśvara 13,013.006d@003A_0018 tuṣṭāva prāñjalir bhūtvā nārāyaṇam anāmayam 13,013.006d@003A_0019 tvadrūpacintanān nāmnāṃ smaraṇād arcanād api 13,013.006d@003A_0020 tapoyogādibhiś caiva śreyo yānti manīṣiṇaḥ 13,013.006d@003A_0021 bhaktavatsala padmākṣa parameśvara pāpahan 13,013.006d@003A_0022 paramātmāvikārād ya nārāyaṇa namo 'stu te 13,013.006d@003A_0023 namas te sarvalokāde sarvātmāmitavikrama 13,013.006d@003A_0024 sarvabhūtabhaviṣyeśa sarvabhūtamaheśvara 13,013.006d@003A_0025 devānām api devas tvaṃ sarvavidyāparāyaṇaḥ 13,013.006d@003A_0026 jagadbījasamāhāra jagataḥ paramo hy asi 13,013.006d@003A_0027 trāyasva devatā vīra dānavādyaiḥ supīḍitāḥ 13,013.006d@003A_0028 lokāṃś ca lokapālāṃś ca ṛṣīṃś ca jayatāṃ vara 13,013.006d@003A_0029 vedāḥ sāṅgopaniṣadaḥ sarahasyāḥ sasaṃgrahāḥ 13,013.006d@003A_0030 soṃkārāḥ savaṣaṭkārāḥ prāhus tvāṃ yajñam uttamam 13,013.006d@003A_0031 pavitrāṇāṃ pavitraṃ ca maṅgalānāṃ ca maṅgalam 13,013.006d@003A_0032 tapasvināṃ tapaś caiva daivataṃ devatāsv api 13,013.006d@003A_0033 evamādipuraskārair ṛksāmayajuṣāṃ gaṇaiḥ 13,013.006d@003A_0034 vaikuṇṭhaṃ tuṣṭuvur devāḥ sarve brahmarṣibhiḥ saha 13,013.006d@003A_0035 tato 'ntarikṣe vāg āsīn meghagambhīranisvanā 13,013.006d@003A_0036 jeṣyadhvaṃ dānavān yūyaṃ mayaiva saha saṃgare 13,013.006d@003A_0037 tato devagaṇānāṃ ca dānavānāṃ ca yudhyatām 13,013.006d@003A_0038 prādurāsīn mahātejāḥ śārṅgacakragadādharaḥ 13,013.006d@003A_0039 suparṇapṛṣṭham āsthāya tejasā pradahann iva 13,013.006d@003A_0040 vyadhamad dānavān sarvān bāhudraviṇatejasā 13,013.006d@003A_0041 taṃ samāsādya samare daityadānavapuṃgavāḥ 13,013.006d@003A_0042 vyanaśyanta mahārāja pataṃgā iva pāvakam 13,013.006d@003A_0043 sa vijityāsurān sarvān dānavāṃś ca mahāmatiḥ 13,013.006d@003A_0044 paśyatām eva devānāṃ tatraivāntaradhīyata 13,013.006d@003A_0045 taṃ dṛṣṭvāntarhitaṃ devaṃ viṣṇuṃ devāmitadyutim 13,013.006d@003A_0046 vismayotphullanayanā brahmāṇam idam abruvan 13,013.006d@003A_0047 bhagavan sarvalokeśa sarvalokapitāmaha 13,013.006d@003A_0048 idam atyadbhutaṃ vṛttaṃ tan naḥ śaṃsitum arhasi 13,013.006d@003A_0049 devāsure 'smin saṃgrāme trātā yena vayaṃ prabho 13,013.006d@003A_0050 etad vijñātum icchāmaḥ kuto 'sau kaś ca tattvataḥ 13,013.006d@003A_0051 ko 'yam asmān paritrāya tūṣṇīm eva yathāgatam 13,013.006d@003A_0052 pratiprayāto divyātmā taṃ naḥ śaṃsitum arhasi 13,013.006d@003A_0053 evam uktaḥ suraiḥ sarvair vacanaṃ vacanārthavit 13,013.006d@003A_0054 brahmā 13,013.006d@003A_0054 uvāca padmanābhasya pūrvarūpaṃ prati prabho 13,013.006d@003A_0055 na hy enaṃ veda tattvena bhuvanaṃ bhuvaneśvaram 13,013.006d@003A_0056 saṃkhyātuṃ naiva cātmānaṃ nirguṇaṃ guṇināṃ varam 13,013.006d@003A_0057 atra vo vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam 13,013.006d@003A_0058 suparṇasya ca saṃvādam ṛṣīṇāṃ cāpi devatāḥ 13,013.006d@003A_0059 purā brahmarṣayaś caiva siddhāś ca bhuvaneśvaram 13,013.006d@003A_0060 āśritya himavatpṛṣṭhe cakrire vividhāḥ kathāḥ 13,013.006d@003A_0061 teṣāṃ kathayatāṃ tatra kathānte patatāṃ varaḥ 13,013.006d@003A_0062 prādurāsīn mahātejā vāhaś cakragadābhṛtaḥ 13,013.006d@003A_0063 sa tān ṛṣīn samāsādya vinayāvanatānanaḥ 13,013.006d@003A_0064 avatīrya mahāvīryas tān ṛṣīn abhijagmivān 13,013.006d@003A_0065 abhyarcitaḥ sa ṛṣibhiḥ svāgatena mahābalaḥ 13,013.006d@003A_0066 upāviśata tejasvī bhūmau vegavatāṃ varaḥ 13,013.006d@003A_0067 tam āsīnaṃ mahātmānaṃ vainateyaṃ mahādyutim 13,013.006d@003A_0068 ṛṣayaḥ paripapracchur mahātmānas tapasvinaḥ 13,013.006d@003A_0069 kautūhalaṃ vainateya paraṃ no hṛdi vartate 13,013.006d@003A_0070 tasya nānyo 'sti vakteha tvām ṛte pannagāśana 13,013.006d@003A_0071 tad ākhyātum ihecchāmo bhavatā praśnam uttamam 13,013.006d@003A_0072 evam uktaḥ pratyuvāca prāñjalir vinatāsutaḥ 13,013.006d@003A_0073 dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi yan māṃ brahmarṣisattamāḥ 13,013.006d@003A_0074 praṣṭavyaṃ praṣṭum icchanti prītimanto 'nasūyakāḥ 13,013.006d@003A_0075 kiṃ mayā brūta vaktavyaṃ kāryaṃ ca vadatāṃ varāḥ 13,013.006d@003A_0076 yūyaṃ hi māṃ yathāyuktaṃ sarvaṃ vai praṣṭum arhatha 13,013.006d@003A_0077 namaskṛtvā hy anantāya tatas te ṛṣisattamāḥ 13,013.006d@003A_0078 praṣṭuṃ pracakramus tatra vainateyaṃ mahābalam 13,013.006d@003A_0079 devadevaṃ mahātmānaṃ nārāyaṇam anāmayam 13,013.006d@003A_0080 bhavān upāste varadaṃ kuto 'sau kaś ca tattvataḥ 13,013.006d@003A_0081 prakṛtir vikṛtir vāsya kīdṛśī kva nu saṃsthitiḥ 13,013.006d@003A_0082 etad bhavantaṃ pṛcchāmo devo 'yaṃ kva kṛtālayaḥ 13,013.006d@003A_0083 eṣa bhaktapriyo devaḥ priyabhaktas tathaiva ca 13,013.006d@003A_0084 tvaṃ priyaś cāsya bhaktaś ca nānyaḥ kāśyapa vidyate 13,013.006d@003A_0085 muṣṇann iva manaścakṣūṃṣy avibhāvyatanur vibhuḥ 13,013.006d@003A_0086 anādimadhyanidhano na vidmainaṃ kuto hy asau 13,013.006d@003A_0087 vedeṣv api ca viśvātmā gīyate na ca vidmahe 13,013.006d@003A_0088 tattvatas tattvabhūtātmā vibhur nityaḥ sanātanaḥ 13,013.006d@003A_0089 pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam 13,013.006d@003A_0090 guṇāś caiṣāṃ yathāsaṃkhyaṃ bhāvābhāvau tathaiva ca 13,013.006d@003A_0091 tamaḥ sattvaṃ rajaś caiva bhāvāś caiva tadātmakāḥ 13,013.006d@003A_0092 mano buddhiś ca tejaś ca buddhigamyāni tattvataḥ 13,013.006d@003A_0093 jāyante tāta kasmād dhi tiṣṭhate teṣv asau vibhuḥ 13,013.006d@003A_0094 saṃcintya bahudhā buddhyā nādhyavasyāmahe param 13,013.006d@003A_0095 tasya devasya tattvena tan naḥ śaṃsa yathātatham 13,013.006d@003A_0096 etam eva paraṃ praśnaṃ kautūhalasamanvitāḥ 13,013.006d@003A_0097 suparṇaḥ 13,013.006d@003A_0097 evaṃ bhavantaṃ pṛcchāmas tan naḥ śaṃsitum arhasi 13,013.006d@003A_0098 sthūlato yas tu bhagavāṃs tenaiva svena hetunā 13,013.006d@003A_0099 trailokyasya tu rakṣārthaṃ dṛśyate rūpam āsthitaḥ 13,013.006d@003A_0100 mayā tu mahad āścaryaṃ purā dṛṣṭaṃ sanātane 13,013.006d@003A_0101 deve śrīvṛkṣanilaye tac chṛṇudhvam aśeṣataḥ 13,013.006d@003A_0102 na sma śakyo mayā vettuṃ na bhavadbhiḥ kathaṃ cana 13,013.006d@003A_0103 yathā māṃ prāha bhagavāṃs tathā tac chrūyatāṃ mama 13,013.006d@003A_0104 mayāmṛtaṃ devatānāṃ miṣatām ṛṣisattamāḥ 13,013.006d@003A_0105 hṛtaṃ vipāṭya tad yantraṃ vidrāvyāmṛtarakṣiṇaḥ 13,013.006d@003A_0106 devatā vimukhīkṛtya sendrāḥ samaruto mṛdhe 13,013.006d@003A_0107 unmathyāśu girīṃś caiva vikṣobhya ca mahodadhim 13,013.006d@003A_0108 taṃ dṛṣṭvā mama vikrāntaṃ vāg uvācāśarīriṇī 13,013.006d@003A_0109 prīto 'smi te vainateya karmaṇānena suvrata 13,013.006d@003A_0110 avṛthā te 'stu madvākyaṃ brūhi kiṃ karavāṇi te 13,013.006d@003A_0111 tām evaṃvādinīṃ vācam ahaṃ pratyuktavāṃs tadā 13,013.006d@003A_0112 jñātum icchāmi kas tvaṃ hi tato me dāsyase varam 13,013.006d@003A_0113 prakṛtir vikṛtir vā tvaṃ devo vā dānavo 'pi vā 13,013.006d@003A_0114 tato jaladagambhīraṃ prahasya vadatāṃ varaḥ 13,013.006d@003A_0115 uvāca varadaḥ prītaḥ kāle tvaṃ mābhivetsyasi 13,013.006d@003A_0116 vāhanaṃ bhava me sādho varaṃ dadmi tavottamam 13,013.006d@003A_0117 na te vīryeṇa sadṛśaḥ kaś cil loke bhaviṣyati 13,013.006d@003A_0118 pataṃga patatāṃ śreṣṭha na devo nāpi dānavaḥ 13,013.006d@003A_0119 matsakhitvam anuprāpto durdharṣaś ca bhaviṣyasi 13,013.006d@003A_0120 tam abravaṃ devadevaṃ mām evaṃvādinaṃ param 13,013.006d@003A_0121 prayataḥ prāñjalir bhūtvā praṇamya śirasā vibhum 13,013.006d@003A_0122 evam etan mahābāho sarvam etad bhaviṣyati 13,013.006d@003A_0123 vāhanaṃ te bhaviṣyāmi yathā vadati māṃ bhavān 13,013.006d@003A_0124 mamāpi ca mahābuddhe niścayaṃ śrūyatām iti 13,013.006d@003A_0125 dhvajas te 'haṃ bhaviṣyāmi rathasthasya na saṃśayaḥ 13,013.006d@003A_0126 tathāstv iti sa mām uktvā bhūyaḥ prāha mahāmanāḥ 13,013.006d@003A_0127 na te gativighāto 'dya bhaviṣyaty amṛtaṃ vinā 13,013.006d@003A_0128 evaṃ kṛtvā tu samayaṃ devadevaḥ sanātanaḥ 13,013.006d@003A_0129 mām uktvā sādhayasveti yathābhiprāyato gataḥ 13,013.006d@003A_0130 tato 'haṃ kṛtasaṃvādo tena kenāpi sattamāḥ 13,013.006d@003A_0131 kautūhalasamāviṣṭaḥ pitaraṃ kāśyapaṃ gataḥ 13,013.006d@003A_0132 so 'haṃ pitaram āsādya praṇipatyābhivādya ca 13,013.006d@003A_0133 sarvam etad yathātathyam uktavān pitur antike 13,013.006d@003A_0134 śrutvā tu bhagavān mahyaṃ dhyānam evānvapadyata 13,013.006d@003A_0135 sa muhūrtam iva dhyātvā mām āha vadatāṃ varaḥ 13,013.006d@003A_0136 dhanyo 'sy anugṛhītaś ca yat tvaṃ tena mahātmanā 13,013.006d@003A_0137 saṃvādaṃ kṛtavāṃs tāta guhyena paramātmanā 13,013.006d@003A_0138 sthūladṛśyaḥ sa bhagavāṃs tena tenaiva hetunā 13,013.006d@003A_0139 dṛśyate 'vyaktarūpasthaḥ pradhānaṃ prabhavāpyayaḥ 13,013.006d@003A_0140 mayā hi sa mahātejā nānyayogasamādhinā 13,013.006d@003A_0141 tapasogreṇa tejasvī toṣitas tapasāṃ nidhiḥ 13,013.006d@003A_0142 tato me darśayām āsa toṣayann iva putraka 13,013.006d@003A_0143 śvetapītāruṇanibhaḥ kadrūkapilapiṅgalaḥ 13,013.006d@003A_0144 raktanīlāsitanibhaḥ sahasrodarapāṇimān 13,013.006d@003A_0145 dvisāhasramahāvaktra ekākṣaḥ śatalocanaḥ 13,013.006d@003A_0146 aniṣpandā nirāhārāḥ samānāḥ sūryatejasā 13,013.006d@003A_0147 tam upāsanti paramaṃ guhyam akṣaram avyayam 13,013.006d@003A_0148 samāsādya tu taṃ viśvam ahaṃ mūrdhnā praṇamya ca 13,013.006d@003A_0149 ṛgyajuḥsāmabhiḥ stutvā śaraṇyaṃ śaraṇaṃ gataḥ 13,013.006d@003A_0150 mahāmeghaughadhīreṇa svareṇa jayatāṃ varaḥ 13,013.006d@003A_0151 ābhāṣya putra putreti idam āha dhṛtaṃ vacaḥ 13,013.006d@003A_0152 tvayābhyudayakāmena tapaś cīrṇaṃ mahāmune 13,013.006d@003A_0153 amuktas tvaṃ na māṃ saṅgair avimukto 'dya paśyasi 13,013.006d@003A_0154 yadā saṅgair vimuktaś ca gatamoho gataspṛhaḥ 13,013.006d@003A_0155 bhaviṣyasi tadā brahman mām anudhyāsyase dvija 13,013.006d@003A_0156 ekāntikīṃ matiṃ kṛtvā madbhakto matparāyaṇaḥ 13,013.006d@003A_0157 jñāsyase māṃ tato brahman vītamohaś ca tattvataḥ 13,013.006d@003A_0158 tena tvaṃ kṛtasaṃvādaḥ svataḥ sarvahitaiṣiṇā 13,013.006d@003A_0159 viśvarūpeṇa devena puruṣeṇa mahātmanā 13,013.006d@003A_0160 tam evārādhaya kṣipraṃ tam ārādhya na sīdasi 13,013.006d@003A_0161 so 'ham evaṃ bhagavatā pitrā brahmarṣisattamāḥ 13,013.006d@003A_0162 suparṇaḥ 13,013.006d@003A_0162 anugīto yathānyāyaṃ svam eva bhavanaṃ gataḥ 13,013.006d@003A_0163 so 'ham āmantrya pitaraṃ tadbhāvagatamānasaḥ 13,013.006d@003A_0164 svam evālayam āsādya tam evārtham acintayam 13,013.006d@003A_0165 tadbhāvagatabhāvātmā tadbhūtagatamānasaḥ 13,013.006d@003A_0166 govindaṃ cintayann āse śāśvataṃ param avyayam 13,013.006d@003A_0167 dhṛtaṃ babhūva hṛdayaṃ nārāyaṇadidṛkṣayā 13,013.006d@003A_0168 so 'haṃ vegaṃ samāsthāya manomārutavegavān 13,013.006d@003A_0169 ramyāṃ viśālāṃ badarīṃ gato nārāyaṇāśramam 13,013.006d@003A_0170 tatas tatra hariṃ dṛṣṭvā jagataḥ prabhavaṃ vibhum 13,013.006d@003A_0171 govindaṃ puṇḍarīkākṣaṃ praṇataḥ śirasā harim 13,013.006d@003A_0172 ṛgyajuḥsāmabhiś cainaṃ tuṣṭāva parayā mudā 13,013.006d@003A_0173 athāpaśyaṃ suvipulam aśvatthaṃ devasaṃśrayam 13,013.006d@003A_0174 caturdviguṇapīnāṃsaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ 13,013.006d@003A_0175 prādurbabhūva puruṣaḥ pītavāsāḥ sanātanaḥ 13,013.006d@003A_0176 madhyāhnārkapratīkāśas tejasā bhāsayan diśaḥ 13,013.006d@003A_0177 saṃstutaḥ saṃvidaṃ kṛtvā vrajeti śreyase rataḥ 13,013.006d@003A_0178 prāgudīcīṃ diśaṃ devaḥ pratasthe puruṣottamaḥ 13,013.006d@003A_0179 diśaś ca vidiśaś caiva bhāsayan svena tejasā 13,013.006d@003A_0180 tam ahaṃ puruṣaṃ divyaṃ vrajantam amitaujasam 13,013.006d@003A_0181 anuvavrāja vegena śanair gacchantam avyayam 13,013.006d@003A_0182 yojanānāṃ sahasrāṇi ṣaṣṭim aṣṭau tathā śatam 13,013.006d@003A_0183 tathā śatasahasraṃ ca śataṃ dviguṇam eva ca 13,013.006d@003A_0184 sa gatvā dīrgham adhvānam apaśyam aham adbhutam 13,013.006d@003A_0185 mahāntaṃ pāvakaṃ dīptam arciṣmantam anindhanam 13,013.006d@003A_0186 śatayojanavistīrṇaṃ tasmād dviguṇam āyatam 13,013.006d@003A_0187 viveśa sa mahāyogī pāvakaṃ pāvakadyutiḥ 13,013.006d@003A_0188 tatra śaṃbhus tapas tepe mahādevaḥ sahomayā 13,013.006d@003A_0189 sa tena saṃvidaṃ kṛtvā pāvakaṃ samatikramat 13,013.006d@003A_0190 śramābhibhūtena mayā kathaṃ cid anugamyate 13,013.006d@003A_0191 gatvā sa dīrgham adhvānaṃ bhāskareṇāvabhāsitam 13,013.006d@003A_0192 abhāskaram amaryādaṃ viveśa sumahattamaḥ 13,013.006d@003A_0193 atha dṛṣṭiḥ pratihatā mama tatra babhūva ha 13,013.006d@003A_0194 yathāsvabhāvaṃ bhūtātmā viveśa sa mahādyutiḥ 13,013.006d@003A_0195 tato 'ham abhavaṃ mūḍho jaḍāndhabadhiropamaḥ 13,013.006d@003A_0196 diśaś ca vidiśaś caiva na vijajñe tamovṛtaḥ 13,013.006d@003A_0197 avijānann ahaṃ kiṃ cit tasmiṃs tamasi saṃvṛte 13,013.006d@003A_0198 susaṃbhrāntena manasā vyathāṃ paramikāṃ gataḥ 13,013.006d@003A_0199 so 'haṃ prapannaḥ śaraṇaṃ devadevaṃ sanātanam 13,013.006d@003A_0200 prāñjalir manasā bhūtvā vākyam etat tadoktavān 13,013.006d@003A_0201 bhagavan bhūtabhavyeśa bhavadbhūtakṛd avyaya 13,013.006d@003A_0202 śaraṇaṃ saṃprapannaṃ māṃ trātum arhasy ariṃdama 13,013.006d@003A_0203 ahaṃ tu tattvajijñāsuḥ ko 'si kasyāsi kutra vā 13,013.006d@003A_0204 saṃprāptaḥ padavīṃ deva sa māṃ saṃtrātum arhasi 13,013.006d@003A_0205 āvirbhūtaḥ purāṇātmā mām ehīti sanātanaḥ 13,013.006d@003A_0206 tato 'parāntato devo viśvasya gatir ātmavān 13,013.006d@003A_0207 mohayām āsa māṃ tatra durvibhāvyavapur vibhuḥ 13,013.006d@003A_0208 svabhāvam ātmanas tatra darśayan svayam ātmanā 13,013.006d@003A_0209 śramaṃ me janayām āsa bhayaṃ cābhayadaḥ prabhuḥ 13,013.006d@003A_0210 khinna ity eva māṃ matvā bhagavān avyayo 'cyutaḥ 13,013.006d@003A_0211 śabdenāśvāsayām āsa jagāhe ca tamo mahat 13,013.006d@003A_0212 ahaṃ tu khedānugataḥ śramāc calapadaś caran 13,013.006d@003A_0213 manasā devadeveśaṃ dhyātuṃ samupacakrame 13,013.006d@003A_0214 tathā gataṃ tu māṃ jñātvā bhagavān amitadyutiḥ 13,013.006d@003A_0215 tamaḥ praṇāśayām āsa mamānugrahakāṅkṣayā 13,013.006d@003A_0216 tataḥ pranaṣṭe tamasi tam ahaṃ dīptatejasam 13,013.006d@003A_0217 apaśyaṃ tejasā vyāptaṃ madhyāhna iva bhāskaram 13,013.006d@003A_0218 svayaṃprabhāṃś ca puruṣān striyaś ca paramādbhutāḥ 13,013.006d@003A_0219 apaśyam aham avyagraṃ tasmin deśe sahasraśaḥ 13,013.006d@003A_0220 na tatra dyotate sūryo nakṣatrāṇi tathaiva ca 13,013.006d@003A_0221 na tatra candramā bhāti na vāyur vāti pāṃsulaḥ 13,013.006d@003A_0222 tatra tūryāṇy anekāni gītāni madhurāṇi ca 13,013.006d@003A_0223 adṛśyāni manojñāni śrūyante sarvatodiśam 13,013.006d@003A_0224 sravanti vaiḍūryalatāḥ padmotpalajhaṣākulāḥ 13,013.006d@003A_0225 muktāsikatavaprāś ca sarito nirmalodakāḥ 13,013.006d@003A_0226 agatis tatra devānām asurāṇāṃ tathaiva ca 13,013.006d@003A_0227 gandharvanāgayakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ tathaiva ca 13,013.006d@003A_0228 svayaṃprabhās tatra narā dṛśyante 'dbhutadarśanāḥ 13,013.006d@003A_0229 yeṣāṃ na devatās tulyāḥ prabhābhir bhāvitātmanām 13,013.006d@003A_0230 sa ca tān apy atikramya daivatair api pūjitaḥ 13,013.006d@003A_0231 viveśa jvalanaṃ dīptam anindhanam anaupamam 13,013.006d@003A_0232 jvālābhir māṃ praviṣṭaṃ ca jvalantaṃ sarvatodiśam 13,013.006d@003A_0233 daityadānavarakṣobhir daivataiś cāpi duḥsaham 13,013.006d@003A_0234 jvālāmālinam āsādya tam agnim aham avyayam 13,013.006d@003A_0235 aviṣahyatamaṃ matvā manasedam acintayam 13,013.006d@003A_0236 mayā hi samareṣv agnir anekeṣu mahādyutiḥ 13,013.006d@003A_0237 praviṣṭaś cāpaviddhaś ca na ca māṃ dagdhavān kva cit 13,013.006d@003A_0238 ayaṃ ca duḥsahaḥ śaśvat tejasātihutāśanaḥ 13,013.006d@003A_0239 atyādityaprakāśārcir analo dīpyate mahān 13,013.006d@003A_0240 sa tathā dahyamāno 'pi tejasā dīptavarcasā 13,013.006d@003A_0241 prapannaḥ śaraṇaṃ devaṃ śaṅkhacakragadādharam 13,013.006d@003A_0242 bhaktaś cānugataś ceti trātum arhasi māṃ vibho 13,013.006d@003A_0243 yathā māṃ na dahed agniḥ sadyo deva tathā kuru 13,013.006d@003A_0244 evaṃ vilapamānasya jñātvā me vacanaṃ prabhuḥ 13,013.006d@003A_0245 mā bhair iti vacaḥ prāha meghagambhīranisvanaḥ 13,013.006d@003A_0246 sa mām āśvāsya vacanaṃ prāhedaṃ bhagavān vibhuḥ 13,013.006d@003A_0247 mama tvaṃ viditaḥ saumya yathāvat tattvadarśane 13,013.006d@003A_0248 jñāpitaś cāpi yat pitrā tac cāpi viditaṃ mahat 13,013.006d@003A_0249 vainateya mamāpy evam ahaṃ vedyaḥ kathaṃ cana 13,013.006d@003A_0250 mahad etat svarūpaṃ me na te vedyaṃ kathaṃ cana 13,013.006d@003A_0251 māṃ hi vindanti vidvāṃso ye jñāne pariniṣṭhitāḥ 13,013.006d@003A_0252 nirmamā nirahaṃkārā nirāśīrbandhanāyutāḥ 13,013.006d@003A_0253 bhavāṃs tu satataṃ bhakto manmanāḥ pakṣisattama 13,013.006d@003A_0254 suparṇaḥ 13,013.006d@003A_0254 sthūlaṃ māṃ vetsyate tasmāj jagataḥ kāraṇe sthitam 13,013.006d@003A_0255 evaṃ dattābhayas tena tato 'ham ṛṣisattamāḥ 13,013.006d@003A_0256 naṣṭakhedaśramabhayaḥ kṣaṇena hy abhavaṃ tadā 13,013.006d@003A_0257 sa śanair yāti bhagavān gatyā laghuparākramaḥ 13,013.006d@003A_0258 ahaṃ tu sumahāvegam āsthāyānuvrajāmi tam 13,013.006d@003A_0259 sa gatvā dīrgham adhvānam ākāśam amitadyutiḥ 13,013.006d@003A_0260 manasāpy agamaṃ devam āsasādātmatattvavit 13,013.006d@003A_0261 atha devaḥ samāsādya manasaḥ sadṛśaṃ javam 13,013.006d@003A_0262 mohayitvā ca māṃ tatra kṣaṇenāntaradhīyata 13,013.006d@003A_0263 tatrāmbudharadhīreṇa bhośabdenānunādinā 13,013.006d@003A_0264 ayaṃ bho 'ham iti prāha vākyaṃ vākyaviśāradaḥ 13,013.006d@003A_0265 śabdānusārī tu tatas taṃ deśam aham āvrajam 13,013.006d@003A_0266 tatrāpaśyaṃ tataś cāhaṃ śrīmaddhaṃsayutaṃ saraḥ 13,013.006d@003A_0267 sa tat saraḥ samāsādya bhagavān ātmavittamaḥ 13,013.006d@003A_0268 bhośabdapratisṛṣṭena svareṇāprativādinā 13,013.006d@003A_0269 viveśa devaḥ svāṃ yoniṃ mām idaṃ cābhyabhāṣata 13,013.006d@003A_0270 viśasva salilaṃ saumya sukham atra vasāmahe 13,013.006d@003A_0271 tataś ca prāviśaṃ tatra saha tena mahātmanā 13,013.006d@003A_0272 dṛṣṭavān adbhutataraṃ tasmin sarasi bhāsvatām 13,013.006d@003A_0273 agnīnām apraṇītānām iddhānām indhanair vinā 13,013.006d@003A_0274 dīptānām ājyasiktānāṃ sthāneṣv arciṣmatāṃ sadā 13,013.006d@003A_0275 dīptis teṣām anājyānāṃ prāptājyānām ivābhavat 13,013.006d@003A_0276 aniddhānām iva satām iddhānām iva bhāsvatām 13,013.006d@003A_0277 athāhaṃ varadaṃ devaṃ nāpaśyaṃ tatra saṃgatam 13,013.006d@003A_0278 tataḥ saṃmoham āpanno viṣādam agamaṃ param 13,013.006d@003A_0279 apaśyaṃ cāgnihotrāṇi śataśo 'tha sahasraśaḥ 13,013.006d@003A_0280 vidhinā saṃpraṇītāni dhiṣṇyeṣv ājyavatāṃ tadā 13,013.006d@003A_0281 asaṃmṛṣṭatalāś caiva vedīḥ kusumasaṃstṛtāḥ 13,013.006d@003A_0282 kuśapadmotpalāsaṅgān kalaśāṃś ca hiraṇmayān 13,013.006d@003A_0283 agnihotrāṇi citrāṇi śataśo 'tha sahasraśaḥ 13,013.006d@003A_0284 agnihotropayogyāni yāni dravyāṇi kāni cit 13,013.006d@003A_0285 tāni cātra samṛddhāni dṛṣṭavān asmy anekaśaḥ 13,013.006d@003A_0286 manohṛdyatamaś cātra surabhiḥ puṇyalakṣaṇaḥ 13,013.006d@003A_0287 ājyagandho manogrāhī ghrāṇacakṣuḥsukhāvahaḥ 13,013.006d@003A_0288 teṣāṃ tatrāgnihotrāṇām īḍitānāṃ sahasraśaḥ 13,013.006d@003A_0289 samīpe tv adbhutatamam apaśyam aham avyayam 13,013.006d@003A_0290 candrāṃśukāśaśubhrāṇāṃ tuṣārodbhedavarcasām 13,013.006d@003A_0291 vimalādityabhāsānāṃ sthaṇḍilāni sahasraśaḥ 13,013.006d@003A_0292 dṛṣṭāny agnisamīpeṣu dyutimanti mahānti ca 13,013.006d@003A_0293 eṣu cāgnisamīpeṣu śuśrāva supadākṣarāḥ 13,013.006d@003A_0294 prabhāvāntaritānāṃ tu praspaṣṭākṣarabhāṣiṇām 13,013.006d@003A_0295 ṛgyajuḥsāmagānāṃ ca madhurāḥ susvarā giraḥ 13,013.006d@003A_0296 susaṃmṛṣṭatalais tais tu bṛhadbhir dīptatejasaiḥ 13,013.006d@003A_0297 pāvakaiḥ pāvitātmāham abhavaṃ laghuvikramaḥ 13,013.006d@003A_0298 tato 'haṃ teṣu dhiṣṇyeṣu jvalamāneṣu yajvanām 13,013.006d@003A_0299 taṃ deśaṃ praṇamitvātha anveṣṭum upacakrame 13,013.006d@003A_0300 tāny anekasahasrāṇi parīyaṃs tu mahājavāt 13,013.006d@003A_0301 apaśyamānas taṃ devaṃ tato 'haṃ vyathito 'bhavam 13,013.006d@003A_0302 tatas teṣv agnihotreṣu jvalatsu vimalārciṣu 13,013.006d@003A_0303 bhānumatsu na paśyāmi devadevaṃ sanātanam 13,013.006d@003A_0304 tato 'haṃ tāni dīptāni parīya vyathitendriyaḥ 13,013.006d@003A_0305 nāntaṃ teṣāṃ prapaśyāmi khedaś ca sahasābhavat 13,013.006d@003A_0306 vihṛtya sarvato dṛṣṭiṃ bhayamohasamanvitaḥ 13,013.006d@003A_0307 śramaṃ paramam āpannaś cintayāmi vicetanaḥ 13,013.006d@003A_0308 tasmin nu khalu vartāmi loke kiṃ caitad īdṛśam 13,013.006d@003A_0309 ṛgyajuḥsāmanirghoṣaḥ śrūyate na ca dṛśyate 13,013.006d@003A_0310 na ca paśyāmi taṃ devaṃ yenāham iha coditaḥ 13,013.006d@003A_0311 evaṃ cintāsamāpannaḥ pradhyātum upacakrame 13,013.006d@003A_0312 tataś cintayato mahyaṃ mohenāviṣṭacetasaḥ 13,013.006d@003A_0313 mahāñ śabdaḥ prādurāsīt subhṛśaṃ me vyathākaraḥ 13,013.006d@003A_0314 athāhaṃ sahasā tatra śṛṇomi vipuladhvanim 13,013.006d@003A_0315 apaśyaṃ ca suparṇānāṃ sahasrāṇy ayutāni ca 13,013.006d@003A_0316 abhyadravanta mām eva vipuladyutiraṃhasaḥ 13,013.006d@003A_0317 teṣām ahaṃ prabhāvena sarvathaivāvaro 'bhavam 13,013.006d@003A_0318 so 'haṃ samantataḥ sarvaiḥ suparṇair atitejasaiḥ 13,013.006d@003A_0319 dṛṣṭvātmānaṃ parigataṃ saṃbhramaṃ paramaṃ gataḥ 13,013.006d@003A_0320 vinayāvanato bhūtvā namaścakre mahātmane 13,013.006d@003A_0321 anādinidhanāyaibhir nāmabhiḥ paramātmane 13,013.006d@003A_0322 nārāyaṇāya śuddhāya śāśvatāya dhruvāya ca 13,013.006d@003A_0323 bhūtabhavyabhaveśāya śivāya śivamūrtaye 13,013.006d@003A_0324 śivayoneḥ śivādyāya śivapūjyatamāya ca 13,013.006d@003A_0325 ghorarūpāya mahate yugāntakaraṇāya ca 13,013.006d@003A_0326 viśvāya viśvadevāya viśveśāya mahātmane 13,013.006d@003A_0327 sahasrodarapādāya sahasranayanāya ca 13,013.006d@003A_0328 sahasrabāhave caiva sahasravadanāya ca 13,013.006d@003A_0329 śuciśravāya mahate ṛtusaṃvatsarāya ca 13,013.006d@003A_0330 ṛgyajuḥsāmavaktrāya atharvaśirase namaḥ 13,013.006d@003A_0331 hṛṣīkeśāya kṛṣṇāya druhiṇorukramāya ca 13,013.006d@003A_0332 brahmodrekāya tārkṣyāya varāhāyaikaśṛṅgiṇe 13,013.006d@003A_0333 śipiviṣṭāya satyāya haraye 'tha śikhaṇḍine 13,013.006d@003A_0334 hutāyordhvāya vakrāya raudrānīkāya sādhave 13,013.006d@003A_0335 sindhave sindhuvarṣaghne devānāṃ sindhave namaḥ 13,013.006d@003A_0336 garutmate trinetrāya sudhāmāya vṛṣāvṛṣe 13,013.006d@003A_0337 samrāḍugre saṃkṛtaye viraje saṃbhave bhave 13,013.006d@003A_0338 vṛṣāya vṛṣarūpāya vibhave bhūrbhuvāya ca 13,013.006d@003A_0339 dīptasṛṣṭāya yajñāya sthirāya sthavirāya ca 13,013.006d@003A_0340 acyutāya tuṣārāya vīrāya ca samāya ca 13,013.006d@003A_0341 jiṣṇave puruhūtāya vasiṣṭhāya varāya ca 13,013.006d@003A_0342 satyeśāya sureśāya haraye 'tha śikhaṇḍine 13,013.006d@003A_0343 barhiṣāya vareṇyāya vasave viśvavedhase 13,013.006d@003A_0344 kirīṭine sukeśāya vāsudevāya śuṣmiṇe 13,013.006d@003A_0345 bṛhadukthe suṣeṇāya yugme duṃdubhaye tathā 13,013.006d@003A_0346 bhave sakhāya vibhave bharadvājābhayāya ca 13,013.006d@003A_0347 bhāskarāya ca candrāya padmanābhāya bhūriṇe 13,013.006d@003A_0348 punarvasubhṛtatvāya jīvaprabhaviṣāya ca 13,013.006d@003A_0349 vaṣaṭkārāya svāhāya svadhāya nidhanāya ca 13,013.006d@003A_0350 ṛce ca yajuṣe sāmne trailokyapataye namaḥ 13,013.006d@003A_0351 śrīpadmāyājasadṛśe dharaṇe dhāraṇe pare 13,013.006d@003A_0352 saumyāya saumyarūpāya saumye sumanase namaḥ 13,013.006d@003A_0353 viśvāya ca suviśvāya viśvarūpadharāya ca 13,013.006d@003A_0354 keśavāya sukeśāya raśmikeśāya bhūriṇe 13,013.006d@003A_0355 hiraṇyagarbhāya namaḥ saumyāya vṛṣarūpiṇe 13,013.006d@003A_0356 nārāyaṇāgravapuṣe puruhūtāya vajriṇe 13,013.006d@003A_0357 dharmiṇe vṛṣasenāya dharmasenāya rodhase 13,013.006d@003A_0358 munaye jvaramuktāya jvarādhipataye namaḥ 13,013.006d@003A_0359 anetrāya trinetrāya piṅgalāya vidharmiṇe 13,013.006d@003A_0360 tapobrahmanidhānāya yugaparyāyiṇe namaḥ 13,013.006d@003A_0361 śaraṇāya śaraṇyāya śakteṣṭaśaraṇāya ca 13,013.006d@003A_0362 namaḥ sarvabhaveśāya bhūtabhavyabhavāya ca 13,013.006d@003A_0363 pāhi māṃ devadeveśa ko 'py ajo 'si sanātanaḥ 13,013.006d@003A_0364 evaṃ gato 'smi śaraṇaṃ śaraṇyaṃ brahmayoninam 13,013.006d@003A_0365 stavyaṃ stavaṃ stutavatas tat tamo me praṇaśyatu 13,013.006d@003A_0366 bhayaṃ ca me vyapagataṃ pakṣiṇo 'ntarhitābhavan 13,013.006d@003A_0367 śṛṇomi ca giraṃ divyām antardhānagatāṃ śivām 13,013.006d@003A_0368 mā bhair garutman dānto 'si punaḥ sendrā divaukasaḥ 13,013.006d@003A_0369 svaṃ caiva bhavanaṃ gatvā drakṣyase putrabāndhavān 13,013.006d@003A_0370 tatas tasmin kṣaṇenaiva sahasaiva mahādyutiḥ 13,013.006d@003A_0371 pratyadṛśyata tejasvī purastāt sa mamāntike 13,013.006d@003A_0372 samāgamya tatas tena śivena paramātmanā 13,013.006d@003A_0373 apaśyaṃ cāham āyāntaṃ naranārāyaṇāśrame 13,013.006d@003A_0374 caturdviguṇavinyāsaṃ taṃ ca devaṃ sanātanam 13,013.006d@003A_0375 yajatas tān ṛṣīn devān vadato dhyāyato munīn 13,013.006d@003A_0376 yuktān siddhān naiṣṭhikāṃś ca japato yajato gṛhe 13,013.006d@003A_0377 puṣpapūraparikṣiptaṃ dhūpitaṃ dīpitaṃ hutam 13,013.006d@003A_0378 vanditaṃ siktasaṃmṛṣṭaṃ naranārāyaṇāśramam 13,013.006d@003A_0379 tad adbhutam ahaṃ dṛṣṭvā vismito 'smi tadānaghāḥ 13,013.006d@003A_0380 jagāma śirasā devaṃ prayatenāntarātmanā 13,013.006d@003A_0381 tad atyadbhutasaṃkāśaṃ kim etad iti cintayan 13,013.006d@003A_0382 nādhyagacchaṃ parāṃ divyāṃ tasya sarvabhavātmanaḥ 13,013.006d@003A_0383 praṇipatya sudurdharṣaṃ punaḥ punar udīkṣya ca 13,013.006d@003A_0384 śirasy añjalim ādhāya vismayotphullalocanaḥ 13,013.006d@003A_0385 avocaṃ tam adīnārthaṃ śreṣṭhānāṃ śreṣṭham uttamam 13,013.006d@003A_0386 namas te bhagavan deva bhūtabhavyabhavatprabho 13,013.006d@003A_0387 yad etad adbhutaṃ deva mayā dṛṣṭaṃ tvadāśrayam 13,013.006d@003A_0388 anādimadhyaparyantaṃ kiṃ tac chaṃsitum arhasi 13,013.006d@003A_0389 yadi jānāsi māṃ bhaktaṃ yadi vānugraho mayi 13,013.006d@003A_0390 śaṃsa sarvam aśeṣeṇa śrotavyaṃ yadi cen mayā 13,013.006d@003A_0391 svabhāvas tava durjñeyaḥ prādurbhāvo bhavasya ca 13,013.006d@003A_0392 bhavadbhūtabhaviṣyeśa sarvathā gahanaṃ bhavān 13,013.006d@003A_0393 brūhi sarvam aśeṣeṇa tad āścaryaṃ mahāmune 13,013.006d@003A_0394 kiṃ tad atyadbhutaṃ vṛttaṃ teṣv agniṣu samantataḥ 13,013.006d@003A_0395 kāni tāny agnihotrāṇi keṣāṃ śabdaḥ śruto mayā 13,013.006d@003A_0396 śṛṇvatāṃ brahma satatam adṛśyānāṃ mahātmanām 13,013.006d@003A_0397 etan me bhagavan kṛṣṇa brūhi sarvam aśeṣataḥ 13,013.006d@003A_0398 gṛṇanty agnisamīpeṣu ke ca te brahmarāśayaḥ 13,013.006d@003A_0398 bhagavān 13,013.006d@003A_0399 māṃ na devā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ 13,013.006d@003A_0400 vidus tattvena tattvasthaṃ sūkṣmātmānam avasthitam 13,013.006d@003A_0401 caturdhāhaṃ vibhaktātmā lokānāṃ hitakāmyayā 13,013.006d@003A_0402 bhūtabhavyabhaviṣyādir anādir viśvakṛttamaḥ 13,013.006d@003A_0403 pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam 13,013.006d@003A_0404 mano buddhiś ca cetaś ca tamaḥ sattvaṃ rajas tathā 13,013.006d@003A_0405 prakṛtir vikṛtiś ceti vidyāvidye śubhāśubhe 13,013.006d@003A_0406 matta etāni jāyante nāham ebhyaḥ kathaṃ cana 13,013.006d@003A_0407 sa kiṃ cic chreyasā yuktaḥ śreṣṭhabhāvaṃ vyavasyati 13,013.006d@003A_0408 dharmayuktaṃ ca puṇyaṃ ca so 'ham asmi nirāmayaḥ 13,013.006d@003A_0409 yat svabhāvātmatattvajñaiḥ kāraṇair upalakṣyate 13,013.006d@003A_0410 anādimadhyanidhanaḥ so 'ntarātmāsmi śāśvataḥ 13,013.006d@003A_0411 yat tu me paramaṃ guhyaṃ rūpaṃ sūkṣmārthadarśibhiḥ 13,013.006d@003A_0412 gṛhyate sūkṣmabhāvajñaiḥ so 'vibhāvyo 'smi śāśvataḥ 13,013.006d@003A_0413 yat tu me paramaṃ guhyaṃ yena vyāptam idaṃ jagat 13,013.006d@003A_0414 so 'haṃgataḥ sarvasattvaḥ sarvasya prabhavo 'vyayaḥ 13,013.006d@003A_0415 matto jātāni bhūtāni mayā dhāryanty aharniśam 13,013.006d@003A_0416 mayy eva vilayaṃ yānti pralaye pannagāśana 13,013.006d@003A_0417 yo māṃ yathā vedayati tasya tasyāsmi kāśyapa 13,013.006d@003A_0418 manobuddhigataḥ śreyo vidadhāmi vihaṃgama 13,013.006d@003A_0419 māṃ tu jñātuṃ kṛtā buddhir bhavatā pakṣisattama 13,013.006d@003A_0420 śṛṇu yo 'haṃ yataś cāhaṃ yadarthaś cāham udyataḥ 13,013.006d@003A_0421 ye ke cin niyatātmānas tretāgniparamārcitāḥ 13,013.006d@003A_0422 agnikāryaparā nityaṃ japahomaparāyaṇāḥ 13,013.006d@003A_0423 ātmany agnīn samādhāya niyatā niyatendriyāḥ 13,013.006d@003A_0424 ananyamanasas te māṃ sarve vai samupāsate 13,013.006d@003A_0425 yajanto japayajñair māṃ mānasaiś ca susaṃyatāḥ 13,013.006d@003A_0426 agnīn abhyudyayuḥ śaśvad agniṣv evābhisaṃsthitāḥ 13,013.006d@003A_0427 ananyakāryāḥ śucayo nityam agniparāyaṇāḥ 13,013.006d@003A_0428 ya evaṃbuddhayo dhīrās te māṃ gacchanti tādṛśāḥ 13,013.006d@003A_0429 akāmahatasaṃkalpā jñāne nityaṃ samāhitāḥ 13,013.006d@003A_0430 ātmany agnīn samādhāya nirāhārā nirāśiṣaḥ 13,013.006d@003A_0431 viṣayeṣu nirārambhā vimuktā jñānacakṣuṣaḥ 13,013.006d@003A_0432 ananyamanaso dhīrāḥ svabhāvaniyamānvitāḥ 13,013.006d@003A_0433 yat tad viyati dṛṣṭaṃ tat saraḥ padmotpalāyutam 13,013.006d@003A_0434 tatrāgnayaḥ saṃnihitā dīpyante sma nirindhanāḥ 13,013.006d@003A_0435 jñānāmalāśayās tasmin ye ca candrāṃśunirmalāḥ 13,013.006d@003A_0436 upāsīnā gṛṇanto 'gniṃ praspaṣṭākṣarabhāṣiṇaḥ 13,013.006d@003A_0437 ākāṅkṣamāṇāḥ śucayas teṣv agniṣu vihaṃgama 13,013.006d@003A_0438 ye mayā bhāvitātmāno mayy evābhiratāḥ sadā 13,013.006d@003A_0439 upāsate ca mām eva jyotirbhūtā nirāmayāḥ 13,013.006d@003A_0440 tair hi tatraiva vastavyaṃ nīrāgātmabhir acyutaiḥ 13,013.006d@003A_0441 nirāhārā hy aniṣpandāś candrāṃśusadṛśaprabhāḥ 13,013.006d@003A_0442 nirmalā nirahaṃkārā nirālambā nirāśiṣaḥ 13,013.006d@003A_0443 madbhaktāḥ satataṃ te vai bhaktās tān api cāpy aham 13,013.006d@003A_0444 caturdhāhaṃ vibhaktātmā carāmi jagato hitaḥ 13,013.006d@003A_0445 lokānāṃ dhāraṇārthāya vidhānaṃ vidadhāmi ca 13,013.006d@003A_0446 yathāvat tad aśeṣeṇa śrotum arhati me bhavān 13,013.006d@003A_0447 ekā mūrtir nirguṇākhyā yogaṃ paramam āsthitā 13,013.006d@003A_0448 dvitīyā sṛjate tāta bhūtagrāmaṃ carācaram 13,013.006d@003A_0449 sṛṣṭaṃ saṃharate caikā jagat sthāvarajaṃgamam 13,013.006d@003A_0450 jātātmaniṣṭhā kṣapayan mohayann iva māyayā 13,013.006d@003A_0451 kṣipantī mohayantī ca ātmaniṣṭhā svamāyayā 13,013.006d@003A_0452 caturthī me mahāmūrtir jagadvṛddhiṃ dadāti sā 13,013.006d@003A_0453 rakṣate cāpi niyatā so 'ham asmi nabhaścara 13,013.006d@003A_0454 mayā sarvam idaṃ vyāptaṃ mayi sarvaṃ pratiṣṭhitam 13,013.006d@003A_0455 ahaṃ sarvajagadbījaṃ sarvatragatir avyayaḥ 13,013.006d@003A_0456 yāni tāny agnihotrāṇi ye ca candrāṃśurāśayaḥ 13,013.006d@003A_0457 gṛṇanti vedaṃ satataṃ teṣv agniṣu vihaṃgama 13,013.006d@003A_0458 krameṇa māṃ samāyānti sukhino jñānasaṃyutāḥ 13,013.006d@003A_0459 teṣām ahaṃ tapo dīptaṃ tejaḥ samyak samāhitam 13,013.006d@003A_0460 nityaṃ te mayi vartante teṣu cāham atandritaḥ 13,013.006d@003A_0461 sarvato muktasaṅgena mayy ananyasamādhinā 13,013.006d@003A_0462 śakyaḥ samāsādayitum ahaṃ vai jñānacakṣuṣā 13,013.006d@003A_0463 māṃ sthūladarśanaṃ viddhi jagataḥ kāryakāraṇam 13,013.006d@003A_0464 mattaś ca saṃprasūtān vai viddhi lokān sadaivatān 13,013.006d@003A_0465 mayā cāpi caturdhātmā vibhaktaḥ prāṇiṣu sthitaḥ 13,013.006d@003A_0466 ātmabhūto vāsudevo hy aniruddho matau sthitaḥ 13,013.006d@003A_0467 saṃkarṣaṇo 'haṃkāre ca pradyumno manasi sthitaḥ 13,013.006d@003A_0468 anyathā ca caturdhā yat samyak tvaṃ śrotum arhasi 13,013.006d@003A_0469 hiraṇyagarbhaḥ padmākhyo yatra brahmā vyajāyata 13,013.006d@003A_0470 brahmaṇaś cāpi saṃbhūtaḥ śiva ity avadhāryatām 13,013.006d@003A_0471 śivāt skandaḥ saṃbabhūva etat sṛṣṭicatuṣṭayam 13,013.006d@003A_0472 daityadānavadarpaghnam evaṃ māṃ viddhi nityaśaḥ 13,013.006d@003A_0473 daityadānavarakṣobhir yadā dharmaḥ prapīḍyate 13,013.006d@003A_0474 tadāhaṃ dharmavṛddhyarthaṃ mūrtimān bhavitāśuga 13,013.006d@003A_0475 vedavrataparā ye tu dhīrā niścitabuddhayaḥ 13,013.006d@003A_0476 yogino yogayuktāś ca te māṃ paśyanti nānyathā 13,013.006d@003A_0477 pañcabhiḥ saṃprayukto 'haṃ viprayuktaś ca pañcabhiḥ 13,013.006d@003A_0478 vartamānaś ca teṣv evaṃ nivṛttaś caiva teṣv aham 13,013.006d@003A_0479 ye vidur jātasaṃkalpās te māṃ paśyanti tādṛśāḥ 13,013.006d@003A_0480 khaṃ vāyur āpo jyotiś ca pṛthivī ceti pañcamam 13,013.006d@003A_0481 tadātmako 'smi vijñeyo na cānyo 'smīti niścitam 13,013.006d@003A_0482 vartamānam atītaṃ ca pañcavargeṣu niścalam 13,013.006d@003A_0483 śabdasparśeṣu rūpeṣu rasagandheṣu cāpy aham 13,013.006d@003A_0484 rajastamobhyām āviṣṭā yeṣāṃ buddhir aniścitā 13,013.006d@003A_0485 te na paśyanti me tattvaṃ tapasā mahatā hy api 13,013.006d@003A_0486 nopavāsair na niyamair na vratair vividhair api 13,013.006d@003A_0487 draṣṭuṃ vā vedituṃ vāpi na śakyā paramā gatiḥ 13,013.006d@003A_0488 mahāmohotthapaṅke tu nimagnānāṃ gatir hariḥ 13,013.006d@003A_0489 ekāntino dhyānaparā yatibhāvād vrajanti mām 13,013.006d@003A_0490 sattvayuktā matir yeṣāṃ kevalātmaviniścitā 13,013.006d@003A_0491 te paśyanti svam ātmānaṃ paramātmānam avyayam 13,013.006d@003A_0492 ahiṃsā sarvabhūteṣu teṣv avasthitam ārjavam 13,013.006d@003A_0493 teṣv eva ca samādhāya samyag eti sa mām ajam 13,013.006d@003A_0494 yad etat paramaṃ guhyam ākhyānaṃ paramādbhutam 13,013.006d@003A_0495 yatnena tad aśeṣeṇa yathāvac chrotum arhasi 13,013.006d@003A_0496 ye tv agnihotraniyatā japayajñaparāyaṇāḥ 13,013.006d@003A_0497 te mām upāsate śaśvad yāṃs tāṃs tvaṃ dṛṣṭavān asi 13,013.006d@003A_0498 śāstradṛṣṭavidhānajñā asaktāḥ kva cid anyathā 13,013.006d@003A_0499 śakyo 'haṃ vedituṃ tais tu yan me paramam avyayam 13,013.006d@003A_0500 ye tu sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca jñātvāpy adhṛtaniścayāḥ 13,013.006d@003A_0501 na te gacchanty akuśalāḥ parāṃ gatim anuttamām 13,013.006d@003A_0502 tasmāj jñānena śuddhena prasannātmātmavic chuciḥ 13,013.006d@003A_0503 āsādayati tad brahma yatra gatvā na śocati 13,013.006d@003A_0504 śuddhābhijanasaṃpannāḥ śraddhāyuktena cetasā 13,013.006d@003A_0505 madbhaktyā ca dvijaśreṣṭhā gacchanti paramāṃ gatim 13,013.006d@003A_0506 yad guhyaṃ paramaṃ buddher aliṅgagrahaṇaṃ ca yat 13,013.006d@003A_0507 tat sūkṣmaṃ gṛhyate viprair yatibhis tattvadarśibhiḥ 13,013.006d@003A_0508 na vāyuḥ pavate tatra na tasmiñ jyotiṣāṃ gatiḥ 13,013.006d@003A_0509 na cāpaḥ pṛthivī naiva nākāśaṃ na manogatiḥ 13,013.006d@003A_0510 tasmāc caitāni sarvāṇi prajāyante vihaṃgama 13,013.006d@003A_0511 sarvebhyaś ca sa tebhyaś ca prabhavaty amalo vibhuḥ 13,013.006d@003A_0512 sthūladarśanam etan me yad dṛṣṭaṃ bhavatānagha 13,013.006d@003A_0513 etat sūkṣmasya ca dvāraṃ kāryāṇāṃ kāraṇaṃ tv aham 13,013.006d@003A_0514 dṛṣṭo vai bhavatā tasmāt sarasy amitavikrama 13,013.006d@003A_0515 brahmaṇo yad ahorātraṃ saṃkhyānajñair vibhāvyate 13,013.006d@003A_0516 eṣa kālas tvayā tatra sarahasyam upāgataḥ 13,013.006d@003A_0517 māṃ yajñam āhur yajñajñā vedaṃ vedavido janāḥ 13,013.006d@003A_0518 munayaś cāpi mām eva japayajñaṃ pracakṣate 13,013.006d@003A_0519 vaktā mantā rasayitā ghrātā draṣṭā pradarśakaḥ 13,013.006d@003A_0520 boddhā bodhayitā cāhaṃ gantā śrotā cidātmakaḥ 13,013.006d@003A_0521 mām iṣṭvā svargam āyānti tathā cāpnuvate mahat 13,013.006d@003A_0522 jñātvā mām eva caidhante niḥsaṅgenāntarātmanā 13,013.006d@003A_0523 ahaṃ tejo dvijātīnāṃ mama tejo dvijātayaḥ 13,013.006d@003A_0524 mama yas tejasā dehaḥ so 'gnir ity eva gamyatām 13,013.006d@003A_0525 prāṇapālaḥ śarīre 'haṃ yoginām aham īśvaraḥ 13,013.006d@003A_0526 sāṃkhyānām idam evāgre mayi sarvam idaṃ jagat 13,013.006d@003A_0527 dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca mokṣaṃ caivārjavaṃ japam 13,013.006d@003A_0528 tamaḥ sattvaṃ rajaś caiva karmajaṃ ca bhavāpyayam 13,013.006d@003A_0529 sa tadāhaṃ tathārūpas tvayā dṛṣṭaḥ sanātanaḥ 13,013.006d@003A_0530 tatas tv ahaṃ parataraḥ śakyaḥ kālena veditum 13,013.006d@003A_0531 mama yat paramaṃ guhyaṃ śāśvataṃ dhruvam avyayam 13,013.006d@003A_0532 tad evaṃ paramo guhyo devo nārāyaṇo hariḥ 13,013.006d@003A_0533 na tac chakyaṃ bhujaṃgāre vettum abhyudayānvitaiḥ 13,013.006d@003A_0534 nirārambhanamaskārā nirāśīrbandhanās tathā 13,013.006d@003A_0535 gacchanti taṃ mahātmānaḥ paraṃ brahma sanātanam 13,013.006d@003A_0536 sthūlo 'ham evaṃ vihaga tvayā dṛṣṭas tathānagha 13,013.006d@003A_0537 etac cāpi na vetty anyas tvām ṛte pannagāśana 13,013.006d@003A_0538 mā matis tava gān nāśam eṣā gatir anuttamā 13,013.006d@003A_0539 madbhakto bhava nityaṃ tvaṃ tato vetsyasi me padam 13,013.006d@003A_0540 etat te sarvam ākhyātaṃ rahasyaṃ divyamānuṣam 13,013.006d@003A_0541 etac chreyaḥ paraṃ caitat panthānaṃ viddhi mokṣiṇām 13,013.006d@003A_0542 evam uktvā sa bhagavāṃs tatraivāntaradhīyata 13,013.006d@003A_0543 paśyato me mahāyogī jagāmātmagatir gatim 13,013.006d@003A_0544 etad evaṃvidhaṃ tasya mahimānaṃ mahātmanaḥ 13,013.006d@003A_0545 acyutasyāprameyasya dṛṣṭavān asmi yat purā 13,013.006d@003A_0546 etad vaḥ sarvam ākhyātaṃ ceṣṭitaṃ tasya dhīmataḥ 13,013.006d@003A_0547 ṛṣayaḥ 13,013.006d@003A_0547 mayānubhūtaṃ pratyakṣaṃ dṛṣṭvā cādbhutakarmaṇaḥ 13,013.006d@003A_0548 aho śrāvitam ākhyānaṃ bhavatātyadbhutaṃ mahat 13,013.006d@003A_0549 puṇyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ svargyaṃ svastyayanaṃ mahat 13,013.006d@003A_0550 etat pavitraṃ devānām etad guhyaṃ paraṃtapa 13,013.006d@003A_0551 etaj jñānavatāṃ jñeyam eṣā gatir anuttamā 13,013.006d@003A_0552 ya imāṃ śrāvayed vidvān kathāṃ parvasu parvasu 13,013.006d@003A_0553 sa lokān prāpnuyāt puṇyān devarṣibhir abhiṣṭutān 13,013.006d@003A_0554 śrāddhakāle ca viprāṇāṃ ya imāṃ śrāvayec chuciḥ 13,013.006d@003A_0555 na tatra rakṣasāṃ bhāgo nāsurāṇāṃ ca vidyate 13,013.006d@003A_0556 anasūyur jitakrodhaḥ sarvasattvahite rataḥ 13,013.006d@003A_0557 yaḥ paṭhet satataṃ yuktaḥ sa vrajet tat salokatām 13,013.006d@003A_0558 vedān pārayate vipro rājā vijayavān bhavet 13,013.006d@003A_0559 bhīṣmaḥ 13,013.006d@003A_0559 vaiśyas tu dhanadhānyāḍhyaḥ śūdraḥ sukham avāpnuyāt 13,013.006d@003A_0560 tatas te munayaḥ sarve saṃpūjya vinatāsutam 13,013.006d@003A_0561 svān eva cāśramāñ jagmur babhūvuḥ śāntitatparāḥ 13,013.006d@003A_0562 sthūladarśibhir ākṛṣṭo durjñeyo hy akṛtātmabhiḥ 13,013.006d@003A_0563 eṣā śrutir mahārāja dharmyā dharmabhṛtāṃ vara 13,013.006d@003A_0564 surāṇāṃ brahmaṇā proktā vismitānāṃ paraṃtapa 13,013.006d@003A_0565 mayāpy eṣā kathā tāta kathitā mātur antike 13,013.006d@003A_0566 vasubhiḥ sattvasaṃpannais tavāpy eṣā mayocyate 13,013.006d@003A_0567 tad agnihotraparamā japayajñaparāyaṇāḥ 13,013.006d@003A_0568 nirāśīrbandhanāḥ santaḥ prayānty akṣarasāmyatām 13,013.006d@003A_0569 ārambhayajñān utsṛjya japahomaparāyaṇāḥ 13,013.006d@003A_0570 dhyāyanto manasā viṣṇuṃ gacchanti paramāṃ gatim 13,013.006d@003A_0571 tad eva paramo mokṣo mokṣadvāraṃ ca bhārata 13,013.006d@003A_0572 yathā viniścitātmāno gacchanti paramāṃ gatim 13,014.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,014.001*0072_01 tvayāpageya nāmāni śrutānīha jagatpateḥ 13,014.001a pitāmaheśāya vibho nāmāny ācakṣva śaṃbhave 13,014.001c babhrave viśvamāyāya mahābhāgyaṃ ca tattvataḥ 13,014.001d*0073_01 bhīṣma uvāca 13,014.001d*0073_01 surāsuragurau deve śaṃkare 'vyaktayonaye 13,014.001d*0073_02 aśakto 'haṃ guṇān vaktuṃ mahādevasya dhīmataḥ 13,014.001d*0073_03 yo hi sarvagato devo na ca sarvatra dṛśyate 13,014.001d*0073_04 brahmaviṣṇusureśānāṃ sraṣṭā yaḥ prabhur eva ca 13,014.001d*0073_05 brahmādayaḥ piśācāntā yaṃ hi devā upāsate 13,014.001d*0073_06 prakṛtīnāṃ paratvena puruṣasya ca yaḥ paraḥ 13,014.001d*0073_07 cintyate yo yogavidbhir ṛṣibhis tattvadarśibhiḥ 13,014.001d*0073_08 akṣaraṃ paramaṃ prāhur asac ca sadasac ca yaḥ 13,014.001d*0073_09 prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva kṣobhayitvā svatejasā 13,014.001d*0073_10 brahmāṇam asṛjat tasmād devadevaḥ prajāpatiḥ 13,014.001d*0073_11 ko hi śakto guṇān vaktuṃ devadevasya dhīmataḥ 13,014.001d*0073_12 garbhajanmajarāyukto martyo mṛtyusamanvitaḥ 13,014.001d*0073_13 ko hi śakto bhavaṃ jñātuṃ madvidhaḥ parameśvaram 13,014.001d*0073_14 ṛte nārāyaṇāt putra śaṅkhacakragadādharāt 13,014.001d*0073_15 eṣa vidvān yaduśreṣṭho viṣṇuḥ paramadurjayaḥ 13,014.001d*0073_16 divyacakṣur mahātejā vīkṣyate yogacakṣuṣā 13,014.001d*0073_17 rudrabhaktyā tu kṛṣṇena jagad vyāptaṃ mahātmanā 13,014.001d*0073_18 taṃ prasādya tadā devaṃ badaryāṃ kila bhārata 13,014.001d*0073_19 arthāt priyataratvaṃ ca sarvalokeṣu vai tadā 13,014.001d*0073_20 prāptavān eva rājendra suvarṇākṣān maheśvarāt 13,014.001d*0073_21 pūrṇaṃ varṣasahasraṃ tu taptavān eṣa mādhavaḥ 13,014.001d*0073_22 prasādya varadaṃ devaṃ carācaraguruṃ śivam 13,014.001d*0073_23 yuge yuge tu kṛṣṇena toṣito vai maheśvaraḥ 13,014.001d*0073_24 bhaktyā paramayā rājan prītaś caiva mahātmanaḥ 13,014.001d*0073_25 aiśvaryaṃ yādṛśaṃ tasya jagadyoner mahātmanaḥ 13,014.001d*0073_26 tad ayaṃ dṛṣṭavān sākṣāt putrārthe harir acyutaḥ 13,014.001d*0073_27 yasmāt parataraṃ caiva nānyaṃ paśyāmi bhārata 13,014.001d*0073_28 vyākhyātuṃ devadevasya śakto nāmāny aśeṣataḥ 13,014.001d*0073_29 eṣa śakto mahābāhur vaktuṃ bhagavato guṇān 13,014.001d*0073_30 vaiśaṃpāyana uvāca 13,014.001d*0073_30 vibhūtiṃ caiva kārtsnyena satyāṃ māheśvarīṃ nṛpa 13,014.001d*0073_31 evam uktvā tadā bhīṣmo vāsudevaṃ mahāyaśāḥ 13,014.001d*0073_32 bhavamāhātmyasaṃyuktam idam āha pitāmahaḥ 13,014.001d*0074_01 dhyānenātha japaiḥ kāryā svadharmam ucitā sadā 13,014.001d*0074_02 deve nārāyaṇe bhaktaḥ śaṃkaraṃ sādhu pūjaya 13,014.001d*0075_01 vāsudevaṃ mahātmānam idaṃ vacanam abravīt 13,014.002 bhīṣma uvāca 13,014.002a surāsuraguro deva viṣṇo tvaṃ vaktum arhasi 13,014.002c śivāya viśvarūpāya yan māṃ pṛcchad yudhiṣṭhiraḥ 13,014.003a nāmnāṃ sahasraṃ devasya taṇḍinā brahmayoninā 13,014.003c niveditaṃ brahmaloke brahmaṇo yat purābhavat 13,014.004a dvaipāyanaprabhṛtayas tathaiveme tapodhanāḥ 13,014.004c ṛṣayaḥ suvratā dāntāḥ śṛṇvantu gadatas tava 13,014.005a dhruvāya nandine hotre goptre viśvasṛje 'gnaye 13,014.005c mahābhāgyaṃ vibho brūhi muṇḍine 'tha kapardine 13,014.006 vāsudeva uvāca 13,014.006a na gatiḥ karmaṇāṃ śakyā vettum īśasya tattvataḥ 13,014.007a hiraṇyagarbhapramukhā devāḥ sendrā maharṣayaḥ 13,014.007c na vidur yasya nidhanam ādiṃ vā sūkṣmadarśinaḥ 13,014.007e sa kathaṃ naramātreṇa śakyo jñātuṃ satāṃ gatiḥ 13,014.008a tasyāham asuraghnasya kāṃś cid bhagavato guṇān 13,014.008c bhavatāṃ kīrtayiṣyāmi vrateśāya yathātatham 13,014.009 vaiśaṃpāyana uvāca 13,014.009a evam uktvā tu bhagavān guṇāṃs tasya mahātmanaḥ 13,014.009c upaspṛśya śucir bhūtvā kathayām āsa dhīmataḥ 13,014.010 vāsudeva uvāca 13,014.010a śuśrūṣadhvaṃ brāhmaṇendrās tvaṃ ca tāta yudhiṣṭhira 13,014.010c tvaṃ cāpageya nāmāni niśāmaya jagatpateḥ 13,014.011a yad avāptaṃ ca me pūrvaṃ sāmbahetoḥ suduṣkaram 13,014.011c yathā ca bhagavān dṛṣṭo mayā pūrvaṃ samādhinā 13,014.012a śambare nihate pūrvaṃ raukmiṇeyena dhīmatā 13,014.012c atīte dvādaśe varṣe jāmbavaty abravīd dhi mām 13,014.013a pradyumnacārudeṣṇādīn rukmiṇyā vīkṣya putrakān 13,014.013c putrārthinī mām upetya vākyam āha yudhiṣṭhira 13,014.014a śūraṃ balavatāṃ śreṣṭhaṃ kāntarūpam akalmaṣam 13,014.014c ātmatulyaṃ mama sutaṃ prayacchācyuta māciram 13,014.015a na hi te 'prāpyam astīha triṣu lokeṣu kiṃ cana 13,014.015c lokān sṛjes tvam aparān icchan yadukulodvaha 13,014.016a tvayā dvādaśa varṣāṇi vāyubhūtena śuṣyatā 13,014.016c ārādhya paśubhartāraṃ rukmiṇyā janitāḥ sutāḥ 13,014.017a cārudeṣṇaḥ sucāruś ca cāruveṣo yaśodharaḥ 13,014.017c cāruśravāś cāruyaśāḥ pradyumnaḥ śaṃbhur eva ca 13,014.018a yathā te janitāḥ putrā rukmiṇyāś cāruvikramāḥ 13,014.018c tathā mamāpi tanayaṃ prayaccha balaśālinam 13,014.019a ity evaṃ codito devyā tām avocaṃ sumadhyamām 13,014.019c anujānīhi māṃ rājñi kariṣye vacanaṃ tava 13,014.019e sā ca mām abravīd gaccha vijayāya śivāya ca 13,014.020a brahmā śivaḥ kāśyapaś ca nadyo devā manonugāḥ 13,014.020c kṣetrauṣadhyo yajñavāhāc chandāṃsy ṛṣigaṇā dharā 13,014.021a samudrā dakṣiṇā stobhā ṛkṣāṇi pitaro grahāḥ 13,014.021c devapatnyo devakanyā devamātara eva ca 13,014.022a manvantarāṇi gāvaś ca candramāḥ savitā hariḥ 13,014.022c sāvitrī brahmavidyā ca ṛtavo vatsarāḥ kṣapāḥ 13,014.023a kṣaṇā lavā muhūrtāś ca nimeṣā yugaparyayāḥ 13,014.023c rakṣantu sarvatra gataṃ tvāṃ yādava sukhāvaham 13,014.023e ariṣṭaṃ gaccha panthānam apramatto bhavānagha 13,014.024a evaṃ kṛtasvastyayanas tayāhaṃ; tām abhyanujñāya kapīndraputrīm 13,014.024c pituḥ samīpe narasattamasya; mātuś ca rājñaś ca tathāhukasya 13,014.025a tam artham āvedya yad abravīn māṃ; vidyādharendrasya sutā bhṛśārtā 13,014.025c tān abhyanujñāya tadātiduḥkhād; gadaṃ tathaivātibalaṃ ca rāmam 13,014.025d*0076_01 athocatuḥ prītiyutau tadānīṃ 13,014.025d*0076_02 tapaḥsamṛddhir bhavato 'stv avighnam 13,014.026a prāpyānujñāṃ gurujanād ahaṃ tārkṣyam acintayam 13,014.026c so 'vahad dhimavantaṃ māṃ prāpya cainaṃ vyasarjayam 13,014.026d*0077_01 prāpyānujñāṃ gurumukhād ājamīḍha 13,014.026d*0077_02 tārkṣyaṃ tadā manasā cintayitvā 13,014.026d*0077_03 kṛtvā praṇāmaṃ śirasā bhavāya 13,014.026d*0077_04 tato 'bhyagāṃ prāg udīcīṃ suramyām 13,014.026d*0078_01 tato mayā hy anusṛṣṭaḥ khagendro 13,014.026d*0078_02 vitatya pakṣau divam utpapāta 13,014.026d*0078_03 tasmin gate vainateye 'ntarikṣaṃ 13,014.026d*0078_04 girau tadā sarvakāmopapanne 13,014.026d*0078_05 puṣpaiḥ phalaiḥ susamiddhair yathāvat 13,014.026d*0078_06 sthitaḥ prahṛṣṭo bhavabhāvabhāvitaḥ 13,014.026d*0079_01 tataḥ kṛtasvastyayanas tayāhaṃ 13,014.026d*0079_02 nivedya mātuś ca pituḥ samīpe 13,014.026d*0079_03 tathābhyanujñāya gurūṃś ca sarvān 13,014.026d*0079_04 mahābalaṃ tārkṣyam acintayaṃ vai 13,014.026d*0079_05 so 'haṃ himavataḥ pārśvaṃ prāpya tārkṣyaṃ vyasarjayam 13,014.027a tatrāham adbhutān bhāvān apaśyaṃ girisattame 13,014.027c kṣetraṃ ca tapasāṃ śreṣṭhaṃ paśyāmy āśramam uttamam 13,014.028a divyaṃ vaiyāghrapadyasya upamanyor mahātmanaḥ 13,014.028c pūjitaṃ devagandharvair brāhmyā lakṣmyā samanvitam 13,014.029a dhavakakubhakadambanārikelaiḥ; kurabakaketakajambupāṭalābhiḥ 13,014.029c vaṭavaruṇakavatsanābhabilvaiḥ; saralakapitthapriyālasālatālaiḥ 13,014.030a badarīkundapunnāgair aśokāmrātimuktakaiḥ 13,014.030c bhallātakair madhūkaiś ca campakaiḥ panasais tathā 13,014.031a vanyair bahuvidhair vṛkṣaiḥ phalapuṣpapradair yutam 13,014.031c puṣpagulmalatākīrṇaṃ kadalīṣaṇḍaśobhitam 13,014.032a nānāśakunisaṃbhojyaiḥ phalair vṛkṣair alaṃkṛtam 13,014.032c yathāsthānavinikṣiptair bhūṣitaṃ vanarājibhiḥ 13,014.032d*0080_01 nityapuṣpaphalopetair vṛkṣair aviralair vṛtam 13,014.032d*0080_02 supuṣpaiś ca latāgulmair nirbhayaiś ca mṛgair yutam 13,014.032d*0080_03 viśālaiś cāgniśaraṇair yathāsthānāhitāgnibhiḥ 13,014.033a ruruvāraṇaśārdūlasiṃhadvīpisamākulam 13,014.033c kuraṅgabarhiṇākīrṇaṃ mārjārabhujagāvṛtam 13,014.033e pūgaiś ca mṛgajātīnāṃ mahiṣarkṣaniṣevitam 13,014.033f*0081_01 sakṛtprabhinnaiś ca gajair vibhūṣitaṃ 13,014.033f*0081_02 prahṛṣṭanānāvidhapakṣisevitam 13,014.033f*0081_03 supuṣpitair ambudharaprakāśair 13,014.033f*0081_04 mahīruhāṇāṃ ca vanair vicitraiḥ 13,014.034a nānāpuṣparajomiśro gajadānādhivāsitaḥ 13,014.034c divyastrīgītabahulo māruto 'tra sukho vavau 13,014.035a dhārāninādair vihagapraṇādaiḥ; śubhais tathā bṛṃhitaiḥ kuñjarāṇām 13,014.035c gītais tathā kiṃnarāṇām udāraiḥ; śubhaiḥ svanaiḥ sāmagānāṃ ca vīra 13,014.036a acintyaṃ manasāpy anyaiḥ sarobhiḥ samalaṃkṛtam 13,014.036c viśālaiś cāgniśaraṇair bhūṣitaṃ kuśasaṃvṛtam 13,014.037a vibhūṣitaṃ puṇyapavitratoyayā; sadā ca juṣṭaṃ nṛpa jahnukanyayā 13,014.037c mahātmabhir dharmabhṛtāṃ variṣṭhair; maharṣibhir bhūṣitam agnikalpaiḥ 13,014.038a vāyvāhārair ambupair japyanityaiḥ; saṃprakṣālair yatibhir dhyānanityaiḥ 13,014.038c dhūmāśanair ūṣmapaiḥ kṣīrapaiś ca; vibhūṣitaṃ brāhmaṇendraiḥ samantāt 13,014.038d*0082_01 nānāvṛndair vedaṣaḍaṅgapāragair 13,014.038d*0082_02 dharmābhirāmair munibhiḥ samāhitaiḥ 13,014.039a gocāriṇo 'thāśmakuṭṭā dantolūkhalinas tathā 13,014.039c marīcipāḥ phenapāś ca tathaiva mṛgacāriṇaḥ 13,014.039d*0083_01 aśvatthaphalabhakṣāś ca tathā hy udakaśāyinaḥ 13,014.039d*0083_02 cīracarmāmbaradharās tathā valkaladhāriṇaḥ 13,014.040a suduḥkhān niyamāṃs tāṃs tān vahataḥ sutaponvitān 13,014.040c paśyann utphullanayanaḥ praveṣṭum upacakrame 13,014.041a supūjitaṃ devagaṇair mahātmabhiḥ; śivādibhir bhārata puṇyakarmabhiḥ 13,014.041c rarāja tac cāśramamaṇḍalaṃ sadā; divīva rājan ravimaṇḍalaṃ yathā 13,014.042a krīḍanti sarpair nakulā mṛgair vyāghrāś ca mitravat 13,014.042c prabhāvād dīptatapasaḥ saṃnikarṣaguṇānvitāḥ 13,014.043a tatrāśramapade śreṣṭhe sarvabhūtamanorame 13,014.043c sevite dvijaśārdūlair vedavedāṅgapāragaiḥ 13,014.044a nānāniyamavikhyātair ṛṣibhiś ca mahātmabhiḥ 13,014.044c praviśann eva cāpaśyaṃ jaṭācīradharaṃ prabhum 13,014.045a tejasā tapasā caiva dīpyamānaṃ yathānalam 13,014.045c śiṣyamadhyagataṃ śāntaṃ yuvānaṃ brāhmaṇarṣabham 13,014.045e śirasā vandamānaṃ mām upamanyur abhāṣata 13,014.046a svāgataṃ puṇḍarīkākṣa saphalāni tapāṃsi naḥ 13,014.046c yat pūjyaḥ pūjayasi no draṣṭavyo draṣṭum icchasi 13,014.046d*0084_01 manuṣyatānuvṛttyā tvāṃ jñātvā tiṣṭhāma sarvagam 13,014.047a tam ahaṃ prāñjalir bhūtvā mṛgapakṣiṣv athāgniṣu 13,014.047c dharme ca śiṣyavarge ca samapṛccham anāmayam 13,014.048a tato māṃ bhagavān āha sāmnā paramavalgunā 13,014.048c lapsyase tanayaṃ kṛṣṇa ātmatulyam asaṃśayam 13,014.049a tapaḥ sumahad āsthāya toṣayeśānam īśvaram 13,014.049c iha devaḥ sapatnīkaḥ samākrīḍaty adhokṣaja 13,014.050a ihaiva devatāśreṣṭhaṃ devāḥ sarṣigaṇāḥ purā 13,014.050c tapasā brahmacaryeṇa satyena ca damena ca 13,014.050e toṣayitvā śubhān kāmān prāpnuvaṃs te janārdana 13,014.051a tejasāṃ tapasāṃ caiva nidhiḥ sa bhagavān iha 13,014.051c śubhāśubhānvitān bhāvān visṛjan saṃkṣipann api 13,014.051e āste devyā sahācintyo yaṃ prārthayasi śatruhan 13,014.052a hiraṇyakaśipur yo 'bhūd dānavo merukampanaḥ 13,014.052c tena sarvāmaraiśvaryaṃ śarvāt prāptaṃ samārbudam 13,014.053a tasyaiva putrapravaro mandaro nāma viśrutaḥ 13,014.053c mahādevavarāc chakraṃ varṣārbudam ayodhayat 13,014.054a viṣṇoś cakraṃ ca tad ghoraṃ vajram ākhaṇḍalasya ca 13,014.054c śīrṇaṃ purābhavat tāta grahasyāṅgeṣu keśava 13,014.054d*0085_01 yat tad bhagavatā pūrvaṃ dattaṃ cakraṃ tavānagha 13,014.054d*0085_02 jalāntaracaraṃ hatvā daityaṃ ca balagarvitam 13,014.054d*0085_03 utpāditaṃ vṛṣāṅkena dīptajvalanasaṃnibham 13,014.054d*0085_04 dattaṃ bhagavatā tubhyaṃ durdarśaṃ tejasādbhutam 13,014.054d*0085_05 na śakyaṃ draṣṭum anyena varjayitvā pinākinam 13,014.054d*0085_06 sudarśanaṃ bhavety evaṃ bhavenoktaṃ tadā tu tat 13,014.054d*0085_07 sudarśanaṃ tadā tasya loke nāma pratiṣṭhitam 13,014.054d*0085_08 taj jīrṇam abhavat tāta grahasyāṅgeṣu keśava 13,014.054d*0085_09 grahasyātibalasyāṅge varadattasya dhīmataḥ 13,014.054d*0085_10 na śastrāṇi vahanty aṅge cakravajraśatāny api 13,014.054d*0086_01 sadṛśaṃ bhavatety uktaṃ darśanena tathāstu tat 13,014.055a ardyamānāś ca vibudhā graheṇa subalīyasā 13,014.055c śivadattavarāñ jaghnur asurendrān surā bhṛśam 13,014.056a tuṣṭo vidyutprabhasyāpi trilokeśvaratām adāt 13,014.056c śataṃ varṣasahasrāṇāṃ sarvalokeśvaro 'bhavat 13,014.056e mamaivānucaro nityaṃ bhavitāsīti cābravīt 13,014.057a tathā putrasahasrāṇām ayutaṃ ca dadau prabhuḥ 13,014.057c kuśadvīpaṃ ca sa dadau rājyena bhagavān ajaḥ 13,014.058a tathā śatamukho nāma dhātrā sṛṣṭo mahāsuraḥ 13,014.058c yena varṣaśataṃ sāgram ātmamāṃsair huto 'nalaḥ 13,014.058e taṃ prāha bhagavāṃs tuṣṭaḥ kiṃ karomīti śaṃkaraḥ 13,014.059a taṃ vai śatamukhaḥ prāha yogo bhavatu me 'dbhutaḥ 13,014.059c balaṃ ca daivataśreṣṭha śāśvataṃ saṃprayaccha me 13,014.059d*0087_01 tatheti bhagavān āha tasya tad vacanaṃ vibhuḥ 13,014.060a svāyaṃbhuvaḥ kratuś cāpi putrārtham abhavat purā 13,014.060c āviśya yogenātmānaṃ trīṇi varṣaśatāny api 13,014.061a tasya devo 'dadat putrān sahasraṃ kratusaṃmitān 13,014.061c yogeśvaraṃ devagītaṃ vettha kṛṣṇa na saṃśayaḥ 13,014.061d*0088_01 yājñavalkya iti khyāta ṛṣiḥ paramadhārmikaḥ 13,014.061d*0088_02 ārādhya sa mahādevaṃ prāptavāñ jñānam uttamam 13,014.061d*0088_03 vedavyāsaś ca yogātmā parāśarasuto muniḥ 13,014.061d*0088_04 so 'pi śaṃkaram ārādhya prāptavān atulaṃ yaśaḥ 13,014.062a vālakhilyā maghavatā avajñātāḥ purā kila 13,014.062c taiḥ kruddhair bhagavān rudras tapasā toṣito hy abhūt 13,014.063a tāṃś cāpi daivataśreṣṭhaḥ prāha prīto jagatpatiḥ 13,014.063c suparṇaṃ somahartāraṃ tapasotpādayiṣyatha 13,014.063d*0089_01 atrer bhāryā sutaṃ dattaṃ somaṃ durvāsasaṃ prabhoḥ 13,014.064a mahādevasya roṣāc ca āpo naṣṭāḥ purābhavan 13,014.064c tāś ca saptakapālena devair anyāḥ pravartitāḥ 13,014.064d*0090_01 tataḥ pānīyam abhavat prasanne tryambake bhuvi 13,014.065a atrer bhāryāpi bhartāraṃ saṃtyajya brahmavādinī 13,014.065c nāhaṃ tasya muner bhūyo vaśagā syāṃ kathaṃ cana 13,014.065e ity uktvā sā mahādevam agacchac charaṇaṃ kila 13,014.066a nirāhārā bhayād atres trīṇi varṣaśatāny api 13,014.066c aśeta musaleṣv eva prasādārthaṃ bhavasya sā 13,014.067a tām abravīd dhasan devo bhavitā vai sutas tava 13,014.067b*0091_01 vinā bhartrā carudreṇa bhaviṣyati na saṃśayaḥ 13,014.067b*0092_01 vikarṇaś ca mahādevaṃ tathā bhaktasukhāvaham 13,014.067b*0092_02 prasādya bhagavān siddhiṃ prāptavān madhusūdana 13,014.067c vaṃśe tavaiva nāmnā tu khyātiṃ yāsyati cepsitām 13,014.068a śākalyaḥ saṃśitātmā vai nava varṣaśatāny api 13,014.068c ārādhayām āsa bhavaṃ manoyajñena keśava 13,014.069a taṃ cāha bhagavāṃs tuṣṭo granthakāro bhaviṣyasi 13,014.069c vatsākṣayā ca te kīrtis trailokye vai bhaviṣyati 13,014.069e akṣayaṃ ca kulaṃ te 'stu maharṣibhir alaṃkṛtam 13,014.069f*0093_01 bhaviṣyati dvijaśreṣṭha sūtrakartā sutas tava 13,014.070a sāvarṇiś cāpi vikhyāta ṛṣir āsīt kṛte yuge 13,014.070c iha tena tapas taptaṃ ṣaṣṭiṃ varṣaśatāny atha 13,014.071a tam āha bhagavān rudraḥ sākṣāt tuṣṭo 'smi te 'nagha 13,014.071c granthakṛl lokavikhyāto bhavitāsy ajarāmaraḥ 13,014.071d*0094_01 śakreṇa tu purā devo vārāṇasyāṃ janārdana 13,014.071d*0094_02 ārādhito 'bhūd bhaktena digvāsā bhasmaguṇṭhanaḥ 13,014.071d*0094_03 ārādhya sa mahādevaṃ devarājyam avāptavān 13,014.071d*0094_04 nāradena tu bhaktyāsau bhava ārādhitaḥ purā 13,014.071d*0094_05 tasya prīto mahādevo jagau devagurur guruḥ 13,014.071d*0094_06 tejasā tapasā kīrtyā tvatsamo na bhaviṣyati 13,014.071d*0094_07 gītenaiva ca divyena nityaṃ mām anuyāsyasi 13,014.071d*0095_01 śākalyo granthakartā ca sāvarṇiś ca tathābhavat 13,014.071d*0095_02 bāṇaḥ skandasamatvaṃ ca kāmo darpavimokṣaṇam 13,014.071d*0095_03 lavaṇo 'vadhyatām anyair daśāsyaś ca punar balam 13,014.071d*0095_04 antako 'ntam anuprāptas tasmāt ko 'nyo 'paraḥ prabhuḥ 13,014.072a mayāpi ca yathā dṛṣṭo devadevaḥ purā vibhuḥ 13,014.072c sākṣāt paśupatis tāta tac cāpi śṛṇu mādhava 13,014.073a yadarthaṃ ca mahādevaḥ prayatena mayā purā 13,014.073c ārādhito mahātejās tac cāpi śṛṇu vistaram 13,014.073c*0096_01 mahādevo mayā prabhuḥ 13,014.073c*0096_02 yatnena mahatā cāpi 13,014.074a yad avāptaṃ ca me pūrvaṃ devadevān maheśvarāt 13,014.074c tat sarvam akhilenādya kathayiṣyāmi te 'nagha 13,014.075a purā kṛtayuge tāta ṛṣir āsīn mahāyaśāḥ 13,014.075c vyāghrapāda iti khyāto vedavedāṅgapāragaḥ 13,014.075e tasyāham abhavaṃ putro dhaumyaś cāpi mamānujaḥ 13,014.076a kasya cit tv atha kālasya dhaumyena saha mādhava 13,014.076c āgaccham āśramaṃ krīḍan munīnāṃ bhāvitātmanām 13,014.077a tatrāpi ca mayā dṛṣṭā duhyamānā payasvinī 13,014.077c lakṣitaṃ ca mayā kṣīraṃ svāduto hy amṛtopamam 13,014.077d*0097_01 tadāprabhṛti caivāham arudaṃ madhusūdana 13,014.077d*0097_02 dīyatāṃ dīyatāṃ kṣīraṃ mama mātar itīritam 13,014.078a tataḥ piṣṭaṃ samāloḍya toyena saha mādhava 13,014.078c āvayoḥ kṣīram ity eva pānārtham upanīyate 13,014.079a atha gavyaṃ payas tāta kadā cit prāśitaṃ mayā 13,014.079b*0098_01 pitrāhaṃ yajñakāle hi nīto jñātikulaṃ mahat 13,014.079b*0098_02 tatra sā kṣarate devī divyā gauḥ suranandinī 13,014.079b*0098_03 tasyāhaṃ tat payaḥ pītvā rasena hy amṛtopamam 13,014.079b*0098_04 jñātvā kṣīraguṇāṃś caiva upalabhya hi saṃbhavam 13,014.079c tataḥ piṣṭarasaṃ tāta na me prītim udāvahat 13,014.080a tato 'ham abruvaṃ bālyāj jananīm ātmanas tadā 13,014.080c kṣīrodanasamāyuktaṃ bhojanaṃ ca prayaccha me 13,014.080d*0099_01 nedaṃ kṣīraudanaṃ mātar yat tvaṃ me dattavaty asi 13,014.080d*0100_01 abhāvāc caiva dugdhasya duḥkhitā jananī tadā 13,014.081a tato mām abravīn mātā duḥkhaśokasamanvitā 13,014.081c putrasnehāt pariṣvajya mūrdhni cāghrāya mādhava 13,014.082a kutaḥ kṣīrodanaṃ vatsa munīnāṃ bhāvitātmanām 13,014.082c vane nivasatāṃ nityaṃ kandamūlaphalāśinām 13,014.082d*0101_01 āsthitānāṃ nadīṃ divyāṃ vālakhilyair niṣevitām 13,014.082d*0101_02 kutaḥ kṣīraṃ vanasthānāṃ munīnāṃ girivāsinām 13,014.082d*0101_03 pāvanānāṃ vanāśānāṃ vanāśramanivāsinām 13,014.082d*0101_04 grāmyāhāranivṛttānām āraṇyaphalabhojinām 13,014.082d*0101_05 nāsti putra payo 'raṇye surabhīgotravarjite 13,014.082d*0101_06 nadīgahvaraśaileṣu tīrtheṣu vividheṣu ca 13,014.082d*0101_07 tapasā japyanityānāṃ śivo naḥ paramā gatiḥ 13,014.083a aprasādya virūpākṣaṃ varadaṃ sthāṇum avyayam 13,014.083c kutaḥ kṣīrodanaṃ vatsa sukhāni vasanāni ca 13,014.083d*0102_01 sarvakāraṇabhūto 'yaṃ dhātā rudras trilocanaḥ 13,014.083d*0102_02 aṣṭabāhur jaṭī nāgabhūṣaṇaś candraśekharaḥ 13,014.083d*0102_03 nāgopavītī sagaṇo nīlakaṇṭha umāpatiḥ 13,014.083d*0102_04 sudaṃṣṭraḥ susmito nāgakuṇḍalo bhasmabhāsitaḥ 13,014.083d*0102_05 sarvakāmaprado bhaktyā pūjitaḥ puṣpamūlakaiḥ 13,014.084a taṃ prapadya sadā vatsa sarvabhāvena śaṃkaram 13,014.084b*0103_01 bhaktyā pratyakṣatāṃ nītaḥ sarvakāmaprado haraḥ 13,014.084c tatprasādāc ca kāmebhyaḥ phalaṃ prāpsyasi putraka 13,014.084d@004_0001 jananyās tad vacaḥ śrutvā tadāprabhṛti śatruhan 13,014.084d@004_0002 prāñjaliḥ praṇato bhūtvā idam ambām acodayam 13,014.084d@004_0003 ko 'yam amba mahādevaḥ sa kathaṃ ca prasīdati 13,014.084d@004_0004 kutra vā vasate devo draṣṭavyo vā kathaṃ ca saḥ 13,014.084d@004_0005 tuṣyate vā kathaṃ śarvo rūpaṃ vā tasya kīdṛśam 13,014.084d@004_0006 kathaṃ jñeyaḥ prasanno vā darśayej jananī mama 13,014.084d@004_0007 evam uktā tadā kṛṣṇa mātā me sutavatsalā 13,014.084d@004_0008 mūrdhany āghrāya govinda sabāṣpākulalocanā 13,014.084d@004_0009 pramārjantī ca gātrāṇi mama vai madhusūdana 13,014.084d@004_0010 ambā 13,014.084d@004_0010 dhairyam ālambya jananī idam āha surottama 13,014.084d@004_0011 durvijñeyo mahādevo durārādhyo durantakaḥ 13,014.084d@004_0012 durādhṛṣyaś ca durgrāhyo durdṛśyo hy akṛtātmabhiḥ 13,014.084d@004_0013 yasya rūpāṇy anekāni pravadanti manīṣiṇaḥ 13,014.084d@004_0014 sthānāni ca vicitrāṇi prasādāś cāpy anekaśaḥ 13,014.084d@004_0015 ko hi tattvena tad veda īśasya caritaṃ śubham 13,014.084d@004_0016 kṛtavān yāni rūpāṇi devadevaḥ purā kila 13,014.084d@004_0017 krīḍate ca yathā śarvaḥ prasīdati yathā ca vai 13,014.084d@004_0018 hṛdisthaḥ sarvabhūtānāṃ viśvarūpo maheśvaraḥ 13,014.084d@004_0019 bhaktānām anukampārthaṃ darśanaṃ ca yathāśrutam 13,014.084d@004_0020 munīnāṃ bruvatāṃ divyām īśānacaritāṃ kathām 13,014.084d@004_0021 kṛtavān yāni rūpāṇi kathitāni divaukasaiḥ 13,014.084d@004_0022 anugrahārthaṃ viprāṇāṃ śṛṇu vatsa samāsataḥ 13,014.084d@004_0023 tāni te kīrtayiṣyāmi yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 13,014.084d@004_0024 brahmaviṣṇusurendrāṇāṃ rudrādityāśvinām api 13,014.084d@004_0025 viśveṣām api devānāṃ vapur dhārayate bhavaḥ 13,014.084d@004_0026 narāṇāṃ devanārīṇāṃ tathā pretapiśācayoḥ 13,014.084d@004_0027 kirātaśabarāṇāṃ ca jalajānām anekaśaḥ 13,014.084d@004_0028 karoti bhagavān rūpam āṭavyaśabarāṇy api 13,014.084d@004_0029 kūrmo matsyas tathā śaṅkhaḥ pravālāṅkurabhūṣaṇaḥ 13,014.084d@004_0030 yakṣarākṣasasarpāṇāṃ daityadānavayor api 13,014.084d@004_0031 vapur dhārayate devo bhūyaś ca bilavāsinām 13,014.084d@004_0032 vyāghrasiṃhamṛgāṇāṃ ca tarakṣvṛkṣapatatriṇām 13,014.084d@004_0033 ulūkaśvaśṛgālānāṃ rūpāṇi kurute 'pi ca 13,014.084d@004_0034 haṃsakākamayūrāṇāṃ kṛkalāsakasārasām 13,014.084d@004_0035 rūpāṇi ca balākānāṃ gṛdhracakrāṅgayor api 13,014.084d@004_0036 karoti vā sa rūpāṇi dhārayaty api parvatam 13,014.084d@004_0037 gorūpī ca mahādevo hastyaśvoṣṭrakharākṛtiḥ 13,014.084d@004_0038 chāgaśārdūlarūpaś ca anekamṛgarūpadhṛk 13,014.084d@004_0039 aṇḍajānāṃ ca divyānāṃ vapur dhārayate bhavaḥ 13,014.084d@004_0040 daṇḍī chatrī ca kuṇḍī ca dvijānāṃ dhāraṇas tathā 13,014.084d@004_0041 ṣaṇmukho vai bahumukhas trinetro bahuśīrṣakaḥ 13,014.084d@004_0042 anekakaṭipādaś ca anekodaravaktradhṛk 13,014.084d@004_0043 anekapāṇipārśvaś ca anekagaṇasaṃvṛtaḥ 13,014.084d@004_0044 ṛṣigandharvarūpaś ca siddhacāraṇarūpadhṛk 13,014.084d@004_0045 bhasmapāṇḍuragātraś ca candrārdhakṛtabhūṣaṇaḥ 13,014.084d@004_0046 anekarāvasaṃghuṣṭaś cānekastutisaṃstutaḥ 13,014.084d@004_0047 sarvabhūtāntakaḥ sarvaḥ sarvalokapratiṣṭhitaḥ 13,014.084d@004_0048 sarvalokāntarātmā ca sarvagaḥ sarvavādy api 13,014.084d@004_0049 sarvatra bhagavāñ jñeyo hṛdisthaḥ sarvadehinām 13,014.084d@004_0050 yo hi yaṃ kāmayet kāmaṃ yasminn arthe 'rcyate punaḥ 13,014.084d@004_0051 tat sarvaṃ vetti deveśas taṃ prapadya yadīcchasi 13,014.084d@004_0052 nandate kupyate cāpi tathā huṃkārayaty api 13,014.084d@004_0053 cakrī śūlī gadāpāṇir musalī khaḍgapaṭṭiśī 13,014.084d@004_0054 bhūdharo nāgamauñjī ca nāgakuṇḍalakuṇḍalī 13,014.084d@004_0055 nāgayajñopavītī ca nāgacarmottaracchadaḥ 13,014.084d@004_0056 hasate gāyate caiva nṛtyate sumanoharam 13,014.084d@004_0057 vādayaty api vādyāni vicitrāṇi gaṇair vṛtaḥ 13,014.084d@004_0058 valgate jṛmbhate caiva rudate rodayaty api 13,014.084d@004_0059 unmattamattarūpaṃ ca bhāṣate cāpi susvaraḥ 13,014.084d@004_0060 atīva hasate raudras trāsayan nayanair janam 13,014.084d@004_0061 jāgarti caiva svapiti jṛmbhate ca yathāsukham 13,014.084d@004_0062 japate japyate caiva tapate tapyate punaḥ 13,014.084d@004_0063 dadāti pratigṛhṇāti yuñjate dhyāyate 'pi ca 13,014.084d@004_0064 vedīmadhye tathā yūpe goṣṭhamadhye hutāśane 13,014.084d@004_0065 dṛśyate dṛśyate cāpi bālo vṛddho yuvā tathā 13,014.084d@004_0066 krīḍate ṛṣikanyābhir ṛṣipatnībhir eva ca 13,014.084d@004_0067 ūrdhvakeśo mahāśepho nagno vikṛtalocanaḥ 13,014.084d@004_0068 gauraḥ śyāmas tathā kṛṣṇaḥ pāṇḍuro dhūmalohitaḥ 13,014.084d@004_0069 vikṛtākṣo viśālākṣo digvāsāḥ sarvavāsakaḥ 13,014.084d@004_0070 arūpasyādyarūpasya atirūpādyarūpiṇaḥ 13,014.084d@004_0071 anādyantam ajasyāntaṃ vetsyate ko 'sya tattvataḥ 13,014.084d@004_0072 hṛdi prāṇo mano jīvo yogātmā yogasaṃjñitaḥ 13,014.084d@004_0073 dhyānaṃ tat paramātmā ca bhāvagrāhyo maheśvaraḥ 13,014.084d@004_0074 vādako gāyanaś caiva sahasraśatalocanaḥ 13,014.084d@004_0075 ekavaktro dvivaktraś ca trivaktro 'nekavaktrakaḥ 13,014.084d@004_0076 tadbhaktas tadgato nityaṃ tanniṣṭhas tatparāyaṇaḥ 13,014.084d@004_0077 bhaja putra mahādevaṃ tataḥ prāpsyasi cepsitam 13,014.085a jananyās tad vacaḥ śrutvā tadāprabhṛti śatruhan 13,014.085c mama bhaktir mahādeve naiṣṭhikī samapadyata 13,014.086a tato 'haṃ tapa āsthāya toṣayām āsa śaṃkaram 13,014.086c divyaṃ varṣasahasraṃ tu pādāṅguṣṭhāgraviṣṭhitaḥ 13,014.087a ekaṃ varṣaśataṃ caiva phalāhāras tadābhavam 13,014.087c dvitīyaṃ śīrṇaparṇāśī tṛtīyaṃ cāmbubhojanaḥ 13,014.087e śatāni sapta caivāhaṃ vāyubhakṣas tadābhavam 13,014.087f*0104_01 evaṃ varṣasahasraṃ tu divyam ārādhito mayā 13,014.088a tataḥ prīto mahādevaḥ sarvalokeśvaraḥ prabhuḥ 13,014.088b*0105_01 ekabhakta iti jñātvā jijñāsāṃ kurute tadā 13,014.088c śakrarūpaṃ sa kṛtvā tu sarvair devagaṇair vṛtaḥ 13,014.088e sahasrākṣas tadā bhūtvā vajrapāṇir mahāyaśāḥ 13,014.089a sudhāvadātaṃ raktākṣaṃ stabdhakarṇaṃ madotkaṭam 13,014.089c āveṣṭitakaraṃ raudraṃ caturdaṃṣṭraṃ mahāgajam 13,014.090a samāsthitaś ca bhagavān dīpyamānaḥ svatejasā 13,014.090c ājagāma kirīṭī tu hārakeyūrabhūṣitaḥ 13,014.091a pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani 13,014.091c sevyamāno 'psarobhiś ca divyagandharvanāditaḥ 13,014.092a tato mām āha devendraḥ prītas te 'haṃ dvijottama 13,014.092c varaṃ vṛṇīṣva mattas tvaṃ yat te manasi vartate 13,014.093a śakrasya tu vacaḥ śrutvā nāhaṃ prītamanābhavam 13,014.093c abruvaṃ ca tadā kṛṣṇa devarājam idaṃ vacaḥ 13,014.093d*0106_01 ahaṃ tam abruvaṃ tāta devendraṃ madhusūdana 13,014.094a nāhaṃ tvatto varaṃ kāṅkṣe nānyasmād api daivatāt 13,014.094c mahādevād ṛte saumya satyam etad bravīmi te 13,014.094d*0107_01 satyaṃ satyaṃ hi naḥ śakra vākyam etat suniścitam 13,014.094d*0107_02 na yan maheśvaraṃ muktvā kathānyā mama rocate 13,014.094d*0108_01 satyaṃ kauśika saṃsārān mā mamāstu vinirvṛtiḥ 13,014.094d*0108_02 adya maheśvarabaddhā kathā mamānyā priyā śrotum 13,014.095a paśupativacanād bhavāmi sadyaḥ; kṛmir atha vā tarur apy anekaśākhaḥ 13,014.095c apaśupativaraprasādajā me; tribhuvanarājyavibhūtir apy aniṣṭā 13,014.095d*0109_01 janma śvapākamadhye 'pi me 'stu haracaraṇavandanaratasya 13,014.095d*0109_02 mā vānīśvarabhakto bhavāmi bhavane 'pi śakrasya 13,014.095d*0109_03 vāyvambubhujo 'pi sato narasya duḥkhakṣayaḥ kutas tasya 13,014.095d*0109_04 bhavati hi surāsuragurau yasya na viśveśvare bhaktiḥ 13,014.095d*0109_05 alam anyābhis teṣāṃ kathābhir atyarthadharmayuktābhiḥ 13,014.095d*0109_06 yeṣāṃ na kṣaṇam api rucito haracaraṇasmaraṇavicchedaḥ 13,014.095d*0109_07 haracaraṇaniratamatinā bhavitavyam anārjavaṃ yugaṃ prāpya 13,014.095d*0109_08 saṃsārabhayaṃ na bhavati harabhaktirasāyanaṃ pītvā 13,014.095d*0109_09 divasaṃ divasārdhaṃ vā muhūrtaṃ vā kṣaṇaṃ lavam 13,014.095d*0109_10 na hy alabdhaprasādasya bhaktir bhavati śaṃkare 13,014.096a api kīṭaḥ pataṃgo vā bhaveyaṃ śaṃkarājñayā 13,014.096c na tu śakra tvayā dattaṃ trailokyam api kāmaye 13,014.096d*0110_01 śvāpi maheśvaravacanād bhavāmi sa hi naḥ paraḥ kāmaḥ 13,014.096d*0110_02 tridaśagaṇarājyam api khalu necchāmy amaheśvarājñaptam 13,014.096d*0110_03 na nākapṛṣṭhaṃ na ca devarājyaṃ 13,014.096d*0110_04 na brahmalokaṃ na ca niṣkalatvam 13,014.096d*0110_05 na sarvakāmān akhilān vṛṇomi 13,014.096d*0110_06 harasya dāsatvam ahaṃ vṛṇomi 13,014.097a yāvac chaśāṅkaśakalāmalabaddhamaulir; na prīyate paśupatir bhagavān mameśaḥ 13,014.097c tāvaj jarāmaraṇajanmaśatābhighātair; duḥkhāni dehavihitāni samudvahāmi 13,014.098a divasakaraśaśāṅkavahnidīptaṃ; tribhuvanasāram apāram ādyam ekam 13,014.098c ajaram amaram aprasādya rudraṃ; jagati pumān iha ko labheta śāntim 13,014.098d*0111_01 yadi nāma janma bhūyo bhavati madīyaiḥ punar doṣaiḥ 13,014.098d*0111_02 tasmiṃs tasmiñ janmani bhave bhaven me 'kṣayā bhaktiḥ 13,014.098d*0112_01 dhik teṣāṃ dhik teṣāṃ punar api dhig astu dhik teṣām 13,014.098d*0112_02 yeṣāṃ na vasati hṛdaye kupathagativimokṣako rudraḥ 13,014.099 śakra uvāca 13,014.099a kaḥ punas tava hetur vai īśe kāraṇakāraṇe 13,014.099c yena devād ṛte 'nyasmāt prasādaṃ nābhikāṅkṣasi 13,014.099d@005_0000 upamanyuḥ 13,014.099d@005_0001 sad asad vyaktam avyaktaṃ yam āhur brahmavādinaḥ 13,014.099d@005_0002 nityam ekam anekaṃ ca varaṃ tasmād vṛṇomy aham 13,014.099d@005_0003 anādimadhyaparyantaṃ jñānaiśvaryam acintitam 13,014.099d@005_0004 ātmānaṃ paramaṃ yasmād varaṃ tasmād vṛṇīmahe 13,014.099d@005_0005 aiśvaryaṃ sakalaṃ yasmād anutpāditam avyayam 13,014.099d@005_0006 abījād bījasaṃbhūtaṃ varaṃ tasmād vṛṇīmahe 13,014.099d@005_0007 tamasaḥ paramaṃ jyotis tapas tadvṛttināṃ param 13,014.099d@005_0008 yaṃ jñātvā nānuśocanti varaṃ tasmād vṛṇīmahe 13,014.099d@005_0009 bhūtabhāvanabhāvajñaṃ sarvabhūtābhibhāvanam 13,014.099d@005_0010 sarvagaṃ sarvadaṃ devaṃ pūjayāmi puraṃdara 13,014.099d@005_0011 hetuvādair vinirmuktaṃ sāṃkhyayogārthadaṃ param 13,014.099d@005_0012 yam upāsanti tattvajñā varaṃ tasmād vṛṇīmahe 13,014.099d@005_0013 maghavan maghavātmānaṃ yaṃ vadanti sureśvaram 13,014.099d@005_0014 sarvabhūtaguruṃ devaṃ varaṃ tasmād vṛṇīmahe 13,014.099d@005_0015 yaḥ pūrvam asṛjad devaṃ brahmāṇaṃ lokabhāvanam 13,014.099d@005_0016 aṇḍam ākāśam āpūrya varaṃ tasmād vṛṇīmahe 13,014.099d@005_0017 agnir āpo 'nilaḥ pṛthvī khaṃ buddhiś ca mano mahān 13,014.099d@005_0018 sraṣṭā caiṣāṃ bhaved yo 'nyo brūhi kaḥ parameśvarāt 13,014.099d@005_0019 mano matir ahaṃkāras tanmātrāṇīndriyāṇi ca 13,014.099d@005_0020 brūhi caiṣāṃ bhavec chakra ko 'nyo 'sti paramaḥ śivāt 13,014.099d@005_0021 sraṣṭāraṃ bhuvanasyeha vadantīha pitāmaham 13,014.099d@005_0022 ārādhya sa tu deveśam aśnute mahatīṃ śriyam 13,014.099d@005_0023 bhagavaty uttamaiśvaryaṃ brahmaviṣṇupurogamam 13,014.099d@005_0024 vidyate vai mahādevād brūhi kaḥ parameśvarāt 13,014.099d@005_0025 daityadānavamukhyānām ādhipatyārimardanāt 13,014.099d@005_0026 ko 'nyaḥ śaknoti deveśād ṛte saṃpādituṃ sutān 13,014.099d@005_0027 dikkālasūryatejāṃsi grahavāyvindutārakāḥ 13,014.099d@005_0028 viddhi tv ete mahādevād brūhi kaḥ parameśvarāt 13,014.099d@005_0029 athotpattivināśe vā yajñasya tripurasya vā 13,014.099d@005_0030 daityadānavamukhyānām ādhipatyārimardanaḥ 13,014.099d@005_0031 kiṃ cātra bahubhiḥ sūktair hetuvādaiḥ puraṃdara 13,014.099d@005_0032 sahasranayanaṃ dṛṣṭvā tvām eva surasattama 13,014.099d@005_0033 pūjitaṃ siddhagandharvair devaiś ca ṛṣibhis tathā 13,014.099d@005_0034 devadevaprasādena tat sarvaṃ kuśikottama 13,014.099d@005_0035 avyaktamuktakeśāya sarvagasyedam ātmakam 13,014.099d@005_0036 cetanācetanādyeṣu śakra viddhi maheśvarāt 13,014.099d@005_0037 bhuvādyeṣu mahānteṣu lokālokāntareṣu ca 13,014.099d@005_0038 dvīpasthāneṣu meroś ca vibhaveṣv antareṣu ca 13,014.099d@005_0039 bhagavan maghavan devaṃ vadante tattvadarśinaḥ 13,014.099d@005_0040 yadi devāḥ surāḥ śakra paśyanty anyāṃ bhavākṛtim 13,014.099d@005_0041 kiṃ na gacchanti śaraṇaṃ marditāś cāsuraiḥ surāḥ 13,014.099d@005_0042 abhighāteṣu devānāṃ sayakṣoragarakṣasām 13,014.099d@005_0043 parasparavināśeṣu svasthānaiśvaryado bhavaḥ 13,014.099d@005_0044 andhakasyātha śumbhasya duṃdubher mahiṣasya ca 13,014.099d@005_0045 yakṣendrabalarakṣaḥsu nivātakavaceṣu ca 13,014.099d@005_0046 varadānāvaghātāya brūhi ko 'nyo maheśvarāt 13,014.099d@005_0047 surāsuraguror vaktre kasya retaḥ purā hutam 13,014.099d@005_0048 kasya vānyasya retas tad yena haimo giriḥ kṛtaḥ 13,014.099d@005_0049 digvāsāḥ kīrtyate ko 'nyo loke kaś cordhvaretasaḥ 13,014.099d@005_0050 kasya cārdhe sthitā kāntā anaṅgaḥ kena nirjitaḥ 13,014.099d@005_0051 brūhīndra paramaṃ sthānaṃ kasya devaiḥ praśasyate 13,014.099d@005_0052 śmaśāne kasya krīḍārthaṃ nṛtye vā ko 'bhibhāṣyate 13,014.099d@005_0053 kasyaiśvaryaṃ samānaṃ vā bhūtaiḥ ko vāpi krīḍate 13,014.099d@005_0054 kasya tulyabalā devagaṇā aiśvaryadarpitāḥ 13,014.099d@005_0055 ghuṣyate hy acalaṃ sthānaṃ kasya trailokyapūjitam 13,014.099d@005_0056 varṣate tapate ko 'nyo jvalate tejasā ca kaḥ 13,014.099d@005_0057 kasmād oṣadhisaṃpattiḥ ko vā dhārayate vasu 13,014.099d@005_0058 prakāmaṃ krīḍate ko vā trailokye sacarācare 13,014.099d@005_0059 jñānasiddhikriyāyogaiḥ sevyamānaś ca yogibhiḥ 13,014.099d@005_0060 ṛṣigandharvasiddhaiś ca vihitaṃ kāraṇaṃ param 13,014.099d@005_0061 karmayajñakriyāyogaiḥ sevyamānaḥ surāsuraiḥ 13,014.099d@005_0062 nityaṃ karmaphalair hīnaṃ tam ahaṃ kāraṇaṃ vade 13,014.099d@005_0063 sthūlaṃ sūkṣmam anaupamyam agrāhyaṃ guṇagocaram 13,014.099d@005_0064 guṇahīnaṃ guṇādhyakṣaṃ paraṃ māheśvaraṃ padam 13,014.099d@005_0065 viśveśaṃ kāraṇaguruṃ lokālokāntakāraṇam 13,014.099d@005_0066 bhūtābhūtabhaviṣyac ca janakaṃ sarvakāraṇam 13,014.099d@005_0067 akṣarākṣaram avyaktaṃ vidyāvidye kṛtākṛte 13,014.099d@005_0068 dharmādharmau yataḥ śakra tam ahaṃ kāraṇaṃ vade 13,014.099d@005_0069 pratyakṣam iha devendra paśya liṅgaṃ bhagāṅkitam 13,014.099d@005_0070 devadevena rudreṇa sṛṣṭisaṃhārahetunā 13,014.099d@005_0071 mātrā pūrvaṃ mamākhyātaṃ kāraṇaṃ lokakāraṇam 13,014.099d@005_0072 nāsti ceśāt paraṃ śakra taṃ prapadya yadīcchasi 13,014.099d@005_0073 pratyakṣaṃ nanu te sureśa viditaṃ saṃyogaliṅgodbhavaṃ 13,014.099d@005_0074 trailokyaṃ savikāranirguṇagaṇaṃ brahmādiretodbhavam 13,014.099d@005_0075 yad brahmendramahendraviṣṇusahitā devāś ca daityāsurā 13,014.099d@005_0076 nānyaṃ kāmasahasrakalpitadhiyaḥ śaṃsanti īśāt param 13,014.099d@005_0077 taṃ devaṃ sacarācarasya jagato vyākhyātavedyottamaṃ 13,014.099d@005_0078 kāmārthī varayāmi saṃyatamanā mokṣāya śarvaṃ śivam 13,014.100 upamanyur uvāca 13,014.100a hetubhir vā kim anyais te īśaḥ kāraṇakāraṇam 13,014.100c na śuśruma yad anyasya liṅgam abhyarcyate suraiḥ 13,014.101a kasyānyasya suraiḥ sarvair liṅgaṃ muktvā maheśvaram 13,014.101c arcyate 'rcitapūrvaṃ vā brūhi yady asti te śrutiḥ 13,014.102a yasya brahmā ca viṣṇuś ca tvaṃ cāpi saha daivataiḥ 13,014.102c arcayadhvaṃ sadā liṅgaṃ tasmāc chreṣṭhatamo hi saḥ 13,014.102d*0113_01 na padmāṅkā na cakrāṅkā na vajrāṅkā yataḥ prajāḥ 13,014.102d*0113_02 liṅgāṅkā ca bhagāṅkā ca tasmān māheśvarī prajā 13,014.102d*0113_03 devyāḥ kāraṇarūpabhāvajanitāḥ sarvā bhagāṅkāḥ striyo 13,014.102d*0113_04 liṅgenāpi harasya sarvapuruṣāḥ pratyakṣacihnīkṛtāḥ 13,014.102d*0113_05 yo 'nyat kāraṇam īśvarāt pravadate devyā ca yan nāṅkitaṃ 13,014.102d*0113_06 trailokye sacarācare sa tu pumān bāhyo bhaved durmatiḥ 13,014.102d*0113_07 puṃliṅgaṃ sarvam īśānaṃ strīliṅgaṃ viddhi cāpy umām 13,014.102d*0113_08 dvābhyāṃ tanubhyāṃ vyāptaṃ hi carācaram idaṃ jagat 13,014.103a tasmād varam ahaṃ kāṅkṣe nidhanaṃ vāpi kauśika 13,014.103c gaccha vā tiṣṭha vā śakra yatheṣṭaṃ balasūdana 13,014.104a kāmam eṣa varo me 'stu śāpo vāpi maheśvarāt 13,014.104c na cānyāṃ devatāṃ kāṅkṣe sarvakāmaphalāny api 13,014.105a evam uktvā tu devendraṃ duḥkhād ākulitendriyaḥ 13,014.105c na prasīdati me rudraḥ kim etad iti cintayan 13,014.105e athāpaśyaṃ kṣaṇenaiva tam evairāvataṃ punaḥ 13,014.106a haṃsakundendusadṛśaṃ mṛṇālakumudaprabham 13,014.106c vṛṣarūpadharaṃ sākṣāt kṣīrodam iva sāgaram 13,014.107a kṛṣṇapucchaṃ mahākāyaṃ madhupiṅgalalocanam 13,014.107b*0114_01 vajrasāramayaiḥ śṛṅgair niṣṭaptakanakaprabhaiḥ 13,014.107b*0114_02 tīkṣṇair amṛduraktāgrair utkirantam ivāvanim 13,014.107c jāmbūnadena dāmnā ca sarvataḥ samalaṃkṛtam 13,014.108a raktākṣaṃ sumahānāsaṃ sukarṇaṃ sukaṭītaṭam 13,014.108c supārśvaṃ vipulaskandhaṃ surūpaṃ cārudarśanam 13,014.109a kakudaṃ tasya cābhāti skandham āpūrya viṣṭhitam 13,014.109c tuṣāragirikūṭābhaṃ sitābhraśikharopamam 13,014.110a tam āsthitaś ca bhagavān devadevaḥ sahomayā 13,014.110c aśobhata mahādevaḥ paurṇamāsyām ivoḍurāṭ 13,014.110d*0115_01 kirīṭaṃ ca jaṭābhāraḥ sarpādyābharaṇāni ca 13,014.110d*0115_02 vajrādiśūlamātaṅgagambhīrasmitam āgatam 13,014.111a tasya tejobhavo vahniḥ sameghaḥ stanayitnumān 13,014.111c sahasram iva sūryāṇāṃ sarvam āvṛtya tiṣṭhati 13,014.112a īśvaraḥ sumahātejāḥ saṃvartaka ivānalaḥ 13,014.112c yugānte sarvabhūtāni didhakṣur iva codyataḥ 13,014.113a tejasā tu tadā vyāpte durnirīkṣye samantataḥ 13,014.113c punar udvignahṛdayaḥ kim etad iti cintayam 13,014.114a muhūrtam iva tat tejo vyāpya sarvā diśo daśa 13,014.114c praśāntaṃ ca kṣaṇenaiva devadevasya māyayā 13,014.115a athāpaśyaṃ sthitaṃ sthāṇuṃ bhagavantaṃ maheśvaram 13,014.115c saurabheyagataṃ saumyaṃ vidhūmam iva pāvakam 13,014.115d*0116_01 praśāntamanasaṃ devaṃ trinetram aparājitam 13,014.115e sahitaṃ cārusarvāṅgyā pārvatyā parameśvaram 13,014.116a nīlakaṇṭhaṃ mahātmānam asaktaṃ tejasāṃ nidhim 13,014.116c aṣṭādaśabhujaṃ sthāṇuṃ sarvābharaṇabhūṣitam 13,014.117a śuklāmbaradharaṃ devaṃ śuklamālyānulepanam 13,014.117c śukladhvajam anādhṛṣyaṃ śuklayajñopavītinam 13,014.118a gāyadbhir nṛtyamānaiś ca utpatadbhir itas tataḥ 13,014.118c vṛtaṃ pāriṣadair divyair ātmatulyaparākramaiḥ 13,014.119a bālendumukuṭaṃ pāṇḍuṃ śaraccandram ivoditam 13,014.119c tribhir netraiḥ kṛtoddyotaṃ tribhiḥ sūryair ivoditaiḥ 13,014.119d*0117_01 sarvavidyādhipaṃ devaṃ śaraccandrasamaprabham 13,014.119d*0117_02 nayanāhlādasaumyo 'ham apaśyaṃ parameśvaram 13,014.120a aśobhata ca devasya mālā gātre sitaprabhe 13,014.120c jātarūpamayaiḥ padmair grathitā ratnabhūṣitā 13,014.121a mūrtimanti tathāstrāṇi sarvatejomayāni ca 13,014.121c mayā dṛṣṭāni govinda bhavasyāmitatejasaḥ 13,014.122a indrāyudhasahasrābhaṃ dhanus tasya mahātmanaḥ 13,014.122c pinākam iti vikhyātaṃ sa ca vai pannago mahān 13,014.123a saptaśīrṣo mahākāyas tīkṣṇadaṃṣṭro viṣolbaṇaḥ 13,014.123c jyāveṣṭitamahāgrīvaḥ sthitaḥ puruṣavigrahaḥ 13,014.124a śaraś ca sūryasaṃkāśaḥ kālānalasamadyutiḥ 13,014.124b*0118_01 sahasrabhujajihvāsyo bhīṣaṇo nāgavigrahaḥ 13,014.124b*0118_02 śaṅkhaśūlāsibhiś caiva paṭṭasai rūpavān sthitaḥ 13,014.124b*0118_03 yena ca tripuraṃ dagdhaṃ sarvadevamayaḥ śaraḥ 13,014.124b*0118_04 śūlaṃ ca yauvanopetaṃ lavaṇasya kare sthitam 13,014.124b*0119_01 rāmaniḥkṣatriyakaraḥ paraśuḥ śaṃkarājñayā 13,014.124c yat tad astraṃ mahāghoraṃ divyaṃ pāśupataṃ mahat 13,014.125a advitīyam anirdeśyaṃ sarvabhūtabhayāvaham 13,014.125c sasphuliṅgaṃ mahākāyaṃ visṛjantam ivānalam 13,014.126a ekapādaṃ mahādaṃṣṭraṃ sahasraśirasodaram 13,014.126c sahasrabhujajihvākṣam udgirantam ivānalam 13,014.127a brāhmān nārāyaṇād aindrād āgneyād api vāruṇāt 13,014.127c yad viśiṣṭaṃ mahābāho sarvaśastravighātanam 13,014.128a yena tat tripuraṃ dagdhvā kṣaṇād bhasmīkṛtaṃ purā 13,014.128c śareṇaikena govinda mahādevena līlayā 13,014.128d*0120_01 śūlaṃ ca yauvanāśvaghnaṃ lavaṇasya kare sthitam 13,014.128d*0120_02 evaṃ dṛṣṭvā mahādevaṃ jānubhyām avanīṃ gataḥ 13,014.129a nirdadāha jagat kṛtsnaṃ trailokyaṃ sacarācaram 13,014.129c maheśvarabhujotsṛṣṭaṃ nimeṣārdhān na saṃśayaḥ 13,014.130a nāvadhyo yasya loke 'smin brahmaviṣṇusureṣv api 13,014.130c tad ahaṃ dṛṣṭavāṃs tāta āścaryādbhutam uttamam 13,014.131a guhyam astraṃ paraṃ cāpi tattulyādhikam eva vā 13,014.131c yat tac chūlam iti khyātaṃ sarvalokeṣu śūlinaḥ 13,014.132a dārayed yan mahīṃ kṛtsnāṃ śoṣayed vā mahodadhim 13,014.132c saṃhared vā jagat kṛtsnaṃ visṛṣṭaṃ śūlapāṇinā 13,014.133a yauvanāśvo hato yena māṃdhātā sabalaḥ purā 13,014.133c cakravartī mahātejās trilokavijayī nṛpaḥ 13,014.134a mahābalo mahāvīryaḥ śakratulyaparākramaḥ 13,014.134c karasthenaiva govinda lavaṇasyeha rakṣasaḥ 13,014.135a tac chūlam atitīkṣṇāgraṃ subhīmaṃ lomaharṣaṇam 13,014.135c triśikhāṃ bhrukuṭīṃ kṛtvā tarjamānam iva sthitam 13,014.136a vidhūmaṃ sārciṣaṃ kṛṣṇaṃ kālasūryam ivoditam 13,014.136c sarpahastam anirdeśyaṃ pāśahastam ivāntakam 13,014.136e dṛṣṭavān asmi govinda tad astraṃ rudrasaṃnidhau 13,014.137a paraśus tīkṣṇadhāraś ca datto rāmasya yaḥ purā 13,014.137b*0121_01 paramaṃ tīkṣṇasāreṇa śastraṃ tasyāpi yat purā 13,014.137c mahādevena tuṣṭena kṣatriyāṇāṃ kṣayaṃkaraḥ 13,014.137e kārtavīryo hato yena cakravartī mahāmṛdhe 13,014.138a triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī yena niḥkṣatriyā kṛtā 13,014.138c jāmadagnyena govinda rāmeṇākliṣṭakarmaṇā 13,014.139a dīptadhāraḥ suraudrāsyaḥ sarpakaṇṭhāgraveṣṭitaḥ 13,014.139c abhavac chūlino 'bhyāśe dīptavahniśikhopamaḥ 13,014.140a asaṃkhyeyāni cāstrāṇi tasya divyāni dhīmataḥ 13,014.140c prādhānyato mayaitāni kīrtitāni tavānagha 13,014.141a savyadeśe tu devasya brahmā lokapitāmahaḥ 13,014.141c divyaṃ vimānam āsthāya haṃsayuktaṃ manojavam 13,014.142a vāmapārśvagataś caiva tathā nārāyaṇaḥ sthitaḥ 13,014.142c vainateyaṃ samāsthāya śaṅkhacakragadādharaḥ 13,014.143a skando mayūram āsthāya sthito devyāḥ samīpataḥ 13,014.143c śaktiṃ kaṇṭhe samādāya dvitīya iva pāvakaḥ 13,014.144a purastāc caiva devasya nandiṃ paśyāmy avasthitam 13,014.144c śūlaṃ viṣṭabhya tiṣṭhantaṃ dvitīyam iva śaṃkaram 13,014.145a svāyaṃbhuvādyā manavo bhṛgvādyā ṛṣayas tathā 13,014.145c śakrādyā devatāś caiva sarva eva samabhyayuḥ 13,014.145d*0122_01 sarvabhūtagaṇāś caiva mātaro vividhāḥ sthitāḥ 13,014.146a te 'bhivādya mahātmānaṃ parivārya samantataḥ 13,014.146c astuvan vividhaiḥ stotrair mahādevaṃ surās tadā 13,014.146d*0123_01 jaganmūrtiṃ mahāliṅgaṃ tanmadhye sphītarūpiṇam 13,014.147a brahmā bhavaṃ tadā stunvan rathantaram udīrayan 13,014.147c jyeṣṭhasāmnā ca deveśaṃ jagau nārāyaṇas tadā 13,014.147e gṛṇañ śakraḥ paraṃ brahma śatarudrīyam uttamam 13,014.148a brahmā nārāyaṇaś caiva devarājaś ca kauśikaḥ 13,014.148c aśobhanta mahātmānas trayas traya ivāgnayaḥ 13,014.149a teṣāṃ madhyagato devo rarāja bhagavāñ śivaḥ 13,014.149c śaradghanavinirmuktaḥ pariviṣṭa ivāṃśumān 13,014.149d*0124_01 ayutāni ca candrārkān apaśyaṃ divi keśava 13,014.149e tato 'ham astuvaṃ devaṃ stavenānena suvratam 13,014.150a namo devādhidevāya mahādevāya vai namaḥ 13,014.150c śakrāya śakrarūpāya śakraveṣadharāya ca 13,014.151a namas te vajrahastāya piṅgalāyāruṇāya ca 13,014.151c pinākapāṇaye nityaṃ khaḍgaśūladharāya ca 13,014.152a namas te kṛṣṇavāsāya kṛṣṇakuñcitamūrdhaje 13,014.152c kṛṣṇājinottarīyāya kṛṣṇāṣṭam iratāya ca 13,014.153a śuklavarṇāya śuklāya śuklāmbaradharāya ca 13,014.153c śuklabhasmāvaliptāya śuklakarmaratāya ca 13,014.153d@006_0001 namo 'stu raktavarṇāya raktāmbaradharāya ca 13,014.153d@006_0002 raktadhvajapatākāya raktasraganulepine 13,014.153d@006_0003 namo 'stu pītavarṇāya pītāmbaradharāya ca 13,014.153d@006_0004 pītadhvajapatākāya pītasraganulepine 13,014.153d@006_0005 namo 'stūcchritachatrāya kirīṭavaradhāriṇe 13,014.153d@006_0006 ardhahārārdhakeyūraardhakuṇḍalakarṇine 13,014.153d@006_0007 namaḥ pavanavegāya namo devāya vai namaḥ 13,014.153d@006_0008 surendrāya munīndrāya mahendrāya namo 'stu te 13,014.153d@006_0009 namaḥ padmārdhamālāya utpalair miśritāya ca 13,014.153d@006_0010 ardhacandanaliptāya ardhasraganulepine 13,014.153d@006_0011 nama ādityavaktrāya ādityanayanāya ca 13,014.153d@006_0012 nama ādityavarṇāya ādityapratimāya ca 13,014.153d@006_0013 namaḥ somāya saumyāya saumyavaktradharāya ca 13,014.153d@006_0014 saumyarūpāya mukhyāya saumyadaṃṣṭrāvibhūṣaṇe 13,014.153d@006_0015 namaḥ śyāmāya gaurāya ardhapītārdhapāṇḍure 13,014.153d@006_0016 nārīnaraśarīrāya strīpuṃsāya namo 'stu te 13,014.153d@006_0017 namo 'stu vṛṣavāhāya gajendragamanāya ca 13,014.153d@006_0018 durgamāya namas tubhyam agamyāgamanāya ca 13,014.153d@006_0019 namo 'stu gaṇagītāya gaṇavṛndaratāya ca 13,014.153d@006_0020 gaṇānuyātamārgāya gaṇanityavratāya ca 13,014.153d@006_0021 namaḥ śvetābhravarṇāya saṃdhyārāgaprabhāya ca 13,014.153d@006_0022 anuddiṣṭābhidhānāya svarūpāya namo 'stu te 13,014.153d@006_0023 namo raktāgravāsāya raktasūtradharāya ca 13,014.153d@006_0024 raktamālāvicitrāya raktāmbaradharāya ca 13,014.153d@006_0025 maṇibhūṣitamūrdhāya namaś candrārdhabhūṣiṇe 13,014.153d@006_0026 vicitramaṇimūrdhāya kusumāṣṭadharāya ca 13,014.153d@006_0027 namo 'gnimukhanetrāya sahasraśaśilocane 13,014.153d@006_0028 agnirūpāya kāntāya namo 'stu gahanāya ca 13,014.153d@006_0029 khacarāya namas tubhyaṃ gocarābhiratāya ca 13,014.153d@006_0030 bhūcarāya bhuvanāya anantāya śivāya ca 13,014.153d@006_0031 namo digvāsase nityam adhivāsasuvāsase 13,014.153d@006_0032 namo jagannivāsāya pratipattisukhāya ca 13,014.153d@006_0033 nityam udbaddhamukuṭe mahākeyūradhāriṇe 13,014.153d@006_0034 sarpakaṇṭhopahārāya vicitrābharaṇāya ca 13,014.153d@006_0035 namas trinetranetrāya sahasraśatalocane 13,014.153d@006_0036 strīpuṃsāya napuṃsāya namaḥ sāṃkhyāya yogine 13,014.153d@006_0037 śaṃyor abhisravantāya atharvāya namo namaḥ 13,014.153d@006_0038 namaḥ sarvārtināśāya namaḥ śokaharāya ca 13,014.153d@006_0039 namo meghaninādāya bahumāyādharāya ca 13,014.153d@006_0040 bījakṣetrādhipālāya sraṣṭārāya namo namaḥ 13,014.153d@006_0041 namaḥ surāsureśāya viśveśāya namo namaḥ 13,014.153d@006_0042 namaḥ pavanavegāya namaḥ pavanarūpiṇe 13,014.153d@006_0043 namaḥ kāñcanamālāya girimālāya vai namaḥ 13,014.153d@006_0044 namaḥ surārimālāya caṇḍavegāya vai namaḥ 13,014.153d@006_0045 brahmaśiropahartāya mahiṣaghnāya vai namaḥ 13,014.153d@006_0046 namaḥ strīrūpadhārāya sarvarūpadharāya ca 13,014.153d@006_0047 namas tripurahartāya yajñavidhvaṃsanāya ca 13,014.153d@006_0048 namaḥ kāmāṅganāśāya kāladaṇḍadharāya ca 13,014.153d@006_0049 namaḥ skandaviśākhāya brahmadaṇḍāya vai namaḥ 13,014.153d@006_0050 namo bhavāya śarvāya viśvarūpāya vai namaḥ 13,014.153d@006_0051 īśānāya bhagaghnāya namo 'stv andhakaghātine 13,014.153d@006_0052 namo viśvāya māyāya cintyācintyāya vai namaḥ 13,014.154a tvaṃ brahmā sarvadevānāṃ rudrāṇāṃ nīlalohitaḥ 13,014.154c ātmā ca sarvabhūtānāṃ sāṃkhye puruṣa ucyase 13,014.155a ṛṣabhas tvaṃ pavitrāṇāṃ yogināṃ niṣkalaḥ śivaḥ 13,014.155c āśramāṇāṃ gṛhasthas tvam īśvarāṇāṃ maheśvaraḥ 13,014.155e kuberaḥ sarvayakṣāṇāṃ kratūnāṃ viṣṇur ucyase 13,014.156a parvatānāṃ mahāmerur nakṣatrāṇāṃ ca candramāḥ 13,014.156c vasiṣṭhas tvam ṛṣīṇāṃ ca grahāṇāṃ sūrya ucyase 13,014.157a āraṇyānāṃ paśūnāṃ ca siṃhas tvaṃ parameśvaraḥ 13,014.157c grāmyāṇāṃ govṛṣaś cāsi bhagavāṃl lokapūjitaḥ 13,014.158a ādityānāṃ bhavān viṣṇur vasūnāṃ caiva pāvakaḥ 13,014.158c pakṣiṇāṃ vainateyaś ca ananto bhujageṣu ca 13,014.159a sāmavedaś ca vedānāṃ yajuṣāṃ śatarudriyam 13,014.159c sanatkumāro yogīnāṃ sāṃkhyānāṃ kapilo hy asi 13,014.160a śakro 'si marutāṃ deva pitṝṇāṃ dharmarāḍ asi 13,014.160c brahmalokaś ca lokānāṃ gatīnāṃ mokṣa ucyase 13,014.161a kṣīrodaḥ sāgarāṇāṃ ca śailānāṃ himavān giriḥ 13,014.161c varṇānāṃ brāhmaṇaś cāsi viprāṇāṃ dīkṣito dvijaḥ 13,014.161e ādis tvam asi lokānāṃ saṃhartā kāla eva ca 13,014.162a yac cānyad api lokeṣu sattvaṃ tejodhikaṃ smṛtam 13,014.162c tat sarvaṃ bhagavān eva iti me niścitā matiḥ 13,014.163a namas te bhagavan deva namas te bhaktavatsala 13,014.163c yogeśvara namas te 'stu namas te viśvasaṃbhava 13,014.164a prasīda mama bhaktasya dīnasya kṛpaṇasya ca 13,014.164c anaiśvaryeṇa yuktasya gatir bhava sanātana 13,014.165a yaṃ cāparādhaṃ kṛtavān ajñānāt parameśvara 13,014.165c madbhakta iti deveśa tat sarvaṃ kṣantum arhasi 13,014.166a mohitaś cāsmi deveśa tubhyaṃ rūpaviparyayāt 13,014.166c tena nārghyaṃ mayā dattaṃ pādyaṃ cāpi sureśvara 13,014.167a evaṃ stutvāham īśānaṃ pādyam arghyaṃ ca bhaktitaḥ 13,014.167c kṛtāñjalipuṭo bhūtvā sarvaṃ tasmai nyavedayam 13,014.168a tataḥ śītāmbusaṃyuktā divyagandhasamanvitā 13,014.168c puṣpavṛṣṭiḥ śubhā tāta papāta mama mūrdhani 13,014.169a dundubhiś ca tato divyas tāḍito devakiṃkaraiḥ 13,014.169c vavau ca mārutaḥ puṇyaḥ śucigandhaḥ sukhāvahaḥ 13,014.170a tataḥ prīto mahādevaḥ sapatnīko vṛṣadhvajaḥ 13,014.170c abravīt tridaśāṃs tatra harṣayann iva māṃ tadā 13,014.171a paśyadhvaṃ tridaśāḥ sarve upamanyor mahātmanaḥ 13,014.171c mayi bhaktiṃ parāṃ divyām ekabhāvād avasthitām 13,014.172a evam uktās tataḥ kṛṣṇa surās te śūlapāṇinā 13,014.172c ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve namaskṛtvā vṛṣadhvajam 13,014.173a bhagavan devadeveśa lokanātha jagatpate 13,014.173c labhatāṃ sarvakāmebhyaḥ phalaṃ tvatto dvijottamaḥ 13,014.174a evam uktas tataḥ śarvaḥ surair brahmādibhis tathā 13,014.174c āha māṃ bhagavān īśaḥ prahasann iva śaṃkaraḥ 13,014.175a vatsopamanyo prīto 'smi paśya māṃ munipuṃgava 13,014.175c dṛḍhabhakto 'si viprarṣe mayā jijñāsito hy asi 13,014.176a anayā caiva bhaktyā te atyarthaṃ prītimān aham 13,014.176c tasmāt sarvān dadāmy adya kāmāṃs tava yathepśitān 13,014.177a evam uktasya caivātha mahādevena me vibho 13,014.177c harṣād aśrūṇy avartanta lomaharṣaś ca jāyate 13,014.178a abruvaṃ ca tadā devaṃ harṣagadgadayā girā 13,014.178c jānubhyām avaniṃ gatvā praṇamya ca punaḥ punaḥ 13,014.179a adya jāto hy ahaṃ deva adya me saphalaṃ tapaḥ 13,014.179c yan me sākṣān mahādevaḥ prasannas tiṣṭhate 'grataḥ 13,014.179d*0125_01 .... .... saphalaṃ janma cādya me 13,014.179d*0125_02 surāsuragurur devo yat tiṣṭhati mamāgrataḥ 13,014.180a yaṃ na paśyanti cārādhya devā hy amitavikramam 13,014.180c tam ahaṃ dṛṣṭavān devaṃ ko 'nyo dhanyataro mayā 13,014.181a evaṃ dhyāyanti vidvāṃsaḥ paraṃ tattvaṃ sanātanam 13,014.181c ṣaḍviṃśakam iti khyātaṃ yat parātparam akṣaram 13,014.182a sa eṣa bhagavān devaḥ sarvatattvādir avyayaḥ 13,014.182c sarvatattvavidhānajñaḥ pradhānapuruṣeśvaraḥ 13,014.183a yo 'sṛjad dakṣiṇād aṅgād brahmāṇaṃ lokasaṃbhavam 13,014.183c vāmapārśvāt tathā viṣṇuṃ lokarakṣārtham īśvaraḥ 13,014.183e yugānte caiva saṃprāpte rudram aṅgāt sṛjat prabhuḥ 13,014.184a sa rudraḥ saṃharan kṛtsnaṃ jagat sthāvarajaṅgamam 13,014.184c kālo bhūtvā mahātejāḥ saṃvartaka ivānalaḥ 13,014.184d*0126_01 yugānte sarvabhūtāni grasann iva vyavasthitaḥ 13,014.185a eṣa devo mahādevo jagat sṛṣṭvā carācaram 13,014.185c kalpānte caiva sarveṣāṃ smṛtim ākṣipya tiṣṭhati 13,014.186a sarvagaḥ sarvabhūtātmā sarvabhūtabhavodbhavaḥ 13,014.186c āste sarvagato nityam adṛśyaḥ sarvadaivataiḥ 13,014.186d*0127_01 abravaṃ tam ahaṃ bhūyaḥ praṇamya śirasā bhavam 13,014.187a yadi deyo varo mahyaṃ yadi tuṣṭaś ca me prabhuḥ 13,014.187b*0128_01 tatas tv aham anujñāta uktavān asmi śaṃkaram 13,014.187b*0129_01 taṃ tvāṃ praṇamya śirasā prasādya prārthaye prabho 13,014.187c bhaktir bhavatu me nityaṃ śāśvatī tvayi śaṃkara 13,014.188a atītānāgataṃ caiva vartamānaṃ ca yad vibho 13,014.188c jānīyām iti me buddhis tvatprasādāt surottama 13,014.189a kṣīrodanaṃ ca bhuñjīyām akṣayaṃ saha bāndhavaiḥ 13,014.189c āśrame ca sadā mahyaṃ sāṃnidhyaṃ param astu te 13,014.190a evam uktaḥ sa māṃ prāha bhagavāṃl lokapūjitaḥ 13,014.190c maheśvaro mahātejāś carācaraguruḥ prabhuḥ 13,014.191a ajaraś cāmaraś caiva bhava duḥkhavivarjitaḥ 13,014.191b*0130_01 yaśasvī tejasā yukto divyajñānasamanvitaḥ 13,014.191b*0131_01 ṛṣīṇām abhigamyaś ca matprasādād bhaviṣyasi 13,014.191c śīlavān guṇasaṃpannaḥ sarvajñaḥ priyadarśanaḥ 13,014.192a akṣayaṃ yauvanaṃ te 'stu tejaś caivānalopamam 13,014.192c kṣīrodaḥ sāgaraś caiva yatra yatrecchase mune 13,014.193a tatra te bhavitā kāmaṃ sāṃnidhyaṃ payaso nidheḥ 13,014.193b*0132_01 tatra tatraiva sāṃnidhyaṃ kariṣyati na saṃśayaḥ 13,014.193c kṣīrodanaṃ ca bhuṅkṣva tvam amṛtena samanvitam 13,014.194a bandhubhiḥ sahitaḥ kalpaṃ tato mām upayāsyasi 13,014.194b*0133_01 akṣayā bāndhavāś caiva kulaṃ gotraṃ ca te sadā 13,014.194b*0133_02 bhaviṣyati dvijaśreṣṭha mayi bhaktiś ca śāśvatī 13,014.194c sāṃnidhyam āśrame nityaṃ kariṣyāmi dvijottama 13,014.195a tiṣṭha vatsa yathākāmaṃ notkaṇṭhāṃ kartum arhasi 13,014.195c smṛtaḥ smṛtaś ca te vipra sadā dāsyāmi darśanam 13,014.195d*0134_01 smṛtas tvayā punar vipra kariṣyāmi ca darśanam 13,014.196a evam uktvā sa bhagavān sūryakoṭisamaprabhaḥ 13,014.196c mameśāno varaṃ dattvā tatraivāntaradhīyata 13,014.197a evaṃ dṛṣṭo mayā kṛṣṇa devadevaḥ samādhinā 13,014.197c tad avāptaṃ ca me sarvaṃ yad uktaṃ tena dhīmatā 13,014.198a pratyakṣaṃ caiva te kṛṣṇa paśya siddhān vyavasthitān 13,014.198c ṛṣīn vidyādharān yakṣān gandharvāpsarasas tathā 13,014.199a paśya vṛkṣān manoramyān sadā puṣpaphalānvitān 13,014.199b*0135_01 paśya vṛkṣalatāgulmān sarvapuṣpaphalapradān 13,014.199c sarvartukusumair yuktān snigdhapatrān suśākhinaḥ 13,014.199e sarvam etan mahābāho divyabhāvasamanvitam 13,014.199f*0136_01 evam etan mahādevāl labdhavān asmi keśava 13,014.199f*0137_01 prasādād devadevasya īśvarasya mahātmanaḥ 13,015.000*0138_00 vāsudeva uvāca 13,015.000*0138_01 etac chrutvā vacas tasya pratyakṣam iva darśanam 13,015.000*0138_02 vismayaṃ paramaṃ gatvā abruvaṃ taṃ mahāmunim 13,015.000*0138_03 dhanyas tvam asi viprendra kas tvad anyo 'sti puṇyakṛt 13,015.000*0138_04 yasya devātidevas te sāṃnidhyaṃ kurute ''śrame 13,015.000*0138_05 api tāvan mamāpy evaṃ dadyāt sa bhagavāñ śivaḥ 13,015.000*0138_06 darśanaṃ muniśārdūla prasādaṃ cāpi śaṃkaraḥ 13,015.001 upamanyur uvāca 13,015.001*0139_01 drakṣyase puṇḍarīkākṣa mahādevaṃ na saṃśayaḥ 13,015.001*0139_02 acireṇaiva kālena yathā dṛṣṭo mayānagha 13,015.001*0139_03 cakṣuṣā caiva divyena paśyāmy amitavikrama 13,015.001*0139_04 ṣaṣṭhe māsi mahādevaṃ drakṣyase puruṣottama 13,015.001*0139_05 ṣoḍaśāṣṭau varāṃś cāpi prāpsyasi tvaṃ maheśvarāt 13,015.001*0139_06 sapatnīkād yaduśreṣṭha satyam etad bravīmi te 13,015.001*0139_07 atītānāgataṃ caiva vartamānaṃ ca nityaśaḥ 13,015.001*0139_08 viditaṃ me mahābāho prasādāt tasya dhīmataḥ 13,015.001a etān sahasraśaś cānyān samanudhyātavān haraḥ 13,015.001c kasmāt prasādaṃ bhagavān na kuryāt tava mādhava 13,015.002a tvādṛśena hi devānāṃ ślāghanīyaḥ samāgamaḥ 13,015.002c brahmaṇyenānṛśaṃsena śraddadhānena cāpy uta 13,015.002e japyaṃ ca te pradāsyāmi yena drakṣyasi śaṃkaram 13,015.003 kṛṣṇa uvāca 13,015.003a abruvaṃ tam ahaṃ brahmaṃs tvatprasādān mahāmune 13,015.003c drakṣye ditijasaṃghānāṃ mardanaṃ tridaśeśvaram 13,015.003d*0140_01 evaṃ kathayatas tasya mahādevāśritāṃ kathām 13,015.003d*0140_02 dināny aṣṭau tato jagmur muhūrtam iva bhārata 13,015.004a dine 'ṣṭame ca vipreṇa dīkṣito 'haṃ yathāvidhi 13,015.004c daṇḍī muṇḍī kuśī cīrī ghṛtākto mekhalī tathā 13,015.005a māsam ekaṃ phalāhāro dvitīyaṃ salilāśanaḥ 13,015.005c tṛtīyaṃ ca caturthaṃ ca pañcamaṃ cānilāśanaḥ 13,015.006a ekapādena tiṣṭhaṃś ca ūrdhvabāhur atandritaḥ 13,015.006c tejaḥ sūryasahasrasya apaśyaṃ divi bhārata 13,015.007a tasya madhyagataṃ cāpi tejasaḥ pāṇḍunandana 13,015.007c indrāyudhapinaddhāṅgaṃ vidyunmālāgavākṣakam 13,015.007e nīlaśailacayaprakhyaṃ balākābhūṣitaṃ ghanam 13,015.008a tam āsthitaś ca bhagavān devyā saha mahādyutiḥ 13,015.008c tapasā tejasā kāntyā dīptayā saha bhāryayā 13,015.009a rarāja bhagavāṃs tatra devyā saha maheśvaraḥ 13,015.009c somena sahitaḥ sūryo yathā meghasthitas tathā 13,015.010a saṃhṛṣṭaromā kaunteya vismayotphullalocanaḥ 13,015.010c apaśyaṃ devasaṃghānāṃ gatim ārtiharaṃ haram 13,015.011a kirīṭinaṃ gadinaṃ śūlapāṇiṃ; vyāghrājinaṃ jaṭilaṃ daṇḍapāṇim 13,015.011c pinākinaṃ vajriṇaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ; śubhāṅgadaṃ vyālayajñopavītam 13,015.012a divyāṃ mālām urasānekavarṇāṃ; samudvahantaṃ gulphadeśāvalambām 13,015.012c candraṃ yathā pariviṣṭaṃ sasaṃdhyaṃ; varṣātyaye tadvad apaśyam enam 13,015.012d*0141_01 maheśvaraṃ nandivināyakādyaiḥ 13,015.013a pramathānāṃ gaṇaiś caiva samantāt parivāritam 13,015.013c śaradīva suduṣprekṣyaṃ pariviṣṭaṃ divākaram 13,015.014a ekādaśa tathā cainaṃ rudrāṇāṃ vṛṣavāhanam 13,015.014b*0142_01 ekādaśā gatāś caiva rudrāś cainaṃ sukhāvaham 13,015.014c astuvan niyatātmānaḥ karmabhiḥ śubhakarmiṇam 13,015.015a ādityā vasavaḥ sādhyā viśvedevās tathāśvinau 13,015.015c viśvābhiḥ stutibhir devaṃ viśvadevaṃ samastuvan 13,015.016a śatakratuś ca bhagavān viṣṇuś cāditinandanau 13,015.016c brahmā rathantaraṃ sāma īrayanti bhavāntike 13,015.017a yogīśvarāḥ subahavo yogadaṃ pitaraṃ gurum 13,015.017c brahmarṣayaś ca sasutās tathā devarṣayaś ca vai 13,015.018a pṛthivī cāntarikṣaṃ ca nakṣatrāṇi grahās tathā 13,015.018c māsārdhamāsā ṛtavo rātryaḥ saṃvatsarāḥ kṣaṇāḥ 13,015.019a muhūrtāś ca nimeṣāś ca tathaiva yugaparyayāḥ 13,015.019c divyā rājan namasyanti vidyāḥ sarvā diśas tathā 13,015.020a sanatkumāro vedāś ca itihāsās tathaiva ca 13,015.020c marīcir aṅgirā atriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ 13,015.021a manavaḥ saptasomaś ca atharvā sabṛhaspatiḥ 13,015.021c bhṛgur dakṣaḥ kaśyapaś ca vasiṣṭhaḥ kāśya eva ca 13,015.022a chandāṃsi dīkṣā yajñāś ca dakṣiṇāḥ pāvako haviḥ 13,015.022c yajñopagāni dravyāṇi mūrtimanti yudhiṣṭhira 13,015.023a prajānāṃ patayaḥ sarve saritaḥ pannagā nagāḥ 13,015.023c devānāṃ mātaraḥ sarvā devapatnyaḥ sakanyakāḥ 13,015.024a sahasrāṇi munīnāṃ ca ayutāny arbudāni ca 13,015.024c namasyanti prabhuṃ śāntaṃ parvatāḥ sāgarā diśaḥ 13,015.024d*0143_01 vṛkṣauṣadhyaś ca rājendra dhātavo vividhās tathā 13,015.025a gandharvāpsarasaś caiva gītavāditrakovidāḥ 13,015.025c divyatānena gāyantaḥ stuvanti bhavam adbhutam 13,015.025e vidyādharā dānavāś ca guhyakā rākṣasās tathā 13,015.026a sarvāṇi caiva bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca 13,015.026c namasyanti mahārāja vāṅmanaḥkarmabhir vibhum 13,015.026e purastād viṣṭhitaḥ śarvo mamāsīt tridaśeśvaraḥ 13,015.027a purastād viṣṭhitaṃ dṛṣṭvā mameśānaṃ ca bhārata 13,015.027c saprajāpatiśakrāntaṃ jagan mām abhyudaikṣata 13,015.028a īkṣituṃ ca mahādevaṃ na me śaktir abhūt tadā 13,015.028c tato mām abravīd devaḥ paśya kṛṣṇa vadasva ca 13,015.028d*0144_01 tvayā hy ārādhitaś cāhaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ 13,015.028d*0144_02 tvatsamo nāsti me kaś cit triṣu lokeṣu vai priyaḥ 13,015.029a śirasā vandite deve devī prītā umābhavat 13,015.029c tato 'ham astuvaṃ sthāṇuṃ stutaṃ brahmādibhiḥ suraiḥ 13,015.029d*0145_01 tato 'stuvaṃ devadevaṃ devīṃ ca śubhalakṣaṇām 13,015.029d*0146_01 yogeśvarāḥ subahavo maheśaṃ bahudhāstuvan 13,015.029d*0146_02 mahābhūtāni cchandāṃsi prajānāṃ patayo makhāḥ 13,015.029d*0146_03 saritaḥ sāgarā nāgā gandharvāpsarasas tathā 13,015.029d*0146_04 vidyādharāś ca gītena vādyanṛttādinārcayan 13,015.029d*0146_05 tejasvināṃ madhyagataṃ tejorāśiṃ jagatpatim 13,015.029d*0146_06 īkṣituṃ ca mahādevaṃ na me śaktir abhūt tadā 13,015.029d*0146_07 tato devena paśyeti vadasvety abhibhāṣitam 13,015.029d*0146_08 dṛṣṭvā devaṃ tathā devīm astuvaṃ saṃstutaṃ suraiḥ 13,015.030a namo 'stu te śāśvata sarvayone; brahmādhipaṃ tvām ṛṣayo vadanti 13,015.030c tapaś ca sattvaṃ ca rajas tamaś ca; tvām eva satyaṃ ca vadanti santaḥ 13,015.031a tvaṃ vai brahmā ca rudraś ca varuṇo 'gnir manur bhavaḥ 13,015.031c dhātā tvaṣṭā vidhātā ca tvaṃ prabhuḥ sarvatomukhaḥ 13,015.032a tvatto jātāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca 13,015.032c tvam ādiḥ sarvabhūtānāṃ saṃhāraś ca tvam eva hi 13,015.032d*0147_01 tvayā sṛṣṭam idaṃ kṛtsnaṃ trailokyaṃ sacarācaram 13,015.033a ye cendriyārthāś ca manaś ca kṛtsnaṃ; ye vāyavaḥ sapta tathaiva cāgniḥ 13,015.033c ye vā divisthā devatāś cāpi puṃsāṃ; tasmāt paraṃ tvām ṛṣayo vadanti 13,015.034a vedā yajñāś ca somaś ca dakṣiṇā pāvako haviḥ 13,015.034c yajñopagaṃ ca yat kiṃ cid bhagavāṃs tad asaṃśayam 13,015.035a iṣṭaṃ dattam adhītaṃ ca vratāni niyamāś ca ye 13,015.035c hrīḥ kīrtiḥ śrīr dyutis tuṣṭiḥ siddhiś caiva tvadarpaṇā 13,015.036a kāmaḥ krodho bhayaṃ lobho madaḥ stambho 'tha matsaraḥ 13,015.036c ādhayo vyādhayaś caiva bhagavaṃs tanayās tava 13,015.037a kṛtir vikāraḥ pralayaḥ pradhānaṃ prabhavo 'vyayaḥ 13,015.037c manasaḥ paramā yoniḥ svabhāvaś cāpi śāśvataḥ 13,015.037e avyaktaḥ pāvana vibho sahasrāṃśo hiraṇmayaḥ 13,015.038a ādir guṇānāṃ sarveṣāṃ bhavān vai jīvanāśrayaḥ 13,015.038c mahān ātmā matir brahmā viśvaḥ śaṃbhuḥ svayaṃbhuvaḥ 13,015.039a buddhiḥ prajñopalabdhiś ca saṃvit khyātir dhṛtiḥ smṛtiḥ 13,015.039c paryāyavācakaiḥ śabdair mahān ātmā vibhāvyase 13,015.040a tvāṃ buddhvā brāhmaṇo vidvān na pramohaṃ nigacchati 13,015.040b*0148_01 tattvavid brāhmaṇo vidvān aprameyagatis tathā 13,015.040c hṛdayaṃ sarvabhūtānāṃ kṣetrajñas tvam ṛṣiṣṭutaḥ 13,015.041a sarvataḥpāṇipādas tvaṃ sarvatokṣiśiromukhaḥ 13,015.041c sarvataḥśrutimāṃl loke sarvam āvṛtya tiṣṭhasi 13,015.042a phalaṃ tvam asi tigmāṃśo nimeṣādiṣu karmasu 13,015.042c tvaṃ vai prabhārciḥ puruṣaḥ sarvasya hṛdi saṃsthitaḥ 13,015.042e aṇimā laghimā prāptir īśāno jyotir avyayaḥ 13,015.043a tvayi buddhir matir lokāḥ prapannāḥ saṃśritāś ca ye 13,015.043c dhyānino nityayogāś ca satyasaṃdhā jitendriyāḥ 13,015.044a yas tvāṃ dhruvaṃ vedayate guhāśayaṃ; prabhuṃ purāṇaṃ puruṣaṃ viśvarūpam 13,015.044c hiraṇmayaṃ buddhimatāṃ parāṃ gatiṃ; sa buddhimān buddhim atītya tiṣṭhati 13,015.045a viditvā sapta sūkṣmāṇi ṣaḍaṅgaṃ tvāṃ ca mūrtitaḥ 13,015.045c pradhānavidhiyogasthas tvām eva viśate budhaḥ 13,015.046a evam ukte mayā pārtha bhave cārtivināśane 13,015.046c carācaraṃ jagat sarvaṃ siṃhanādam athākarot 13,015.047a saviprasaṃghāś ca surāsurāś ca; nāgāḥ piśācāḥ pitaro vayāṃsi 13,015.047c rakṣogaṇā bhūtagaṇāś ca sarve; maharṣayaś caiva tathā praṇemuḥ 13,015.048a mama mūrdhni ca divyānāṃ kusumānāṃ sugandhinām 13,015.048c rāśayo nipatanti sma vāyuś ca susukho vavau 13,015.049a nirīkṣya bhagavān devīm umāṃ māṃ ca jagaddhitaḥ 13,015.049c śatakratuṃ cābhivīkṣya svayaṃ mām āha śaṃkaraḥ 13,015.050a vidmaḥ kṛṣṇa parāṃ bhaktim asmāsu tava śatruhan 13,015.050c kriyatām ātmanaḥ śreyaḥ prītir hi paramā tvayi 13,015.051a vṛṇīṣvāṣṭau varān kṛṣṇa dātāsmi tava sattama 13,015.051c brūhi yādavaśārdūla yān icchasi sudurlabhān 13,016.001 kṛṣṇa uvāca 13,016.001a mūrdhnā nipatya niyatas tejaḥsaṃnicaye tataḥ 13,016.001b*0149_01 mūrdhnā praṇamya tu bhavaṃ devam īśānam avyayam 13,016.001c paramaṃ harṣam āgamya bhagavantam athābruvam 13,016.002a dharme dṛḍhatvaṃ yudhi śatrughātaṃ; yaśas tathāgryaṃ paramaṃ balaṃ ca 13,016.002c yogapriyatvaṃ tava saṃnikarṣaṃ; vṛṇe sutānāṃ ca śataṃ śatāni 13,016.003a evam astv iti tad vākyaṃ mayoktaḥ prāha śaṃkaraḥ 13,016.004a tato māṃ jagato mātā dharaṇī sarvapāvanī 13,016.004c uvācomā praṇihitā śarvāṇī tapasāṃ nidhiḥ 13,016.005a datto bhagavatā putraḥ sāmbo nāma tavānagha 13,016.005c matto 'py aṣṭau varān iṣṭān gṛhāṇa tvaṃ dadāmi te 13,016.005e praṇamya śirasā sā ca mayoktā pāṇḍunandana 13,016.006a dvijeṣv akopaṃ pitṛtaḥ prasādaṃ; śataṃ sutānām upabhogaṃ paraṃ ca 13,016.006c kule prītiṃ mātṛtaś ca prasādaṃ; śamaprāptiṃ pravṛṇe cāpi dākṣyam 13,016.007 devy uvāca 13,016.007a evaṃ bhaviṣyaty amaraprabhāva; nāhaṃ mṛṣā jātu vade kadā cit 13,016.007c bhāryāsahasrāṇi ca ṣoḍaśaiva; tāsu priyatvaṃ ca tathākṣayatvam 13,016.008a prītiṃ cāgryāṃ bāndhavānāṃ sakāśād; dadāmi te vapuṣaḥ kāmyatāṃ ca 13,016.008c bhokṣyante vai saptatir vai śatāni; gṛhe tubhyam atithīnāṃ ca nityam 13,016.008d*0150_01 bhavantu nityam atithīnāṃ bahūni 13,016.008d*0150_02 gṛhe ca tubhyaṃ prītimatāṃ śatāni 13,016.009 vāsudeva uvāca 13,016.009a evaṃ dattvā varān devo mama devī ca bhārata 13,016.009c antarhitaḥ kṣaṇe tasmin sagaṇo bhīmapūrvaja 13,016.010a etad atyadbhutaṃ sarvaṃ brāhmaṇāyātitejase 13,016.010c upamanyave mayā kṛtsnam ākhyātaṃ kauravottama 13,016.011a namaskṛtvā tu sa prāha devadevāya suvrata 13,016.011c nāsti śarvasamo dāne nāsti śarvasamo raṇe 13,016.011e nāsti śarvasamo devo nāsti śarvasamā gatiḥ 13,016.012a ṛṣir āsīt kṛte tāta taṇḍir ity eva viśrutaḥ 13,016.012c daśa varṣasahasrāṇi tena devaḥ samādhinā 13,016.012e ārādhito 'bhūd bhaktena tasyodarkaṃ niśāmaya 13,016.013a sa dṛṣṭavān mahādevam astauṣīc ca stavair vibhum 13,016.013b*0151_01 iti taṇḍis tapoyogāt paramātmānam avyayam 13,016.013b*0151_02 cintayitvā mahātmānam idam āha suvismitaḥ 13,016.013b*0151_03 yaṃ paṭhanti sadā sāṃkhyāś cintayanti ca yoginaḥ 13,016.013b*0151_04 paraṃ pradhānaṃ puruṣam adhiṣṭhātāram īśvaram 13,016.013b*0151_05 utpattau ca vināśe ca kāraṇaṃ yaṃ vidur budhāḥ 13,016.013b*0151_06 devāsuramunīnāṃ ca paraṃ yasmān na vidyate 13,016.013b*0151_07 ajaṃ tam aham īśānam anādinidhanaṃ prabhum 13,016.013b*0151_08 atyantasukhinaṃ devam anaghaṃ śaraṇaṃ vraje 13,016.013b*0151_09 evaṃ bruvann eva tadā dadarśa tapasāṃ nidhim 13,016.013b*0151_10 tam avyayam anaupamyam acintyaṃ śāśvataṃ dhruvam 13,016.013b*0151_11 niṣkalaṃ sakalaṃ brahma nirguṇaṃ guṇagocaram 13,016.013b*0151_12 yogināṃ paramānandam akṣaraṃ mokṣasaṃjñitam 13,016.013b*0151_13 manorindrāgnimarutāṃ viśvasya brahmaṇo gatim 13,016.013b*0151_14 agrāhyam acalaṃ śuddhaṃ buddhigrāhyaṃ manomayam 13,016.013b*0151_15 durvijñeyam asaṃkhyeyaṃ duṣprāpam akṛtātmabhiḥ 13,016.013b*0151_16 yoniṃ viśvasya jagatas tamasaḥ parataḥ param 13,016.013b*0151_17 paraṃ purāṇaṃ puruṣaṃ parebhyaḥ parataḥ param 13,016.013b*0151_18 yaḥ prāṇavantam ātmānaṃ jyotir jīvasthitaṃ manaḥ 13,016.013b*0151_19 taṃ devaṃ darśanākāṅkṣī bahūn varṣagaṇān ṛṣiḥ 13,016.013b*0151_20 tapasy ugre sthito bhūtvā dṛṣṭvā tuṣṭāva ceśvaram 13,016.013c pavitrāṇāṃ pavitras tvaṃ gatir gatimatāṃ vara 13,016.013e atyugraṃ tejasāṃ tejas tapasāṃ paramaṃ tapaḥ 13,016.014a viśvāvasuhiraṇyākṣapuruhūtanamaskṛta 13,016.014c bhūrikalyāṇada vibho purusatya namo 'stu te 13,016.015a jātīmaraṇabhīrūṇāṃ yatīnāṃ yatatāṃ vibho 13,016.015c nirvāṇada sahasrāṃśo namas te 'stu sukhāśraya 13,016.016a brahmā śatakratur viṣṇur viśvedevā maharṣayaḥ 13,016.016c na vidus tvāṃ tu tattvena kuto vetsyāmahe vayam 13,016.017a tvattaḥ pravartate kālas tvayi kālaś ca līyate 13,016.017c kālākhyaḥ puruṣākhyaś ca brahmākhyaś ca tvam eva hi 13,016.018a tanavas te smṛtās tisraḥ purāṇajñaiḥ surarṣibhiḥ 13,016.018c adhipauruṣam adhyātmam adhibhūtādhidaivatam 13,016.018e adhilokyādhivijñānam adhiyajñas tvam eva hi 13,016.019a tvāṃ viditvātmadehasthaṃ durvidaṃ daivatair api 13,016.019c vidvāṃso yānti nirmuktāḥ paraṃ bhāvam anāmayam 13,016.020a anicchatas tava vibho janmamṛtyur anekataḥ 13,016.020c dvāraṃ tvaṃ svargamokṣāṇām ākṣeptā tvaṃ dadāsi ca 13,016.021a tvam eva mokṣaḥ svargaś ca kāmaḥ krodhas tvam eva hi 13,016.021c sattvaṃ rajas tamaś caiva adhaś cordhvaṃ tvam eva hi 13,016.022a brahmā viṣṇuś ca rudraś ca skandendrau savitā yamaḥ 13,016.022c varuṇendū manur dhātā vidhātā tvaṃ dhaneśvaraḥ 13,016.023a bhūr vāyur jyotir āpaś ca vāg buddhis tvaṃ matir manaḥ 13,016.023c karma satyānṛte cobhe tvam evāsti ca nāsti ca 13,016.024a indriyāṇīndriyārthāś ca tatparaṃ prakṛter dhruvam 13,016.024c viśvāviśvaparo bhāvaś cintyācintyas tvam eva hi 13,016.025a yac caitat paramaṃ brahma yac ca tat paramaṃ padam 13,016.025c yā gatiḥ sāṃkhyayogānāṃ sa bhavān nātra saṃśayaḥ 13,016.026a nūnam adya kṛtārthāḥ sma nūnaṃ prāptāḥ satāṃ gatim 13,016.026c yāṃ gatiṃ prāpnuvantīha jñānanirmalabuddhayaḥ 13,016.027a aho mūḍhāḥ sma suciram imaṃ kālam acetasaḥ 13,016.027c yan na vidmaḥ paraṃ devaṃ śāśvataṃ yaṃ vidur budhāḥ 13,016.028a so 'yam āsāditaḥ sākṣād bahubhir janmabhir mayā 13,016.028c bhaktānugrahakṛd devo yaṃ jñātvāmṛtam aśnute 13,016.029a devāsuramanuṣyāṇāṃ yac ca guhyaṃ sanātanam 13,016.029c guhāyāṃ nihitaṃ brahma durvijñeyaṃ surair api 13,016.030a sa eṣa bhagavān devaḥ sarvakṛt sarvatomukhaḥ 13,016.030c sarvātmā sarvadarśī ca sarvagaḥ sarvaveditā 13,016.031a prāṇakṛt prāṇabhṛt prāṇī prāṇadaḥ prāṇināṃ gatiḥ 13,016.031c dehakṛd dehabhṛd dehī dehabhug dehināṃ gatiḥ 13,016.032a adhyātmagatiniṣṭhānāṃ dhyāninām ātmavedinām 13,016.032c apunarmārakāmānāṃ yā gatiḥ so 'yam īśvaraḥ 13,016.033a ayaṃ ca sarvabhūtānāṃ śubhāśubhagatipradaḥ 13,016.033c ayaṃ ca janmamaraṇe vidadhyāt sarvajantuṣu 13,016.034a ayaṃ ca siddhikāmānām ṛṣīṇāṃ siddhidaḥ prabhuḥ 13,016.034c ayaṃ ca mokṣakāmānāṃ dvijānāṃ mokṣadaḥ prabhuḥ 13,016.035a bhūr ādyān sarvabhuvanān utpādya sadivaukasaḥ 13,016.035c vibharti devas tanubhir aṣṭābhiś ca dadāti ca 13,016.036a ataḥ pravartate sarvam asmin sarvaṃ pratiṣṭhitam 13,016.036c asmiṃś ca pralayaṃ yāti ayam ekaḥ sanātanaḥ 13,016.037a ayaṃ sa satyakāmānāṃ satyalokaḥ paraḥ satām 13,016.037c apavargaś ca muktānāṃ kaivalyaṃ cātmavādinām 13,016.038a ayaṃ brahmādibhiḥ siddhair guhāyāṃ gopitaḥ prabhuḥ 13,016.038c devāsuramanuṣyāṇāṃ na prakāśo bhaved iti 13,016.039a taṃ tvāṃ devāsuranarās tattvena na vidur bhavam 13,016.039c mohitāḥ khalv anenaiva hṛcchayena praveśitāḥ 13,016.040a ye cainaṃ saṃprapadyante bhaktiyogena bhārata 13,016.040c teṣām evātmanātmānaṃ darśayaty eṣa hṛcchayaḥ 13,016.041a yaṃ jñātvā na punarjanma maraṇaṃ cāpi vidyate 13,016.041c yaṃ viditvā paraṃ vedyaṃ veditavyaṃ na vidyate 13,016.042a yaṃ labdhvā paramaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ punaḥ 13,016.042c prāṇasūkṣmāṃ parāṃ prāptim āgacchaty akṣayāvahām 13,016.043a yaṃ sāṃkhyā guṇatattvajñāḥ sāṃkhyaśāstraviśāradāḥ 13,016.043c sūkṣmajñānaratāḥ pūrvaṃ jñātvā mucyanti bandhanaiḥ 13,016.044a yaṃ ca vedavido vedyaṃ vedānteṣu pratiṣṭhitam 13,016.044c prāṇāyāmaparā nityaṃ yaṃ viśanti japanti ca 13,016.044d*0152_01 oṃkāraratham āruhya te viśanti maheśvaram 13,016.045a ayaṃ sa devayānānām ādityo dvāram ucyate 13,016.045c ayaṃ ca pitṛyānānāṃ candramā dvāram ucyate 13,016.046a eṣa kālagatiś citrā saṃvatsarayugādiṣu 13,016.046c bhāvābhāvau tadātve ca ayane dakṣiṇottare 13,016.047a evaṃ prajāpatiḥ pūrvam ārādhya bahubhiḥ stavaiḥ 13,016.047c varayām āsa putratve nīlalohitasaṃjñitam 13,016.048a ṛgbhir yam anuśaṃsanti tantre karmaṇi bahvṛcaḥ 13,016.048c yajurbhir yaṃ tridhā vedyaṃ juhvaty adhvaryavo 'dhvare 13,016.049a sāmabhir yaṃ ca gāyanti sāmagāḥ śuddhabuddhayaḥ 13,016.049b*0153_01 ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma stuvanty ātharvaṇā dvijāḥ 13,016.049c yajñasya paramā yoniḥ patiś cāyaṃ paraḥ smṛtaḥ 13,016.050a rātryahaḥśrotranayanaḥ pakṣamāsaśirobhujaḥ 13,016.050c ṛtuvīryas tapodhairyo hy abdaguhyorupādavān 13,016.051a mṛtyur yamo hutāśaś ca kālaḥ saṃhāravegavān 13,016.051c kālasya paramā yoniḥ kālaś cāyaṃ sanātanaḥ 13,016.052a candrādityau sanakṣatrau sagrahau saha vāyunā 13,016.052c dhruvaḥ saptarṣayaś caiva bhuvanāḥ sapta eva ca 13,016.053a pradhānaṃ mahad avyaktaṃ viśeṣāntaṃ savaikṛtam 13,016.053c brahmādi stambaparyantaṃ bhūtādi sad asac ca yat 13,016.054a aṣṭau prakṛtayaś caiva prakṛtibhyaś ca yat param 13,016.054c asya devasya yad bhāgaṃ kṛtsnaṃ saṃparivartate 13,016.055a etat paramam ānandaṃ yat tac chāśvatam eva ca 13,016.055c eṣā gatir viraktānām eṣa bhāvaḥ paraḥ satām 13,016.056a etat padam anudvignam etad brahma sanātanam 13,016.056c śāstravedāṅgaviduṣām etad dhyānaṃ paraṃ padam 13,016.057a iyaṃ sā paramā kāṣṭhā iyaṃ sā paramā kalā 13,016.057c iyaṃ sā paramā siddhir iyaṃ sā paramā gatiḥ 13,016.058a iyaṃ sā paramā śāntir iyaṃ sā nirvṛtiḥ parā 13,016.058c yaṃ prāpya kṛtakṛtyāḥ sma ity amanyanta vedhasaḥ 13,016.059a iyaṃ tuṣṭir iyaṃ siddhir iyaṃ śrutir iyaṃ smṛtiḥ 13,016.059c adhyātmagatiniṣṭhānāṃ viduṣāṃ prāptir avyayā 13,016.060a yajatāṃ yajñakāmānāṃ yajñair vipuladakṣiṇaiḥ 13,016.060c yā gatir daivatair divyā sā gatis tvaṃ sanātana 13,016.061a japyahomavrataiḥ kṛcchrair niyamair dehapātanaiḥ 13,016.061c tapyatāṃ yā gatir deva vairāje sā gatir bhavān 13,016.062a karmanyāsakṛtānāṃ ca viraktānāṃ tatas tataḥ 13,016.062c yā gatir brahmabhavane sā gatis tvaṃ sanātana 13,016.063a apunarmārakāmānāṃ vairāgye vartatāṃ pare 13,016.063c vikṛtīnāṃ layānāṃ ca sā gatis tvaṃ sanātana 13,016.064a jñānavijñānaniṣṭhānāṃ nirupākhyā nirañjanā 13,016.064c kaivalyā yā gatir deva paramā sā gatir bhavān 13,016.065a vedaśāstrapurāṇoktāḥ pañcaitā gatayaḥ smṛtāḥ 13,016.065c tvatprasādād dhi labhyante na labhyante 'nyathā vibho 13,016.066a iti taṇḍis tapoyogāt tuṣṭāveśānam avyayam 13,016.066c jagau ca paramaṃ brahma yat purā lokakṛj jagau 13,016.066d*0154_00 upamanyur uvāca 13,016.066d*0154_01 evaṃ stuto mahādevas taṇḍinā brahmavādinā 13,016.066d*0154_02 uvāca bhagavān deva umayā sahitaḥ prabhuḥ 13,016.067a brahmā śatakratur viṣṇur viśvedevā maharṣayaḥ 13,016.067c na vidus tvām iti tatas tuṣṭaḥ provāca taṃ śivaḥ 13,016.068a akṣayaś cāvyayaś caiva bhavitā duḥkhavarjitaḥ 13,016.068c yaśasvī tejasā yukto divyajñānasamanvitaḥ 13,016.069a ṛṣīṇām abhigamyaś ca sūtrakartā sutas tava 13,016.069c matprasādād dvijaśreṣṭha bhaviṣyati na saṃśayaḥ 13,016.070a kaṃ vā kāmaṃ dadāmy adya brūhi yad vatsa kāṅkṣase 13,016.070c prāñjaliḥ sa uvācedaṃ tvayi bhaktir dṛḍhāstu me 13,016.071a evaṃ dattvā varaṃ devo vandyamānaḥ surarṣibhiḥ 13,016.071c stūyamānaś ca vibudhais tatraivāntaradhīyata 13,016.072a antarhite bhagavati sānuge yādaveśvara 13,016.072c ṛṣir āśramam āgamya mamaitat proktavān iha 13,016.073a yāni ca prathitāny ādau taṇḍir ākhyātavān mama 13,016.073c nāmāni mānavaśreṣṭha tāni tvaṃ śṛṇu siddhaye 13,016.074a daśa nāmasahasrāṇi vedeṣv āha pitāmahaḥ 13,016.074c śarvasya śāstreṣu tathā daśa nāmaśatāni vai 13,016.075a guhyānīmāni nāmāni taṇḍir bhagavato 'cyuta 13,016.075c devaprasādād deveśa purā prāha mahātmane 13,017.001 vāsudeva uvāca 13,017.001a tataḥ sa prayato bhūtvā mama tāta yudhiṣṭhira 13,017.001c prāñjaliḥ prāha viprarṣir nāmasaṃhāram āditaḥ 13,017.002 upamanyur uvāca 13,017.002a brahmaproktair ṛṣiproktair vedavedāṅgasaṃbhavaiḥ 13,017.002c sarvalokeṣu vikhyātaiḥ sthāṇuṃ stoṣyāmi nāmabhiḥ 13,017.003a mahadbhir vihitaiḥ satyaiḥ siddhaiḥ sarvārthasādhakaiḥ 13,017.003c ṛṣiṇā taṇḍinā bhaktyā kṛtair devakṛtātmanā 13,017.004a yathoktair lokavikhyātair munibhis tattvadarśibhiḥ 13,017.004c pravaraṃ prathamaṃ svargyaṃ sarvabhūtahitaṃ śubham 13,017.004e śrutaiḥ sarvatra jagati brahmalokāvatāritaiḥ 13,017.005a yat tad rahasyaṃ paramaṃ brahmaproktaṃ sanātanam 13,017.005c vakṣye yadukulaśreṣṭha śṛṇuṣvāvahito mama 13,017.006a paratvena bhavaṃ devaṃ bhaktas tvaṃ parameśvaram 13,017.006c tena te śrāvayiṣyāmi yat tad brahma sanātanam 13,017.007a na śakyaṃ vistarāt kṛtsnaṃ vaktuṃ śarvasya kena cit 13,017.007c yuktenāpi vibhūtīnām api varṣaśatair api 13,017.008a yasyādir madhyam antaś ca surair api na gamyate 13,017.008c kas tasya śaknuyād vaktuṃ guṇān kārtsnyena mādhava 13,017.009a kiṃ tu devasya mahataḥ saṃkṣiptārthapadākṣaram 13,017.009c śaktitaś caritaṃ vakṣye prasādāt tasya caiva hi 13,017.010a aprāpyeha tato 'nujñāṃ na śakyaḥ stotum īśvaraḥ 13,017.010c yadā tenābhyanujñātaḥ stuvaty eva sadā bhavam 13,017.011a anādinidhanasyāhaṃ sarvayoner mahātmanaḥ 13,017.011c nāmnāṃ kaṃ cit samuddeśaṃ vakṣye hy avyaktayoninaḥ 13,017.012a varadasya vareṇyasya viśvarūpasya dhīmataḥ 13,017.012c śṛṇu nāmasamuddeśaṃ yad uktaṃ padmayoninā 13,017.013a daśa nāmasahasrāṇi yāny āha prapitāmahaḥ 13,017.013c tāni nirmathya manasā dadhno ghṛtam ivoddhṛtam 13,017.014a gireḥ sāraṃ yathā hema puṣpāt sāraṃ yathā madhu 13,017.014c ghṛtāt sāraṃ yathā maṇḍas tathaitat sāram uddhṛtam 13,017.015a sarvapāpmāpaham idaṃ caturvedasamanvitam 13,017.015c prayatnenādhigantavyaṃ dhāryaṃ ca prayatātmanā 13,017.015e śāntikaṃ pauṣṭikaṃ caiva rakṣoghnaṃ pāvanaṃ mahat 13,017.016a idaṃ bhaktāya dātavyaṃ śraddadhānāstikāya ca 13,017.016c nāśraddadhānarūpāya nāstikāyājitātmane 13,017.017a yaś cābhyasūyate devaṃ bhūtātmānaṃ pinākinam 13,017.017c sa kṛṣṇa narakaṃ yāti saha pūrvaiḥ sahānugaiḥ 13,017.018a idaṃ dhyānam idaṃ yogam idaṃ dhyeyam anuttamam 13,017.018c idaṃ japyam idaṃ jñānaṃ rahasyam idam uttamam 13,017.018e idaṃ jñātvāntakāle 'pi gacched dhi paramāṃ gatim 13,017.019a pavitraṃ maṅgalaṃ puṇyaṃ kalyāṇam idam uttamam 13,017.019c nigadiṣye mahābāho stavānām uttamaṃ stavam 13,017.020a idaṃ brahmā purā kṛtvā sarvalokapitāmahaḥ 13,017.020c sarvastavānāṃ divyānāṃ rājatve samakalpayat 13,017.021a tadāprabhṛti caivāyam īśvarasya mahātmanaḥ 13,017.021c stavarājeti vikhyāto jagaty amarapūjitaḥ 13,017.021e brahmalokād ayaṃ caiva stavarājo 'vatāritaḥ 13,017.022a yasmāt taṇḍiḥ purā prāha tena taṇḍikṛto 'bhavat 13,017.022c svargāc caivātra bhūlokaṃ taṇḍinā hy avatāritaḥ 13,017.023a sarvamaṅgalamaṅgalyaṃ sarvapāpapraṇāśanam 13,017.023c nigadiṣye mahābāho stavānām uttamaṃ stavam 13,017.024a brahmaṇām api yad brahma parāṇām api yat param 13,017.024c tejasām api yat tejas tapasām api yat tapaḥ 13,017.025a śāntīnām api yā śāntir dyutīnām api yā dyutiḥ 13,017.025c dāntānām api yo dānto dhīmatām api yā ca dhīḥ 13,017.026a devānām api yo devo munīnām api yo muniḥ 13,017.026c yajñānām api yo yajñaḥ śivānām api yaḥ śivaḥ 13,017.027a rudrāṇām api yo rudraḥ prabhuḥ prabhavatām api 13,017.027c yoginām api yo yogī kāraṇānāṃ ca kāraṇam 13,017.028a yato lokāḥ saṃbhavanti na bhavanti yataḥ punaḥ 13,017.028c sarvabhūtātmabhūtasya harasyāmitatejasaḥ 13,017.029a aṣṭottarasahasraṃ tu nāmnāṃ śarvasya me śṛṇu 13,017.029c yac chrutvā manujaśreṣṭha sarvān kāmān avāpsyasi 13,017.030a sthiraḥ sthāṇuḥ prabhur bhānuḥ pravaro varado varaḥ 13,017.030c sarvātmā sarvavikhyātaḥ sarvaḥ sarvakaro bhavaḥ 13,017.031a jaṭī carmī śikhaṇḍī ca sarvāṅgaḥ sarvabhāvanaḥ 13,017.031c hariś ca hariṇākṣaś ca sarvabhūtaharaḥ prabhuḥ 13,017.031d*0155_01 mahāroṣo mahārūpo makhas tribhuvaneśvaraḥ 13,017.031d*0155_02 satyaḥ satyāśrayaḥ siddhaś caṇḍāṃśuḥ sarpakuṇḍalaḥ 13,017.031d*0155_03 vṛṣaś ca vṛṣarūpaś ca vṛṣastho vṛṣabhākṣagaḥ 13,017.031d*0155_04 bhīmaś ca śitikaṇṭhaś ca śivaḥ śvetaḥ śivottamaḥ 13,017.031d*0155_05 niṣaṅgī śitikeśaś ca ditipo nīlalohitaḥ 13,017.031d*0155_06 śarabhaḥ śaṅkukarṇaś ca vilāso viśvakartṛkaḥ 13,017.031d*0155_07 paraḥ pāśupato bhadro nīlagrīvo vibhīṣaṇaḥ 13,017.031d*0155_08 gaṅgādharaḥ pṛthuś caiva janeśvarakuleśvaraḥ 13,017.031d*0155_09 uttamastrīsahāyaś ca madhuvindo mahāgrahaḥ 13,017.031d*0155_10 divyaḥ sūkṣmaḥ parāgaś ca vīrabhadro vibhinnagaḥ 13,017.031d*0155_11 śivaḥ śaṃbhur bhuvo bhartā śrīkaṇṭhas tridaśārcitaḥ 13,017.031d*0155_12 kravyādaḥ kīrtimān krīḍī kālāgniḥ kāryakāraṇaḥ 13,017.031d*0155_13 aṇḍaś ca bahiraṇḍaś ca virāḍbhūto viśeṣakṛt 13,017.031d*0155_14 hiraṇyagarbhahetuś ca bahirbhūtaḥ prayojakaḥ 13,017.031d*0155_15 jāgratsvapnasuṣuptiś ca turīyaś ca vidhūtanaḥ 13,017.031d*0155_16 manobuddhir ahaṃkāro vyaktāntaḥkaraṇātmakaḥ 13,017.031d*0155_17 viśado vikramaś caiva viśvo viśvasya saṃgrahaḥ 13,017.031d*0155_18 arūpaś caṇḍarūpaś ca vajrahastaḥ puraṃdaraḥ 13,017.031d*0155_19 jātavedāś ca jāgartir viśvāvāso vināyakaḥ 13,017.031d*0155_20 ājānur vainateyaś ca viśvakarmā vicakṣaṇaḥ 13,017.031d*0155_21 hiraṇyākṣaḥ sukeśaś ca ṛkṣaḥ kakṣataras tamaḥ 13,017.031d*0155_22 vṛṣo vṛṣāḍhyo vṛṣado vṛṣaparvā prajāharaḥ 13,017.032a pravṛttiś ca nivṛttiś ca niyataḥ śāśvato dhruvaḥ 13,017.032c śmaśānacārī bhagavān khacaro gocaro 'rdanaḥ 13,017.033a abhivādyo mahākarmā tapasvī bhūtabhāvanaḥ 13,017.033c unmattaveśapracchannaḥ sarvalokaprajāpatiḥ 13,017.034a mahārūpo mahākāyaḥ sarvarūpo mahāyaśāḥ 13,017.034c mahātmā sarvabhūtaś ca virūpo vāmano manuḥ 13,017.035a lokapālo 'ntarhitātmā prasādo hayagardabhiḥ 13,017.035c pavitraś ca mahāṃś caiva niyamo niyamāśrayaḥ 13,017.036a sarvakarmā svayaṃbhūś ca ādir ādikaro nidhiḥ 13,017.036c sahasrākṣo virūpākṣaḥ somo nakṣatrasādhakaḥ 13,017.037a candrasūryagatiḥ ketur graho grahapatir varaḥ 13,017.037c adrir adryālayaḥ kartā mṛgabāṇārpaṇo 'naghaḥ 13,017.038a mahātapā ghoratapā adīno dīnasādhakaḥ 13,017.038c saṃvatsarakaro mantraḥ pramāṇaṃ paramaṃ tapaḥ 13,017.039a yogī yojyo mahābījo mahāretā mahātapāḥ 13,017.039c suvarṇaretāḥ sarvajñaḥ subījo vṛṣavāhanaḥ 13,017.040a daśabāhus tv animiṣo nīlakaṇṭha umāpatiḥ 13,017.040c viśvarūpaḥ svayaṃśreṣṭho balavīro balo gaṇaḥ 13,017.041a gaṇakartā gaṇapatir digvāsāḥ kāmya eva ca 13,017.041c pavitraṃ paramaṃ mantraḥ sarvabhāvakaro haraḥ 13,017.042a kamaṇḍaludharo dhanvī bāṇahastaḥ kapālavān 13,017.042c aśanī śataghnī khaḍgī paṭṭiśī cāyudhī mahān 13,017.043a sruvahastaḥ surūpaś ca tejas tejaskaro nidhiḥ 13,017.043c uṣṇīṣī ca suvaktraś ca udagro vinatas tathā 13,017.044a dīrghaś ca harikeśaś ca sutīrthaḥ kṛṣṇa eva ca 13,017.044c sṛgālarūpaḥ sarvārtho muṇḍaḥ kuṇḍī kamaṇḍaluḥ 13,017.045a ajaś ca mṛgarūpaś ca gandhadhārī kapardy api 13,017.045c ūrdhvaretā ūrdhvaliṅga ūrdhvaśāyī nabhastalaḥ 13,017.046a trijaṭaś cīravāsāś ca rudraḥ senāpatir vibhuḥ 13,017.046c ahaścaro 'tha naktaṃ ca tigmamanyuḥ suvarcasaḥ 13,017.047a gajahā daityahā loko lokadhātā guṇākaraḥ 13,017.047c siṃhaśārdūlarūpaś ca ārdracarmāmbarāvṛtaḥ 13,017.048a kālayogī mahānādaḥ sarvavāsaś catuṣpathaḥ 13,017.048c niśācaraḥ pretacārī bhūtacārī maheśvaraḥ 13,017.049a bahubhūto bahudhanaḥ sarvādhāro 'mito gatiḥ 13,017.049c nṛtyapriyo nityanarto nartakaḥ sarvalāsakaḥ 13,017.049d*0156_01 sakārmuko mahābāhur mahāghoro mahātapāḥ 13,017.050a ghoro mahātapāḥ pāśo nityo giricaro nabhaḥ 13,017.050c sahasrahasto vijayo vyavasāyo hy aninditaḥ 13,017.051a amarṣaṇo marṣaṇātmā yajñahā kāmanāśanaḥ 13,017.051c dakṣayajñāpahārī ca susaho madhyamas tathā 13,017.052a tejopahārī balahā mudito 'rtho jito varaḥ 13,017.052b*0157_01 gambhīraghoṣo yogātmā yajñahā kāmanāśanaḥ 13,017.052c gambhīraghoṣo gambhīro gambhīrabalavāhanaḥ 13,017.053a nyagrodharūpo nyagrodho vṛkṣakarṇasthitir vibhuḥ 13,017.053b*0158_01 sutīkṣṇadaśanaś caiva mahākāyo mahānanaḥ 13,017.053b*0158_02 viṣvakseno harir yajñaḥ saṃyugāpīḍavāhanaḥ 13,017.053c tīkṣṇatāpaś ca haryaśvaḥ sahāyaḥ karmakālavit 13,017.054a viṣṇuprasādito yajñaḥ samudro vaḍavāmukhaḥ 13,017.054c hutāśanasahāyaś ca praśāntātmā hutāśanaḥ 13,017.055a ugratejā mahātejā jayo vijayakālavit 13,017.055c jyotiṣām ayanaṃ siddhiḥ saṃdhir vigraha eva ca 13,017.056a śikhī daṇḍī jaṭī jvālī mūrtijo mūrdhago balī 13,017.056c vaiṇavī paṇavī tālī kālaḥ kālakaṭaṃkaṭaḥ 13,017.057a nakṣatravigrahavidhir guṇavṛddhir layo 'gamaḥ 13,017.057c prajāpatir diśābāhur vibhāgaḥ sarvatomukhaḥ 13,017.058a vimocanaḥ suragaṇo hiraṇyakavacodbhavaḥ 13,017.058c meḍhrajo balacārī ca mahācārī stutas tathā 13,017.058d*0159_01 vīṇī ca paṇavī tālī nālī kaṭikaṭus tathā 13,017.059a sarvatūryaninādī ca sarvavādyaparigrahaḥ 13,017.059c vyālarūpo bilāvāsī hemamālī taraṃgavit 13,017.060a tridaśas trikāladhṛk karmasarvabandhavimocanaḥ 13,017.060c bandhanas tv asurendrāṇāṃ yudhi śatruvināśanaḥ 13,017.061a sāṃkhyaprasādo durvāsāḥ sarvasādhuniṣevitaḥ 13,017.061c praskandano vibhāgaś ca atulyo yajñabhāgavit 13,017.061d*0160_01 praskando 'py avibhāvaś ca tulyo yajñavibhāgavit 13,017.062a sarvāvāsaḥ sarvacārī durvāsā vāsavo 'maraḥ 13,017.062c hemo hemakaro yajñaḥ sarvadhārī dharottamaḥ 13,017.063a lohitākṣo mahākṣaś ca vijayākṣo viśāradaḥ 13,017.063c saṃgraho nigrahaḥ kartā sarpacīranivāsanaḥ 13,017.064a mukhyo 'mukhyaś ca dehaś ca deharddhiḥ sarvakāmadaḥ 13,017.064c sarvakālaprasādaś ca subalo balarūpadhṛk 13,017.064d*0161_01 sarvakāmavaraś caiva sarvadā sarvatomukhaḥ 13,017.065a ākāśanidhirūpaś ca nipātī uragaḥ khagaḥ 13,017.065b*0162_01 bhikṣuś ca bhikṣurūpaś ca raudrarūpo 'ṅgirāḥ khagaḥ 13,017.065c raudrarūpo 'ṃśur ādityo vasuraśmiḥ suvarcasī 13,017.066a vasuvego mahāvego manovego niśācaraḥ 13,017.066b*0163_01 vasuraśmiḥ suvarcasvī vasuvego mahābalaḥ 13,017.066b*0163_02 manovego niśācāraḥ sarvalokasukhapradaḥ 13,017.066c sarvāvāsī śriyāvāsī upadeśakaro haraḥ 13,017.067a munir ātmapatir loke saṃbhojyaś ca sahasradaḥ 13,017.067c pakṣī ca pakṣirūpī ca atidīpto viśāṃ patiḥ 13,017.068a unmādo madanākāro arthārthakararomaśaḥ 13,017.068c vāmadevaś ca vāmaś ca prāgdakṣiṇyaś ca vāmanaḥ 13,017.068d*0164_01 samīro damanākāro hy artho hy arthakaro vaśaḥ 13,017.068d*0164_02 vāsudevaś ca devaś ca vāmadevaś ca vāmanaḥ 13,017.069a siddhayogāpahārī ca siddhaḥ sarvārthasādhakaḥ 13,017.069c bhikṣuś ca bhikṣurūpaś ca viṣāṇī mṛdur avyayaḥ 13,017.070a mahāseno viśākhaś ca ṣaṣṭibhāgo gavāṃ patiḥ 13,017.070c vajrahastaś ca viṣkambhī camūstambhana eva ca 13,017.071a ṛtur ṛtukaraḥ kālo madhur madhukaro 'calaḥ 13,017.071c vānaspatyo vājaseno nityam āśramapūjitaḥ 13,017.072a brahmacārī lokacārī sarvacārī sucāravit 13,017.072c īśāna īśvaraḥ kālo niśācārī pinākadhṛk 13,017.072d*0165_01 nimittastho nimittaṃ ca nandir nandikaro hariḥ 13,017.073a nandīśvaraś ca nandī ca nandano nandivardhanaḥ 13,017.073c bhagasyākṣinihantā ca kālo brahmavidāṃ varaḥ 13,017.074a caturmukho mahāliṅgaś cāruliṅgas tathaiva ca 13,017.074c liṅgādhyakṣaḥ surādhyakṣo lokādhyakṣo yugāvahaḥ 13,017.075a bījādhyakṣo bījakartā adhyātmānugato balaḥ 13,017.075c itihāsakaraḥ kalpo gautamo 'tha jaleśvaraḥ 13,017.076a dambho hy adambho vaidambho vaśyo vaśyakaraḥ kaviḥ 13,017.076c lokakartā paśupatir mahākartā mahauṣadhiḥ 13,017.077a akṣaraṃ paramaṃ brahma balavāñ śakra eva ca 13,017.077b*0166_01 vajrahastaḥ pratiṣṭambhī camūruḥ stena eva ca 13,017.077c nītir hy anītiḥ śuddhātmā śuddho mānyo manogatiḥ 13,017.077d*0167_01 nityo hy anīśaḥ śuddhātmā śuddho māno gatir haviḥ 13,017.078a bahuprasādaḥ svapano darpaṇo 'tha tv amitrajit 13,017.078c vedakāraḥ sūtrakāro vidvān samaramardanaḥ 13,017.079a mahāmeghanivāsī ca mahāghoro vaśīkaraḥ 13,017.079c agnijvālo mahājvālo atidhūmro huto haviḥ 13,017.080a vṛṣaṇaḥ śaṃkaro nityo varcasvī dhūmaketanaḥ 13,017.080c nīlas tathāṅgalubdhaś ca śobhano niravagrahaḥ 13,017.081a svastidaḥ svastibhāvaś ca bhāgī bhāgakaro laghuḥ 13,017.081c utsaṅgaś ca mahāṅgaś ca mahāgarbhaḥ paro yuvā 13,017.082a kṛṣṇavarṇaḥ suvarṇaś ca indriyaḥ sarvadehinām 13,017.082c mahāpādo mahāhasto mahākāyo mahāyaśāḥ 13,017.083a mahāmūrdhā mahāmātro mahānetro digālayaḥ 13,017.083c mahādanto mahākarṇo mahāmeḍhro mahāhanuḥ 13,017.084a mahānāso mahākambur mahāgrīvaḥ śmaśānadhṛk 13,017.084c mahāvakṣā mahorasko antarātmā mṛgālayaḥ 13,017.084d*0168_01 mahākaṭir mahāgrīvo mahābāhur mahākaraḥ 13,017.085a lambano lambitoṣṭhaś ca mahāmāyaḥ payonidhiḥ 13,017.085b*0169_01 lambamāno lambitoṣṭhaś caladgāmī yaśonidhiḥ 13,017.085c mahādanto mahādaṃṣṭro mahājihvo mahāmukhaḥ 13,017.086a mahānakho mahāromā mahākeśo mahājaṭaḥ 13,017.086c asapatnaḥ prasādaś ca pratyayo girisādhanaḥ 13,017.087a snehano 'snehanaś caiva ajitaś ca mahāmuniḥ 13,017.087c vṛkṣākāro vṛkṣaketur analo vāyuvāhanaḥ 13,017.088a maṇḍalī merudhāmā ca devadānavadarpahā 13,017.088c atharvaśīrṣaḥ sāmāsya ṛksahasrāmitekṣaṇaḥ 13,017.089a yajuḥpādabhujo guhyaḥ prakāśo jaṅgamas tathā 13,017.089c amoghārthaḥ prasādaś ca abhigamyaḥ sudarśanaḥ 13,017.090a upahārapriyaḥ śarvaḥ kanakaḥ kāñcanaḥ sthiraḥ 13,017.090c nābhir nandikaro bhāvyaḥ puṣkarasthapatiḥ sthiraḥ 13,017.091a dvādaśas trāsanaś cādyo yajño yajñasamāhitaḥ 13,017.091c naktaṃ kaliś ca kālaś ca makaraḥ kālapūjitaḥ 13,017.092a sagaṇo gaṇakāraś ca bhūtabhāvanasārathiḥ 13,017.092c bhasmaśāyī bhasmagoptā bhasmabhūtas tarur gaṇaḥ 13,017.093a agaṇaś caiva lopaś ca mahātmā sarvapūjitaḥ 13,017.093c śaṅkus triśaṅkuḥ saṃpannaḥ śucir bhūtaniṣevitaḥ 13,017.094a āśramasthaḥ kapotastho viśvakarmā patir varaḥ 13,017.094c śākho viśākhas tāmroṣṭho hy ambujālaḥ suniścayaḥ 13,017.095a kapilo 'kapilaḥ śūra āyuś caiva paro 'paraḥ 13,017.095c gandharvo hy aditis tārkṣyaḥ suvijñeyaḥ susārathiḥ 13,017.096a paraśvadhāyudho deva arthakārī subāndhavaḥ 13,017.096c tumbavīṇī mahākopa ūrdhvaretā jaleśayaḥ 13,017.097a ugro vaṃśakaro vaṃśo vaṃśanādo hy aninditaḥ 13,017.097c sarvāṅgarūpo māyāvī suhṛdo hy anilo 'nalaḥ 13,017.098a bandhano bandhakartā ca subandhanavimocanaḥ 13,017.098c sa yajñāriḥ sa kāmārir mahādaṃṣṭro mahāyudhaḥ 13,017.098c*0170_01 māyāvī sarvakāmakṛt 13,017.098c*0170_02 mahādayāḷur mantavyo 13,017.099a bāhus tv aninditaḥ śarvaḥ śaṃkaraḥ śaṃkaro 'dhanaḥ 13,017.099c amareśo mahādevo viśvadevaḥ surārihā 13,017.100a ahirbudhno nirṛtiś ca cekitāno haris tathā 13,017.100c ajaikapāc ca kāpālī triśaṅkur ajitaḥ śivaḥ 13,017.101a dhanvantarir dhūmaketuḥ skando vaiśravaṇas tathā 13,017.101c dhātā śakraś ca viṣṇuś ca mitras tvaṣṭā dhruvo dharaḥ 13,017.102a prabhāvaḥ sarvago vāyur aryamā savitā raviḥ 13,017.102c udagraś ca vidhātā ca māndhātā bhūtabhāvanaḥ 13,017.103a ratitīrthaś ca vāgmī ca sarvakāmaguṇāvahaḥ 13,017.103c padmagarbho mahāgarbhaś candravaktro manoramaḥ 13,017.104a balavāṃś copaśāntaś ca purāṇaḥ puṇyacañcurī 13,017.104c kurukartā kālarūpī kurubhūto maheśvaraḥ 13,017.105a sarvāśayo darbhaśāyī sarveṣāṃ prāṇināṃ patiḥ 13,017.105c devadevamukho 'saktaḥ sad asat sarvaratnavit 13,017.106a kailāsaśikharāvāsī himavadgirisaṃśrayaḥ 13,017.106c kūlahārī kūlakartā bahuvidyo bahupradaḥ 13,017.107a vaṇijo vardhano vṛkṣo nakulaś candanaś chadaḥ 13,017.107c sāragrīvo mahājatrur alolaś ca mahauṣadhaḥ 13,017.107d*0171_01 prāṇeśo bandhakī vṛkṣo nakulaś cādrikas tathā 13,017.107d*0171_02 hrasvagrīvo mahājānur alolaś ca mahauṣadhiḥ 13,017.108a siddhārthakārī siddhārthaś chandovyākaraṇottaraḥ 13,017.108c siṃhanādaḥ siṃhadaṃṣṭraḥ siṃhagaḥ siṃhavāhanaḥ 13,017.109a prabhāvātmā jagatkālas tālo lokahitas taruḥ 13,017.109c sāraṅgo navacakrāṅgaḥ ketumālī sabhāvanaḥ 13,017.110a bhūtālayo bhūtapatir ahorātram aninditaḥ 13,017.110c vāhitā sarvabhūtānāṃ nilayaś ca vibhur bhavaḥ 13,017.110d*0172_01 bhūtālayo bhūtapatir ahorātro malo 'malaḥ 13,017.110d*0172_02 vasubhṛt sarvabhūtātmā niścalaḥ suvidur budhaḥ 13,017.110d*0172_03 asuhṛt sarvabhūtānāṃ niścalaś calavid budhaḥ 13,017.111a amoghaḥ saṃyato hy aśvo bhojanaḥ prāṇadhāraṇaḥ 13,017.111c dhṛtimān matimān dakṣaḥ satkṛtaś ca yugādhipaḥ 13,017.112a gopālir gopatir grāmo gocarmavasano haraḥ 13,017.112c hiraṇyabāhuś ca tathā guhāpālaḥ praveśinām 13,017.113a pratiṣṭhāyī mahāharṣo jitakāmo jitendriyaḥ 13,017.113c gandhāraś ca surālaś ca tapaḥkarmaratir dhanuḥ 13,017.114a mahāgīto mahānṛtto hy apsarogaṇasevitaḥ 13,017.114c mahāketur dhanur dhātur naikasānucaraś calaḥ 13,017.115a āvedanīya āveśaḥ sarvagandhasukhāvahaḥ 13,017.115c toraṇas tāraṇo vāyuḥ paridhāvati caikataḥ 13,017.116a saṃyogo vardhano vṛddho mahāvṛddho gaṇādhipaḥ 13,017.116c nitya ātmasahāyaś ca devāsurapatiḥ patiḥ 13,017.117a yuktaś ca yuktabāhuś ca dvividhaś ca suparvaṇaḥ 13,017.117c āṣāḍhaś ca suṣāḍhaś ca dhruvo harihaṇo haraḥ 13,017.118a vapur āvartamānebhyo vasuśreṣṭho mahāpathaḥ 13,017.118c śirohārī vimarṣaś ca sarvalakṣaṇabhūṣitaḥ 13,017.119a akṣaś ca rathayogī ca sarvayogī mahābalaḥ 13,017.119c samāmnāyo 'samāmnāyas tīrthadevo mahārathaḥ 13,017.120a nirjīvo jīvano mantraḥ śubhākṣo bahukarkaśaḥ 13,017.120c ratnaprabhūto raktāṅgo mahārṇavanipānavit 13,017.121a mūlo viśālo hy amṛto vyaktāvyaktas taponidhiḥ 13,017.121c ārohaṇo nirohaś ca śailahārī mahātapāḥ 13,017.122a senākalpo mahākalpo yugāyugakaro hariḥ 13,017.122c yugarūpo mahārūpaḥ pavano gahano nagaḥ 13,017.123a nyāyanirvāpaṇaḥ pādaḥ paṇḍito hy acalopamaḥ 13,017.123c bahumālo mahāmālaḥ sumālo bahulocanaḥ 13,017.124a vistāro lavaṇaḥ kūpaḥ kusumaḥ saphalodayaḥ 13,017.124c vṛṣabho vṛṣabhāṅkāṅgo maṇibilvo jaṭādharaḥ 13,017.125a indur visargaḥ sumukhaḥ suraḥ sarvāyudhaḥ sahaḥ 13,017.125c nivedanaḥ sudhājātaḥ sugandhāro mahādhanuḥ 13,017.125d*0173_01 śirodharo 'bhimarśanaḥ sarvalakṣaṇabhūṣitaḥ 13,017.125d*0174_01 girāvāso visargaś ca sarvalakṣaṇalakṣavit 13,017.126a gandhamālī ca bhagavān utthānaḥ sarvakarmaṇām 13,017.126c manthāno bahulo bāhuḥ sakalaḥ sarvalocanaḥ 13,017.127a tarastālī karastālī ūrdhvasaṃhanano vahaḥ 13,017.127c chatraṃ succhatro vikhyātaḥ sarvalokāśrayo mahān 13,017.128a muṇḍo virūpo vikṛto daṇḍimuṇḍo vikurvaṇaḥ 13,017.128c haryakṣaḥ kakubho vajrī dīptajihvaḥ sahasrapāt 13,017.129a sahasramūrdhā devendraḥ sarvadevamayo guruḥ 13,017.129c sahasrabāhuḥ sarvāṅgaḥ śaraṇyaḥ sarvalokakṛt 13,017.130a pavitraṃ trimadhur mantraḥ kaniṣṭhaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ 13,017.130c brahmadaṇḍavinirmātā śataghnī śatapāśadhṛk 13,017.131a padmagarbho mahāgarbho brahmagarbho jalodbhavaḥ 13,017.131c gabhastir brahmakṛd brahmā brahmavid brāhmaṇo gatiḥ 13,017.132a anantarūpo naikātmā tigmatejāḥ svayaṃbhuvaḥ 13,017.132c ūrdhvagātmā paśupatir vātaraṃhā manojavaḥ 13,017.133a candanī padmamālāgryaḥ surabhyuttaraṇo naraḥ 13,017.133c karṇikāramahāsragvī nīlamauliḥ pinākadhṛk 13,017.134a umāpatir umākānto jāhnavīdhṛg umādhavaḥ 13,017.134c varo varāho varado vareśaḥ sumahāsvanaḥ 13,017.135a mahāprasādo damanaḥ śatruhā śvetapiṅgalaḥ 13,017.135c prītātmā prayatātmā ca saṃyatātmā pradhānadhṛk 13,017.136a sarvapārśvasutas tārkṣyo dharmasādhāraṇo varaḥ 13,017.136c carācarātmā sūkṣmātmā suvṛṣo govṛṣeśvaraḥ 13,017.137a sādhyarṣir vasur ādityo vivasvān savitā mṛḍaḥ 13,017.137c vyāsaḥ sarvasya saṃkṣepo vistaraḥ paryayo nayaḥ 13,017.138a ṛtuḥ saṃvatsaro māsaḥ pakṣaḥ saṃkhyāsamāpanaḥ 13,017.138c kalā kāṣṭhā lavo mātrā muhūrto 'haḥ kṣapāḥ kṣaṇāḥ 13,017.139a viśvakṣetraṃ prajābījaṃ liṅgam ādyas tv aninditaḥ 13,017.139c sad asad vyaktam avyaktaṃ pitā mātā pitāmahaḥ 13,017.140a svargadvāraṃ prajādvāraṃ mokṣadvāraṃ triviṣṭapam 13,017.140c nirvāṇaṃ hlādanaṃ caiva brahmalokaḥ parā gatiḥ 13,017.141a devāsuravinirmātā devāsuraparāyaṇaḥ 13,017.141c devāsuragurur devo devāsuranamaskṛtaḥ 13,017.142a devāsuramahāmātro devāsuragaṇāśrayaḥ 13,017.142c devāsuragaṇādhyakṣo devāsuragaṇāgraṇīḥ 13,017.143a devātidevo devarṣir devāsuravarapradaḥ 13,017.143c devāsureśvaro devo devāsuramaheśvaraḥ 13,017.144a sarvadevamayo 'cintyo devatātmātmasaṃbhavaḥ 13,017.144c udbhidas trikramo vaidyo virajo virajombaraḥ 13,017.145a īḍyo hastī suravyāghro devasiṃho nararṣabhaḥ 13,017.145c vibudhāgravaraḥ śreṣṭhaḥ sarvadevottamottamaḥ 13,017.146a prayuktaḥ śobhano vajra īśānaḥ prabhur avyayaḥ 13,017.146c guruḥ kānto nijaḥ sargaḥ pavitraḥ sarvavāhanaḥ 13,017.147a śṛṅgī śṛṅgapriyo babhrū rājarājo nirāmayaḥ 13,017.147c abhirāmaḥ suragaṇo virāmaḥ sarvasādhanaḥ 13,017.148a lalāṭākṣo viśvadeho hariṇo brahmavarcasaḥ 13,017.148c sthāvarāṇāṃ patiś caiva niyamendriyavardhanaḥ 13,017.149a siddhārthaḥ sarvabhūtārtho 'cintyaḥ satyavrataḥ śuciḥ 13,017.149c vratādhipaḥ paraṃ brahma muktānāṃ paramā gatiḥ 13,017.150a vimukto muktatejāś ca śrīmāñ śrīvardhano jagat 13,017.150c yathāpradhānaṃ bhagavān iti bhaktyā stuto mayā 13,017.151a yaṃ na brahmādayo devā vidur yaṃ na maharṣayaḥ 13,017.151b*0175_01 idam amṛtam anantam aprameyaṃ 13,017.151b*0175_02 sakalajanārtiharaṃ samastavedyam 13,017.151b*0175_03 japata bahubhir īritaṃ viśeṣyaṃ 13,017.151b*0175_04 śivapadamantravighaṭṭanena tīvram 13,017.151c taṃ stavyam arcyaṃ vandyaṃ ca kaḥ stoṣyati jagatpatim 13,017.151d*0176_01 namaḥ śivāyeti sadā pradānaṃ bhagavān iti 13,017.151d*0176_02 bhaktyā stuto mayā yat tad vidus tattvaṃ surarṣabhāḥ 13,017.152a bhaktim eva puraskṛtya mayā yajñapatir vasuḥ 13,017.152c tato 'bhyanujñāṃ prāpyaiva stuto matimatāṃ varaḥ 13,017.153a śivam ebhiḥ stuvan devaṃ nāmabhiḥ puṣṭivardhanaiḥ 13,017.153c nityayuktaḥ śucir bhūtvā prāpnoty ātmānam ātmanā 13,017.154a etad dhi paramaṃ brahma svayaṃ gītaṃ svayaṃbhuvā 13,017.154c ṛṣayaś caiva devāś ca stuvanty etena tatparam 13,017.155a stūyamāno mahādevaḥ prīyate cātmanāmabhiḥ 13,017.155c bhaktānukampī bhagavān ātmasaṃsthān karoti tān 13,017.156a tathaiva ca manuṣyeṣu ye manuṣyāḥ pradhānataḥ 13,017.156c āstikāḥ śraddadhānāś ca bahubhir janmabhiḥ stavaiḥ 13,017.156d*0177_01 bhaktyā hy ananyam īśānaṃ paraṃ devaṃ sanātanam 13,017.156d*0177_02 karmaṇā manasā vācā bhāvenāmitatejasaḥ 13,017.156d*0177_03 svapanto jāgramāṇāś ca vrajann upaviśaṃs tathā 13,017.156d*0177_04 unmiṣan nimiṣaṃś caiva cintayantaḥ punaḥ punaḥ 13,017.157a jāgrataś ca svapantaś ca vrajantaḥ pathi saṃsthitāḥ 13,017.157b*0178_01 śṛṇvantaḥ śrāvayantaś ca kathayantaś ca te bhavam 13,017.157c stuvanti stūyamānāś ca tuṣyanti ca ramanti ca 13,017.157e janmakoṭisahasreṣu nānāsaṃsārayoniṣu 13,017.158a jantor viśuddhapāpasya bhave bhaktiḥ prajāyate 13,017.158c utpannā ca bhave bhaktir ananyā sarvabhāvataḥ 13,017.159a kāraṇaṃ bhāvitaṃ tasya sarvamuktasya sarvataḥ 13,017.159c etad deveṣu duṣprāpaṃ manuṣyeṣu na labhyate 13,017.160a nirvighnā niścalā rudre bhaktir avyabhicāriṇī 13,017.160c tasyaiva ca prasādena bhaktir utpadyate nṛṇām 13,017.160e yayā yānti parāṃ siddhiṃ tadbhāvagatacetasaḥ 13,017.161a ye sarvabhāvopagatāḥ paratvenābhavan narāḥ 13,017.161c prapannavatsalo devaḥ saṃsārāt tān samuddharet 13,017.162a evam anye na kurvanti devāḥ saṃsāramocanam 13,017.162c manuṣyāṇāṃ mahādevād anyatrāpi tapobalāt 13,017.163a iti tenendrakalpena bhagavān sadasatpatiḥ 13,017.163c kṛttivāsāḥ stutaḥ kṛṣṇa taṇḍinā śuddhabuddhinā 13,017.164a stavam etaṃ bhagavato brahmā svayam adhārayat 13,017.164b*0179_01 stavam etadgato brahmā svayam ārādhayan prajāḥ 13,017.164b*0180_01 gīyate ca sa budhyeta brahmā śaṃkarasaṃnidhau 13,017.164b*0180_02 idaṃ puṇyaṃ pavitraṃ ca sarvadā pāpanāśanam 13,017.164b*0180_03 yogadaṃ mokṣadaṃ caiva svargadaṃ toṣadaṃ tathā 13,017.164b*0180_04 evam etat paṭhante ya ekabhaktyā tu śaṃkare 13,017.164b*0180_05 yā gatiḥ sāṃkhyayogānāṃ vrajanty etāṃ gatiṃ tadā 13,017.164b*0180_06 stavam etaṃ prayatnena sadā rudrasya saṃnidhau 13,017.164b*0180_07 abdam ekaṃ cared bhaktaḥ prāpnuyād īpsitaṃ phalam 13,017.164b*0180_08 etad rahasyaṃ paramaṃ brahmaṇo hṛdi saṃsthitam 13,017.164c brahmā provāca śakrāya śakraḥ provāca mṛtyave 13,017.165a mṛtyuḥ provāca rudrāṇāṃ rudrebhyas taṇḍim āgamat 13,017.165c mahatā tapasā prāptas taṇḍinā brahmasadmani 13,017.166a taṇḍiḥ provāca śukrāya gautamāyāha bhārgavaḥ 13,017.166c vaivasvatāya manave gautamaḥ prāha mādhava 13,017.167a nārāyaṇāya sādhyāya manur iṣṭāya dhīmate 13,017.167c yamāya prāha bhagavān sādhyo nārāyaṇo 'cyutaḥ 13,017.168a nāciketāya bhagavān āha vaivasvato yamaḥ 13,017.168c mārkaṇḍeyāya vārṣṇeya nāciketo 'bhyabhāṣata 13,017.169a mārkaṇḍeyān mayā prāptaṃ niyamena janārdana 13,017.169c tavāpy aham amitraghna stavaṃ dadmy adya viśrutam 13,017.169e svargyam ārogyam āyuṣyaṃ dhanyaṃ balyaṃ tathaiva ca 13,017.170a na tasya vighnaṃ kurvanti dānavā yakṣarākṣasāḥ 13,017.170c piśācā yātudhānāś ca guhyakā bhujagā api 13,017.171a yaḥ paṭheta śucir bhūtvā brahmacārī jitendriyaḥ 13,017.171c abhagnayogo varṣaṃ tu so 'śvamedhaphalaṃ labhet 13,018.001 vaiśaṃpāyana uvāca 13,018.001a mahāyogī tataḥ prāha kṛṣṇadvaipāyano muniḥ 13,018.001c paṭhasva putra bhadraṃ te prīyatāṃ te maheśvaraḥ 13,018.002a purā putra mayā merau tapyatā paramaṃ tapaḥ 13,018.002c putrahetor mahārāja stava eṣo 'nukīrtitaḥ 13,018.003a labdhavān asmi tān kāmān ahaṃ vai pāṇḍunandana 13,018.003c tathā tvam api śarvād dhi sarvān kāmān avāpsyasi 13,018.003d*0181_01 kapilaś ca tataḥ prāha sāṃkhyarṣir devasaṃmataḥ 13,018.003d*0181_02 mayā janmāny anekāni śaktyā cārādhito bhavaḥ 13,018.003d*0181_03 prītaś ca bhagavāñ jñānaṃ dadau mama bhavāntakam 13,018.004a catuḥśīrṣas tataḥ prāha śakrasya dayitaḥ sakhā 13,018.004c ālambāyana ity eva viśrutaḥ karuṇātmakaḥ 13,018.005a mayā gokarṇam āsādya tapas taptvā śataṃ samāḥ 13,018.005c ayonijānāṃ dāntānāṃ dharmajñānāṃ suvarcasām 13,018.006a ajarāṇām aduḥkhānāṃ śatavarṣasahasriṇām 13,018.006c labdhaṃ putraśataṃ śarvāt purā pāṇḍunṛpātmaja 13,018.007a vālmīkiś cāpi bhagavān yudhiṣṭhiram abhāṣata 13,018.007c vivāde sāmni munibhir brahmaghno vai bhavān iti 13,018.007e uktaḥ kṣaṇena cāviṣṭas tenādharmeṇa bhārata 13,018.008a so 'ham īśānam anagham astauṣaṃ śaraṇaṃ gataḥ 13,018.008c muktaś cāsmy avaśaḥ pāpāt tato duḥkhavināśanaḥ 13,018.008e āha māṃ tripuraghno vai yaśas te 'gryaṃ bhaviṣyati 13,018.009a jāmadagnyaś ca kaunteyam āha dharmabhṛtāṃ varaḥ 13,018.009c ṛṣimadhye sthitas tāta tapann iva vibhāvasuḥ 13,018.010a pitṛvipravadhenāham ārto vai pāṇḍavāgraja 13,018.010c śucir bhūtvā mahādevaṃ gatavāñ śaraṇaṃ nṛpa 13,018.011a nāmabhiś cāstuvaṃ devaṃ tatas tuṣṭo 'bhavad bhavaḥ 13,018.011c paraśuṃ ca dadau devo divyāny astrāṇi caiva me 13,018.012a pāpaṃ na bhavitā te 'dya ajeyaś ca bhaviṣyasi 13,018.012c na te prabhavitā mṛtyur yaśasvī ca bhaviṣyasi 13,018.013a āha māṃ bhagavān evaṃ śikhaṇḍī śivavigrahaḥ 13,018.013c yad avāptaṃ ca me sarvaṃ prasādāt tasya dhīmataḥ 13,018.013d*0182_01 viśvāmitras tadovāca kṣatriyo 'haṃ purābhavam 13,018.013d*0182_02 brāhmaṇo 'haṃ bhavānīti mayā cārādhito bhavaḥ 13,018.013d*0182_03 tatprasādān mayā prāptaṃ brāhmaṇyaṃ durlabhaṃ mahat 13,018.014a asito devalaś caiva prāha pāṇḍusutaṃ nṛpam 13,018.014c śāpāc chakrasya kaunteya cito dharmo 'naśan mama 13,018.014e tan me dharmaṃ yaśaś cāgryam āyuś caivādadad bhavaḥ 13,018.015a ṛṣir gṛtsamado nāma śakrasya dayitaḥ sakhā 13,018.015c prāhājamīḍhaṃ bhagavān bṛhaspatisamadyutiḥ 13,018.016a vasiṣṭho nāma bhagavāṃś cākṣuṣasya manoḥ sutaḥ 13,018.016c śatakrator acintyasya satre varṣasahasrike 13,018.016e vartamāne 'bravīd vākyaṃ sāmni hy uccārite mayā 13,018.017a rathantaraṃ dvijaśreṣṭha na samyag iti vartate 13,018.017c samīkṣasva punar buddhyā harṣaṃ tyaktvā dvijottama 13,018.017e ayajñavāhinaṃ pāpam akārṣīs tvaṃ sudurmate 13,018.018a evam uktvā mahākrodhāt prāha ruṣṭaḥ punar vacaḥ 13,018.018c prajñayā rahito duḥkhī nityaṃ bhīto vanecaraḥ 13,018.018e daśa varṣasahasrāṇi daśāṣṭau ca śatāni ca 13,018.019a naṣṭapānīyayavase mṛgair anyaiś ca varjite 13,018.019c ayajñīyadrume deśe rurusiṃhaniṣevite 13,018.019e bhavitā tvaṃ mṛgaḥ krūro mahāduḥkhasamanvitaḥ 13,018.020a tasya vākyasya nidhane pārtha jāto hy ahaṃ mṛgaḥ 13,018.020c tato māṃ śaraṇaṃ prāptaṃ prāha yogī maheśvaraḥ 13,018.021a ajaraś cāmaraś caiva bhavitā duḥkhavarjitaḥ 13,018.021c sāmyaṃ samas tu te saukhyaṃ yuvayor vardhatāṃ kratuḥ 13,018.022a anugrahān evam eṣa karoti bhagavān vibhuḥ 13,018.022c paraṃ dhātā vidhātā ca sukhaduḥkhe ca sarvadā 13,018.023a acintya eṣa bhagavān karmaṇā manasā girā 13,018.023c na me tāta yudhiśreṣṭha vidyayā paṇḍitaḥ samaḥ 13,018.023d*0183_01 vāsudevas tadovāca punar matimatāṃ varaḥ 13,018.023d*0183_02 suvarṇākṣo mahādevas tapasā toṣito mayā 13,018.023d*0183_03 tato 'tha bhagavān āha prīto māṃ vai yudhiṣṭhira 13,018.023d*0183_04 annāt priyataraḥ kṛṣṇa matprasādād bhaviṣyasi 13,018.023d*0183_05 aparājitaś ca yuddheṣu tejaś caivānalopamam 13,018.023d*0183_06 evaṃ sahasraśaś cātmā mahādevo varaṃ dadau 13,018.023d*0183_07 maṇimanthe 'tha śaile vai purā saṃrādhito mayā 13,018.023d*0183_08 varṣāyutasahasrāṇāṃ sahasraśatam eva ca 13,018.023d*0183_09 tato māṃ bhagavān prīta idaṃ vacanam abravīt 13,018.023d*0183_10 varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te yas te manasi vartate 13,018.023d*0183_11 tataḥ praṇamya śirasā idaṃ vacanam abruvam 13,018.023d*0183_12 yadi prīto mahādevo bhaktyā paramayā prabhuḥ 13,018.023d*0183_13 nityakālaṃ taveśāna bhaktir bhavatu me sthirā 13,018.023d*0183_14 evam astv iti bhagavāṃs tatroktvāntaradhīyata 13,018.023d*0184_01 jaigīṣavyas tathā prāha jagaddhātā maheśvaraḥ 13,018.024 jaigīṣavya uvāca 13,018.024a mamāṣṭaguṇam aiśvaryaṃ dattaṃ bhagavatā purā 13,018.024c yatnenālpena balinā vārāṇasyāṃ yudhiṣṭhira 13,018.024d*0185_01 parāśaraś cāha muniḥ purā mama ca toṣitaḥ 13,018.025 gārgya uvāca 13,018.025a catuḥṣaṣṭyaṅgam adadāt kālajñānaṃ mamādbhutam 13,018.025c sarasvatyās taṭe tuṣṭo manoyajñena pāṇḍava 13,018.026a tulyaṃ mama sahasraṃ tu sutānāṃ brahmavādinām 13,018.026c āyuś caiva saputrasya saṃvatsaraśatāyutam 13,018.027 parāśara uvāca 13,018.027a prasādyāhaṃ purā śarvaṃ manasācintayaṃ nṛpa 13,018.027c mahātapā mahātejā mahāyogī mahāyaśāḥ 13,018.027e vedavyāsaḥ śriyāvāso brahmaṇyaḥ karuṇātmakaḥ 13,018.028a api nāmepsitaḥ putro mama syād vai maheśvarāt 13,018.028b*0186_01 tad abhijñāya mām āha śaṃkaras tripurārdanaḥ 13,018.028b*0186_02 pitṛkanyā vasoḥ putrī śāpād dāśagṛhoditā 13,018.028b*0186_03 tasyāṃ viṣṇukṛtā nāma vidyayā śodhakaḥ satām 13,018.028c iti matvā hṛdi mataṃ prāha māṃ surasattamaḥ 13,018.029a mayi saṃbhavatas tasya phalāt kṛṣṇo bhaviṣyati 13,018.029c sāvarṇasya manoḥ sarge saptarṣiś ca bhaviṣyati 13,018.030a vedānāṃ ca sa vai vyastā kuruvaṃśakaras tathā 13,018.030c itihāsasya kartā ca putras te jagato hitaḥ 13,018.031a bhaviṣyati mahendrasya dayitaḥ sa mahāmuniḥ 13,018.031c ajaraś cāmaraś caiva parāśara sutas tava 13,018.032a evam uktvā sa bhagavāṃs tatraivāntaradhīyata 13,018.032c yudhiṣṭhira mahāyogī vīryavān akṣayo 'vyayaḥ 13,018.032d*0187_01 māṇḍavyaś cāha deveśa bhakto lokahite bhave 13,018.033 māṇḍavya uvāca 13,018.033a acauraś cauraśaṅkāyāṃ śūle bhinno hy ahaṃ yadā 13,018.033c tatrasthena stuto devaḥ prāha māṃ vai maheśvaraḥ 13,018.034a mokṣaṃ prāpsyasi śūlāc ca jīviṣyasi samārbudam 13,018.034c rujā śūlakṛtā caiva na te vipra bhaviṣyati 13,018.034e ādhibhir vyādhibhiś caiva varjitas tvaṃ bhaviṣyasi 13,018.034f*0188_01 amarṣaṃ saphalaṃ kartuṃ śakto nirvighnadharmabhāk 13,018.035a pādāc caturthāt saṃbhūta ātmā yasmān mune tava 13,018.035c tvaṃ bhaviṣyasy anupamo janma vai saphalaṃ kuru 13,018.036a tīrthābhiṣekaṃ saphalaṃ tvam avighnena cāpsyasi 13,018.036c svargaṃ caivākṣayaṃ vipra vidadhāmi tavorjitam 13,018.037a evam uktvā tu bhagavān vareṇyo vṛṣavāhanaḥ 13,018.037c maheśvaro mahārāja kṛttivāsā mahādyutiḥ 13,018.037e sagaṇo daivataśreṣṭhas tatraivāntaradhīyata 13,018.038 gālava uvāca 13,018.038a viśvāmitrābhyanujñāto hy ahaṃ pitaram āgataḥ 13,018.038c abravīn māṃ tato mātā duḥkhitā rudatī bhṛśam 13,018.039a kauśikenābhyanujñātaṃ putraṃ vedavibhūṣitam 13,018.039c na tāta taruṇaṃ dāntaṃ pitā tvāṃ paśyate 'nagha 13,018.040a śrutvā jananyā vacanaṃ nirāśo gurudarśane 13,018.040c niyatātmā mahādevam apaśyaṃ so 'bravīc ca mām 13,018.041a pitā mātā ca te tvaṃ ca putra mṛtyuvivarjitāḥ 13,018.041c bhaviṣyatha viśa kṣipraṃ draṣṭāsi pitaraṃ kṣaye 13,018.042a anujñāto bhagavatā gṛhaṃ gatvā yudhiṣṭhira 13,018.042c apaśyaṃ pitaraṃ tāta iṣṭiṃ kṛtvā viniḥsṛtam 13,018.043a upaspṛśya gṛhītvedhmaṃ kuśāṃś ca śaraṇād gurūn 13,018.043c tān visṛjya ca māṃ prāha pitā sāsrāvilekṣaṇaḥ 13,018.044a praṇamantaṃ pariṣvajya mūrdhni cāghrāya pāṇḍava 13,018.044c diṣṭyā dṛṣṭo 'si me putra kṛtavidya ihāgataḥ 13,018.045 vaiśaṃpāyana uvāca 13,018.045a etāny atyadbhutāny eva karmāṇy atha mahātmanaḥ 13,018.045c proktāni munibhiḥ śrutvā vismayām āsa pāṇḍavaḥ 13,018.046a tataḥ kṛṣṇo 'bravīd vākyaṃ punar matimatāṃ varaḥ 13,018.046c yudhiṣṭhiraṃ dharmanityaṃ puruhūtam iveśvaraḥ 13,018.046d*0189_00 vāsudeva uvāca 13,018.046d*0189_01 upamanyur mayi prāha tapann iva divākaraḥ 13,018.046d*0189_02 aśubhaiḥ pāpakarmāṇo ye narāḥ kaluṣīkṛtāḥ 13,018.046d*0189_03 īśānaṃ na prapadyante tamorājasavṛttayaḥ 13,018.046d*0189_04 īśvaraṃ saṃprapadyante dvijā bhāvitabhāvanāḥ 13,018.046d*0189_05 sarvathā vartamāno 'pi yo bhaktaḥ parameśvare 13,018.046d*0189_06 sadṛśo 'raṇyavāsīnāṃ munīnāṃ bhāvitātmanām 13,018.046d*0189_07 brahmatvaṃ keśavatvaṃ vā śakratvaṃ vā suraiḥ saha 13,018.046d*0189_08 trailokyasyādhipatyaṃ vā tuṣṭo rudraḥ prayacchati 13,018.046d*0189_09 manasāpi śivaṃ tāta ye prapadyanti mānavāḥ 13,018.046d*0189_10 vidhūya sarvapāpāni devaiḥ saha vasanti te 13,018.046d*0189_11 bhittvā chittvā ca kūlāni hatvā sarvam idaṃ jagat 13,018.046d*0189_12 yajed devaṃ virūpākṣaṃ na sa pāpena lipyate 13,018.046d*0189_13 sarvalakṣaṇahīno 'pi yukto vā sarvapātakaiḥ 13,018.046d*0189_14 sarvaṃ tudati tat pāpaṃ bhāvayañ chivam ātmanā 13,018.046d*0189_15 kīṭapakṣipataṃgānāṃ tiraścām api keśava 13,018.046d*0189_16 mahādevaprapannānāṃ na bhayaṃ vidyate kva cit 13,018.046d*0189_17 evam eva mahādevaṃ bhaktā ye mānavā bhuvi 13,018.046d*0189_18 na te saṃsāravaśagā iti me niścitā matiḥ 13,018.046d*0189_19 tataḥ kṛṣṇo 'bravīd vākyaṃ dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram 13,018.047a ādityacandrāv anilānalau ca; dyaur bhūmir āpo vasavo 'tha viśve 13,018.047c dhātāryamā śukrabṛhaspatī ca; rudrāḥ sasādhyā varuṇo vittagopaḥ 13,018.048a brahmā śakro māruto brahma satyaṃ; vedā yajñā dakṣiṇā vedavāhāḥ 13,018.048c somo yaṣṭā yac ca havyaṃ haviś ca; rakṣā dīkṣā niyamā ye ca ke cit 13,018.049a svāhā vaṣaḍ brāhmaṇāḥ saurabheyā; dharmaṃ cakraṃ kālacakraṃ caraṃ ca 13,018.049c yaśo damo buddhimatī sthitiś ca; śubhāśubhaṃ munayaś caiva sapta 13,018.050a agryā buddhir manasā darśane ca; sparśe siddhiḥ karmaṇāṃ yā ca siddhiḥ 13,018.050c gaṇā devānām ūṣmapāḥ somapāś ca; lekhāḥ suyāmās tuṣitā brahmakāyāḥ 13,018.051a ābhāsvarā gandhapā dṛṣṭipāś ca; vācā viruddhāś ca manoviruddhāḥ 13,018.051c śuddhāś ca nirvāṇaratāś ca devāḥ; sparśāśanā darśapā ājyapāś ca 13,018.052a cintāgatā ye ca deveṣu mukhyā; ye cāpy anye devatāś cājamīḍha 13,018.052c suparṇagandharvapiśācadānavā; yakṣās tathā pannagāś cāraṇāś ca 13,018.053a sūkṣmaṃ sthūlaṃ mṛdu yac cāpy asūkṣmaṃ; sukhaṃ duḥkhaṃ sukhaduḥkhāntaraṃ ca 13,018.053c sāṃkhyaṃ yogaṃ yat parāṇāṃ paraṃ ca; śarvāj jātaṃ viddhi yat kīrtitaṃ me 13,018.054a tatsaṃbhūtā bhūtakṛto vareṇyāḥ; sarve devā bhuvanasyāsya gopāḥ 13,018.054c āviśyemāṃ dharaṇīṃ ye 'bhyarakṣan; purātanīṃ tasya devasya sṛṣṭim 13,018.055a vicinvantaṃ manasā toṣṭuvīmi; kiṃ cit tattvaṃ prāṇahetor nato 'smi 13,018.055c dadātu devaḥ sa varān iheṣṭān; abhiṣṭuto naḥ prabhur avyayaḥ sadā 13,018.056a imaṃ stavaṃ saṃniyamyendriyāṇi; śucir bhūtvā yaḥ puruṣaḥ paṭheta 13,018.056c abhagnayogo niyato 'bdam ekaṃ; sa prāpnuyād aśvamedhe phalaṃ yat 13,018.057a vedān kṛtsnān brāhmaṇaḥ prāpnuyāc ca; jayed rājā pṛthivīṃ cāpi kṛtsnām 13,018.057c vaiśyo lābhaṃ prāpnuyān naipuṇaṃ ca; śūdro gatiṃ pretya tathā sukhaṃ ca 13,018.058a stavarājam imaṃ kṛtvā rudrāya dadhire manaḥ 13,018.058c sarvadoṣāpahaṃ puṇyaṃ pavitraṃ ca yaśasvinam 13,018.059a yāvanty asya śarīreṣu romakūpāṇi bhārata 13,018.059c tāvad varṣasahasrāṇi svarge vasati mānavaḥ 13,019.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,019.001a yad idaṃ sahadharmeti procyate bharatarṣabha 13,019.001c pāṇigrahaṇakāle tu strīṇām etat kathaṃ smṛtam 13,019.002a ārṣa eṣa bhaved dharmaḥ prājāpatyo 'tha vāsuraḥ 13,019.002c yad etat sahadharmeti pūrvam uktaṃ maharṣibhiḥ 13,019.003a saṃdehaḥ sumahān eṣa viruddha iti me matiḥ 13,019.003c iha yaḥ sahadharmo vai pretyāyaṃ vihitaḥ kva nu 13,019.004a svarge mṛtānāṃ bhavati sahadharmaḥ pitāmaha 13,019.004c pūrvam ekas tu mriyate kva caikas tiṣṭhate vada 13,019.005a nānākarmaphalopetā nānākarmanivāsinaḥ 13,019.005c nānānirayaniṣṭhāntā mānuṣā bahavo yadā 13,019.006a anṛtāḥ striya ity evaṃ sūtrakāro vyavasyati 13,019.006c yadānṛtāḥ striyas tāta sahadharmaḥ kutaḥ smṛtaḥ 13,019.007a anṛtāḥ striya ity evaṃ vedeṣv api hi paṭhyate 13,019.007c dharmo 'yaṃ paurvikī saṃjñā upacāraḥ kriyāvidhiḥ 13,019.008a gahvaraṃ pratibhāty etan mama cintayato 'niśam 13,019.008c niḥsaṃdeham idaṃ sarvaṃ pitāmaha yathā śrutiḥ 13,019.009a yad etad yādṛśaṃ caitad yathā caitat pravartitam 13,019.009c nikhilena mahāprājña bhavān etad bravītu me 13,019.010 bhīṣma uvāca 13,019.010a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,019.010c aṣṭāvakrasya saṃvādaṃ diśayā saha bhārata 13,019.011a niveṣṭukāmas tu purā aṣṭāvakro mahātapāḥ 13,019.011c ṛṣer atha vadānyasya kanyāṃ vavre mahātmanaḥ 13,019.012a suprabhāṃ nāma vai nāmnā rūpeṇāpratimāṃ bhuvi 13,019.012c guṇaprabarhāṃ śīlena sādhvīṃ cāritraśobhanām 13,019.013a sā tasya dṛṣṭvaiva mano jahāra śubhalocanā 13,019.013c vanarājī yathā citrā vasante kusumācitā 13,019.014a ṛṣis tam āha deyā me sutā tubhyaṃ śṛṇuṣva me 13,019.014b*0190_01 ananyastrījanaḥ prājño hy apravāsī priyaṃvadaḥ 13,019.014b*0190_02 surūpaḥ saṃmato vīraḥ śīlavān bhogabhuk śuciḥ 13,019.014b*0190_03 dārānumatayajñaś ca sunakṣatrām athodvahet 13,019.014b*0190_04 sabhṛtyaḥ svajanopeta iha pretya ca modate 13,019.014c gaccha tāvad diśaṃ puṇyām uttarāṃ drakṣyase tataḥ 13,019.015 aṣṭāvakra uvāca 13,019.015a kiṃ draṣṭavyaṃ mayā tatra vaktum arhati me bhavān 13,019.015c tathedānīṃ mayā kāryaṃ yathā vakṣyati māṃ bhavān 13,019.016 vadānya uvāca 13,019.016a dhanadaṃ samatikramya himavantaṃ tathaiva ca 13,019.016c rudrasyāyatanaṃ dṛṣṭvā siddhacāraṇasevitam 13,019.017a prahṛṣṭaiḥ pārṣadair juṣṭaṃ nṛtyadbhir vividhānanaiḥ 13,019.017c divyāṅgarāgaiḥ paiśācair vanyair nānāvidhais tathā 13,019.018a pāṇitālasatālaiś ca śamyātālaiḥ samais tathā 13,019.018c saṃprahṛṣṭaiḥ pranṛtyadbhiḥ śarvas tatra niṣevyate 13,019.019a iṣṭaṃ kila girau sthānaṃ tad divyam anuśuśruma 13,019.019c nityaṃ saṃnihito devas tathā pāriṣadāḥ śubhāḥ 13,019.020a tatra devyā tapas taptaṃ śaṃkarārthaṃ suduścaram 13,019.020c atas tad iṣṭaṃ devasya tathomāyā iti śrutiḥ 13,019.021a tatra kūpo mahān pārśve devasyottaratas tathā 13,019.021c ṛtavaḥ kālarātriś ca ye divyā ye ca mānuṣāḥ 13,019.022a sarve devam upāsante rūpiṇaḥ kila tatra ha 13,019.022c tad atikramya bhavanaṃ tvayā yātavyam eva hi 13,019.023a tato nīlaṃ vanoddeśaṃ drakṣyase meghasaṃnibham 13,019.023c ramaṇīyaṃ manogrāhi tatra drakṣyasi vai striyam 13,019.024a tapasvinīṃ mahābhāgāṃ vṛddhāṃ dīkṣām anuṣṭhitām 13,019.024c draṣṭavyā sā tvayā tatra saṃpūjyā caiva yatnataḥ 13,019.025a tāṃ dṛṣṭvā vinivṛttas tvaṃ tataḥ pāṇiṃ grahīṣyasi 13,019.025c yady eṣa samayaḥ satyaḥ sādhyatāṃ tatra gamyatām 13,020.001 aṣṭāvakra uvāca 13,020.001a tathāstu sādhayiṣyāmi tatra yāsyāmy asaṃśayam 13,020.001c yatra tvaṃ vadase sādho bhavān bhavatu satyavāk 13,020.002 bhīṣma uvāca 13,020.002a tato 'gacchat sa bhagavān uttarām uttamāṃ diśam 13,020.002c himavantaṃ giriśreṣṭhaṃ siddhacāraṇasevitam 13,020.003a sa gatvā dvijaśārdūlo himavantaṃ mahāgirim 13,020.003c abhyagacchan nadīṃ puṇyāṃ bāhudāṃ dharmadāyinīm 13,020.004a aśoke vimale tīrthe snātvā tarpya ca devatāḥ 13,020.004c tatra vāsāya śayane kauśye sukham uvāsa ha 13,020.005a tato rātryāṃ vyatītāyāṃ prātar utthāya sa dvijaḥ 13,020.005c snātvā prāduścakārāgniṃ hutvā caiva vidhānataḥ 13,020.006a rudrāṇīkūpam āsādya hrade tatra samāśvasat 13,020.006c viśrāntaś ca samutthāya kailāsam abhito yayau 13,020.007a so 'paśyat kāñcanadvāraṃ dīpyamānam iva śriyā 13,020.007c mandākinīṃ ca nalinīṃ dhanadasya mahātmanaḥ 13,020.008a atha te rākṣasāḥ sarve ye 'bhirakṣanti padminīm 13,020.008c pratyutthitā bhagavantaṃ maṇibhadrapurogamāḥ 13,020.009a sa tān pratyarcayām āsa rākṣasān bhīmavikramān 13,020.009c nivedayata māṃ kṣipraṃ dhanadāyeti cābravīt 13,020.010a te rākṣasās tadā rājan bhagavantam athābruvan 13,020.010c asau vaiśravaṇo rājā svayam āyāti te 'ntikam 13,020.011a vidito bhagavān asya kāryam āgamane ca yat 13,020.011c paśyainaṃ tvaṃ mahābhāgaṃ jvalantam iva tejasā 13,020.012a tato vaiśravaṇo 'bhyetya aṣṭāvakram aninditam 13,020.012c vidhivat kuśalaṃ pṛṣṭvā tato brahmarṣim abravīt 13,020.013a sukhaṃ prāpto bhavān kaccit kiṃ vā mattaś cikīrṣasi 13,020.013c brūhi sarvaṃ kariṣyāmi yan māṃ tvaṃ vakṣyasi dvija 13,020.014a bhavanaṃ praviśa tvaṃ me yathākāmaṃ dvijottama 13,020.014c satkṛtaḥ kṛtakāryaś ca bhavān yāsyaty avighnataḥ 13,020.015a prāviśad bhavanaṃ svaṃ vai gṛhītvā taṃ dvijottamam 13,020.015c āsanaṃ svaṃ dadau caiva pādyam arghyaṃ tathaiva ca 13,020.016a athopaviṣṭayos tatra maṇibhadrapurogamāḥ 13,020.016c niṣedus tatra kauberā yakṣagandharvarākṣasāḥ 13,020.017a tatas teṣāṃ niṣaṇṇānāṃ dhanado vākyam abravīt 13,020.017c bhavacchandaṃ samājñāya nṛtyerann apsarogaṇāḥ 13,020.018a ātithyaṃ paramaṃ kāryaṃ śuśrūṣā bhavatas tathā 13,020.018c saṃvartatām ity uvāca munir madhurayā girā 13,020.019a athorvarā miśrakeśī rambhā caivorvaśī tathā 13,020.019c alambusā ghṛtācī ca citrā citrāṅgadā ruciḥ 13,020.020a manoharā sukeśī ca sumukhī hāsinī prabhā 13,020.020c vidyutā praśamā dāntā vidyotā ratir eva ca 13,020.021a etāś cānyāś ca vai bahvyaḥ pranṛttāpsarasaḥ śubhāḥ 13,020.021c avādayaṃś ca gandharvā vādyāni vividhāni ca 13,020.022a atha pravṛtte gāndharve divye ṛṣir upāvasat 13,020.022c divyaṃ saṃvatsaraṃ tatra raman vai sumahātapāḥ 13,020.023a tato vaiśravaṇo rājā bhagavantam uvāca ha 13,020.023c sāgraḥ saṃvatsaro yātas tava vipreha paśyataḥ 13,020.024a hāryo 'yaṃ viṣayo brahman gāndharvo nāma nāmataḥ 13,020.024c chandato vartatāṃ vipra yathā vadati vā bhavān 13,020.025a atithiḥ pūjanīyas tvam idaṃ ca bhavato gṛham 13,020.025c sarvam ājñāpyatām āśu paravanto vayaṃ tvayi 13,020.026a atha vaiśravaṇaṃ prīto bhagavān pratyabhāṣata 13,020.026c arcito 'smi yathānyāyaṃ gamiṣyāmi dhaneśvara 13,020.027a prīto 'smi sadṛśaṃ caiva tava sarvaṃ dhanādhipa 13,020.027c tava prasādād bhagavan maharṣeś ca mahātmanaḥ 13,020.027e niyogād adya yāsyāmi vṛddhimān ṛddhimān bhava 13,020.028a atha niṣkramya bhagavān prayayāv uttarāmukhaḥ 13,020.028b*0191_01 kailāse śaṃkarāvāsam abhivīkṣya praṇamya ca 13,020.028b*0191_02 gaurīśaṃ śaṃkaraṃ dāntaṃ śaraṇāgatavatsalam 13,020.028b*0191_03 gaṅgādharaṃ gopatigaṃ gaṇāvṛtam akalmaṣam 13,020.028c kailāsaṃ mandaraṃ haimaṃ sarvān anucacāra ha 13,020.029a tān atītya mahāśailān kairātaṃ sthānam uttamam 13,020.029c pradakṣiṇaṃ tataś cakre prayataḥ śirasā naman 13,020.029e dharaṇīm avatīryātha pūtātmāsau tadābhavat 13,020.030a sa taṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā triḥ śailaṃ cottarāmukhaḥ 13,020.030c samena bhūmibhāgena yayau prītipuraskṛtaḥ 13,020.031a tato 'paraṃ vanoddeśaṃ ramaṇīyam apaśyata 13,020.031c sarvartubhir mūlaphalaiḥ pakṣibhiś ca samanvitam 13,020.031e ramaṇīyair vanoddeśais tatra tatra vibhūṣitam 13,020.032a tatrāśramapadaṃ divyaṃ dadarśa bhagavān atha 13,020.032c śailāṃś ca vividhākārān kāñcanān ratnabhūṣitān 13,020.032e maṇibhūmau niviṣṭāś ca puṣkariṇyas tathaiva ca 13,020.033a anyāny api suramyāṇi dadarśa subahūny atha 13,020.033c bhṛśaṃ tasya mano reme maharṣer bhāvitātmanaḥ 13,020.034a sa tatra kāñcanaṃ divyaṃ sarvaratnamayaṃ gṛham 13,020.034c dadarśādbhutasaṃkāśaṃ dhanadasya gṛhād varam 13,020.035a mahānto yatra vividhāḥ prāsādāḥ parvatopamāḥ 13,020.035c vimānāni ca ramyāṇi ratnāni vividhāni ca 13,020.036a mandārapuṣpaiḥ saṃkīrṇā tathā mandākinī nadī 13,020.036c svayaṃprabhāś ca maṇayo vajrair bhūmiś ca bhūṣitā 13,020.037a nānāvidhaiś ca bhavanair vicitramaṇitoraṇaiḥ 13,020.037c muktājālaparikṣiptair maṇiratnavibhūṣitaiḥ 13,020.037e manodṛṣṭiharai ramyaiḥ sarvataḥ saṃvṛtaṃ śubhaiḥ 13,020.038a ṛṣiḥ samantato 'paśyat tatra tatra manoramam 13,020.038c tato 'bhavat tasya cintā kva me vāso bhaved iti 13,020.039a atha dvāraṃ samabhito gatvā sthitvā tato 'bravīt 13,020.039c atithiṃ mām anuprāptam anujānantu ye 'tra vai 13,020.040a atha kanyāparivṛtā gṛhāt tasmād viniḥsṛtāḥ 13,020.040c nānārūpāḥ sapta vibho kanyāḥ sarvā manoharāḥ 13,020.041a yāṃ yām apaśyat kanyāṃ sa sā sā tasya mano 'harat 13,020.041c nāśaknuvad dhārayituṃ mano 'thāsyāvasīdati 13,020.042a tato dhṛtiḥ samutpannā tasya viprasya dhīmataḥ 13,020.042c atha taṃ pramadāḥ prāhur bhagavān praviśatv iti 13,020.043a sa ca tāsāṃ surūpāṇāṃ tasyaiva bhavanasya ca 13,020.043c kautūhalasamāviṣṭaḥ praviveśa gṛhaṃ dvijaḥ 13,020.044a tatrāpaśyaj jarāyuktām arajombaradhāriṇīm 13,020.044c vṛddhāṃ paryaṅkam āsīnāṃ sarvābharaṇabhūṣitām 13,020.045a svastīti cātha tenoktā sā strī pratyavadat tadā 13,020.045c pratyutthāya ca taṃ vipram āsyatām ity uvāca ha 13,020.046 aṣṭāvakra uvāca 13,020.046a sarvāḥ svān ālayān yāntu ekā mām upatiṣṭhatu 13,020.046c suprajñātā supraśāntā śeṣā gacchantu cchandataḥ 13,020.047a tataḥ pradakṣiṇīkṛtya kanyās tās tam ṛṣiṃ tadā 13,020.047c nirākrāman gṛhāt tasmāt sā vṛddhātha vyatiṣṭhata 13,020.047d*0192_01 tayā saṃpūjitas tatra śayane cātinirmale 13,020.048a atha tāṃ saṃviśan prāha śayane bhāsvare tadā 13,020.048c tvayāpi supyatāṃ bhadre rajanī hy ativartate 13,020.049a saṃlāpāt tena vipreṇa tathā sā tatra bhāṣitā 13,020.049c dvitīye śayane divye saṃviveśa mahāprabhe 13,020.050a atha sā vepamānāṅgī nimittaṃ śītajaṃ tadā 13,020.050c vyapadiśya maharṣer vai śayanaṃ cādhyarohata 13,020.051a svāgataṃ svāgatenāstu bhagavāṃs tām abhāṣata 13,020.051c sopāgūhad bhujābhyāṃ tu ṛṣiṃ prītyā nararṣabha 13,020.052a nirvikāram ṛṣiṃ cāpi kāṣṭhakuḍyopamaṃ tadā 13,020.052c duḥkhitā prekṣya saṃjalpam akārṣīd ṛṣiṇā saha 13,020.053a brahman na kāmakāro 'sti strīṇāṃ puruṣato dhṛtiḥ 13,020.053c kāmena mohitā cāhaṃ tvāṃ bhajantīṃ bhajasva mām 13,020.054a prahṛṣṭo bhava viprarṣe samāgaccha mayā saha 13,020.054c upagūha ca māṃ vipra kāmārtāhaṃ bhṛśaṃ tvayi 13,020.055a etad dhi tava dharmātmaṃs tapasaḥ pūjyate phalam 13,020.055c prārthitaṃ darśanād eva bhajamānāṃ bhajasva mām 13,020.056a sadma cedaṃ vanaṃ cedaṃ yac cānyad api paśyasi 13,020.056c prabhutvaṃ tava sarvatra mayi caiva na saṃśayaḥ 13,020.057a sarvān kāmān vidhāsyāmi ramasva sahito mayā 13,020.057c ramaṇīye vane vipra sarvakāmaphalaprade 13,020.058a tvadvaśāhaṃ bhaviṣyāmi raṃsyase ca mayā saha 13,020.058c sarvān kāmān upāśnāno ye divyā ye ca mānuṣāḥ 13,020.059a nātaḥ paraṃ hi nārīṇāṃ kāryaṃ kiṃ cana vidyate 13,020.059c yathā puruṣasaṃsargaḥ param etad dhi naḥ phalam 13,020.060a ātmacchandena vartante nāryo manmathacoditāḥ 13,020.060c na ca dahyanti gacchantyaḥ sutaptair api pāṃsubhiḥ 13,020.061 aṣṭāvakra uvāca 13,020.061a paradārān ahaṃ bhadre na gaccheyaṃ kathaṃ cana 13,020.061c dūṣitaṃ dharmaśāstreṣu paradārābhimarśanam 13,020.061d*0193_01 śuddhakṣetre brahmahatyā prāyaścittam athocyate 13,020.061d*0193_02 punaś ca pātakaṃ dṛṣṭaṃ viprakṣetre viśeṣataḥ 13,020.062a bhadre niveṣṭukāmaṃ māṃ viddhi satyena vai śape 13,020.062b*0194_01 prāyaścittaṃ mahad ato dāragrahaṇapūrvakam 13,020.062b*0194_02 bījaṃ na śudhyate voḍhur asya cākṛtaniṣkṛteḥ 13,020.062b*0194_03 mātṛtaḥ pitṛtaḥ śuddho jñeyaḥ putro yathārthataḥ 13,020.062c viṣayeṣv anabhijño 'haṃ dharmārthaṃ kila saṃtatiḥ 13,020.063a evaṃ lokān gamiṣyāmi putrair iti na saṃśayaḥ 13,020.063c bhadre dharmaṃ vijānīṣva jñātvā coparamasva ha 13,020.064 stry uvāca 13,020.064a nānilo 'gnir na varuṇo na cānye tridaśā dvija 13,020.064c priyāḥ strīṇāṃ yathā kāmo ratiśīlā hi yoṣitaḥ 13,020.065a sahasraikā yatā nārī prāpnotīha kadā cana 13,020.065c tathā śatasahasreṣu yadi kā cit pativratā 13,020.066a naitā jānanti pitaraṃ na kulaṃ na ca mātaram 13,020.066c na bhrātṝn na ca bhartāraṃ na putrān na ca devarān 13,020.067a līlāyantyaḥ kulaṃ ghnanti kūlānīva saridvarāḥ 13,020.067c doṣāṃś ca mandān mandāsu prajāpatir abhāṣata 13,020.068 bhīṣma uvāca 13,020.068a tataḥ sa ṛṣir ekāgras tāṃ striyaṃ pratyabhāṣata 13,020.068c āsyatāṃ ruciraṃ chandaḥ kiṃ vā kāryaṃ bravīhi me 13,020.069a sā strī provāca bhagavan drakṣyase deśakālataḥ 13,020.069c vasa tāvan mahāprājña kṛtakṛtyo gamiṣyasi 13,020.070a brahmarṣis tām athovāca sa tatheti yudhiṣṭhira 13,020.070c vatsye 'haṃ yāvad utsāho bhavatyā nātra saṃśayaḥ 13,020.071a atharṣir abhisaṃprekṣya striyaṃ tāṃ jarayānvitām 13,020.071c cintāṃ paramikāṃ bheje saṃtapta iva cābhavat 13,020.072a yad yad aṅgaṃ hi so 'paśyat tasyā viprarṣabhas tadā 13,020.072c nāramat tatra tatrāsya dṛṣṭī rūpaparājitā 13,020.073a devateyaṃ gṛhasyāsya śāpān nūnaṃ virūpitā 13,020.073c asyāś ca kāraṇaṃ vettuṃ na yuktaṃ sahasā mayā 13,020.074a iti cintāviṣaktasya tam arthaṃ jñātum icchataḥ 13,020.074c vyagamat tad ahaḥśeṣaṃ manasā vyākulena tu 13,020.075a atha sā strī tadovāca bhagavan paśya vai raveḥ 13,020.075c rūpaṃ saṃdhyābhrasaṃyuktaṃ kim upasthāpyatāṃ tava 13,020.076a sa uvāca tadā tāṃ strīṃ snānodakam ihānaya 13,020.076c upāsiṣye tataḥ saṃdhyāṃ vāgyato niyatendriyaḥ 13,021.001 bhīṣma uvāca 13,021.001a atha sā strī tam uktvā tu vipram evaṃ bhavatv iti 13,021.001c tailaṃ divyam upādāya snānaśāṭīm upānayat 13,021.002a anujñātā ca muninā sā strī tena mahātmanā 13,021.002c athāsya tailenāṅgāni sarvāṇy evābhyamṛkṣayat 13,021.003a śanaiś cotsāditas tatra snānaśālām upāgamat 13,021.003c bhadrāsanaṃ tataś citraṃ ṛṣir anvāviśan navam 13,021.004a athopaviṣṭaś ca yadā tasmin bhadrāsane tadā 13,021.004c snāpayām āsa śanakais tam ṛṣiṃ sukhahastavat 13,021.004e divyaṃ ca vidhivac cakre sopacāraṃ munes tadā 13,021.005a sa tena susukhoṣṇena tasyā hastasukhena ca 13,021.005c vyatītāṃ rajanīṃ kṛtsnāṃ nājānāt sa mahāvrataḥ 13,021.006a tata utthāya sa munis tadā paramavismitaḥ 13,021.006c pūrvasyāṃ diśi sūryaṃ ca so 'paśyad uditaṃ divi 13,021.006d*0195_01 saṃdhyopāsanam ity āho sarvapāpaharaṃ name 13,021.007a tasya buddhir iyaṃ kiṃ nu mohas tattvam idaṃ bhavet 13,021.007c athopāsya sahasrāṃśuṃ kiṃ karomīty uvāca tām 13,021.008a sā cāmṛtarasaprakhyam ṛṣer annam upāharat 13,021.008c tasya svādutayānnasya na prabhūtaṃ cakāra saḥ 13,021.008e vyagamac cāpy ahaḥśeṣaṃ tataḥ saṃdhyāgamat punaḥ 13,021.008f*0196_01 bhuñjato 'bhyāgamad ahas tataḥ saṃdhyābhavat prabho 13,021.009a atha strī bhagavantaṃ sā supyatām ity acodayat 13,021.009c tatra vai śayane divye tasya tasyāś ca kalpite 13,021.009d*0197_01 pṛthak caiva tathā suptau sā strī sa ca munis tadā 13,021.009d*0197_02 athārdharātre sā strī tu śayanaṃ tad upāgamat 13,021.010 aṣṭāvakra uvāca 13,021.010a na bhadre paradāreṣu mano me saṃprasajjati 13,021.010c uttiṣṭha bhadre bhadraṃ te svapa vai viramasva ca 13,021.011 bhīṣma uvāca 13,021.011a sā tadā tena vipreṇa tathā dhṛtyā nivartitā 13,021.011c svatantrāsmīty uvācainaṃ na dharmacchalam asti te 13,021.012 aṣṭāvakra uvāca 13,021.012a nāsti svatantratā strīṇām asvatantrā hi yoṣitaḥ 13,021.012c prajāpatimataṃ hy etan na strī svātantryam arhati 13,021.013 stry uvāca 13,021.013a bādhate maithunaṃ vipra mama bhaktiṃ ca paśya vai 13,021.013c adharmaṃ prāpsyase vipra yan māṃ tvaṃ nābhinandasi 13,021.014 aṣṭāvakra uvāca 13,021.014a haranti doṣajātāni naraṃ jātaṃ yathecchakam 13,021.014c prabhavāmi sadā dhṛtyā bhadre svaṃ śayanaṃ vraja 13,021.015 stry uvāca 13,021.015a śirasā praṇame vipra prasādaṃ kartum arhasi 13,021.015c bhūmau nipatamānāyāḥ śaraṇaṃ bhava me 'nagha 13,021.016a yadi vā doṣajātaṃ tvaṃ paradāreṣu paśyasi 13,021.016c ātmānaṃ sparśayāmy adya pāṇiṃ gṛhṇīṣva me dvija 13,021.017a na doṣo bhavitā caiva satyenaitad bravīmy aham 13,021.017c svatantrāṃ māṃ vijānīhi yo 'dharmaḥ so 'stu vai mayi 13,021.017d*0198_01 tvayy āveśitacittā ca svatantrāsmi bhajasva mām 13,021.018 aṣṭāvakra uvāca 13,021.018*0199_01 anyat karma na cānyasya svātantryaṃ tan na yujyate 13,021.018a svatantrā tvaṃ kathaṃ bhadre brūhi kāraṇam atra vai 13,021.018c nāsti loke hi kā cit strī yā vai svātantryam arhati 13,021.019a pitā rakṣati kaumāre bhartā rakṣati yauvane 13,021.019c putrāś ca sthavirībhāve na strī svātantryam arhati 13,021.019d*0200_01 na vṛddhām akṣamāṃ manye na cecchā tvayi me 'naghe 13,021.020 stry uvāca 13,021.020a kaumāraṃ brahmacaryaṃ me kanyaivāsmi na saṃśayaḥ 13,021.020c kuru mā vimatiṃ vipra śraddhāṃ vijahi mā mama 13,021.021 aṣṭāvakra uvāca 13,021.021a yathā mama tathā tubhyaṃ yathā tava tathā mama 13,021.021b*0201_01 aṣṭāvakro 'tha sa muniś cintayām āsa vismitaḥ 13,021.021c jijñāseyam ṛṣes tasya vighnaḥ satyaṃ nu kiṃ bhavet 13,021.022a āścaryaṃ paramaṃ hīdaṃ kiṃ nu śreyo hi me bhavet 13,021.022c divyābharaṇavastrā hi kanyeyaṃ mām upasthitā 13,021.023a kiṃ tv asyāḥ paramaṃ rūpaṃ jīrṇam āsīt kathaṃ punaḥ 13,021.023c kanyārūpam ihādyaiva kim ihātrottaraṃ bhavet 13,021.024a yathā paraṃ śaktidhṛter na vyutthāsye kathaṃ cana 13,021.024c na rocaye hi vyutthānaṃ dhṛtyaivaṃ sādhayāmy aham 13,022.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,022.001a na bibheti kathaṃ sā strī śāpasya paramadyuteḥ 13,022.001c kathaṃ nivṛtto bhagavāṃs tad bhavān prabravītu me 13,022.002 bhīṣma uvāca 13,022.002a aṣṭāvakro 'nvapṛcchat tāṃ rūpaṃ vikuruṣe katham 13,022.002c na cānṛtaṃ te vaktavyaṃ brūhi brāhmaṇakāmyayā 13,022.003 stry uvāca 13,022.003a dyāvāpṛthivīmātraiṣā kāmyā brāhmaṇasattama 13,022.003c śṛṇuṣvāvahitaḥ sarvaṃ yad idaṃ satyavikrama 13,022.004a uttarāṃ māṃ diśaṃ viddhi dṛṣṭaṃ strīcāpalaṃ ca te 13,022.004c avyutthānena te lokā jitāḥ satyaparākrama 13,022.005a jijñāseyaṃ prayuktā me sthirīkartuṃ tavānagha 13,022.005c sthavirāṇām api strīṇāṃ bādhate maithunajvaraḥ 13,022.005d*0202_01 aviśvasan na vyasanī nātisakto 'pravāsakaḥ 13,022.005d*0202_02 vidvān suśīlaḥ puruṣaḥ sadāraḥ sukham aśnute 13,022.006a tuṣṭaḥ pitāmahas te 'dya tathā devāḥ savāsavāḥ 13,022.006c sa tvaṃ yena ca kāryeṇa saṃprāpto bhagavān iha 13,022.007a preṣitas tena vipreṇa kanyāpitrā dvijarṣabha 13,022.007b*0203_01 nikṛtiḥ strī bhogaparā priyavādāpravāsanāt 13,022.007b*0203_02 rakṣyate ca kucelādyair aprasaṅgānuvartanaiḥ 13,022.007b*0203_03 aparvāsv aniṣiddhāsu rātriṣv apy anṛtau vrajet 13,022.007b*0203_04 rātrau ca nātiniyamo na vai hy aniyamo bhavet 13,022.007c tavopadeśaṃ kartuṃ vai tac ca sarvaṃ kṛtaṃ mayā 13,022.008a kṣemī gamiṣyasi gṛhāñ śramaś ca na bhaviṣyati 13,022.008c kanyāṃ prāpsyasi tāṃ vipra putriṇī ca bhaviṣyati 13,022.009a kāmyayā pṛṣṭavāṃs tvaṃ māṃ tato vyāhṛtam uttaram 13,022.009c anatikramaṇīyaiṣā kṛtsnair lokais tribhiḥ sadā 13,022.010a gacchasva sukṛtaṃ kṛtvā kiṃ vānyac chrotum icchasi 13,022.010c yāvad bravīmi viprarṣe aṣṭāvakra yathātatham 13,022.011a ṛṣiṇā prasāditā cāsmi tava hetor dvijarṣabha 13,022.011c tasya saṃmānanārthaṃ me tvayi vākyaṃ prabhāṣitam 13,022.012a śrutvā tu vacanaṃ tasyāḥ sa vipraḥ prāñjaliḥ sthitaḥ 13,022.012c anujñātas tayā cāpi svagṛhaṃ punar āvrajat 13,022.013a gṛham āgamya viśrāntaḥ svajanaṃ pratipūjya ca 13,022.013c abhyagacchata taṃ vipraṃ nyāyataḥ kurunandana 13,022.014a pṛṣṭaś ca tena vipreṇa dṛṣṭaṃ tv etan nidarśanam 13,022.014c prāha vipraṃ tadā vipraḥ suprītenāntarātmanā 13,022.015a bhavatāham anujñātaḥ prasthito gandhamādanam 13,022.015c tasya cottarato deśe dṛṣṭaṃ tad daivataṃ mahat 13,022.016a tayā cāham anujñāto bhavāṃś cāpi prakīrtitaḥ 13,022.016c śrāvitaś cāpi tad vākyaṃ gṛham abhyāgataḥ prabho 13,022.017a tam uvāca tato vipraḥ pratigṛhṇīṣva me sutām 13,022.017c nakṣatratithisaṃyoge pātraṃ hi paramaṃ bhavān 13,022.018 bhīṣma uvāca 13,022.018a aṣṭāvakras tathety uktvā pratigṛhya ca tāṃ prabho 13,022.018c kanyāṃ paramadharmātmā prītimāṃś cābhavat tadā 13,022.019a kanyāṃ tāṃ pratigṛhyaiva bhāryāṃ paramaśobhanām 13,022.019c uvāsa muditas tatra āśrame sve gatajvaraḥ 13,022.019d@007_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,022.019d@007_0001 vaiśyayonyāṃ samutpannāḥ śūdrayonyāṃ tathaiva ca 13,022.019d@007_0002 brahmarṣaya iti proktāḥ purāṇā dvijasattamāḥ 13,022.019d@007_0003 katham etan mahārāja tattvaṃ śaṃsitum arhasi 13,022.019d@007_0004 bhīṣmaḥ 13,022.019d@007_0004 viruddham iha paśyāmi viyonau brāhmaṇo bhavet 13,022.019d@007_0005 alaṃ kautūhalenātra nibodha tvaṃ yudhiṣṭhira 13,022.019d@007_0006 śubhetaraṃ śubhaṃ vāpi na cintayitum arhasi 13,022.019d@007_0007 īśanty ātmana ity etad gatiś caiṣāṃ na sajjate 13,022.019d@007_0008 brahmabhūyāṃsa ity eva ṛṣayaḥ śruticoditāḥ 13,022.019d@007_0009 nindyā na caite rājendra pramāṇaṃ hi pramāṇinām 13,022.019d@007_0010 loko 'numanyate caitān pramāṇaṃ hy atra vai tapaḥ 13,022.019d@007_0011 evaṃ mahātmabhis tāta tapojñānasamanvitaiḥ 13,022.019d@007_0012 pravartitāni kāryāṇi pramāṇāny eva sattama 13,022.019d@007_0013 bhāryāś catasro rājendra brāhmaṇasya svadharmataḥ 13,022.019d@007_0014 brāhmaṇī kṣatriyā vaiśyā śūdrā ca bharatarṣabha 13,022.019d@007_0015 rājñāṃ tu kṣatriyā vaiśyā śūdrā ca bharatarṣabha 13,022.019d@007_0016 vaiśyasya vaiśyā vihitā śūdrā ca bharatarṣabha 13,022.019d@007_0017 śūdrasyaikā smṛtā bhāryā pratilome tu saṃkaraḥ 13,022.019d@007_0018 śūdrāyās tu naraśreṣṭha catvāraḥ patayaḥ smṛtāḥ 13,022.019d@007_0019 varṇottamāyās tu patiḥ savarṇas tv eka eva saḥ 13,022.019d@007_0020 dvau kṣatriyāyā vihitau brāhmaṇaḥ kṣatriyas tathā 13,022.019d@007_0021 vaiśyāyās tu naraśreṣṭha vihitāḥ patayas trayaḥ 13,022.019d@007_0022 savarṇaḥ kṣatriyaś caiva brāhmaṇaś ca viśāṃ pate 13,022.019d@007_0023 evaṃ vidhim anusmṛtya tatas te ṛṣibhiḥ purā 13,022.019d@007_0024 utpāditā mahātmānaḥ putrā brahmarṣayaḥ purā 13,022.019d@007_0025 purāṇābhyām ṛṣibhyāṃ tu mitreṇa varuṇena ca 13,022.019d@007_0026 vasiṣṭho 'tha tathāgastyo barhiṣadbhis tathaiva ca 13,022.019d@007_0027 kakṣīvān ārṣṭiṣeṇaś ca puruṣaḥ kakṣa eva ca 13,022.019d@007_0028 māmateyasya vai putrā gautamasyātmajāḥ smṛtāḥ 13,022.019d@007_0029 vatsapriyaś ca bhagavān sthūlaraśmis tathākṣaṇiḥ 13,022.019d@007_0030 gautamasyaiva tanayā ye dāsyāṃ janitā hy uta 13,022.019d@007_0031 kapiṃjalādo brahmarṣiś caṇḍālyām udapadyata 13,022.019d@007_0032 vainateyas tathā pakṣī turyāyāṃ ca vasiṣṭhataḥ 13,022.019d@007_0033 prasādāc ca vasiṣṭhasya śulkābhyupagamena ca 13,022.019d@007_0034 adṛśyantyāḥ pitā vaiśyo nāmnā citramukhaḥ purā 13,022.019d@007_0035 brāhmaṇatvam anuprāpto brahmarṣitvaṃ ca kaurava 13,022.019d@007_0036 vaiśyaś citramukhaḥ kanyāṃ vasiṣṭhatanayasya vai 13,022.019d@007_0037 śubhāṃ prādād yato jāto brahmarṣis tu parāśaraḥ 13,022.019d@007_0038 tathaiva dāśakanyāyāṃ satyavatyāṃ mahān ṛṣiḥ 13,022.019d@007_0039 parāśarāt prasūtaś ca vyāso yogamayo muniḥ 13,022.019d@007_0040 vibhaṇḍakasya mṛgyāṃ ca tapoyogātmako muniḥ 13,022.019d@007_0041 ṛśyaśṛṅgaḥ samutpanno brahmacārī mahāyaśāḥ 13,022.019d@007_0042 śāṅgaryāṃ ca mandapālasya catvāro brahmavādinaḥ 13,022.019d@007_0043 jātā brahmarṣayaḥ puṇyā yaiḥ stuto havyavāhanaḥ 13,022.019d@007_0044 droṇaś ca stambamitraś ca śārisṛkvaś ca buddhimān 13,022.019d@007_0045 jaritāriś ca vikhyātāś catvāraḥ sūryasaṃnibhāḥ 13,022.019d@007_0046 maharṣeḥ kālavṛkṣasya śakuntyām eva jajñivān 13,022.019d@007_0047 hiraṇyahasto bhagavān maharṣiḥ kāñcanaprabhaḥ 13,022.019d@007_0048 pāvakāt tāta saṃbhūtā manasā ca maharṣayaḥ 13,022.019d@007_0049 pitāmahasya rājendra pulastyapulahādayaḥ 13,022.019d@007_0050 savarṇaś cāpi rājarṣiḥ savarṇāyām ajāyata 13,022.019d@007_0051 mṛṇmayyāṃ bharataśreṣṭha ādityena vivasvatā 13,022.019d@007_0052 śāṇḍilyaś cāgnito jātaḥ kāśyapasyātmajaḥ prabhuḥ 13,022.019d@007_0053 śaradvataḥ śarastambāt kṛpaś ca kṛpayā saha 13,022.019d@007_0054 padmāc ca jajñe rājendra somapasya mahātmanaḥ 13,022.019d@007_0055 reṇuś ca reṇukā caiva rāmamātā yaśasvinī 13,022.019d@007_0056 yamunāyāṃ samudbhūtaḥ somakena mahātmanā 13,022.019d@007_0057 arkadatto mahān ṛṣiḥ prathitaḥ pṛthivītale 13,022.019d@007_0058 agner āhavanīyāc ca drupadasyendravarcasaḥ 13,022.019d@007_0059 dhṛṣṭadyumnaś ca saṃbhūto vedyāṃ kṛṣṇā ca bhārata 13,022.019d@007_0060 vyāghrayonyāṃ tato jātā vasiṣṭhasya mahātmanaḥ 13,022.019d@007_0061 ekonaviṃśatiḥ putrāḥ khyātā vyāghrapadādayaḥ 13,022.019d@007_0062 mandhaś ca bādalomaś ca jābāliś ca mahān ṛṣiḥ 13,022.019d@007_0063 manyuś caivopamanyuś ca setukarṇas tathaiva ca 13,022.019d@007_0064 ete cānye ca vikhyātāḥ pṛthivyāṃ gotratāṃ gatāḥ 13,022.019d@007_0065 viśvakāśasya rājarṣer aikṣvākos tu mahātmanaḥ 13,022.019d@007_0066 bālāśvo nāma putro 'bhūc chikhāṃ bhittvā viniḥsṛtaḥ 13,022.019d@007_0067 māndhātā caiva rājarṣir yuvanāśvena dhīmatā 13,022.019d@007_0068 svayaṃ dhṛto 'tha garbheṇa divyāstrabalasaṃyutaḥ 13,022.019d@007_0069 gaurikaś cāpi rājarṣiś cakravartī mahāyaśāḥ 13,022.019d@007_0070 bāhudāyāṃ samutpanno nadyāṃ rājñā subāhunā 13,022.019d@007_0071 bhūmeś ca putro narakaḥ saṃvartaś caiva puṣkalaḥ 13,022.019d@007_0072 adbhiś caiva mahātejā ṛṣir gārgyo hy ajāyata 13,022.019d@007_0073 ete cānye ca bahavo rājanyā brāhmaṇās tathā 13,022.019d@007_0074 prabhāvenābhisaṃbhūtā maharṣīṇāṃ mahātmanām 13,022.019d@007_0075 nāsādhyaṃ tapasā teṣāṃ vidyayātmaguṇaiḥ paraiḥ 13,022.019d@007_0076 asminn arthe ca manunā gītaḥ śloko narādhipa 13,022.019d@007_0077 dharmaṃ praṇayatā rājaṃs taṃ nibodha yudhiṣṭhira 13,022.019d@007_0078 ṛṣīṇāṃ ca nadīnāṃ ca sādhūnāṃ ca mahātmanām 13,022.019d@007_0079 prabhavo nādhigantavyaḥ strīṇāṃ duścaritasya ca 13,022.019d@007_0080 tan nātra cintā kartavyā maharṣīṇāṃ samudbhave 13,022.019d@007_0081 yathā sarvagato hy agnis tathā tejo mahātmasu 13,022.019d@007A_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,022.019d@007A_0001 putraiḥ kathaṃ mahārāja puruṣas tārito bhavet 13,022.019d@007A_0002 yāvan na labdhavān putram aphalaḥ puruṣo nṛpa 13,022.019d@007A_0002 bhīṣmaḥ 13,022.019d@007A_0003 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,022.019d@007A_0004 nāradena purā gītaṃ mārkaṇḍeyāya pṛcchate 13,022.019d@007A_0005 parvataṃ nāradaṃ caiva asitaṃ devalaṃ ca tam 13,022.019d@007A_0006 āraṇeyaṃ ca raibhyaṃ ca etān atrāgatān purā 13,022.019d@007A_0007 gaṅgāyamunayor madhye bhogavatyāḥ samāgame 13,022.019d@007A_0008 dṛṣṭvā pūrvaṃ samāsīnān mārkaṇḍeyo 'bhyagacchata 13,022.019d@007A_0009 ṛṣayas tu muniṃ dṛṣṭvā samutthāyonmukhāḥ sthitāḥ 13,022.019d@007A_0010 arcayitvārhato vipraṃ kiṃ kurma iti cābruvan 13,022.019d@007A_0010 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0011 ayaṃ samāgamaḥ sadbhir yatnenāsādito mayā 13,022.019d@007A_0012 atra prāpsyāmi dharmāṇām ācārasya ca niścayam 13,022.019d@007A_0013 ṛjuḥ kṛtayuge dharmas tasmin kṣīṇe vimuhyati 13,022.019d@007A_0014 yuge yuge maharṣibhyo dharmam icchāmi veditum 13,022.019d@007A_0015 ṛṣibhir nāradaḥ prokto brūhi yatrāsya saṃśayaḥ 13,022.019d@007A_0016 dharmādharmeṣu tattvajña tvaṃ hi cchettāsi saṃśayān 13,022.019d@007A_0017 ṛṣibhyo 'numataṃ vākyaṃ niyogān nārado 'bravīt 13,022.019d@007A_0018 sarvadharmārthatattvajñaṃ mārkaṇḍeyaṃ tato 'bravīt 13,022.019d@007A_0019 dīrghāyo tapasā dīpta vedavedāṅgatattvavit 13,022.019d@007A_0020 yatra te saṃśayo brahman samutpannaḥ sa ucyatām 13,022.019d@007A_0021 dharmaṃ lokopakāraṃ vā yac cānyac chrotum icchasi 13,022.019d@007A_0022 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0022 tad ahaṃ kathayiṣyāmi brūhi tvaṃ sumahātapaḥ 13,022.019d@007A_0023 yuge yuge vyatīte 'smin dharmasetuḥ praṇaśyati 13,022.019d@007A_0024 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0024 kathaṃ dharmacchalenāhaṃ prāpnuyām iti me matiḥ 13,022.019d@007A_0025 āsīd dharmaḥ purā vipra catuṣpādaḥ kṛte yuge 13,022.019d@007A_0026 tato hy adharmaḥ kālena prasūtaḥ kiṃ cid unnataḥ 13,022.019d@007A_0027 tatas tretāyugaṃ nāma pravṛttaṃ dharmadūṣaṇam 13,022.019d@007A_0028 tasmin vyatīte saṃprāptaṃ tṛtīyaṃ dvāparaṃ yugam 13,022.019d@007A_0029 tadā dharmasya dvau pādāv adharmo nāśayiṣyati 13,022.019d@007A_0030 dvāpare tu parikṣīṇe nandike samupasthite 13,022.019d@007A_0031 lokavṛttaṃ ca dharmaṃ ca ucyamānaṃ nibodha me 13,022.019d@007A_0032 caturthaṃ nandikaṃ nāma dharmapādāv aśeṣataḥ 13,022.019d@007A_0033 tataḥprabhṛti jāyante kṣīṇaprajñāyuṣo narāḥ 13,022.019d@007A_0034 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0034 kṣīṇaprāṇadhanā loke dharmācārabahiṣkṛtāḥ 13,022.019d@007A_0035 evaṃ vilulite dharme loke cādharmasaṃyute 13,022.019d@007A_0036 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0036 cāturvarṇyasya niyataṃ havyakavyaṃ niyacchati 13,022.019d@007A_0037 mantrapūtaṃ sadā havyaṃ kavyaṃ caiva na naśyati 13,022.019d@007A_0038 pratigṛhṇanti tad devā dātur nyāyāt prayacchataḥ 13,022.019d@007A_0039 sattvayuktaṃ ca dātā ca sarvān kāmān avāpnuyāt 13,022.019d@007A_0040 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0040 avāptakāmaḥ svarge ca mahīyeta yathepsitam 13,022.019d@007A_0041 catvāro hy atha ye varṇā havyakavyaṃ pradāsyate 13,022.019d@007A_0042 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0042 mantrahīnam apanyāyaṃ teṣāṃ dattaṃ kva gacchati 13,022.019d@007A_0043 asurān gacchate dattaṃ viprai rakṣāṃsi kṣatriyaiḥ 13,022.019d@007A_0044 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0044 vaiśyaiḥ pretāni vai dattaṃ śūdrair bhūtāni gacchati 13,022.019d@007A_0045 atha varṇāvare jātāś cāturvarṇyāpadeśinaḥ 13,022.019d@007A_0046 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0046 dāsyanti havyakavyāni teṣāṃ dattaṃ kva gacchati 13,022.019d@007A_0047 varṇāvarāṇāṃ bhūtānāṃ havyakavyapradātṛṇām 13,022.019d@007A_0048 naiva devā na pitaraḥ pratigṛhṇanti tat svayam 13,022.019d@007A_0049 yātudhānāḥ piśācāś ca bhūtā ye cāpi nairṛtāḥ 13,022.019d@007A_0050 teṣāṃ sā vihitā vṛttiḥ pitṛdaivatanirgatā 13,022.019d@007A_0051 teṣāṃ sarvapradātṝṇāṃ havyakavyaṃ samāhitāḥ 13,022.019d@007A_0052 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0052 yat prayacchanti vidhivat tad vai bhuñjanti devatāḥ 13,022.019d@007A_0053 śrutaṃ varṇāvare dattaṃ havyaṃ kavyaṃ ca nārada 13,022.019d@007A_0054 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0054 saṃprayoge ca putrāṇāṃ kanyānāṃ ca bravīhi me 13,022.019d@007A_0055 kanyāpradānaṃ putrāṇāṃ strīṇāṃ saṃyogam eva ca 13,022.019d@007A_0056 ānupūrvyān mayā samyag ucyamānaṃ nibodha me 13,022.019d@007A_0057 jātamātrā tu dātavyā kanyakā sadṛśe vare 13,022.019d@007A_0058 kāladattāsu kanyāsu pitā dharmeṇa yujyate 13,022.019d@007A_0059 yas tu puṣpavatīṃ kanyāṃ bāndhavo na prayacchati 13,022.019d@007A_0060 māsi māsi gate bandhus tasyā bhrauṇaghnyam āpnute 13,022.019d@007A_0061 yas tu kanyāṃ gṛhe rundhyād grāmyair bhogair vivarjitām 13,022.019d@007A_0062 avadhyātaḥ sa kanyāyā bandhuḥ prāpnoti bhrūṇahām 13,022.019d@007A_0063 dūṣitā pāṇimātreṇa mṛte bhartari dārikā 13,022.019d@007A_0064 saṃskāraṃ labhate nārī dvitīye sā punaḥ patau 13,022.019d@007A_0065 punar bhūr nāma sā kanyā saputrā havyakavyadā 13,022.019d@007A_0066 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0066 adūṣyā sā prasūtīṣu prajānāṃ dārakarmaṇi 13,022.019d@007A_0067 yā tu kanyā prasūyeta garbhiṇī yā tu vā bhavet 13,022.019d@007A_0068 atha dārakriyāṃ bhūyaḥ sā bhajed ṛṣisattama 13,022.019d@007A_0068 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0069 tattvārthaniścitaṃ śabdaṃ kanyakā nayate 'gnaye 13,022.019d@007A_0070 tasmāt kurvanti vai bhāvaṃ kumāryas tā na kanyakāḥ 13,022.019d@007A_0071 brahmahatyātribhāgena garbhādhānaviśodhitām 13,022.019d@007A_0072 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0072 gṛhṇīyāt tāṃ caturbhāgaṃ viśuddhāṃ sarjanāt punaḥ 13,022.019d@007A_0073 kathaṃ kanyāsu ye jātā bandhūnāṃ dūṣitāḥ sadā 13,022.019d@007A_0074 kasya te havyakavyāni pradāsyanti mahāmune 13,022.019d@007A_0074 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0075 kanyāyās tu pituḥ putrāḥ kānīnā havyakavyadāḥ 13,022.019d@007A_0076 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0076 antarvatnyās tu yaḥ pāṇiṃ gṛhṇīyāt sa sahoḍhajaḥ 13,022.019d@007A_0077 atha yenāhito garbhaḥ kanyāyāṃ tatra nārada 13,022.019d@007A_0078 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0078 kathaṃ putraphalaṃ tasya bhaved etat pracakṣva me 13,022.019d@007A_0079 dharmācāreṣu te nityaṃ dūṣakāḥ kṛtaśodhanāḥ 13,022.019d@007A_0080 bījaṃ ca naśyate teṣāṃ moghaceṣṭā bhavanti te 13,022.019d@007A_0080 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0081 atha kā cid bhavet kanyā krītā dattā hṛtāpi vā 13,022.019d@007A_0082 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0082 kathaṃ putrakṛtaṃ tasyās tad bhaved ṛṣisattama 13,022.019d@007A_0083 krītā dattā hṛtā caiva yā kanyā pāṇivarjitā 13,022.019d@007A_0084 kaumārī nāma sā bhāryā prasaved aurasān sutān 13,022.019d@007A_0085 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0085 na patyarthe śubhā proktā tatkarmaṇy aparājite 13,022.019d@007A_0086 kena maṅgalakṛtyeṣu viniyujyanti kanyakāḥ 13,022.019d@007A_0087 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0087 etad icchāmi vijñātuṃ tattveneha mahāmune 13,022.019d@007A_0088 nityaṃ nivasate lakṣmīḥ kanyakāsu pratiṣṭhitā 13,022.019d@007A_0089 śobhanā śubhayogyā ca pūjyā maṅgalakarmasu 13,022.019d@007A_0090 ākarasthaṃ yathā ratnaṃ sarvakāmaphalopagam 13,022.019d@007A_0091 tathā kanyā mahālakṣmīḥ sarvalokasya maṅgalam 13,022.019d@007A_0092 evaṃ kanyā parā lakṣmī ratis toṣaś ca dehinām 13,022.019d@007A_0093 mahākulānāṃ cāritraṃ vṛttena nikaṣopalam 13,022.019d@007A_0094 ānayitvā svakād varṇāt kanyakāṃ yo bhajen naraḥ 13,022.019d@007A_0095 dātāraṃ havyakavyānāṃ putrakaṃ sā prasūyate 13,022.019d@007A_0096 sādhvī kulaṃ vardhayati sādhvī puṣṭir gṛhe parā 13,022.019d@007A_0097 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0097 sādhvī lakṣmī ratiḥ sākṣāt pratiṣṭhā saṃtatis tathā 13,022.019d@007A_0098 śrutaṃ bahuvidhaṃ vṛttaṃ kanyakānāṃ mahāmate 13,022.019d@007A_0099 icchāmi yoṣitāṃ śrotuṃ dharmādharmaṃ parigrahe 13,022.019d@007A_0099 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0100 aṣṭau bhāryāgamā dharmyā narāṇāṃ dārakarmaṇi 13,022.019d@007A_0101 pretyeha ca hitā yās tu saputrā havyakavyadāḥ 13,022.019d@007A_0102 sādhvī pāṇigṛhītā yā kaumārī pāṇivarjitā 13,022.019d@007A_0103 bhrātṛbhāryā svabhāryeti prasūyet putram aurasam 13,022.019d@007A_0103 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0104 trayo bhāryāgamā jñātā yatra dharmo na naśyati 13,022.019d@007A_0105 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0105 pañcānyāḥ paścimā brūhi bhāryās tāsāṃ ca ye sutāḥ 13,022.019d@007A_0106 sagotrabhāryā krītā ca parabhāryā ca kāritā 13,022.019d@007A_0107 gatāgatā ca yā bhāryā āśramād āhṛtā ca yā 13,022.019d@007A_0108 ete bhāryāgamāḥ pañca punar bhāryā bhavanti yāḥ 13,022.019d@007A_0109 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0109 etā bhāryā nṛṇāṃ gamyās tatputrā havyakavyadāḥ 13,022.019d@007A_0110 śrutā bhāryāś ca putrāś ca vistareṇa mahāmune 13,022.019d@007A_0111 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0111 āśramasthāḥ kathaṃ nāryo na duṣyantīti brūhi me 13,022.019d@007A_0112 āśramasthāsu nārīṣu bāndhavatvaṃ praṇaśyati 13,022.019d@007A_0113 naṣṭavaṃśyā bhavanty etā bandhūnām atha bhartṛṇām 13,022.019d@007A_0114 paradārā muktadoṣās tā nāryo ''śramasaṃsthitāḥ 13,022.019d@007A_0115 svayam īśāḥ svadehānāṃ kāmyās tadgatamānasāḥ 13,022.019d@007A_0116 evaṃ nāryo na duṣyanti narāṇāṃ tatprasūtiṣu 13,022.019d@007A_0117 dharmapatnyo bhavanty etāḥ saputrā havyakavyadāḥ 13,022.019d@007A_0117 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0118 parasya bhāryā yā pūrvaṃ mṛte bhartari yā punaḥ 13,022.019d@007A_0119 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0119 anyaṃ bhajati bhartāraṃ sasutā asutā katham 13,022.019d@007A_0120 asūtā vā prasūtā vā gṛhasthānāṃ parastriyaḥ 13,022.019d@007A_0121 parāmṛṣṭeti tā varjyā dharmācāreṣu dūṣitāḥ 13,022.019d@007A_0122 na cāsāṃ havyakavyāni pratigṛhṇanti devatāḥ 13,022.019d@007A_0123 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0123 yas tāsu janayet putrān na taiḥ putram avāpnuyāt 13,022.019d@007A_0124 parakṣetreṣu yo bījaṃ cāpalyād visṛjen naraḥ 13,022.019d@007A_0125 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0125 kathaṃ putraphalaṃ tasya bhavet tad ṛṣisattama 13,022.019d@007A_0126 asvāmike parakṣetre yo naro bījam utsṛjet 13,022.019d@007A_0127 svayaṃvṛtto ''śramasthāyāṃ tad bījaṃ na vinaśyati 13,022.019d@007A_0128 parakṣetreṣu yo bījaṃ naro darpāt samutsṛjet 13,022.019d@007A_0129 kṣetrikasyaiva tad bījaṃ na bījī labhate phalam 13,022.019d@007A_0130 nātaḥ param adharmyaṃ cāpy ayaśasyaṃ tathottaram 13,022.019d@007A_0131 garbhādīnāṃ ca bahubhis tāś ca tyājyāḥ sameṣv api 13,022.019d@007A_0131 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0132 atha ye paradāreṣu putrā jāyanti nārada 13,022.019d@007A_0133 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0133 kasya te bandhudāyādā bhavanti paramadyute 13,022.019d@007A_0134 paradāreṣu jāyete dvau putrau kuṇḍagolakau 13,022.019d@007A_0135 jīvaty atha patau kuṇḍo mṛte bhartari golakaḥ 13,022.019d@007A_0136 te ca jātāḥ parakṣetre dehināṃ pretya ceha ca 13,022.019d@007A_0137 dattāni havyakavyāni nāśayanty atha dātṛṇām 13,022.019d@007A_0138 pitur hi narakāyaite golakas tu viśeṣataḥ 13,022.019d@007A_0139 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0139 caṇḍālatulyau tajjau hi paratreha ca naśyataḥ 13,022.019d@007A_0140 kasya te garhitāḥ putrāḥ pitṝṇāṃ havyakavyadāḥ 13,022.019d@007A_0141 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0141 yasya kṣetre prasūyante yo vā tāñ janayet sutān 13,022.019d@007A_0142 kṣetrikaś caiva bījī ca dvāv etau nirayaṃ gatau 13,022.019d@007A_0143 na rakṣati hi yo dārān paradārāṃś ca gacchati 13,022.019d@007A_0144 garhitās te narā nityaṃ dharmācārabahiṣkṛtāḥ 13,022.019d@007A_0145 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0145 kuṇḍo bhoktā ca bhojī ca kutsitāḥ pitṛdaivataiḥ 13,022.019d@007A_0146 tathaite garhitāḥ putrā havyakavyāni nārada 13,022.019d@007A_0147 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0147 kasya nityaṃ prayacchanti dharmo vā teṣu kiṃ phalam 13,022.019d@007A_0148 yātudhānāḥ piśācāś ca pratigṛhṇanti tair hutam 13,022.019d@007A_0149 havyaṃ kavyaṃ ca tair dattaṃ ye ca bhūtā niśācarāḥ 13,022.019d@007A_0149 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0150 atha te rākṣasāḥ prītāḥ kiṃ prayacchanti dātṛṇām 13,022.019d@007A_0151 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0151 kiṃ vā dharmaphalaṃ teṣāṃ bhavet tad ṛṣisattama 13,022.019d@007A_0152 na dattaṃ naśyate kiṃ cit sarvabhūteṣu dātṛṇām 13,022.019d@007A_0153 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0153 pretya ceha ca tāṃ puṣṭim upāśnanti pradāyinaḥ 13,022.019d@007A_0154 atha golakakuṇḍābhyāṃ saṃtatir yā bhaviṣyati 13,022.019d@007A_0155 tayor ye bāndhavāḥ ke cit pradāsyanti kathaṃ nu tat 13,022.019d@007A_0155 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0156 sādhvījātāḥ sutās teṣāṃ tāṃ vṛttim anutiṣṭhatām 13,022.019d@007A_0157 prīṇanti pitṛdaivatyaṃ havyakavyasamāhitāḥ 13,022.019d@007A_0158 evaṃ golakakuṇḍābhyāṃ ye ca varṇāpadeśinaḥ 13,022.019d@007A_0159 havyaṃ kavyaṃ ca śuddhānāṃ pratigṛhṇanti devatāḥ 13,022.019d@007A_0159 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0160 śrutaṃ narāṇāṃ cāpalyaṃ parastrīṣu prajāyatām 13,022.019d@007A_0161 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0161 pramadānāṃ tu cāpalye doṣam icchāmi veditum 13,022.019d@007A_0162 ekavarṇe 'pi doṣaṃ tu gamanaṃ pūrvakālikam 13,022.019d@007A_0163 dhātā ca samanujñāto viṣṇunā tat tathākarot 13,022.019d@007A_0164 bhagaliṅge mahāprājña pūrvam eva prajāpatiḥ 13,022.019d@007A_0165 sasarja tābhyāṃ saṃyogam anujñātaś cakāra saḥ 13,022.019d@007A_0166 atha viṣṇuprasādena bhago dattavaraḥ kila 13,022.019d@007A_0167 tena caiva prasādena sarvāṃl lokān upāśnute 13,022.019d@007A_0168 tasmāt tu puruṣe doṣo hy adhiko nātra saṃśayaḥ 13,022.019d@007A_0169 vinā garbhaṃ savarṇeṣu na tyājyā gamanāt striyaḥ 13,022.019d@007A_0170 prāyaścittaṃ yathānyāyaṃ daṇḍaṃ kuryāt sa paṇḍitaḥ 13,022.019d@007A_0171 śvabhir vā daśanaṃ snānaṃ savanatritayaṃ niśi 13,022.019d@007A_0172 bhūmau ca bhasmaśayanaṃ dānaṃ bhogavivarjitam 13,022.019d@007A_0173 doṣagauravataḥ kālo dravyagauravam eva ca 13,022.019d@007A_0174 maryādā sthāpitā pūrvam iti tīrthāntaraṃ gate 13,022.019d@007A_0175 tad yoṣitāṃ tu dīrghāyo nāsti doṣo vyatikrame 13,022.019d@007A_0176 bhagastīrthāntare śuddho viṣṇos tu vacanād iha 13,022.019d@007A_0177 rakṣyāś caivānyasaṃvādair anyagehād vimokṣaṇaiḥ 13,022.019d@007A_0178 āsāṃ śuddhau viśeṣeṇa karmaṇāṃ phalam aśnute 13,022.019d@007A_0179 naitā vācyā na vai vadhyā na kleśyāḥ śubham icchatā 13,022.019d@007A_0180 viṣṇuprasādād ity eva bhagastīrthāntaraṃ gataḥ 13,022.019d@007A_0181 māsi māsi rajas tāsāṃ duṣkṛtāny apakarṣati 13,022.019d@007A_0182 striyas toṣakarā nṝṇāṃ striyas tuṣṭipradāḥ sadā 13,022.019d@007A_0183 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0183 putrasetupratiṣṭhāś ca striyo loke mahādyute 13,022.019d@007A_0184 śrutaṃ balaṃ prabhāvaś ca yoṣitāṃ munisattama 13,022.019d@007A_0185 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0185 ekasya bahubhāryasya dharmam icchāmi veditum 13,022.019d@007A_0186 bahubhāryāsu saktasya nārībhogeṣu dehinaḥ 13,022.019d@007A_0187 ṛtau vimucyamānasya sāṃnidhye bhrūṇahā smṛtaḥ 13,022.019d@007A_0188 vṛddhāṃ vandhyāṃ suvratāṃ ca mṛtāpatyām apuṣpiṇīm 13,022.019d@007A_0189 kanyāṃ ca bahuputrāṃ ca varjayan mucyate bhayāt 13,022.019d@007A_0190 vyādhito bandhanastho vā pravāseṣv atha parvasu 13,022.019d@007A_0191 ṛtukāleṣu nārīṇāṃ bhrūṇahatyāṃ pramuñcati 13,022.019d@007A_0191 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0192 veśanārīṣu vai jātāḥ parapreṣyāsu vā sutāḥ 13,022.019d@007A_0193 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0193 kasya te bandhudāyādā bhavanti hi mahāmune 13,022.019d@007A_0194 paṇyastrīṣu prasūtā ye yasya strī tasya te sutāḥ 13,022.019d@007A_0195 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0195 krayāc ca kṛtrimāḥ putrāḥ pradānāc caiva datrimāḥ 13,022.019d@007A_0196 paṇyanārīṣv aniyataḥ puṃso 'rtho vartate dhruvam 13,022.019d@007A_0197 atra cāhitagarbhāyāḥ kasya putraṃ vadanti tam 13,022.019d@007A_0197 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0198 tīrthabhūtāsu nārīṣu jñāyate yo 'bhigacchati 13,022.019d@007A_0199 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0199 ṛtau tasya bhaved garbho yaṃ vā nārī na śaṅkate 13,022.019d@007A_0200 narāṇāṃ tyajatāṃ bhāryāṃ kāmakrodhād guṇānvitām 13,022.019d@007A_0201 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0201 aprasūtāṃ prasūtāṃ vā teṣāṃ pṛcchāmi niṣkṛtim 13,022.019d@007A_0202 apāpāṃ tyajamānasya sādhvīṃ matvaivam āditaḥ 13,022.019d@007A_0203 ātmavaṃśaḥ svadharmo vā tyajato niṣkṛtir na tu 13,022.019d@007A_0204 yo naras tyajate bhāryāṃ puṣpiṇīm aprasūtikām 13,022.019d@007A_0205 sa naṣṭavaṃśaḥ pitṛbhir yuktas tyajyeta daivataiḥ 13,022.019d@007A_0206 bhāryām apatyasaṃjātāṃ prasūtāṃ putrapautriṇīm 13,022.019d@007A_0207 putradāraparityāgī na saṃprāpnoti niṣkṛtim 13,022.019d@007A_0208 evaṃ hi bhāryāṃ tyajatāṃ narāṇāṃ nāsti niṣkṛtiḥ 13,022.019d@007A_0209 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0209 nārhanti pramadās tyaktuṃ putrapautrapratiṣṭhitāḥ 13,022.019d@007A_0210 kīdṛśīṃ saṃtyajan bhāryāṃ naro doṣair na lipyate 13,022.019d@007A_0211 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0211 etad icchāmi tattvena vijñātum ṛṣisattama 13,022.019d@007A_0212 mokṣadharmasthitānāṃ tu anyonyam anujānatām 13,022.019d@007A_0213 bhāryāpatīnāṃ muktānām adharmo na vidhīyate 13,022.019d@007A_0214 anyasaṅgāṃ gatāpatyāṃ śūdragāṃ paragāminīm 13,022.019d@007A_0215 parīkṣya tyajamānānāṃ narāṇāṃ nāsti pātakam 13,022.019d@007A_0216 pātake 'pi tu bhartavyau dvau tu mātā pitā tathā 13,022.019d@007A_0216 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0217 bhāryāyāṃ vyabhicāriṇyāṃ narasya tyajato ruṣā 13,022.019d@007A_0218 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0218 kathaṃ dharmo 'py adharmo vā bhavatīha mahāmate 13,022.019d@007A_0219 anṛte 'pi hi satye vā yo nārīṃ dūṣitāṃ tyajet 13,022.019d@007A_0220 arakṣamāṇaḥ svāṃ bhāryāṃ naro bhavati bhrūṇahā 13,022.019d@007A_0221 apatyahetor yā nārī bhartāram atilaṅghayet 13,022.019d@007A_0222 lolendriyeti sā rakṣyā na saṃtyājyā kathaṃ cana 13,022.019d@007A_0223 nadyaś ca nāryaś ca samasvabhāvā 13,022.019d@007A_0224 naitāḥ praduṣyanti narāvagāḍhāḥ 13,022.019d@007A_0225 srotāṃsi nadyā vahate nipātaṃ 13,022.019d@007A_0226 nārī rajobhiḥ punar eti śaucam 13,022.019d@007A_0227 evaṃ nāryo na duṣyanti vyabhicāre 'pi bhartṛṇām 13,022.019d@007A_0228 māsi māsi bhavet tyāgas tataḥ śuddhā bhavanty uta 13,022.019d@007A_0228 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0229 kāni tīrthāni bhagavan nṛṇāṃ dehāśritāni vai 13,022.019d@007A_0230 tāni vai śaṃsa bhagavan yāthātathyena pṛcchataḥ 13,022.019d@007A_0231 sarvatīrtheṣu tīrthajña kiṃ tīrthaṃ paramaṃ nṛṇām 13,022.019d@007A_0232 yatropaspṛśya pūtātmā naro bhavati nityaśaḥ 13,022.019d@007A_0232 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0233 devarṣipitṛtīrthāni brāhmaṃ madhye 'tha vaiṣṇavam 13,022.019d@007A_0234 nṛṇāṃ tīrthāni pañcāhuḥ pāṇau saṃnihitāni vai 13,022.019d@007A_0235 ādyatīrthaṃ tu tīrthānāṃ vaiṣṇavo bhāga ucyate 13,022.019d@007A_0236 yatropaspṛśya varṇānāṃ caturṇāṃ vardhate kulam 13,022.019d@007A_0237 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0237 pitṛdaivatakāryāṇi vardhante pretya ceha ca 13,022.019d@007A_0238 narāṇāṃ kāmavṛttānāṃ yā nāryo niravagrahāḥ 13,022.019d@007A_0239 yāsām abhigraho nāsti tā me kathaya nārada 13,022.019d@007A_0239 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0240 vāgur veśyā naṭī gopī tāntukī tunnavāyikī 13,022.019d@007A_0241 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0241 nārī kirātī śabarī nartakī cānabhigrahā 13,022.019d@007A_0242 etāsu jātā nārīṣu sarvavarṇeṣu ye sutāḥ 13,022.019d@007A_0243 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0243 teṣu ke bandhudāyādā bhavanti ṛṣisattama 13,022.019d@007A_0244 ya etāḥ parigṛhṇanti teṣām eva hi te sutāḥ 13,022.019d@007A_0245 sarvatra tu pravṛttāsu bījaṃ naśyati dehinām 13,022.019d@007A_0245 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0246 sarvastrīṣu pravṛttāś ca sādhuvedavivarjitāḥ 13,022.019d@007A_0247 mānavāḥ kāṇḍapṛṣṭhāś ca vedamantrabahiṣkṛtāḥ 13,022.019d@007A_0248 niyuktā havyakavyeṣu teṣāṃ dattaṃ kathaṃ bhavet 13,022.019d@007A_0248 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0249 nārhanti havyakavyāni sāvitrīvarjitā dvijāḥ 13,022.019d@007A_0250 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0250 vrātyeṣv annapradānaṃ tad yathā śūdreṣu vai tathā 13,022.019d@007A_0251 dharmeṣv adhikṛtānāṃ tu narāṇāṃ muhyate manaḥ 13,022.019d@007A_0252 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0252 kathaṃ nu vighno bhavati etad icchāmi veditum 13,022.019d@007A_0253 arthāś ca nāryaś ca samānam etac 13,022.019d@007A_0254 chreyāṃsi puṃsām iha mohayanti 13,022.019d@007A_0255 ratipramodāt pramadā haranti 13,022.019d@007A_0256 bhogair dhanaṃ cāpy upahanti dharmān 13,022.019d@007A_0257 havyaṃ kavyaṃ ca dharmātmā sarvaṃ tac chrotriyo 'rhati 13,022.019d@007A_0258 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0258 dattaṃ hi śrotriye sādhau jvalitāgnāv ivāhutiḥ 13,022.019d@007A_0259 śrotriyāṇāṃ kule jātā vedārthaviditātmanām 13,022.019d@007A_0260 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0260 hitvā kasmāt trayīṃ vidyāṃ vārtāṃ vṛttim upāśritāḥ 13,022.019d@007A_0261 cāturvarṇyaṃ purā nyastaṃ suvidvatsu dvijātiṣu 13,022.019d@007A_0262 tasmād varṇaiḥ saṃvibhajyā vṛttiḥ saṃkaravarjitā 13,022.019d@007A_0263 ye cānye śrotriyāj jātāḥ saṃskṛtāḥ putragṛdhnubhiḥ 13,022.019d@007A_0264 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0264 pūrvanirvāṇanirvṛttāṃ jātāṃ vṛttim upāśritāḥ 13,022.019d@007A_0265 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0265 asaṃskṛtāḥ śrotriyajāḥ saṃskṛtā jñāninaḥ katham 13,022.019d@007A_0266 asaṃskāro vaidikaś ca na mānyaḥ śrotriyātmajaḥ 13,022.019d@007A_0267 śuddhānvayaḥ śrotriyas tu sa vidvadbhiḥ samo 'nyathā 13,022.019d@007A_0268 anadhīyānaputrāś ca vedasaṃskāravarjitāḥ 13,022.019d@007A_0269 tasmāt te vedavijñāpi viprāḥ śrutinikāriṇaḥ 13,022.019d@007A_0270 brahmarāśau purā sṛṣṭā vedasaṃskārasaṃskṛtāḥ 13,022.019d@007A_0271 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0271 tasmāt teṣv eva te jātāḥ sādhavaḥ kuladhāriṇaḥ 13,022.019d@007A_0272 svayaṃ krītāsu preṣyāsu prasūyante tu ye narāḥ 13,022.019d@007A_0273 kasya nāryaḥ sutāś caiva bhavanti ṛṣisattama 13,022.019d@007A_0273 nāradaḥ 13,022.019d@007A_0274 svadāsyāṃ yo naro mohāt prasūyeta sa pāpakṛt 13,022.019d@007A_0275 ihāpi ninditaḥ pretya apatyaṃ preṣyatāṃ nayet 13,022.019d@007A_0276 sā tasya bhāryā putrā ye havyakavyapradās tu te 13,022.019d@007A_0277 tasyā ye bāndhavāḥ ke cid viṣaktāḥ preṣyatāṃ gatāḥ 13,022.019d@007A_0278 sarve tasyās tu saṃbandhān mucyante preṣyakarmasu 13,022.019d@007A_0279 etat te kathitaṃ sarvaṃ yad abhivyāhṛtaṃ tvayā 13,022.019d@007A_0280 mārkaṇḍeyaḥ 13,022.019d@007A_0280 atha vā saṃśayaḥ kaś cid bhūyaḥ saṃpraṣṭum arhasi 13,022.019d@007A_0281 amithyādarśano loke nāradaḥ sarvakovidaḥ 13,022.019d@007A_0282 bhīṣmaḥ 13,022.019d@007A_0282 pratyakṣadarśī lokānāṃ svayaṃbhūr iva sattamaḥ 13,022.019d@007A_0283 iti saṃbhāṣya ṛṣibhir mārkaṇḍeyo mahātapāḥ 13,022.019d@007A_0284 nāradaṃ cāpi satkṛtya tena caivābhisatkṛtaḥ 13,022.019d@007A_0285 āmantrayitvā ṛṣibhiḥ prayayāv āśramaṃ muniḥ 13,022.019d@007A_0286 ṛṣayaś cāpi tīrthānāṃ paricaryāṃ pracakramuḥ 13,022.019d@007A_0287 sukṣetrabījasaṃskāraviśuddho brahmacaryayā 13,022.019d@007A_0288 nityanaimittikāt snāto manaḥśuddhyā ca śudhyati 13,023.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,023.001a kim āhur bharataśreṣṭha pātraṃ viprāḥ sanātanam 13,023.001c brāhmaṇaṃ liṅginaṃ caiva brāhmaṇaṃ vāpy aliṅginam 13,023.002 bhīṣma uvāca 13,023.002a svavṛttim abhipannāya liṅgine vetarāya vā 13,023.002c deyam āhur mahārāja ubhāv etau tapasvinau 13,023.003 yudhiṣṭhira uvāca 13,023.003a śraddhayā parayā pūto yaḥ prayacched dvijātaye 13,023.003c havyaṃ kavyaṃ tathā dānaṃ ko doṣaḥ syāt pitāmaha 13,023.003d*0204_00 bhīṣmaḥ 13,023.003d*0204_01 brāhmaṇāḥ pātrabhūtāś ca śuddhā naivaṃ pitṛṣv iha 13,023.004 bhīṣma uvāca 13,023.004a śraddhāpūto naras tāta durdānto 'pi na saṃśayaḥ 13,023.004c pūto bhavati sarvatra kiṃ punas tvaṃ mahīpate 13,023.005 yudhiṣṭhira uvāca 13,023.005a na brāhmaṇaṃ parīkṣeta daiveṣu satataṃ naraḥ 13,023.005c kavyapradāne tu budhāḥ parīkṣyaṃ brāhmaṇaṃ viduḥ 13,023.006 bhīṣma uvāca 13,023.006a na brāhmaṇaḥ sādhayate havyaṃ daivāt prasidhyati 13,023.006c devaprasādād ijyante yajamānā na saṃśayaḥ 13,023.007a brāhmaṇā bharataśreṣṭha satataṃ brahmavādinaḥ 13,023.007c mārkaṇḍeyaḥ purā prāha iha lokeṣu buddhimān 13,023.008 yudhiṣṭhira uvāca 13,023.008a apūrvo 'py atha vā vidvān saṃbandhī vātha yo bhavet 13,023.008c tapasvī yajñaśīlo vā kathaṃ pātraṃ bhavet tu saḥ 13,023.009 bhīṣma uvāca 13,023.009a kulīnaḥ karmakṛd vaidyas tathā cāpy ānṛśaṃsyavān 13,023.009c hrīmān ṛjuḥ satyavādī pātraṃ pūrve ca te trayaḥ 13,023.010a tatredaṃ śṛṇu me pārtha caturṇāṃ tejasāṃ matam 13,023.010c pṛthivyāḥ kāśyapasyāgner mārkaṇḍeyasya caiva hi 13,023.011 pṛthivy uvāca 13,023.011a yathā mahārṇave kṣiptaḥ kṣipraṃ loṣṭo vinaśyati 13,023.011c tathā duścaritaṃ sarvaṃ trayy āvṛttyā vinaśyati 13,023.012 kāśyapa uvāca 13,023.012a sarve ca vedāḥ saha ṣaḍbhir aṅgaiḥ; sāṃkhyaṃ purāṇaṃ ca kule ca janma 13,023.012c naitāni sarvāṇi gatir bhavanti; śīlavyapetasya narasya rājan 13,023.013 agnir uvāca 13,023.013a adhīyānaḥ paṇḍitaṃ manyamāno; yo vidyayā hanti yaśaḥ pareṣām 13,023.013c brahman sa tenācarate brahmahatyāṃ; lokās tasya hy antavanto bhavanti 13,023.014 mārkaṇḍeya uvāca 13,023.014a aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam 13,023.014c nābhijānāmi yady asya satyasyārdham avāpnuyāt 13,023.014d*0205_01 aśvamedhasahasrād dhi satyam eva viśiṣyate 13,023.015 bhīṣma uvāca 13,023.015a ity uktvā te jagmur āśu catvāro 'mitatejasaḥ 13,023.015c pṛthivī kāśyapo 'gniś ca prakṛṣṭāyuś ca bhārgavaḥ 13,023.016 yudhiṣṭhira uvāca 13,023.016a yad idaṃ brāhmaṇā loke vratino bhuñjate haviḥ 13,023.016c bhuktaṃ brāhmaṇakāmāya kathaṃ tat sukṛtaṃ bhavet 13,023.017 bhīṣma uvāca 13,023.017a ādiṣṭino ye rājendra brāhmaṇā vedapāragāḥ 13,023.017c bhuñjate brahmakāmāya vrataluptā bhavanti te 13,023.018 yudhiṣṭhira uvāca 13,023.018a anekāntaṃ bahudvāraṃ dharmam āhur manīṣiṇaḥ 13,023.018c kiṃ niścitaṃ bhavet tatra tan me brūhi pitāmaha 13,023.019 bhīṣma uvāca 13,023.019a ahiṃsā satyam akrodha ānṛśaṃsyaṃ damas tathā 13,023.019c ārjavaṃ caiva rājendra niścitaṃ dharmalakṣaṇam 13,023.020a ye tu dharmaṃ praśaṃsantaś caranti pṛthivīm imām 13,023.020c anācarantas tad dharmaṃ saṃkare niratāḥ prabho 13,023.021a tebhyo ratnaṃ hiraṇyaṃ vā gām aśvān vā dadāti yaḥ 13,023.021c daśa varṣāṇi viṣṭhāṃ sa bhuṅkte nirayam āśritaḥ 13,023.022a medānāṃ pulkasānāṃ ca tathaivāntāvasāyinām 13,023.022c kṛtaṃ karmākṛtaṃ cāpi rāgamohena jalpatām 13,023.023a vaiśvadevaṃ ca ye mūḍhā viprāya brahmacāriṇe 13,023.023c dadatīha na rājendra te lokān bhuñjate 'śubhān 13,023.024 yudhiṣṭhira uvāca 13,023.024a kiṃ paraṃ brahmacaryasya kiṃ paraṃ dharmalakṣaṇam 13,023.024c kiṃ ca śreṣṭhatamaṃ śaucaṃ tan me brūhi pitāmaha 13,023.025 bhīṣma uvāca 13,023.025a brahmacaryaṃ paraṃ tāta madhumāṃsasya varjanam 13,023.025c maryādāyāṃ sthito dharmaḥ śamaḥ śaucasya lakṣaṇam 13,023.026 yudhiṣṭhira uvāca 13,023.026a kasmin kāle cared dharmaṃ kasmin kāle 'rtham ācaret 13,023.026c kasmin kāle sukhī ca syāt tan me brūhi pitāmaha 13,023.027 bhīṣma uvāca 13,023.027a kālyam arthaṃ niṣeveta tato dharmam anantaram 13,023.027c paścāt kāmaṃ niṣeveta na ca gacchet prasaṅgitām 13,023.028a brāhmaṇāṃś cābhimanyeta gurūṃś cāpy abhipūjayet 13,023.028c sarvabhūtānulomaś ca mṛduśīlaḥ priyaṃvadaḥ 13,023.029a adhikāre yad anṛtaṃ rājagāmi ca paiśunam 13,023.029c guroś cālīkakaraṇaṃ samaṃ tad brahmahatyayā 13,023.030a praharen na narendreṣu na gāṃ hanyāt tathaiva ca 13,023.030c bhrūṇahatyāsamaṃ caitad ubhayaṃ yo niṣevate 13,023.031a nāgniṃ parityajej jātu na ca vedān parityajet 13,023.031c na ca brāhmaṇam ākrośet samaṃ tad brahmahatyayā 13,023.032 yudhiṣṭhira uvāca 13,023.032a kīdṛśāḥ sādhavo viprāḥ kebhyo dattaṃ mahāphalam 13,023.032c kīdṛśānāṃ ca bhoktavyaṃ tan me brūhi pitāmaha 13,023.033 bhīṣma uvāca 13,023.033a akrodhanā dharmaparāḥ satyanityā dame ratāḥ 13,023.033c tādṛśāḥ sādhavo viprās tebhyo dattaṃ mahāphalam 13,023.034a amāninaḥ sarvasahā dṛṣṭārthā vijitendriyāḥ 13,023.034c sarvabhūtahitā maitrās tebhyo dattaṃ mahāphalam 13,023.035a alubdhāḥ śucayo vaidyā hrīmantaḥ satyavādinaḥ 13,023.035c svakarmaniratā ye ca tebhyo dattaṃ mahāphalam 13,023.036a sāṅgāṃś ca caturo vedān yo 'dhīyīta dvijarṣabhaḥ 13,023.036c ṣaḍbhyo nivṛttaḥ karmabhyas taṃ pātram ṛṣayo viduḥ 13,023.037a ye tv evaṃguṇajātīyās tebhyo dattaṃ mahāphalam 13,023.037c sahasraguṇam āpnoti guṇārhāya pradāyakaḥ 13,023.038a prajñāśrutābhyāṃ vṛttena śīlena ca samanvitaḥ 13,023.038c tārayeta kulaṃ kṛtsnam eko 'pīha dvijarṣabhaḥ 13,023.039a gām aśvaṃ vittam annaṃ vā tadvidhe pratipādayet 13,023.039c dravyāṇi cānyāni tathā pretyabhāve na śocati 13,023.040a tārayeta kulaṃ kṛtsnam eko 'pīha dvijottamaḥ 13,023.040c kim aṅga punar ekaṃ vai tasmāt pātraṃ samācaret 13,023.040d*0206_01 tṛpte tṛptāḥ sarvadevāḥ pitaro munayo 'pi ca 13,023.041a niśamya ca guṇopetaṃ brāhmaṇaṃ sādhusaṃmatam 13,023.041c dūrād ānāyayet kṛtye sarvataś cābhipūjayet 13,024.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,024.001a śrāddhakāle ca daive ca dharme cāpi pitāmaha 13,024.001c icchāmīha tvayākhyātaṃ vihitaṃ yat surarṣibhiḥ 13,024.002 bhīṣma uvāca 13,024.002a daivaṃ pūrvāhṇike kuryād aparāhṇe tu paitṛkam 13,024.002c maṅgalācārasaṃpannaḥ kṛtaśaucaḥ prayatnavān 13,024.003a manuṣyāṇāṃ tu madhyāhne pradadyād upapattitaḥ 13,024.003c kālahīnaṃ tu yad dānaṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ 13,024.004a laṅghitaṃ cāvalīḍhaṃ ca kalipūrvaṃ ca yat kṛtam 13,024.004c rajasvalābhir dṛṣṭaṃ ca taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ 13,024.005a avaghuṣṭaṃ ca yad bhuktam avratena ca bhārata 13,024.005c parāmṛṣṭaṃ śunā caiva taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ 13,024.006a keśakīṭāvapatitaṃ kṣutaṃ śvabhir avekṣitam 13,024.006c ruditaṃ cāvadhūtaṃ ca taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ 13,024.007a niroṃkāreṇa yad bhuktaṃ saśastreṇa ca bhārata 13,024.007c durātmanā ca yad bhuktaṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ 13,024.008a parocchiṣṭaṃ ca yad bhuktaṃ paribhuktaṃ ca yad bhavet 13,024.008c daive pitrye ca satataṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ 13,024.009a garhitaṃ ninditaṃ caiva pariviṣṭaṃ samanyunā 13,024.009c daivaṃ vāpy atha vā paitryaṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ 13,024.010a mantrahīnaṃ kriyāhīnaṃ yac chrāddhaṃ pariviṣyate 13,024.010c tribhir varṇair naraśreṣṭha taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ 13,024.011a ājyāhutiṃ vinā caiva yat kiṃ cit pariviṣyate 13,024.011c durācāraiś ca yad bhuktaṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ 13,024.012a ye bhāgā rakṣasāṃ proktās ta uktā bharatarṣabha 13,024.012c ata ūrdhvaṃ visargasya parīkṣāṃ brāhmaṇe śṛṇu 13,024.013a yāvantaḥ patitā viprā jaḍonmattās tathaiva ca 13,024.013c daive vāpy atha vā pitrye rājan nārhanti ketanam 13,024.014a śvitrī kuṣṭhī ca klībaś ca tathā yakṣmahataś ca yaḥ 13,024.014c apasmārī ca yaś cāndho rājan nārhanti satkṛtim 13,024.015a cikitsakā devalakā vṛthāniyamadhāriṇaḥ 13,024.015c somavikrayiṇaś caiva śrāddhe nārhanti ketanam 13,024.016a gāyanā nartakāś caiva plavakā vādakās tathā 13,024.016c kathakā yodhakāś caiva rājan nārhanti ketanam 13,024.017a hotāro vṛṣalānāṃ ca vṛṣalādhyāpakās tathā 13,024.017c tathā vṛṣalaśiṣyāś ca rājan nārhanti ketanam 13,024.018a anuyoktā ca yo vipro anuyuktaś ca bhārata 13,024.018c nārhatas tāv api śrāddhaṃ brahmavikrayiṇau hi tau 13,024.019a agraṇīr yaḥ kṛtaḥ pūrvaṃ varṇāvaraparigrahaḥ 13,024.019c brāhmaṇaḥ sarvavidyo 'pi rājan nārhati ketanam 13,024.020a anagnayaś ca ye viprā mṛtaniryātakāś ca ye 13,024.020c stenāś ca patitāś caiva rājan nārhanti ketanam 13,024.021a aparijñātapūrvāś ca gaṇapūrvāś ca bhārata 13,024.021c putrikāpūrvaputrāś ca śrāddhe nārhanti ketanam 13,024.022a ṛṇakartā ca yo rājan yaś ca vārdhuṣiko dvijaḥ 13,024.022c prāṇivikrayavṛttiś ca rājan nārhanti ketanam 13,024.023a strīpūrvāḥ kāṇḍapṛṣṭhāś ca yāvanto bharatarṣabha 13,024.023c ajapā brāhmaṇāś caiva śrāddhe nārhanti ketanam 13,024.024a śrāddhe daive ca nirdiṣṭā brāhmaṇā bharatarṣabha 13,024.024c dātuḥ pratigrahītuś ca śṛṇuṣvānugrahaṃ punaḥ 13,024.025a cīrṇavratā guṇair yuktā bhaveyur ye 'pi karṣakāḥ 13,024.025c sāvitrījñāḥ kriyāvantas te rājan ketanakṣamāḥ 13,024.026a kṣātradharmiṇam apy ājau ketayet kulajaṃ dvijam 13,024.026c na tv eva vaṇijaṃ tāta śrāddheṣu parikalpayet 13,024.027a agnihotrī ca yo vipro grāmavāsī ca yo bhavet 13,024.027c astenaś cātithijñaś ca sa rājan ketanakṣamaḥ 13,024.028a sāvitrīṃ japate yas tu trikālaṃ bharatarṣabha 13,024.028b*0207_01 rājapreṣyo 'pi sāvitrīṃ japan nityaṃ samāhitaḥ 13,024.028c bhikṣāvṛttiḥ kriyāvāṃś ca sa rājan ketanakṣamaḥ 13,024.028d*0208_01 mātā pātraṃ pitā pātraṃ pātraṃ kṣīṇāś ca bāndhavāḥ 13,024.028d*0208_02 dīnaḥ pātraṃ vratī pātraṃ pātraṃ vṛttair alaṃkṛtam 13,024.029a uditāstamito yaś ca tathaivāstamitoditaḥ 13,024.029c ahiṃsraś cālpadoṣaś ca sa rājan ketanakṣamaḥ 13,024.030a akalkako hy atarkaś ca brāhmaṇo bharatarṣabha 13,024.030c sasaṃjño bhaikṣyavṛttiś ca sa rājan ketanakṣamaḥ 13,024.031a avratī kitavaḥ stenaḥ prāṇivikrayy atho vaṇik 13,024.031c paścāc ca pītavān somaṃ sa rājan ketanakṣamaḥ 13,024.032a arjayitvā dhanaṃ pūrvaṃ dāruṇaiḥ kṛṣikarmabhiḥ 13,024.032c bhavet sarvātithiḥ paścāt sa rājan ketanakṣamaḥ 13,024.033a brahmavikrayanirdiṣṭaṃ striyā yac cārjitaṃ dhanam 13,024.033c adeyaṃ pitṛdevebhyo yac ca klaibyād upārjitam 13,024.034a kriyamāṇe 'pavarge tu yo dvijo bharatarṣabha 13,024.034c na vyāharati yad yuktaṃ tasyādharmo gavānṛtam 13,024.035a śrāddhasya brāhmaṇaḥ kālaḥ prāptaṃ dadhi ghṛtaṃ tathā 13,024.035c somakṣayaś ca māṃsaṃ ca yad āraṇyaṃ yudhiṣṭhira 13,024.035d*0209_01 muhūrtānāṃ trayaṃ pūrvam ahnaḥ prātar iti smṛtam 13,024.035d*0209_02 japadhyānādibhis tasmin vipraiḥ kāryaṃ śubhavratam 13,024.035d*0209_03 saṃgavākhyaṃ tribhāgaṃ tu madhyāhnas trimuhūrtakaḥ 13,024.035d*0209_04 laukikaṃ saṃgave 'rdhaṃ ca snānādi hy atha madhyame 13,024.035d*0209_05 caturtham aparāhṇaṃ tu trimuhūrtaṃ tu pitryakam 13,024.035d*0209_06 sāyāhnas trimuhūrtaṃ ca madhyamaṃ kavibhiḥ smṛtam 13,024.035d*0209_07 caturthe tv aparāhṇākhye śrāddhaṃ kuryāt sadā nṛpa 13,024.035d*0209_08 prāgudīcīmukhā viprā viśvedevāś ca dakṣiṇāḥ 13,024.035d*0209_09 śrāviteṣu sutṛpteṣu piṇḍaṃ dadyāt sadakṣiṇam 13,024.036a śrāddhāpavarge viprasya svadhā vai svaditā bhavet 13,024.036c kṣatriyasyāpy atho brūyāt prīyantāṃ pitaras tv iti 13,024.037a apavarge tu vaiśyasya śrāddhakarmaṇi bhārata 13,024.037c akṣayyam abhidhātavyaṃ svasti śūdrasya bhārata 13,024.038a puṇyāhavācanaṃ daive brāhmaṇasya vidhīyate 13,024.038c etad eva niroṃkāraṃ kṣatriyasya vidhīyate 13,024.038d*0210_01 gohiṃsāyāṃ caturbhāgaṃ pūrvaṃ viprādiketanaḥ 13,024.038d*0210_02 varṇāvareṣu bhuñjānaṃ kramāc chūdre caturguṇam 13,024.038d*0210_03 nānyatra brāhmaṇo brūyāt pūrvaṃ vipreṇa ketitaḥ 13,024.038d*0210_04 abhojane ca doṣaḥ syād varjayec chūdraketanam 13,024.038d*0210_05 śūdrānnarasapuṣṭāṅgo dvijo nordhvāṃ gatiṃ labhet 13,024.038d*0210_06 aśucir naiva cāśnīyān nāstiko mānavarjitaḥ 13,024.038d*0210_07 na pūrvaṃ laṅghayel lobhād ekavarṇo 'pi pārthiva 13,024.038d*0210_08 viprāḥ smṛtā bhūmidevā upakurvāṇavarjitāḥ 13,024.038e vaiśyasya caiva vaktavyaṃ prīyantāṃ devatā iti 13,024.039a karmaṇām ānupūrvīṃ ca vidhipūrvakṛtaṃ śṛṇu 13,024.039c jātakarmādikān sarvāṃs triṣu varṇeṣu bhārata 13,024.039e brahmakṣatre hi mantroktā vaiśyasya ca yudhiṣṭhira 13,024.040a viprasya raśanā mauñjī maurvī rājanyagāminī 13,024.040c bālvajīty eva vaiśyasya dharma eṣa yudhiṣṭhira 13,024.040d*0211_01 pālāśo dvijadaṇḍaḥ syād aśvatthaḥ kṣatriyasya tu 13,024.040d*0211_02 audumbaraś ca vaiśyasya dharma eṣa yudhiṣṭhira 13,024.041a dātuḥ pratigrahītuś ca dharmādharmāv imau śṛṇu 13,024.041c brāhmaṇasyānṛte 'dharmaḥ proktaḥ pātakasaṃjñitaḥ 13,024.041e caturguṇaḥ kṣatriyasya vaiśyasyāṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ 13,024.042a nānyatra brāhmaṇo 'śnīyāt pūrvaṃ vipreṇa ketitaḥ 13,024.042c yavīyān paśuhiṃsāyāṃ tulyadharmo bhavet sa hi 13,024.043a atha rājanyavaiśyābhyāṃ yady aśnīyāt tu ketitaḥ 13,024.043c yavīyān paśuhiṃsāyāṃ bhāgārdhaṃ samavāpnuyāt 13,024.044a daivaṃ vāpy atha vā pitryaṃ yo 'śnīyād brāhmaṇādiṣu 13,024.044c asnāto brāhmaṇo rājaṃs tasyādharmo gavānṛtam 13,024.045a āśauco brāhmaṇo rājan yo 'śnīyād brāhmaṇādiṣu 13,024.045c jñānapūrvam atho lobhāt tasyādharmo gavānṛtam 13,024.046a annenānnaṃ ca yo lipset karmārthaṃ caiva bhārata 13,024.046c āmantrayati rājendra tasyādharmo 'nṛtaṃ smṛtam 13,024.047a avedavratacāritrās tribhir varṇair yudhiṣṭhira 13,024.047c mantravat pariviṣyante teṣv adharmo gavānṛtam 13,024.048 yudhiṣṭhira uvāca 13,024.048a pitryaṃ vāpy atha vā daivaṃ dīyate yat pitāmaha 13,024.048c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ dattaṃ yeṣu mahāphalam 13,024.049 bhīṣma uvāca 13,024.049a yeṣāṃ dārāḥ pratīkṣante suvṛṣṭim iva karṣakāḥ 13,024.049c uccheṣapariśeṣaṃ hi tān bhojaya yudhiṣṭhira 13,024.050a cāritraniyatā rājan ye kṛśāḥ kṛśavṛttayaḥ 13,024.050c arthinaś copagacchanti teṣu dattaṃ mahāphalam 13,024.051a tadbhaktās tadgṛhā rājaṃs taddhanās tadapāśrayāḥ 13,024.051c arthinaś ca bhavanty arthe teṣu dattaṃ mahāphalam 13,024.052a taskarebhyaḥ parebhyo vā ye bhayārtā yudhiṣṭhira 13,024.052c arthino bhoktum icchanti teṣu dattaṃ mahāphalam 13,024.053a akalkakasya viprasya bhaikṣotkarakṛtātmanaḥ 13,024.053c baṭavo yasya bhikṣanti tebhyo dattaṃ mahāphalam 13,024.054a hṛtasvā hṛtadārāś ca ye viprā deśasaṃplave 13,024.054c arthārtham abhigacchanti tebhyo dattaṃ mahāphalam 13,024.055a vratino niyamasthāś ca ye viprāḥ śrutasaṃmatāḥ 13,024.055c tatsamāptyartham icchanti teṣu dattaṃ mahāphalam 13,024.056a avyutkrāntāś ca dharmeṣu pāṣaṇḍasamayeṣu ca 13,024.056c kṛśaprāṇāḥ kṛśadhanās teṣu dattaṃ mahāphalam 13,024.056d*0212_01 vratānāṃ pāraṇārthāya gurvarthe yajñadakṣiṇām 13,024.056d*0212_02 niveśārthaṃ ca vidvāṃsas teṣāṃ dattaṃ mahāphalam 13,024.056d*0212_03 pitroś ca rakṣaṇārthāya putradārārtham eva ca 13,024.056d*0212_04 mahāvyādhivimokṣārthaṃ teṣu dattaṃ mahāphalam 13,024.056d*0212_05 bālāḥ striyaś ca vāñchanti subhaktaṃ cāpy asādhanāḥ 13,024.056d*0212_06 svargam āyānti dattvaiṣāṃ nirayān nopayānti te 13,024.057a kṛtasarvasvaharaṇā nirdoṣāḥ prabhaviṣṇubhiḥ 13,024.057c spṛhayanti ca bhuktānnaṃ teṣu dattaṃ mahāphalam 13,024.058a tapasvinas taponiṣṭhās teṣāṃ bhaikṣacarāś ca ye 13,024.058c arthinaḥ kiṃ cid icchanti teṣu dattaṃ mahāphalam 13,024.059a mahāphalavidhir dāne śrutas te bharatarṣabha 13,024.059c nirayaṃ yena gacchanti svargaṃ caiva hi tac chṛṇu 13,024.060a gurvarthaṃ vābhayārthaṃ vā varjayitvā yudhiṣṭhira 13,024.060c ye 'nṛtaṃ kathayanti sma te vai nirayagāminaḥ 13,024.061a paradārābhihartāraḥ paradārābhimarśinaḥ 13,024.061c paradāraprayoktāras te vai nirayagāminaḥ 13,024.062a ye parasvāpahartāraḥ parasvānāṃ ca nāśakāḥ 13,024.062c sūcakāś ca pareṣāṃ ye te vai nirayagāminaḥ 13,024.063a prapāṇāṃ ca sabhānāṃ ca saṃkramāṇāṃ ca bhārata 13,024.063c agārāṇāṃ ca bhettāro narā nirayagāminaḥ 13,024.064a anāthāṃ pramadāṃ bālāṃ vṛddhāṃ bhītāṃ tapasvinīm 13,024.064c vañcayanti narā ye ca te vai nirayagāminaḥ 13,024.065a vṛtticchedaṃ gṛhacchedaṃ dāracchedaṃ ca bhārata 13,024.065c mitracchedaṃ tathāśāyās te vai nirayagāminaḥ 13,024.066a sūcakāḥ saṃdhibhettāraḥ paravṛttyupajīvakāḥ 13,024.066c akṛtajñāś ca mitrāṇāṃ te vai nirayagāminaḥ 13,024.067a pāṣaṇḍā dūṣakāś caiva samayānāṃ ca dūṣakāḥ 13,024.067c ye pratyavasitāś caiva te vai nirayagāminaḥ 13,024.067d*0213_01 viṣamavyavahārāś ca viṣamāś caiva vṛddhiṣu 13,024.067d*0213_02 lābheṣu viṣamāś caiva te vai nirayagāminaḥ 13,024.067d*0213_03 dyūtasaṃvyavahārāś ca niṣparīkṣāś ca mānavāḥ 13,024.067d*0213_04 prāṇihiṃsāpravṛttāś ca te vai nirayagāminaḥ 13,024.068a kṛtāśaṃ kṛtanirveśaṃ kṛtabhaktaṃ kṛtaśramam 13,024.068c bhedair ye vyapakarṣanti te vai nirayagāminaḥ 13,024.069a paryaśnanti ca ye dārān agnibhṛtyātithīṃs tathā 13,024.069c utsannapitṛdevejyās te vai nirayagāminaḥ 13,024.070a vedavikrayiṇaś caiva vedānāṃ caiva dūṣakāḥ 13,024.070c vedānāṃ lekhakāś caiva te vai nirayagāminaḥ 13,024.071a cāturāśramyabāhyāś ca śrutibāhyāś ca ye narāḥ 13,024.071c vikarmabhiś ca jīvanti te vai nirayagāminaḥ 13,024.072a keśavikrayikā rājan viṣavikrayikāś ca ye 13,024.072c kṣīravikrayikāś caiva te vai nirayagāminaḥ 13,024.073a brāhmaṇānāṃ gavāṃ caiva kanyānāṃ ca yudhiṣṭhira 13,024.073c ye 'ntaraṃ yānti kāryeṣu te vai nirayagāminaḥ 13,024.074a śastravikrayakāś caiva kartāraś ca yudhiṣṭhira 13,024.074c śalyānāṃ dhanuṣāṃ caiva te vai nirayagāminaḥ 13,024.075a śalyair vā śaṅkubhir vāpi śvabhrair vā bharatarṣabha 13,024.075c ye mārgam anurundhanti te vai nirayagāminaḥ 13,024.076a upādhyāyāṃś ca bhṛtyāṃś ca bhaktāṃś ca bharatarṣabha 13,024.076c ye tyajanty asamarthāṃs tāṃs te vai nirayagāminaḥ 13,024.077a aprāptadamakāś caiva nāsānāṃ vedhakās tathā 13,024.077c bandhakāś ca paśūnāṃ ye te vai nirayagāminaḥ 13,024.078a agoptāraś chaladravyā baliṣaḍbhāgatatparāḥ 13,024.078c samarthāś cāpy adātāras te vai nirayagāminaḥ 13,024.078d*0214_01 saṃśrutya cāpradātāro daridrāṇāṃ vinindakāḥ 13,024.078d*0214_02 śrotriyāṇāṃ vinītānāṃ daridrāṇāṃ vinindakāḥ 13,024.078d*0214_03 kṣamiṇāṃ nindakāś caiva te vai nirayagāminaḥ 13,024.079a kṣāntān dāntāṃs tathā prājñān dīrghakālaṃ sahoṣitān 13,024.079c tyajanti kṛtakṛtyā ye te vai nirayagāminaḥ 13,024.080a bālānām atha vṛddhānāṃ dāsānāṃ caiva ye narāḥ 13,024.080c adattvā bhakṣayanty agre te vai nirayagāminaḥ 13,024.081a ete pūrvarṣibhir dṛṣṭāḥ proktā nirayagāminaḥ 13,024.081c bhāginaḥ svargalokasya vakṣyāmi bharatarṣabha 13,024.082a sarveṣv eva tu kāryeṣu daivapūrveṣu bhārata 13,024.082c hanti putrān paśūn kṛtsnān brāhmaṇātikramaḥ kṛtaḥ 13,024.083a dānena tapasā caiva satyena ca yudhiṣṭhira 13,024.083c ye dharmam anuvartante te narāḥ svargagāminaḥ 13,024.084a śuśrūṣābhis tapobhiś ca śrutam ādāya bhārata 13,024.084c ye pratigrahaniḥsnehās te narāḥ svargagāminaḥ 13,024.085a bhayāt pāpāt tathābādhād dāridryād vyādhidharṣaṇāt 13,024.085c yatkṛte pratimucyante te narāḥ svargagāminaḥ 13,024.086a kṣamāvantaś ca dhīrāś ca dharmakāryeṣu cotthitāḥ 13,024.086c maṅgalācārayuktāś ca te narāḥ svargagāminaḥ 13,024.087a nivṛttā madhumāṃsebhyaḥ paradārebhya eva ca 13,024.087c nivṛttāś caiva madyebhyas te narāḥ svargagāminaḥ 13,024.088a āśramāṇāṃ ca kartāraḥ kulānāṃ caiva bhārata 13,024.088c deśānāṃ nagarāṇāṃ ca te narāḥ svargagāminaḥ 13,024.089a vastrābharaṇadātāro bhakṣapānānnadās tathā 13,024.089c kuṭumbānāṃ ca dātāras te narāḥ svargagāminaḥ 13,024.090a sarvahiṃsānivṛttāś ca narāḥ sarvasahāś ca ye 13,024.090c sarvasyāśrayabhūtāś ca te narāḥ svargagāminaḥ 13,024.091a mātaraṃ pitaraṃ caiva śuśrūṣanti jitendriyāḥ 13,024.091c bhrātṝṇāṃ caiva sasnehās te narāḥ svargagāminaḥ 13,024.092a āḍhyāś ca balavantaś ca yauvanasthāś ca bhārata 13,024.092c ye vai jitendriyā dhīrās te narāḥ svargagāminaḥ 13,024.093a aparāddheṣu sasnehā mṛdavo mitravatsalāḥ 13,024.093c ārādhanasukhāś cāpi te narāḥ svargagāminaḥ 13,024.094a sahasrapariveṣṭāras tathaiva ca sahasradāḥ 13,024.094c trātāraś ca sahasrāṇāṃ puruṣāḥ svargagāminaḥ 13,024.095a suvarṇasya ca dātāro gavāṃ ca bharatarṣabha 13,024.095c yānānāṃ vāhanānāṃ ca te narāḥ svargagāminaḥ 13,024.096a vaivāhikānāṃ kanyānāṃ preṣyāṇāṃ ca yudhiṣṭhira 13,024.096c dātāro vāsasāṃ caiva te narāḥ svargagāminaḥ 13,024.097a vihārāvasathodyānakūpārāmasabhāpradāḥ 13,024.097c vaprāṇāṃ caiva kartāras te narāḥ svargagāminaḥ 13,024.097d*0215_01 bhakṣyapānānnadātāras tathā pādukadā narāḥ 13,024.097d*0215_02 ye vai svaśaktitaḥ kuryus te vai nirayaśatravaḥ 13,024.098a niveśanānāṃ kṣetrāṇāṃ vasatīnāṃ ca bhārata 13,024.098c dātāraḥ prārthitānāṃ ca te narāḥ svargagāminaḥ 13,024.099a rasānām atha bījānāṃ dhānyānāṃ ca yudhiṣṭhira 13,024.099c svayam utpādya dātāraḥ puruṣāḥ svargagāminaḥ 13,024.100a yasmin kasmin kule jātā bahuputrāḥ śatāyuṣaḥ 13,024.100c sānukrośā jitakrodhāḥ puruṣāḥ svargagāminaḥ 13,024.100d*0216_01 gaṅgāditīrthaniratāḥ pitṛtīrthakarāś ca ye 13,024.100d*0216_02 iṣṭāpūrtaratā ye ca te narāḥ svargagāminaḥ 13,024.101a etad uktam amutrārthaṃ daivaṃ pitryaṃ ca bhārata 13,024.101c dharmādharmau ca dānasya yathā pūrvarṣibhiḥ kṛtau 13,025.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,025.001a idaṃ me tattvato rājan vaktum arhasi bhārata 13,025.001c ahiṃsayitvā keneha brahmahatyā vidhīyate 13,025.002 bhīṣma uvāca 13,025.002a vyāsam āmantrya rājendra purā yat pṛṣṭavān aham 13,025.002c tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi tad ihaikamanāḥ śṛṇu 13,025.003a caturthas tvaṃ vasiṣṭhasya tattvam ākhyāhi me mune 13,025.003c ahiṃsayitvā keneha brahmahatyā vidhīyate 13,025.004a iti pṛṣṭo mahārāja parāśaraśarīrajaḥ 13,025.004c abravīn nipuṇo dharme niḥsaṃśayam anuttamam 13,025.005a brāhmaṇaṃ svayam āhūya bhikṣārthe kṛśavṛttinam 13,025.005c brūyān nāstīti yaḥ paścāt taṃ vidyād brahmaghātinam 13,025.006a madhyasthasyeha viprasya yo 'nūcānasya bhārata 13,025.006c vṛttiṃ harati durbuddhis taṃ vidyād brahmaghātinam 13,025.007a gokulasya tṛṣārtasya jalārthe vasudhādhipa 13,025.007c utpādayati yo vighnaṃ taṃ vidyād brahmaghātinam 13,025.008a yaḥ pravṛttāṃ śrutiṃ samyak śāstraṃ vā munibhiḥ kṛtam 13,025.008b*0217_01 jātito brāhmaṇānāṃ hi mahāparibhavāt tathā 13,025.008b*0217_02 tadvṛtticchedanaṃ caiva taddāraparibhāvanāt 13,025.008c dūṣayaty anabhijñāya taṃ vidyād brahmaghātinam 13,025.009a ātmajāṃ rūpasaṃpannāṃ mahatīṃ sadṛśe vare 13,025.009c na prayacchati yaḥ kanyāṃ taṃ vidyād brahmaghātinam 13,025.010a adharmanirato mūḍho mithyā yo vai dvijātiṣu 13,025.010b*0218_01 brāhmaṇena ca tat kuryāt taṃ vidyād brahmaghātakam 13,025.010b*0218_02 sādhvācāreṣu vipreṣu sāsūyo nikṛtiḥ śaṭhaḥ 13,025.010c dadyān marmātigaṃ śokaṃ taṃ vidyād brahmaghātinam 13,025.011a cakṣuṣā viprahīnasya paṅgulasya jaḍasya vā 13,025.011c hareta yo vai sarvasvaṃ taṃ vidyād brahmaghātinam 13,025.012a āśrame vā vane vā yo grāme vā yadi vā pure 13,025.012c agniṃ samutsṛjen mohāt taṃ vidyād brahmaghātinam 13,026.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,026.001a tīrthānāṃ darśanaṃ śreyaḥ snānaṃ ca bharatarṣabha 13,026.001c śravaṇaṃ ca mahāprājña śrotum icchāmi tattvataḥ 13,026.002a pṛthivyāṃ yāni tīrthāni puṇyāni bharatarṣabha 13,026.002c vaktum arhasi me tāni śrotāsmi niyataḥ prabho 13,026.003 bhīṣma uvāca 13,026.003a imam aṅgirasā proktaṃ tīrthavaṃśaṃ mahādyute 13,026.003c śrotum arhasi bhadraṃ te prāpsyase dharmam uttamam 13,026.004a tapovanagataṃ vipram abhigamya mahāmunim 13,026.004c papracchāṅgirasaṃ vīra gautamaḥ saṃśitavrataḥ 13,026.005a asti me bhagavan kaś cit tīrthebhyo dharmasaṃśayaḥ 13,026.005c tat sarvaṃ śrotum icchāmi tan me śaṃsa mahāmune 13,026.006a upaspṛśya phalaṃ kiṃ syāt teṣu tīrtheṣu vai mune 13,026.006c pretyabhāve mahāprājña tad yathāsti tathā vada 13,026.007 aṅgirā uvāca 13,026.007a saptāhaṃ candrabhāgāṃ vai vitastām ūrmimālinīm 13,026.007c vigāhya vai nirāhāro nirmamo munivad bhavet 13,026.008a kāśmīramaṇḍale nadyo yāḥ patanti mahānadam 13,026.008c tā nadīḥ sindhum āsādya śīlavān svargam āpnuyāt 13,026.008d*0219_01 sindhum āsādya vimalāṃ vigāhya svargam āpnuyāt 13,026.009a puṣkaraṃ ca prabhāsaṃ ca naimiṣaṃ sāgarodakam 13,026.009c devikām indramārgaṃ ca svarṇabinduṃ vigāhya ca 13,026.009e vibodhyate vimānasthaḥ so 'psarobhir abhiṣṭutaḥ 13,026.010a hiraṇyabinduṃ vikṣobhya prayataś cābhivādya tam 13,026.010c kuśeśayaṃ ca devatvaṃ pūyate tasya kilbiṣam 13,026.011a indratoyāṃ samāsādya gandhamādanasaṃnidhau 13,026.011c karatoyāṃ kuraṅgeṣu trirātropoṣito naraḥ 13,026.011e aśvamedham avāpnoti vigāhya niyataḥ śuciḥ 13,026.012a gaṅgādvāre kuśāvarte bilvake nemiparvate 13,026.012c tathā kanakhale snātvā dhūtapāpmā divaṃ vrajet 13,026.013a apāṃ hrada upaspṛśya vājapeyaphalaṃ labhet 13,026.013c brahmacārī jitakrodhaḥ satyasaṃdhas tv ahiṃsakaḥ 13,026.014a yatra bhāgīrathī gaṅgā bhajate diśam uttarām 13,026.014c maheśvarasya niṣṭhāne yo naras tv abhiṣicyate 13,026.014e ekamāsaṃ nirāhāraḥ svayaṃ paśyati devatāḥ 13,026.015a saptagaṅge trigaṅge ca indramārge ca tarpayan 13,026.015c sudhāṃ vai labhate bhoktuṃ yo naro jāyate punaḥ 13,026.016a mahāśrama upaspṛśya yo 'gnihotraparaḥ śuciḥ 13,026.016c ekamāsaṃ nirāhāraḥ siddhiṃ māsena sa vrajet 13,026.017a mahāhrada upaspṛśya bhṛgutuṅge tv alolupaḥ 13,026.017c trirātropoṣito bhūtvā mucyate brahmahatyayā 13,026.018a kanyākūpa upaspṛśya balākāyāṃ kṛtodakaḥ 13,026.018c deveṣu kīrtiṃ labhate yaśasā ca virājate 13,026.019a deśakāla upaspṛśya tathā sundarikāhrade 13,026.019c aśvibhyāṃ rūpavarcasyaṃ pretya vai labhate naraḥ 13,026.020a mahāgaṅgām upaspṛśya kṛttikāṅgārake tathā 13,026.020c pakṣam ekaṃ nirāhāraḥ svargam āpnoti nirmalaḥ 13,026.021a vaimānika upaspṛśya kiṅkiṇīkāśrame tathā 13,026.021c nivāse 'psarasāṃ divye kāmacārī mahīyate 13,026.022a kālikāśramam āsādya vipāśāyāṃ kṛtodakaḥ 13,026.022c brahmacārī jitakrodhas trirātrān mucyate bhavāt 13,026.023a āśrame kṛttikānāṃ tu snātvā yas tarpayet pitṝn 13,026.023c toṣayitvā mahādevaṃ nirmalaḥ svargam āpnuyāt 13,026.024a mahāpura upaspṛśya trirātropoṣito naraḥ 13,026.024c trasānāṃ sthāvarāṇāṃ ca dvipadānāṃ bhayaṃ tyajet 13,026.024d*0220_01 na kva cid bhayam āpnoti sarvatra labhate śubham 13,026.025a devadāruvane snātvā dhūtapāpmā kṛtodakaḥ 13,026.025c devalokam avāpnoti saptarātroṣitaḥ śuciḥ 13,026.026a kauśante ca kuśastambe droṇaśarmapade tathā 13,026.026c āpaḥprapatane snātaḥ sevyate so 'psarogaṇaiḥ 13,026.027a citrakūṭe janasthāne tathā mandākinījale 13,026.027c vigāhya vai nirāhāro rājalakṣmīṃ nigacchati 13,026.028a śyāmāyās tv āśramaṃ gatvā uṣya caivābhiṣicya ca 13,026.028c trīṃs trirātrān sa saṃdhāya gandharvanagare vaset 13,026.029a ramaṇyāṃ ca upaspṛśya tathā vai gandhatārike 13,026.029c ekamāsaṃ nirāhāras tv antardhānaphalaṃ labhet 13,026.030a kauśikīdvāram āsādya vāyubhakṣas tv alolupaḥ 13,026.030c ekaviṃśatirātreṇa svargam ārohate naraḥ 13,026.031a mataṅgavāpyāṃ yaḥ snāyād ekarātreṇa sidhyati 13,026.031c vigāhati hy anālambam andhakaṃ vai sanātanam 13,026.032a naimiṣe svargatīrthe ca upaspṛśya jitendriyaḥ 13,026.032c phalaṃ puruṣamedhasya labhen māsaṃ kṛtodakaḥ 13,026.033a gaṅgāhrada upaspṛśya tathā caivotpalāvane 13,026.033c aśvamedham avāpnoti tatra māsaṃ kṛtodakaḥ 13,026.034a gaṅgāyamunayos tīrthe tathā kālaṃjare girau 13,026.034c ṣaṣṭihrada upaspṛśya dānaṃ nānyad viśiṣyate 13,026.035a daśa tīrthasahasrāṇi tisraḥ koṭyas tathāparāḥ 13,026.035c samāgacchanti māghyāṃ tu prayāge bharatarṣabha 13,026.036a māghamāsaṃ prayāge tu niyataḥ saṃśitavrataḥ 13,026.036c snātvā tu bharataśreṣṭha nirmalaḥ svargam āpnuyāt 13,026.037a marudgaṇa upaspṛśya pitṝṇām āśrame śuciḥ 13,026.037c vaivasvatasya tīrthe ca tīrthabhūto bhaven naraḥ 13,026.038a tathā brahmaśiro gatvā bhāgīrathyāṃ kṛtodakaḥ 13,026.038c ekamāsaṃ nirāhāraḥ somalokam avāpnuyāt 13,026.039a kapotake naraḥ snātvā aṣṭāvakre kṛtodakaḥ 13,026.039c dvādaśāhaṃ nirāhāro naramedhaphalaṃ labhet 13,026.040a muñjapṛṣṭhaṃ gayāṃ caiva nirṛtiṃ devaparvatam 13,026.040c tṛtīyāṃ krauñcapādīṃ ca brahmahatyā viśudhyati 13,026.040d*0221_01 tṛtīyaṃ parvataṃ krauñcaṃ śudhyate brahmahatyayā 13,026.041a kalaśyāṃ vāpy upaspṛśya vedyāṃ ca bahuśojalām 13,026.041b*0222_01 ekamāsaṃ nirāhāro vājimedhaphalaṃ labhet 13,026.041c agneḥ pure naraḥ snātvā viśālāyāṃ kṛtodakaḥ 13,026.041c*0223_01 agnikanyāpure vaset 13,026.041c*0223_02 karavīrapure snātvā 13,026.041e devahrada upaspṛśya brahmabhūto virājate 13,026.042a purāpavartanaṃ nandāṃ mahānandāṃ ca sevya vai 13,026.042c nandane sevyate dāntas tv apsarobhir ahiṃsakaḥ 13,026.043a urvaśīkṛttikāyoge gatvā yaḥ susamāhitaḥ 13,026.043c lauhitye vidhivat snātvā puṇḍarīkaphalaṃ labhet 13,026.044a rāmahrada upaspṛśya viśālāyāṃ kṛtodakaḥ 13,026.044c dvādaśāhaṃ nirāhāraḥ kalmaṣād vipramucyate 13,026.045a mahāhrada upaspṛśya śuddhena manasā naraḥ 13,026.045c ekamāsaṃ nirāhāro jamadagnigatiṃ labhet 13,026.046a vindhye saṃtāpya cātmānaṃ satyasaṃdhas tv ahiṃsakaḥ 13,026.046c ṣaṇmāsaṃ padam āsthāya māsenaikena śudhyati 13,026.047a narmadāyām upaspṛśya tathā sūrpārakodake 13,026.047c ekapakṣaṃ nirāhāro rājaputro vidhīyate 13,026.048a jambūmārge tribhir māsaiḥ saṃyataḥ susamāhitaḥ 13,026.048c ahorātreṇa caikena siddhiṃ samadhigacchati 13,026.049a kokāmukhe vigāhyāpo gatvā caṇḍālikāśramam 13,026.049c śākabhakṣaś cīravāsāḥ kumārīr vindate daśa 13,026.050a vaivasvatasya sadanaṃ na sa gacchet kadā cana 13,026.050c yasya kanyāhrade vāso devalokaṃ sa gacchati 13,026.051a prabhāse tv ekarātreṇa amāvāsyāṃ samāhitaḥ 13,026.051c sidhyate 'tra mahābāho yo naro jāyate punaḥ 13,026.051d*0224_01 divaṃ vrajen mahābāho sarvapāpaiḥ pramucyate 13,026.052a ujjānaka upaspṛśya ārṣṭiṣeṇasya cāśrame 13,026.052c piṅgāyāś cāśrame snātvā sarvapāpaiḥ pramucyate 13,026.053a kulyāyāṃ samupaspṛśya japtvā caivāghamarṣaṇam 13,026.053c aśvamedham avāpnoti trirātropoṣitaḥ śuciḥ 13,026.054a piṇḍāraka upaspṛśya ekarātroṣito naraḥ 13,026.054c agniṣṭomam avāpnoti prabhātāṃ śarvarīṃ śuciḥ 13,026.055a tathā brahmasaro gatvā dharmāraṇyopaśobhitam 13,026.055c puṇḍarīkam avāpnoti prabhātāṃ śarvarīṃ śuciḥ 13,026.056a maināke parvate snātvā tathā saṃdhyām upāsya ca 13,026.056c kāmaṃ jitvā ca vai māsaṃ sarvamedhaphalaṃ labhet 13,026.056d*0225_01 kālodakaṃ nandikuṇḍaṃ tathaivottaramānasam 13,026.056d*0225_02 abhyetya yojanaśatād bhrūṇahā vipramucyate 13,026.056d*0225_03 nandīśvarasya mūrtiṃ tu dṛṣṭvā mucyeta kilbiṣaiḥ 13,026.056d*0225_04 svargamārge naraḥ snātvā svargalokaṃ sa gacchati 13,026.057a vikhyāto himavān puṇyaḥ śaṃkaraśvaśuro giriḥ 13,026.057c ākaraḥ sarvaratnānāṃ siddhacāraṇasevitaḥ 13,026.057d*0226_01 darśanād gamanāt pūto bhaved anaśanād api 13,026.058a śarīram utsṛjet tatra vidhipūrvam anāśake 13,026.058c adhruvaṃ jīvitaṃ jñātvā yo vai vedāntago dvijaḥ 13,026.059a abhyarcya devatās tatra namaskṛtya munīṃs tathā 13,026.059c tataḥ siddho divaṃ gacched brahmalokaṃ sanātanam 13,026.060a kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca yo jitvā tīrtham āvaset 13,026.060c na tena kiṃ cin na prāptaṃ tīrthābhigamanād bhavet 13,026.061a yāny agamyāni tīrthāni durgāṇi viṣamāṇi ca 13,026.061c manasā tāni gamyāni sarvatīrthasamāsataḥ 13,026.062a idaṃ medhyam idaṃ dhanyam idaṃ svargyam idaṃ sukham 13,026.062c idaṃ rahasyaṃ devānām āplāvyānāṃ ca pāvanam 13,026.063a idaṃ dadyād dvijātīnāṃ sādhūnām ātmajasya vā 13,026.063c suhṛdāṃ ca japet karṇe śiṣyasyānugatasya vā 13,026.064a dattavān gautamasyedam aṅgirā vai mahātapāḥ 13,026.064c gurubhiḥ samanujñātaḥ kāśyapena ca dhīmatā 13,026.065a maharṣīṇām idaṃ japyaṃ pāvanānāṃ tathottamam 13,026.065c japaṃś cābhyutthitaḥ śaśvan nirmalaḥ svargam āpnuyāt 13,026.066a idaṃ yaś cāpi śṛṇuyād rahasyaṃ tv aṅgiromatam 13,026.066c uttame ca kule janma labhej jātiṃ ca saṃsmaret 13,027.001 vaiśaṃpāyana uvāca 13,027.001a bṛhaspatisamaṃ buddhyā kṣamayā brahmaṇaḥ samam 13,027.001c parākrame śakrasamam ādityasamatejasam 13,027.002a gāṅgeyam arjunenājau nihataṃ bhūrivarcasam 13,027.002c bhrātṛbhiḥ sahito 'nyaiś ca paryupāste yudhiṣṭhiraḥ 13,027.003a śayānaṃ vīraśayane kālākāṅkṣiṇam acyutam 13,027.003c ājagmur bharataśreṣṭhaṃ draṣṭukāmā maharṣayaḥ 13,027.004a atrir vasiṣṭho 'tha bhṛguḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ 13,027.004c aṅgirā gautamo 'gastyaḥ sumatiḥ svāyur ātmavān 13,027.005a viśvāmitraḥ sthūlaśirāḥ saṃvartaḥ pramatir damaḥ 13,027.005c uśanā bṛhaspatir vyāsaś cyavanaḥ kāśyapo dhruvaḥ 13,027.006a durvāsā jamadagniś ca mārkaṇḍeyo 'tha gālavaḥ 13,027.006c bharadvājaś ca raibhyaś ca yavakrītas tritas tathā 13,027.007a sthūlākṣaḥ śakalākṣaś ca kaṇvo medhātithiḥ kṛśaḥ 13,027.007c nāradaḥ parvataś caiva sudhanvāthaikato dvitaḥ 13,027.008a nitaṃbhūr bhuvano dhaumyaḥ śatānando 'kṛtavraṇaḥ 13,027.008c jāmadagnyas tathā rāmaḥ kāmyaś cety evamādayaḥ 13,027.008e samāgatā mahātmāno bhīṣmaṃ draṣṭuṃ maharṣayaḥ 13,027.009a teṣāṃ mahātmanāṃ pūjām āgatānāṃ yudhiṣṭhiraḥ 13,027.009c bhrātṛbhiḥ sahitaś cakre yathāvad anupūrvaśaḥ 13,027.010a te pūjitāḥ sukhāsīnāḥ kathāś cakrur maharṣayaḥ 13,027.010c bhīṣmāśritāḥ sumadhurāḥ sarvendriyamanoharāḥ 13,027.011a bhīṣmas teṣāṃ kathāḥ śrutvā ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām 13,027.011c mene divistham ātmānaṃ tuṣṭyā paramayā yutaḥ 13,027.012a tatas te bhīṣmam āmantrya pāṇḍavāṃś ca maharṣayaḥ 13,027.012c antardhānaṃ gatāḥ sarve sarveṣām eva paśyatām 13,027.013a tān ṛṣīn sumahābhāgān antardhānagatān api 13,027.013c pāṇḍavās tuṣṭuvuḥ sarve praṇemuś ca muhur muhuḥ 13,027.014a prasannamanasaḥ sarve gāṅgeyaṃ kurusattamāḥ 13,027.014c upatasthur yathodyantam ādityaṃ mantrakovidāḥ 13,027.015a prabhāvāt tapasas teṣām ṛṣīṇāṃ vīkṣya pāṇḍavāḥ 13,027.015c prakāśanto diśaḥ sarvā vismayaṃ paramaṃ yayuḥ 13,027.016a mahābhāgyaṃ paraṃ teṣām ṛṣīṇām anucintya te 13,027.016c pāṇḍavāḥ saha bhīṣmeṇa kathāś cakrus tadāśrayāḥ 13,027.017a kathānte śirasā pādau spṛṣṭvā bhīṣmasya pāṇḍavaḥ 13,027.017c dharmyaṃ dharmasutaḥ praśnaṃ paryapṛcchad yudhiṣṭhiraḥ 13,027.018a ke deśāḥ ke janapadā āśramāḥ ke ca parvatāḥ 13,027.018c prakṛṣṭāḥ puṇyataḥ kāś ca jñeyā nadyaḥ pitāmaha 13,027.019 bhīṣma uvāca 13,027.019a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,027.019c śiloñchavṛtteḥ saṃvādaṃ siddhasya ca yudhiṣṭhira 13,027.020a imāṃ kaś cit parikramya pṛthivīṃ śailabhūṣitām 13,027.020c asakṛd dvipadāṃ śreṣṭhaḥ śreṣṭhasya gṛhamedhinaḥ 13,027.021a śilavṛtter gṛhaṃ prāptaḥ sa tena vidhinārcitaḥ 13,027.021b*0227_01 uvāsa rajanīṃ tatra susukhaṃ sukhabhāg ṛṣiḥ 13,027.021b*0227_02 śilavṛttis tu yat kṛtyaṃ prātas tat kṛtavāñ śuciḥ 13,027.021c kṛtakṛtya upātiṣṭhat siddhaṃ tam atithiṃ tadā 13,027.022a tau sametya mahātmānau sukhāsīnau kathāḥ śubhāḥ 13,027.022c cakratur vedasaṃbaddhās taccheṣakṛtalakṣaṇāḥ 13,027.023a śilavṛttiḥ kathānte tu siddham āmantrya yatnataḥ 13,027.023c praśnaṃ papraccha medhāvī yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 13,027.024 śilavṛttir uvāca 13,027.024a ke deśāḥ ke janapadāḥ ke ''śramāḥ ke ca parvatāḥ 13,027.024c prakṛṣṭāḥ puṇyataḥ kāś ca jñeyā nadyas tad ucyatām 13,027.024d*0228_00 siddha uvāca 13,027.024d*0228_01 puṣkaraṃ ca prabhāsaṃ ca naimiṣaṃ himavān giriḥ 13,027.024d*0228_02 gaṅgā ca yamunā caiva vedikā mathurā gayā 13,027.024d*0228_03 sarasvatyāruṇā caiva kurukṣetraṃ pṛthūdakam 13,027.024d*0228_04 śilavṛttir uvāca 13,027.024d*0228_04 eteṣāṃ katamasyāhaṃ māhātmyaṃ kathayāmi te 13,027.024d*0228_05 bālyāt prabhṛti viprendra bhaktiḥ kautukam eva ca 13,027.024d*0228_06 māhātmyaṃ prati viprendra gaṅgāyā mama tattvataḥ 13,027.025 siddha uvāca 13,027.025a te deśās te janapadās te ''śramās te ca parvatāḥ 13,027.025c yeṣāṃ bhāgīrathī gaṅgā madhyenaiti saridvarā 13,027.026a tapasā brahmacaryeṇa yajñais tyāgena vā punaḥ 13,027.026c gatiṃ tāṃ na labhej jantur gaṅgāṃ saṃsevya yāṃ labhet 13,027.027a spṛṣṭāni yeṣāṃ gāṅgeyais toyair gātrāṇi dehinām 13,027.027c nyastāni na punas teṣāṃ tyāgaḥ svargād vidhīyate 13,027.027d*0229_01 tyaktāni yāni vai yeṣāṃ tyāgāt svargo vidhīyate 13,027.028a sarvāṇi yeṣāṃ gāṅgeyais toyaiḥ kṛtyāni dehinām 13,027.028b*0230_01 ye vā yathāvidhi snātā gaṅgāyāṃ sāghamarṣaṇāḥ 13,027.028c gāṃ tyaktvā mānavā vipra divi tiṣṭhanti te 'calāḥ 13,027.029a pūrve vayasi karmāṇi kṛtvā pāpāni ye narāḥ 13,027.029c paścād gaṅgāṃ niṣevante te 'pi yānty uttamāṃ gatim 13,027.029d*0231_01 yuktāś ca pātakais tyaktvā dehaṃ śuddhā bhavanti te 13,027.029d*0231_02 mucyante dehasaṃtyāgād gaṅgāyamunasaṃgame 13,027.030a snātānāṃ śucibhis toyair gāṅgeyaiḥ prayatātmanām 13,027.030c vyuṣṭir bhavati yā puṃsāṃ na sā kratuśatair api 13,027.031a yāvad asthi manuṣyasya gaṅgātoyeṣu tiṣṭhati 13,027.031c tāvad varṣasahasrāṇi svargaṃ prāpya mahīyate 13,027.032a apahatya tamas tīvraṃ yathā bhāty udaye raviḥ 13,027.032c tathāpahatya pāpmānaṃ bhāti gaṅgājalokṣitaḥ 13,027.033a visomā iva śarvaryo vipuṣpās taravo yathā 13,027.033c tadvad deśā diśaś caiva hīnā gaṅgājalaiḥ śubhaiḥ 13,027.034a varṇāśramā yathā sarve svadharmajñānavarjitāḥ 13,027.034c kratavaś ca yathāsomās tathā gaṅgāṃ vinā jagat 13,027.035a yathā hīnaṃ nabho 'rkeṇa bhūḥ śailaiḥ khaṃ ca vāyunā 13,027.035c tathā deśā diśaś caiva gaṅgāhīnā na saṃśayaḥ 13,027.036a triṣu lokeṣu ye ke cit prāṇinaḥ sarva eva te 13,027.036c tarpyamāṇāḥ parāṃ tṛptiṃ yānti gaṅgājalaiḥ śubhaiḥ 13,027.036d*0232_01 anye ca devā munayaḥ pretāni pitṛbhiḥ saha 13,027.036d*0232_02 tarpitās tṛptim āyānti triṣu lokeṣu sarvaśaḥ 13,027.037a yas tu sūryeṇa niṣṭaptaṃ gāṅgeyaṃ pibate jalam 13,027.037c gavāṃ nirhāranirmuktād yāvakāt tad viśiṣyate 13,027.038a induvratasahasraṃ tu cared yaḥ kāyaśodhanam 13,027.038c pibed yaś cāpi gaṅgāmbhaḥ samau syātāṃ na vā samau 13,027.039a tiṣṭhed yugasahasraṃ tu pādenaikena yaḥ pumān 13,027.039c māsam ekaṃ tu gaṅgāyāṃ samau syātāṃ na vā samau 13,027.040a lambetāvākśirā yas tu yugānām ayutaṃ pumān 13,027.040c tiṣṭhed yatheṣṭaṃ yaś cāpi gaṅgāyāṃ sa viśiṣyate 13,027.040d*0233_01 saṃvatsaraṃ jale vāsaṃ gaṅgāyāṃ tatsamaṃ matam 13,027.041a agnau prāptaṃ pradhūyeta yathā tūlaṃ dvijottama 13,027.041c tathā gaṅgāvagāḍhasya sarvaṃ pāpaṃ pradhūyate 13,027.042a bhūtānām iha sarveṣāṃ duḥkhopahatacetasām 13,027.042c gatim anveṣamāṇānāṃ na gaṅgāsadṛśī gatiḥ 13,027.042d*0234_01 gaṅgā gaṅgeti yo brūyād yojanānāṃ śatair api 13,027.042d*0234_02 mucyate sarvapāpebhyo viṣṇulokaṃ sa gacchati 13,027.042d*0234_03 prāyaścittāni dīyante yatra gaṅgā na vidyate 13,027.042d*0234_04 gaṅgā ca vidyate yatra prāyaścittaṃ kathaṃ bhavet 13,027.042d*0234_05 darśanāj jāyate śuddhiḥ snānena paramā gatiḥ 13,027.042d*0234_06 dhanyā gaṅgā kanakhale kurukṣetre sarasvatī 13,027.042d*0234_07 grāme vā yadi vāraṇye puṇyā sarvatra narmadā 13,027.043a bhavanti nirviṣāḥ sarpā yathā tārkṣyasya darśanāt 13,027.043c gaṅgāyā darśanāt tadvat sarvapāpaiḥ pramucyate 13,027.044a apratiṣṭhāś ca ye ke cid adharmaśaraṇāś ca ye 13,027.044c teṣāṃ pratiṣṭhā gaṅgeha śaraṇaṃ śarma varma ca 13,027.045a prakṛṣṭair aśubhair grastān anekaiḥ puruṣādhamān 13,027.045c patato narake gaṅgā saṃśritān pretya tārayet 13,027.046a te saṃvibhaktā munibhir nūnaṃ devaiḥ savāsavaiḥ 13,027.046c ye 'bhigacchanti satataṃ gaṅgām abhigatāṃ suraiḥ 13,027.047a vinayācārahīnāś ca aśivāś ca narādhamāḥ 13,027.047c te bhavanti śivā vipra ye vai gaṅgāṃ samāśritāḥ 13,027.047d*0235_01 gaṅgām upāśritā ye vai śivās te 'pi bhavanty api 13,027.048a yathā surāṇām amṛtaṃ pitṝṇāṃ ca yathā svadhā 13,027.048c sudhā yathā ca nāgānāṃ tathā gaṅgājalaṃ nṛṇām 13,027.049a upāsate yathā bālā mātaraṃ kṣudhayārditāḥ 13,027.049c śreyaskāmās tathā gaṅgām upāsantīha dehinaḥ 13,027.049d*0236_01 upajīvyā yathā dhenur lokānāṃ brāhmam eva vā 13,027.049d*0236_02 haviṣāṃ ca yathā somas taraṇeṣu tathākṣayam 13,027.050a svāyaṃbhuvaṃ yathā sthānaṃ sarveṣāṃ śreṣṭham ucyate 13,027.050c snātānāṃ saritāṃ śreṣṭhā gaṅgā tadvad ihocyate 13,027.051a yathopajīvināṃ dhenur devādīnāṃ dharā smṛtā 13,027.051c tathopajīvināṃ gaṅgā sarvaprāṇabhṛtām iha 13,027.052a devāḥ somārkasaṃsthāni yathā satrādibhir makhaiḥ 13,027.052c amṛtāny upajīvanti tathā gaṅgājalaṃ narāḥ 13,027.053a jāhnavīpulinotthābhiḥ sikatābhiḥ samukṣitaḥ 13,027.053c manyate puruṣo ''tmānaṃ diviṣṭham iva śobhitam 13,027.054a jāhnavītīrasaṃbhūtāṃ mṛdaṃ mūrdhnā bibharti yaḥ 13,027.054c bibharti rūpaṃ so 'rkasya tamonāśāt sunirmalam 13,027.055a gaṅgormibhir atho digdhaḥ puruṣaṃ pavano yadā 13,027.055c spṛśate so 'pi pāpmānaṃ sadya evāpamārjati 13,027.055d*0237_01 tathā spṛśan so 'sya pāpaṃ sarvam eva prakarṣati 13,027.056a vyasanair abhitaptasya narasya vinaśiṣyataḥ 13,027.056c gaṅgādarśanajā prītir vyasanāny apakarṣati 13,027.057a haṃsārāvaiḥ kokaravai ravair anyaiś ca pakṣiṇām 13,027.057b*0238_01 utpādayati gaṅgā vai prītiṃ nityasukhapradām 13,027.057c paspardha gaṅgā gandharvān pulinaiś ca śiloccayān 13,027.058a haṃsādibhiḥ subahubhir vividhaiḥ pakṣibhir vṛtām 13,027.058c gaṅgāṃ gokulasaṃbādhāṃ dṛṣṭvā svargo 'pi vismṛtaḥ 13,027.059a na sā prītir diviṣṭhasya sarvakāmān upāśnataḥ 13,027.059c abhavad yā parā prītir gaṅgāyāḥ puline nṛṇām 13,027.060a vāṅmanaḥkarmajair grastaḥ pāpair api pumān iha 13,027.060c vīkṣya gaṅgāṃ bhavet pūtas tatra me nāsti saṃśayaḥ 13,027.061a saptāvarān sapta parān pitṝṃs tebhyaś ca ye pare 13,027.061c pumāṃs tārayate gaṅgāṃ vīkṣya spṛṣṭvāvagāhya ca 13,027.062a śrutābhilaṣitā dṛṣṭā spṛṣṭā pītāvagāhitā 13,027.062c gaṅgā tārayate nṝṇām ubhau vaṃśau viśeṣataḥ 13,027.062d*0239_01 tattīragānāṃ tapasā śrāddhapārāyaṇādibhiḥ 13,027.062d*0239_02 gaṅgādvāraprabhṛtibhis tattīrthair na paraṃ nṛṇām 13,027.062d*0239_03 sāyaṃ prātaḥ smared gaṅgāṃ nityaṃ snāne tu kīrtayet 13,027.062d*0239_04 tarpaṇe pitṛpūjāsu maraṇe cāpi saṃsmaret 13,027.063a darśanāt sparśanāt pānāt tathā gaṅgeti kīrtanāt 13,027.063c punāty apuṇyān puruṣāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ 13,027.064a ya icchet saphalaṃ janma jīvitaṃ śrutam eva ca 13,027.064c sa pitṝṃs tarpayed gaṅgām abhigamya surāṃs tathā 13,027.065a na sutair na ca vittena karmaṇā na ca tat phalam 13,027.065c prāpnuyāt puruṣo 'tyantaṃ gaṅgāṃ prāpya yad āpnuyāt 13,027.066a jātyandhair iha tulyās te mṛtaiḥ paṅgubhir eva ca 13,027.066c samarthā ye na paśyanti gaṅgāṃ puṇyajalāṃ śivām 13,027.067a bhūtabhavyabhaviṣyajñair maharṣibhir upasthitām 13,027.067c devaiḥ sendraiś ca ko gaṅgāṃ nopaseveta mānavaḥ 13,027.068a vānaprasthair gṛhasthaiś ca yatibhir brahmacāribhiḥ 13,027.068c vidyāvadbhiḥ śritāṃ gaṅgāṃ pumān ko nāma nāśrayet 13,027.069a utkrāmadbhiś ca yaḥ prāṇaiḥ prayataḥ śiṣṭasaṃmataḥ 13,027.069c cintayen manasā gaṅgāṃ sa gatiṃ paramāṃ labhet 13,027.070a na bhayebhyo bhayaṃ tasya na pāpebhyo na rājataḥ 13,027.070c ā dehapatanād gaṅgām upāste yaḥ pumān iha 13,027.071a gaganād yāṃ mahāpuṇyāṃ patantīṃ vai maheśvaraḥ 13,027.071c dadhāra śirasā devīṃ tām eva divi sevate 13,027.072a alaṃkṛtās trayo lokāḥ pathibhir vimalais tribhiḥ 13,027.072c yas tu tasyā jalaṃ sevet kṛtakṛtyaḥ pumān bhavet 13,027.073a divi jyotir yathādityaḥ pitṝṇāṃ caiva candramāḥ 13,027.073c deveśaś ca yathā nṝṇāṃ gaṅgeha saritāṃ tathā 13,027.074a mātrā pitrā sutair dārair viyuktasya dhanena vā 13,027.074c na bhaved dhi tathā duḥkhaṃ yathā gaṅgāviyogajam 13,027.075a nāraṇyair neṣṭaviṣayair na sutair na dhanāgamaiḥ 13,027.075c tathā prasādo bhavati gaṅgāṃ vīkṣya yathā nṛṇām 13,027.076a pūrṇam induṃ yathā dṛṣṭvā nṛṇāṃ dṛṣṭiḥ prasīdati 13,027.076c gaṅgāṃ tripathagāṃ dṛṣṭvā tathā dṛṣṭiḥ prasīdati 13,027.077a tadbhāvas tadgatamanās tanniṣṭhas tatparāyaṇaḥ 13,027.077c gaṅgāṃ yo 'nugato bhaktyā sa tasyāḥ priyatāṃ vrajet 13,027.078a bhūḥsthaiḥ khasthair diviṣṭhaiś ca bhūtair uccāvacair api 13,027.078c gaṅgā vigāhyā satatam etat kāryatamaṃ satām 13,027.079a triṣu lokeṣu puṇyatvād gaṅgāyāḥ prathitaṃ yaśaḥ 13,027.079b*0240_01 durmṛtān anapatyāṃś ca sā mṛtān anayad divam 13,027.079c yat putrān sagarasyaiṣā bhasmākhyān anayad divam 13,027.080a vāyvīritābhiḥ sumahāsvanābhir; drutābhir atyarthasamucchritābhiḥ 13,027.080c gaṅgormibhir bhānumatībhir iddhaḥ; sahasraraśmipratimo vibhāti 13,027.081a payasvinīṃ ghṛtinīm atyudārāṃ; samṛddhinīṃ veginīṃ durvigāhyām 13,027.081c gaṅgāṃ gatvā yaiḥ śarīraṃ visṛṣṭaṃ; gatā dhīrās te vibudhaiḥ samatvam 13,027.082a andhāñ jaḍān dravyahīnāṃś ca gaṅgā; yaśasvinī bṛhatī viśvarūpā 13,027.082c devaiḥ sendrair munibhir mānavaiś ca; niṣevitā sarvakāmair yunakti 13,027.083a ūrjāvatīṃ madhumatīṃ mahāpuṇyāṃ trivartmagām 13,027.083c trilokagoptrīṃ ye gaṅgāṃ saṃśritās te divaṃ gatāḥ 13,027.084a yo vatsyati drakṣyati vāpi martyas; tasmai prayacchanti sukhāni devāḥ 13,027.084c tadbhāvitāḥ sparśane darśane yas; tasmai devā gatim iṣṭāṃ diśanti 13,027.085a dakṣāṃ pṛthvīṃ bṛhatīṃ viprakṛṣṭāṃ; śivām ṛtāṃ surasāṃ suprasannām 13,027.085c vibhāvarīṃ sarvabhūtapratiṣṭhāṃ; gaṅgāṃ gatā ye tridivaṃ gatās te 13,027.086a khyātir yasyāḥ khaṃ divaṃ gāṃ ca nityaṃ; purā diśo vidiśaś cāvatasthe 13,027.086c tasyā jalaṃ sevya saridvarāyā; martyāḥ sarve kṛtakṛtyā bhavanti 13,027.087a iyaṃ gaṅgeti niyataṃ pratiṣṭhā; guhasya rukmasya ca garbhayoṣā 13,027.087c prātas trimārgā ghṛtavahā vipāpmā; gaṅgāvatīrṇā viyato viśvatoyā 13,027.087d*0241_01 prātas trimārgeṣu kṛtāvagāhā 13,027.087d*0241_02 vipāpmanāṃ vitatā viśvagoptā 13,027.087d*0242_01 nārāyaṇād akṣayāt pūrvajātā 13,027.087d*0242_02 viṣṇoḥ padāc chiṃśumārād dhruvāc ca 13,027.087d*0242_03 somāt sūryān merurūpāc ca viṣṇoḥ 13,027.087d*0242_04 samāgatā śivamūrdhno himādrim 13,027.088a sutāvanīdhrasya harasya bhāryā; divo bhuvaś cāpi kakṣyānurūpā 13,027.088c bhavyā pṛthivyā bhāvinī bhāti rājan; gaṅgā lokānāṃ puṇyadā vai trayāṇām 13,027.089a madhupravāhā ghṛtarāgoddhṛtābhir; mahormibhiḥ śobhitā brāhmaṇaiś ca 13,027.089b*0243_01 sevyā devī sarvabhāvena puṇyā 13,027.089b*0243_02 yā śaṃkareṇa bhuvanatrayaśaṃkareṇa 13,027.089c divaś cyutā śirasāttā bhavena; gaṅgāvanīdhrās tridivasya mālā 13,027.089c*0244_01 viṣṇoḥ pādakṣāḷinī jahnukanyā 13,027.090a yonir variṣṭhā virajā vitanvī; śuṣmā irā vārivahā yaśodā 13,027.090c viśvāvatī cākṛtir iṣṭir iddhā; gaṅgokṣitānāṃ bhuvanasya panthāḥ 13,027.091a kṣāntyā mahyā gopane dhāraṇe ca; dīptyā kṛśānos tapanasya caiva 13,027.091c tulyā gaṅgā saṃmatā brāhmaṇānāṃ; guhasya brahmaṇyatayā ca nityam 13,027.092a ṛṣiṣṭutāṃ viṣṇupadīṃ purāṇīṃ; supuṇyatoyāṃ manasāpi loke 13,027.092c sarvātmanā jāhnavīṃ ye prapannās; te brahmaṇaḥ sadanaṃ saṃprayātāḥ 13,027.093a lokān imān nayati yā jananīva putrān; sarvātmanā sarvaguṇopapannā 13,027.093c svasthānam iṣṭam iha brāhmam abhīpsamānair; gaṅgā sadaivātmavaśair upāsyā 13,027.094a usrāṃ juṣṭāṃ miṣatīṃ viśvatoyām; irāṃ vajrīṃ revatīṃ bhūdharāṇām 13,027.094c śiṣṭāśrayām amṛtāṃ brahmakāntāṃ; gaṅgāṃ śrayed ātmavān siddhikāmaḥ 13,027.095a prasādya devān savibhūn samastān; bhagīrathas tapasogreṇa gaṅgām 13,027.095c gām ānayat tām abhigamya śaśvan; pumān bhayaṃ neha nāmutra vidyāt 13,027.096a udāhṛtaḥ sarvathā te guṇānāṃ; mayaikadeśaḥ prasamīkṣya buddhyā 13,027.096c śaktir na me kā cid ihāsti vaktuṃ; guṇān sarvān parimātuṃ tathaiva 13,027.097a meroḥ samudrasya ca sarvaratnaiḥ; saṃkhyopalānām udakasya vāpi 13,027.097c vaktuṃ śakyaṃ neha gaṅgājalānāṃ; guṇākhyānaṃ parimātuṃ tathaiva 13,027.098a tasmād imān parayā śraddhayoktān; guṇān sarvāñ jāhnavījāṃs tathaiva 13,027.098c bhajed vācā manasā karmaṇā ca; bhaktyā yuktaḥ parayā śraddadhānaḥ 13,027.099a lokān imāṃs trīn yaśasā vitatya; siddhiṃ prāpya mahatīṃ tāṃ durāpām 13,027.099c gaṅgākṛtān acireṇaiva lokān; yatheṣṭam iṣṭān vicariṣyasi tvam 13,027.100a tava mama ca guṇair mahānubhāvā; juṣatu matiṃ satataṃ svadharmayuktaiḥ 13,027.100c abhigatajanavatsalā hi gaṅgā; bhajati yunakti sukhaiś ca bhaktimantam 13,027.101 bhīṣma uvāca 13,027.101a iti paramamatir guṇān anekāñ; śilarataye tripathānuyogarūpān 13,027.101c bahuvidham anuśāsya tathyarūpān; gaganatalaṃ dyutimān viveśa siddhaḥ 13,027.102a śilavṛttis tu siddhasya vākyaiḥ saṃbodhitas tadā 13,027.102c gaṅgām upāsya vidhivat siddhiṃ prāptaḥ sudurlabhām 13,027.103a tasmāt tvam api kaunteya bhaktyā paramayā yutaḥ 13,027.103c gaṅgām abhyehi satataṃ prāpsyase siddhim uttamām 13,027.104 vaiśaṃpāyana uvāca 13,027.104a śrutvetihāsaṃ bhīṣmoktaṃ gaṅgāyāḥ stavasaṃyutam 13,027.104c yudhiṣṭhiraḥ parāṃ prītim agacchad bhrātṛbhiḥ saha 13,027.105a itihāsam imaṃ puṇyaṃ śṛṇuyād yaḥ paṭheta vā 13,027.105c gaṅgāyāḥ stavasaṃyuktaṃ sa mucyet sarvakilbiṣaiḥ 13,028.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,028.001a prajñāśrutābhyāṃ vṛttena śīlena ca yathā bhavān 13,028.001c guṇaiḥ samuditaḥ sarvair vayasā ca samanvitaḥ 13,028.001d*0245_01 bhavān viśiṣṭo buddhyā ca prajñayā tapasā tathā 13,028.001d*0246_01 sarveṣāṃ caiva jātānāṃ satām etan na saṃśayaḥ 13,028.001e tasmād bhavantaṃ pṛcchāmi dharmaṃ dharmabhṛtāṃ vara 13,028.001f*0247_01 nānyas tvad anyo lokeṣu praṣṭavyo 'sti janādhipa 13,028.002a kṣatriyo yadi vā vaiśyaḥ śūdro vā rājasattama 13,028.002c brāhmaṇyaṃ prāpnuyāt kena tan me vyākhyātum arhasi 13,028.003a tapasā vā sumahatā karmaṇā vā śrutena vā 13,028.003c brāhmaṇyam atha ced icchet tan me brūhi pitāmaha 13,028.004 bhīṣma uvāca 13,028.004a brāhmaṇyaṃ tāta duṣprāpaṃ varṇaiḥ kṣatrādibhis tribhiḥ 13,028.004c paraṃ hi sarvabhūtānāṃ sthānam etad yudhiṣṭhira 13,028.005a bahvīs tu saṃsaran yonīr jāyamānaḥ punaḥ punaḥ 13,028.005c paryāye tāta kasmiṃś cid brāhmaṇo nāma jāyate 13,028.006a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,028.006c mataṅgasya ca saṃvādaṃ gardabhyāś ca yudhiṣṭhira 13,028.007a dvijāteḥ kasya cit tāta tulyavarṇaḥ sutaḥ prabhuḥ 13,028.007c mataṅgo nāma nāmnābhūt sarvaiḥ samudito guṇaiḥ 13,028.008a sa yajñakāraḥ kaunteya pitrā sṛṣṭaḥ paraṃtapa 13,028.008c prāyād gardabhayuktena rathenehāśugāminā 13,028.008d*0248_01 tvarayā taṃ kharair yuktam āsthāya ratham āvrajat 13,028.009a sa bālaṃ gardabhaṃ rājan vahantaṃ mātur antike 13,028.009c niravidhyat pratodena nāsikāyāṃ punaḥ punaḥ 13,028.010a taṃ tu tīvravraṇaṃ dṛṣṭvā gardabhī putragṛddhinī 13,028.010c uvāca mā śucaḥ putra caṇḍālas tvādhitiṣṭhati 13,028.011a brāhmaṇe dāruṇaṃ nāsti maitro brāhmaṇa ucyate 13,028.011c ācāryaḥ sarvabhūtānāṃ śāstā kiṃ prahariṣyati 13,028.012a ayaṃ tu pāpaprakṛtir bāle na kurute dayām 13,028.012c svayoniṃ mānayaty eṣa bhāvo bhāvaṃ nigacchati 13,028.013a etac chrutvā mataṅgas tu dāruṇaṃ rāsabhīvacaḥ 13,028.013c avatīrya rathāt tūrṇaṃ rāsabhīṃ pratyabhāṣata 13,028.014a brūhi rāsabhi kalyāṇi mātā me yena dūṣitā 13,028.014c kathaṃ māṃ vetsi caṇḍālaṃ kṣipraṃ rāsabhi śaṃsa me 13,028.015a kena jāto 'smi caṇḍālo brāhmaṇyaṃ yena me 'naśat 13,028.015c tattvenaitan mahāprājñe brūhi sarvam aśeṣataḥ 13,028.016 gardabhy uvāca 13,028.016a brāhmaṇyāṃ vṛṣalena tvaṃ mattāyāṃ nāpitena ha 13,028.016c jātas tvam asi caṇḍālo brāhmaṇyaṃ tena te 'naśat 13,028.017a evam ukto mataṅgas tu pratyupāyād gṛhaṃ prati 13,028.017c tam āgatam abhiprekṣya pitā vākyam athābravīt 13,028.018a mayā tvaṃ yajñasaṃsiddhau niyukto gurukarmaṇi 13,028.018c kasmāt pratinivṛtto 'si kaccin na kuśalaṃ tava 13,028.019 mataṅga uvāca 13,028.019a ayonir agryayonir vā yaḥ syāt sa kuśalī bhavet 13,028.019c kuśalaṃ tu kutas tasya yasyeyaṃ jananī pitaḥ 13,028.020a brāhmaṇyāṃ vṛṣalāj jātaṃ pitar vedayatīha mām 13,028.020c amānuṣī gardabhīyaṃ tasmāt tapsye tapo mahat 13,028.021a evam uktvā sa pitaraṃ pratasthe kṛtaniścayaḥ 13,028.021c tato gatvā mahāraṇyam atapyata mahat tapaḥ 13,028.022a tataḥ saṃtāpayām āsa vibudhāṃs tapasānvitaḥ 13,028.022c mataṅgaḥ susukhaṃ prepsuḥ sthānaṃ sucaritād api 13,028.023a taṃ tathā tapasā yuktam uvāca harivāhanaḥ 13,028.023c mataṅga tapyase kiṃ tvaṃ bhogān utsṛjya mānuṣān 13,028.024a varaṃ dadāni te hanta vṛṇīṣva tvaṃ yad icchasi 13,028.024c yac cāpy avāpyam anyat te sarvaṃ prabrūhi māciram 13,028.025 mataṅga uvāca 13,028.025a brāhmaṇyaṃ kāmayāno 'ham idam ārabdhavāṃs tapaḥ 13,028.025c gaccheyaṃ tad avāpyeha vara eṣa vṛto mayā 13,028.026a etac chrutvā tu vacanaṃ tam uvāca puraṃdaraḥ 13,028.026b*0249_01 mataṅga durlabham idaṃ vipratvaṃ prārthyate tvayā 13,028.026c brāhmaṇyaṃ prārthayānas tvam aprāpyam akṛtātmabhiḥ 13,028.026d*0250_01 vinaśiṣyasi durbuddhe tad upārama māciram 13,028.027a śreṣṭhaṃ yat sarvabhūteṣu tapo yan nātivartate 13,028.027c tadagryaṃ prārthayānas tvam acirād vinaśiṣyasi 13,028.028a devatāsuramartyeṣu yat pavitraṃ paraṃ smṛtam 13,028.028c caṇḍālayonau jātena na tat prāpyaṃ kathaṃ cana 13,029.001 bhīṣma uvāca 13,029.001a evam ukto mataṅgas tu saṃśitātmā yatavrataḥ 13,029.001c atiṣṭhad ekapādena varṣāṇāṃ śatam acyuta 13,029.002a tam uvāca tataḥ śakraḥ punar eva mahāyaśāḥ 13,029.002b*0251_01 brāhmaṇyaṃ durlabhaṃ tāta prārthayāno na lapsyase 13,029.002c mataṅga paramaṃ sthānaṃ prārthayann atidurlabham 13,029.003a mā kṛthāḥ sāhasaṃ putra naiṣa dharmapathas tava 13,029.003b*0252_01 na hi śakyaṃ tvayā prāptuṃ brāhmaṇyam iha durmate 13,029.003c aprāpyaṃ prārthayāno hi nacirād vinaśiṣyasi 13,029.004a mataṅga paramaṃ sthānaṃ vāryamāṇo mayā sakṛt 13,029.004c cikīrṣasy eva tapasā sarvathā na bhaviṣyasi 13,029.005a tiryagyonigataḥ sarvo mānuṣyaṃ yadi gacchati 13,029.005c sa jāyate pulkaso vā caṇḍālo vā kadā cana 13,029.006a puṃścalaḥ pāpayonir vā yaḥ kaś cid iha lakṣyate 13,029.006c sa tasyām eva suciraṃ mataṅga parivartate 13,029.007a tato daśaguṇe kāle labhate śūdratām api 13,029.007c śūdrayonāv api tato bahuśaḥ parivartate 13,029.008a tatas triṃśad guṇe kāle labhate vaiśyatām api 13,029.008c vaiśyatāyāṃ ciraṃ kālaṃ tatraiva parivartate 13,029.009a tataḥ ṣaṣṭiguṇe kāle rājanyo nāma jāyate 13,029.009c rājanyatve ciraṃ kālaṃ tatraiva parivartate 13,029.010a tataḥ ṣaṣṭiguṇe kāle labhate brahmabandhutām 13,029.010c brahmabandhuś ciraṃ kālaṃ tatraiva parivartate 13,029.011a tatas tu dviśate kāle labhate kāṇḍapṛṣṭhatām 13,029.011b*0253_01 sarvastrīṣu pravṛttāś ca ye ca vedabahiṣkṛtāḥ 13,029.011b*0253_02 kāṇḍapṛṣṭhās tu te jñeyāḥ sarvakarmabahiṣkṛtāḥ 13,029.011c kāṇḍapṛṣṭhaś ciraṃ kālaṃ tatraiva parivartate 13,029.012a tatas tu triśate kāle labhate dvijatām api 13,029.012c tāṃ ca prāpya ciraṃ kālaṃ tatraiva parivartate 13,029.013a tataś catuḥśate kāle śrotriyo nāma jāyate 13,029.013c śrotriyatve ciraṃ kālaṃ tatraiva parivartate 13,029.014a tadaiva krodhaharṣau ca kāmadveṣau ca putraka 13,029.014c atimānātivādau tam āviśanti dvijādhamam 13,029.015a tāṃś cej jayati śatrūn sa tadā prāpnoti sadgatim 13,029.015c atha te vai jayanty enaṃ tālāgrād iva pātyate 13,029.016a mataṅga saṃpradhāryaitad yad ahaṃ tvām acūcudam 13,029.016c vṛṇīṣva kāmam anyaṃ tvaṃ brāhmaṇyaṃ hi sudurlabham 13,030.001 bhīṣma uvāca 13,030.001*0254_01 evam ukto mataṅgas tu saṃśitātmā yatavrataḥ 13,030.001*0254_02 sahasram ekapādena tato 'bdānām atiṣṭhata 13,030.001*0254_03 taṃ sahasrāvare kāle śakro draṣṭum upāgamat 13,030.001*0254_04 mataṅga uvāca 13,030.001*0254_04 tad eva ca punar vākyam uvāca balavṛtrahā 13,030.001*0254_05 idaṃ varṣasahasraṃ vai brahmacārī samāhitaḥ 13,030.001*0254_06 śakra uvāca 13,030.001*0254_06 atiṣṭham ekapādena brāhmaṇyaṃ nāpnuyāṃ katham 13,030.001*0254_07 caṇḍālayonau jātena nāvāpyaṃ vai kathaṃ cana 13,030.001*0254_08 anyaṃ kāmaṃ vṛṇīṣva tvaṃ mā vṛthā te 'stv ayaṃ śramaḥ 13,030.001a evam ukto mataṅgas tu bhṛśaṃ śokaparāyaṇaḥ 13,030.001c atiṣṭhata gayāṃ gatvā so 'ṅguṣṭhena śataṃ samāḥ 13,030.002a suduṣkaraṃ vahan yogaṃ kṛśo dhamanisaṃtataḥ 13,030.002c tvagasthibhūto dharmātmā sa papāteti naḥ śrutam 13,030.003a taṃ patantam abhidrutya parijagrāha vāsavaḥ 13,030.003c varāṇām īśvaro dātā sarvabhūtahite rataḥ 13,030.004 śakra uvāca 13,030.004a mataṅga brāhmaṇatvaṃ te saṃvṛtaṃ paripanthibhiḥ 13,030.004a*0255_01 viruddham iha dṛśyate 13,030.004a*0255_02 brāhmaṇyaṃ durlabhataraṃ 13,030.004c pūjayan sukham āpnoti duḥkham āpnoty apūjayan 13,030.005a brāhmaṇe sarvabhūtānāṃ yogakṣemaḥ samāhitaḥ 13,030.005c brāhmaṇebhyo 'nutṛpyanti pitaro devatās tathā 13,030.006a brāhmaṇaḥ sarvabhūtānāṃ mataṅga para ucyate 13,030.006c brāhmaṇaḥ kurute tad dhi yathā yad yac ca vāñchati 13,030.007a bahvīs tu saṃsaran yonīr jāyamānaḥ punaḥ punaḥ 13,030.007c paryāye tāta kasmiṃś cid brāhmaṇyam iha vindati 13,030.007d*0256_01 tad utsṛjyeha duṣprāpaṃ brāhmaṇyam akṛtātmabhiḥ 13,030.007d*0256_02 anyaṃ varaṃ vṛṇīṣva tvaṃ durlabho 'yaṃ hi te varaḥ 13,030.008 mataṅga uvāca 13,030.008a kiṃ māṃ tudasi duḥkhārtaṃ mṛtaṃ mārayase ca mām 13,030.008c taṃ tu śocāmi yo labdhvā brāhmaṇyaṃ na bubhūṣate 13,030.009a brāhmaṇyaṃ yadi duṣprāpaṃ tribhir varṇaiḥ śatakrato 13,030.009c sudurlabhaṃ tadāvāpya nānutiṣṭhanti mānavāḥ 13,030.010a yaḥ pāpebhyaḥ pāpatamas teṣām adhama eva saḥ 13,030.010c brāhmaṇyaṃ yo 'vajānīte dhanaṃ labdhveva durlabham 13,030.011a duṣprāpaṃ khalu vipratvaṃ prāptaṃ duranupālanam 13,030.011c duravāpam avāpyaitan nānutiṣṭhanti mānavāḥ 13,030.012a ekārāmo hy ahaṃ śakra nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ 13,030.012c ahiṃsādamadānasthaḥ kathaṃ nārhāmi vipratām 13,030.012d*0257_01 daivaṃ tu nūnam etad vai yad ahaṃ mātṛdoṣataḥ 13,030.012d*0257_02 etām avasthāṃ saṃprāpto dharmajñaḥ san puraṃdara 13,030.012d*0257_03 nūnaṃ daivaṃ na śakyaṃ hi pauruṣeṇātivartitum 13,030.012d*0257_04 yad ahaṃ yatnavān evaṃ na labhe vipratāṃ vibho 13,030.012d*0257_05 evaṃ gate tu dharmajña dātum arhasi me varam 13,030.012d*0257_06 yadi te 'ham anugrāhyaḥ kiṃ cid vā sukṛtaṃ mama 13,030.012d*0257_06 bhīṣma uvāca 13,030.012d*0257_07 vṛṇīṣveti tadā prāha tatas taṃ balavṛtrahā 13,030.012d*0257_08 coditas tu mahendreṇa mataṅgaḥ prābravīd idam 13,030.012d*0258_01 evaṃ varaṃ vṛṇe deva sa me sidhyatu vāsava 13,030.013a yathākāmavihārī syāṃ kāmarūpī vihaṃgamaḥ 13,030.013c brahmakṣatrāvirodhena pūjāṃ ca prāpnuyām aham 13,030.013e yathā mamākṣayā kīrtir bhavec cāpi puraṃdara 13,030.013f*0259_01 kartum arhasi tad deva śirasā tvāṃ prasādaye 13,030.014 indra uvāca 13,030.014*0260_01 mataṅga gamyatāṃ śīghram evam etad bhaviṣyati 13,030.014*0260_02 striyaś ca sarvās tvā loke yakṣyante bhūtikarmaṇi 13,030.014*0260_03 evaṃ tavākṣayā kīrtir bhaviṣyati tapodhana 13,030.014a chandodeva iti khyātaḥ strīṇāṃ pūjyo bhaviṣyasi 13,030.014b*0261_01 kīrtiś ca te 'tulā vatsa triṣu lokeṣu yāsyati 13,030.015 bhīṣma uvāca 13,030.015a evaṃ tasmai varaṃ dattvā vāsavo 'ntaradhīyata 13,030.015c prāṇāṃs tyaktvā mataṅgo 'pi prāpa tat sthānam uttamam 13,030.016a evam etat paraṃ sthānaṃ brāhmaṇyaṃ nāma bhārata 13,030.016c tac ca duṣprāpam iha vai mahendravacanaṃ yathā 13,030.016d*0262_01 martyānāṃ bharatarṣabha 13,030.016d*0262_02 brāhmaṇyaṃ nāma duṣprāpam indreṇoktaṃ mahātmanā 13,031.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,031.001a śrutaṃ me mahad ākhyānam etat kurukulodvaha 13,031.001c suduṣprāpaṃ bravīṣi tvaṃ brāhmaṇyaṃ vadatāṃ vara 13,031.002a viśvāmitreṇa ca purā brāhmaṇyaṃ prāptam ity uta 13,031.002c śrūyate vadase tac ca duṣprāpam iti sattama 13,031.003a vītahavyaś ca rājarṣiḥ śruto me vipratāṃ gataḥ 13,031.003c tad eva tāvad gāṅgeya śrotum icchāmy ahaṃ vibho 13,031.003d*0263_01 viśvāmitro mahārāja rājā brāhmaṇatāṃ gataḥ 13,031.003d*0263_02 kathitaṃ bhavatā sarvaṃ vistareṇa pitāmaha 13,031.003d*0263_03 tac ca rājan mayā sarvaṃ śrutaṃ buddhimatāṃ vara 13,031.003d*0263_04 āgamo hi paro 'smākaṃ tvattaḥ kauravanandana 13,031.003d*0263_05 vītahavyas tu rājarṣir viśruto vai pitāmaha 13,031.003d*0263_06 brāhmaṇatvam anuprāpta iti rājan mahāyaśāḥ 13,031.004a sa kena karmaṇā prāpto brāhmaṇyaṃ rājasattama 13,031.004c vareṇa tapasā vāpi tan me vyākhyātum arhati 13,031.005 bhīṣma uvāca 13,031.005a śṛṇu rājan yathā rājā vītahavyo mahāyaśāḥ 13,031.005c kṣatriyaḥ san punaḥ prāpto brāhmaṇyaṃ lokasatkṛtam 13,031.006a manor mahātmanas tāta prajādharmeṇa śāsataḥ 13,031.006c babhūva putro dharmātmā śaryātir iti viśrutaḥ 13,031.007a tasyānvavāye dvau rājan rājānau saṃbabhūvatuḥ 13,031.007c hehayas tālajaṅghaś ca vatseṣu jayatāṃ vara 13,031.008a hehayasya tu putrāṇāṃ daśasu strīṣu bhārata 13,031.008c śataṃ babhūva prakhyātaṃ śūrāṇām anivartinām 13,031.009a tulyarūpaprabhāvāṇāṃ viduṣāṃ yuddhaśālinām 13,031.009c dhanurvede ca vede ca sarvatraiva kṛtaśramāḥ 13,031.010a kāśiṣv api nṛpo rājan divodāsapitāmahaḥ 13,031.010c haryaśva iti vikhyāto babhūva jayatāṃ varaḥ 13,031.011a sa vītahavyadāyādair āgatya puruṣarṣabha 13,031.011c gaṅgāyamunayor madhye saṃgrāme vinipātitaḥ 13,031.011d*0264_01 yuddhe vinirjito rājan gaṅgāyamunayor anu 13,031.012a taṃ tu hatvā naravaraṃ hehayās te mahārathāḥ 13,031.012c pratijagmuḥ purīṃ ramyāṃ vatsānām akutobhayāḥ 13,031.013a haryaśvasya tu dāyādaḥ kāśirājo 'bhyaṣicyata 13,031.013c sudevo devasaṃkāśaḥ sākṣād dharma ivāparaḥ 13,031.014a sa pālayann eva mahīṃ dharmātmā kāśinandanaḥ 13,031.014c tair vītahavyair āgatya yudhi sarvair vinirjitaḥ 13,031.015a tam apy ājau vinirjitya pratijagmur yathāgatam 13,031.015c saudevis tv atha kāśīśo divodāso 'bhyaṣicyata 13,031.016a divodāsas tu vijñāya vīryaṃ teṣāṃ mahātmanām 13,031.016c vārāṇasīṃ mahātejā nirmame śakraśāsanāt 13,031.017a viprakṣatriyasaṃbādhāṃ vaiśyaśūdrasamākulām 13,031.017c naikadravyoccayavatīṃ samṛddhavipaṇāpaṇām 13,031.018a gaṅgāyā uttare kūle vaprānte rājasattama 13,031.018c gomatyā dakṣiṇe caiva śakrasyevāmarāvatīm 13,031.019a tatra taṃ rājaśārdūlaṃ nivasantaṃ mahīpatim 13,031.019c āgatya hehayā bhūyaḥ paryadhāvanta bhārata 13,031.020a sa niṣpatya dadau yuddhaṃ tebhyo rājā mahābalaḥ 13,031.020c devāsurasamaṃ ghoraṃ divodāso mahādyutiḥ 13,031.021a sa tu yuddhe mahārāja dinānāṃ daśatīr daśa 13,031.021c hatavāhanabhūyiṣṭhas tato dainyam upāgamat 13,031.022a hatayodhas tato rājan kṣīṇakośaś ca bhūmipaḥ 13,031.022c divodāsaḥ purīṃ hitvā palāyanaparo 'bhavat 13,031.023a sa tv āśramam upāgamya bharadvājasya dhīmataḥ 13,031.023c jagāma śaraṇaṃ rājā kṛtāñjalir ariṃdama 13,031.023d*0265_01 prapadya śaraṇaṃ tasya mūrdhnā ca nipapāta ha 13,031.023d*0265_02 uvāca bhagavantaṃ taṃ putraṃ mānyaṃ bṛhaspateḥ 13,031.024 rājovāca 13,031.024a bhagavan vaitahavyair me yuddhe vaṃśaḥ praṇāśitaḥ 13,031.024c aham ekaḥ paridyūno bhavantaṃ śaraṇaṃ gataḥ 13,031.024d*0266_01 tam uvāca bharadvājo jyeṣṭhaḥ putro bṛhaspateḥ 13,031.024d*0266_02 purodhāḥ śīlasaṃpanno divodāsaṃ mahīpatim 13,031.024d*0266_03 kim āgamanakṛtyaṃ te sarvaṃ prabrūhi me 'nagha 13,031.024d*0266_04 yat te priyaṃ tat kariṣye na me 'trāsti vicāraṇā 13,031.025a śiṣyasnehena bhagavan sa māṃ rakṣitum arhasi 13,031.025c niḥśeṣo hi kṛto vaṃśo mama taiḥ pāpakarmabhiḥ 13,031.026a tam uvāca mahābhāgo bharadvājaḥ pratāpavān 13,031.026b*0267_01 purodhās tasya rājendra divodāsasya dhīmataḥ 13,031.026c na bhetavyaṃ na bhetavyaṃ saudeva vyetu te bhayam 13,031.027a aham iṣṭiṃ karomy adya putrārthaṃ te viśāṃ pate 13,031.027c vaitahavyasahasrāṇi yathā tvaṃ prasahiṣyasi 13,031.028a tata iṣṭiṃ cakārarṣis tasya vai putrakāmikīm 13,031.028c athāsya tanayo jajñe pratardana iti śrutaḥ 13,031.029a sa jātamātro vavṛdhe samāḥ sadyas trayodaśa 13,031.029c vedaṃ cādhijage kṛtsnaṃ dhanurvedaṃ ca bhārata 13,031.030a yogena ca samāviṣṭo bharadvājena dhīmatā 13,031.030c tejo laukyaṃ sa saṃgṛhya tasmin deśe samāviśat 13,031.031a tataḥ sa kavacī dhanvī bāṇī dīpta ivānalaḥ 13,031.031a*0268_01 stūyamānaḥ surarṣibhiḥ 13,031.031a*0268_02 bandibhir vandyamānaś ca babhau sūrya ivoditaḥ 13,031.031a*0268_03 sa rathī baddhanistriṃśo 13,031.031c prayayau sa dhanur dhunvan vivarṣur iva toyadaḥ 13,031.032a taṃ dṛṣṭvā paramaṃ harṣaṃ sudevatanayo yayau 13,031.032c mene ca manasā dagdhān vaitahavyān sa pārthivaḥ 13,031.033a tatas taṃ yauvarājyena sthāpayitvā pratardanam 13,031.033c kṛtakṛtyaṃ tadātmānaṃ sa rājā abhyanandata 13,031.034a tatas tu vaitahavyānāṃ vadhāya sa mahīpatiḥ 13,031.034c putraṃ prasthāpayām āsa pratardanam ariṃdamam 13,031.035a sarathaḥ sa tu saṃtīrya gaṅgām āśu parākramī 13,031.035c prayayau vītahavyānāṃ purīṃ parapuraṃjayaḥ 13,031.036a vaitahavyās tu saṃśrutya rathaghoṣaṃ samuddhatam 13,031.036c niryayur nagarākārai rathaiḥ pararathārujaiḥ 13,031.037a niṣkramya te naravyāghrā daṃśitāś citrayodhinaḥ 13,031.037c pratardanaṃ samājaghnuḥ śaravarṣair udāyudhāḥ 13,031.038a astraiś ca vividhākārai rathaughaiś ca yudhiṣṭhira 13,031.038c abhyavarṣanta rājānaṃ himavantam ivāmbudāḥ 13,031.039a astrair astrāṇi saṃvārya teṣāṃ rājā pratardanaḥ 13,031.039c jaghāna tān mahātejā vajrānalasamaiḥ śaraiḥ 13,031.040a kṛttottamāṅgās te rājan bhallaiḥ śatasahasraśaḥ 13,031.040c apatan rudhirārdrāṅgā nikṛttā iva kiṃśukāḥ 13,031.041a hateṣu teṣu sarveṣu vītahavyaḥ suteṣv atha 13,031.041c prādravan nagaraṃ hitvā bhṛgor āśramam apy uta 13,031.042a yayau bhṛguṃ ca śaraṇaṃ vītahavyo narādhipaḥ 13,031.042c abhayaṃ ca dadau tasmai rājñe rājan bhṛgus tathā 13,031.042e tato dadāv āsanaṃ ca tasmai śiṣyo bhṛgos tadā 13,031.042f*0269_01 āsanaṃ śiṣyamadhye ca bhṛgur anyat samādiśat 13,031.043a athānupadam evāśu tatrāgacchat pratardanaḥ 13,031.043c sa prāpya cāśramapadaṃ divodāsātmajo 'bravīt 13,031.044a bho bhoḥ ke 'trāśrame santi bhṛgoḥ śiṣyā mahātmanaḥ 13,031.044c draṣṭum icche munim ahaṃ tasyācakṣata mām iti 13,031.045a sa taṃ viditvā tu bhṛgur niścakrāmāśramāt tadā 13,031.045c pūjayām āsa ca tato vidhinā parameṇa ha 13,031.046a uvāca cainaṃ rājendra kiṃ kāryam iti pārthivam 13,031.046c sa covāca nṛpas tasmai yad āgamanakāraṇam 13,031.046d*0270_01 tam abhyanandad bhagavān satkāreṇa svayaṃ bhṛguḥ 13,031.046d*0270_02 uvāca cainaṃ bhagavān kiṃ kāryam iti satkṛtam 13,031.046d*0270_03 tam uvāca tato rājā daivodāsiḥ pratardanaḥ 13,031.047a ayaṃ brahmann ito rājā vītahavyo visarjyatām 13,031.047c asya putrair hi me brahman kṛtsno vaṃśaḥ praṇāśitaḥ 13,031.047e utsāditaś ca viṣayaḥ kāśīnāṃ ratnasaṃcayaḥ 13,031.048a etasya vīryadṛptasya hataṃ putraśataṃ mayā 13,031.048c asyedānīṃ vadhād brahman bhaviṣyāmy anṛṇaḥ pituḥ 13,031.049a tam uvāca kṛpāviṣṭo bhṛgur dharmabhṛtāṃ varaḥ 13,031.049c nehāsti kṣatriyaḥ kaś cit sarve hīme dvijātayaḥ 13,031.050a evaṃ tu vacanaṃ śrutvā bhṛgos tathyaṃ pratardanaḥ 13,031.050c pādāv upaspṛśya śanaiḥ prahasan vākyam abravīt 13,031.051a evam apy asmi bhagavan kṛtakṛtyo na saṃśayaḥ 13,031.051c yad eṣa rājā vīryeṇa svajātiṃ tyājito mayā 13,031.051d*0271_01 ṛṣer hi vacanaṃ satyaṃ sarve syur brāhmaṇā iti 13,031.052a anujānīhi māṃ brahman dhyāyasva ca śivena mām 13,031.052c tyājito hi mayā jātim eṣa rājā bhṛgūdvaha 13,031.053a tatas tenābhyanujñāto yayau rājā pratardanaḥ 13,031.053c yathāgataṃ mahārāja muktvā viṣam ivoragaḥ 13,031.054a bhṛgor vacanamātreṇa sa ca brahmarṣitāṃ gataḥ 13,031.054c vītahavyo mahārāja brahmavāditvam eva ca 13,031.055a tasya gṛtsamadaḥ putro rūpeṇendra ivāparaḥ 13,031.055c śakras tvam iti yo daityair nigṛhītaḥ kilābhavat 13,031.056a ṛgvede vartate cāgryā śrutir atra viśāṃ pate 13,031.056c yatra gṛtsamado brahman brāhmaṇaiḥ sa mahīyate 13,031.057a sa brahmacārī viprarṣiḥ śrīmān gṛtsamado 'bhavat 13,031.057c putro gṛtsamadasyāpi sucetā abhavad dvijaḥ 13,031.058a varcāḥ sutejasaḥ putro vihavyas tasya cātmajaḥ 13,031.058c vihavyasya tu putras tu vitatyas tasya cātmajaḥ 13,031.059a vitatyasya sutaḥ satyaḥ santaḥ satyasya cātmajaḥ 13,031.059c śravās tasya sutaś carṣiḥ śravasaś cābhavat tamaḥ 13,031.060a tamasaś ca prakāśo 'bhūt tanayo dvijasattamaḥ 13,031.060c prakāśasya ca vāgindro babhūva jayatāṃ varaḥ 13,031.061a tasyātmajaś ca pramatir vedavedāṅgapāragaḥ 13,031.061c ghṛtācyāṃ tasya putras tu rurur nāmodapadyata 13,031.062a pramadvarāyāṃ tu ruroḥ putraḥ samudapadyata 13,031.062c śunako nāma viprarṣir yasya putro 'tha śaunakaḥ 13,031.063a evaṃ vipratvam agamad vītahavyo narādhipaḥ 13,031.063c bhṛgoḥ prasādād rājendra kṣatriyaḥ kṣatriyarṣabha 13,031.064a tathaiva kathito vaṃśo mayā gārtsamadas tava 13,031.064c vistareṇa mahārāja kim anyad anupṛcchasi 13,032.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,032.001a ke pūjyāḥ ke namaskāryā mānavair bharatarṣabha 13,032.001c vistareṇa tad ācakṣva na hi tṛpyāmi kathyatām 13,032.002 bhīṣma uvāca 13,032.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,032.002c nāradasya ca saṃvādaṃ vāsudevasya cobhayoḥ 13,032.003a nāradaṃ prāñjaliṃ dṛṣṭvā pūjayānaṃ dvijarṣabhān 13,032.003c keśavaḥ paripapraccha bhagavan kān namasyasi 13,032.004a bahumānaḥ paraḥ keṣu bhavato yān namasyasi 13,032.004c śakyaṃ cec chrotum icchāmi brūhy etad dharmavittama 13,032.005 nārada uvāca 13,032.005a śṛṇu govinda yān etān pūjayāmy arimardana 13,032.005c tvatto 'nyaḥ kaḥ pumāṃl loke śrotum etad ihārhati 13,032.006a varuṇaṃ vāyum ādityaṃ parjanyaṃ jātavedasam 13,032.006c sthāṇuṃ skandaṃ tathā lakṣmīṃ viṣṇuṃ brahmāṇam eva ca 13,032.007a vācaspatiṃ candramasam apaḥ pṛthvīṃ sarasvatīm 13,032.007c satataṃ ye namasyanti tān namasyāmy ahaṃ vibho 13,032.008a tapodhanān vedavido nityaṃ vedaparāyaṇān 13,032.008c mahārhān vṛṣṇiśārdūla sadā saṃpūjayāmy aham 13,032.009a abhuktvā devakāryāṇi kurvate ye 'vikatthanāḥ 13,032.009c saṃtuṣṭāś ca kṣamāyuktās tān namasyāmy ahaṃ vibho 13,032.010a samyag dadati ye ceṣṭān kṣāntā dāntā jitendriyāḥ 13,032.010c sasyaṃ dhanaṃ kṣitiṃ gāś ca tān namasyāmi yādava 13,032.011a ye te tapasi vartante vane mūlaphalāśanāḥ 13,032.011c asaṃcayāḥ kriyāvantas tān namasyāmi yādava 13,032.012a ye bhṛtyabharaṇe saktāḥ satataṃ cātithipriyāḥ 13,032.012c bhuñjante devaśeṣāṇi tān namasyāmi yādava 13,032.013a ye vedaṃ prāpya durdharṣā vāgmino brahmavādinaḥ 13,032.013c yājanādhyāpane yuktā nityaṃ tān pūjayāmy aham 13,032.014a prasannahṛdayāś caiva sarvasattveṣu nityaśaḥ 13,032.014c ā pṛṣṭhatāpāt svādhyāye yuktās tān pūjayāmy aham 13,032.015a guruprasāde svādhyāye yatante ye sthiravratāḥ 13,032.015c śuśrūṣavo 'nasūyantas tān namasyāmi yādava 13,032.016a suvratā munayo ye ca brahmaṇyāḥ satyasaṃgarāḥ 13,032.016c voḍhāro havyakavyānāṃ tān namasyāmi yādava 13,032.017a bhaikṣyacaryāsu niratāḥ kṛśā gurukulāśrayāḥ 13,032.017c niḥsukhā nirdhanā ye ca tān namasyāmi yādava 13,032.018a nirmamā niṣpratidvaṃdvā nirhrīkā niṣprayojanāḥ 13,032.018c ahiṃsāniratā ye ca ye ca satyavratā narāḥ 13,032.018e dāntāḥ śamaparāś caiva tān namasyāmi keśava 13,032.019a devatātithipūjāyāṃ prasaktā gṛhamedhinaḥ 13,032.019c kapotavṛttayo nityaṃ tān namasyāmi yādava 13,032.019d*0272_01 avandhyakālā ye 'lubdhās trivarge sādhaneṣu vā 13,032.019d*0272_02 viśiṣṭācārayuktāś ca nārāyaṇa namāmi tān 13,032.020a yeṣāṃ trivargaḥ kṛtyeṣu vartate nopahīyate 13,032.020c śiṣṭācārapravṛttāś ca tān namasyāmy ahaṃ sadā 13,032.021a brāhmaṇās triṣu lokeṣu ye trivargam anuṣṭhitāḥ 13,032.021c alolupāḥ puṇyaśīlās tān namasyāmi keśava 13,032.022a abbhakṣā vāyubhakṣāś ca sudhābhakṣāś ca ye sadā 13,032.022c vrataiś ca vividhair yuktās tān namasyāmi mādhava 13,032.023a ayonīn agniyonīṃś ca brahmayonīṃs tathaiva ca 13,032.023c sarvabhūtātmayonīṃś ca tān namasyāmy ahaṃ dvijān 13,032.024a nityam etān namasyāmi kṛṣṇa lokakarān ṛṣīn 13,032.024c lokajyeṣṭhāñ jñānaniṣṭhāṃs tamoghnāṃl lokabhāskarān 13,032.025a tasmāt tvam api vārṣṇeya dvijān pūjaya nityadā 13,032.025c pūjitāḥ pūjanārhā hi sukhaṃ dāsyanti te 'nagha 13,032.025d@008_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,032.025d@008_0001 pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada 13,032.025d@008_0002 tvatto 'haṃ śrotum icchāmi dharmaṃ bharatasattama 13,032.025d@008_0003 śaraṇāgataṃ ye rakṣanti bhūtagrāmaṃ caturvidham 13,032.025d@008_0004 kiṃ tasya bharataśreṣṭha phalaṃ bhavati tattvataḥ 13,032.025d@008_0004 bhīṣmaḥ 13,032.025d@008_0005 idaṃ śṛṇu mahārāja dharmaputra mahāyaśaḥ 13,032.025d@008_0006 itihāsaṃ purāvṛttaṃ śaraṇārthaṃ mahāphalam 13,032.025d@008_0007 prapātyamānaḥ śyenena kapotaḥ priyadarśanaḥ 13,032.025d@008_0008 vṛṣadarbhaṃ mahābhāgaṃ narendraṃ śaraṇaṃ gataḥ 13,032.025d@008_0009 sa taṃ dṛṣṭvā viśuddhātmā trāsād aṅkam upāgatam 13,032.025d@008_0010 āśvāsyāśvasihīty āha na te 'sti bhayam aṇḍaja 13,032.025d@008_0011 bhayaṃ te sumahat kasmāt kutra kiṃ vā kṛtaṃ tvayā 13,032.025d@008_0012 yena tvam iha saṃprāpto visaṃjño bhrāntacetanaḥ 13,032.025d@008_0013 navanīlotpalāpīḍa cāruvarṇa sudarśana 13,032.025d@008_0014 dāḍimāśokapuṣpākṣa mā trasasvābhayaṃ tava 13,032.025d@008_0015 matsakāśam anuprāptaṃ na tvāṃ kaś cit samutsahet 13,032.025d@008_0016 manasā grahaṇaṃ kartuṃ rakṣādhyakṣapuraskṛtam 13,032.025d@008_0017 kāśirājyaṃ tavādyedaṃ tvadarthaṃ jīvitaṃ tathā 13,032.025d@008_0018 śyenaḥ 13,032.025d@008_0018 tyajeyaṃ bhava viśrabdhaḥ kapota na bhayaṃ tava 13,032.025d@008_0019 mamaitad vihitaṃ bhakṣyaṃ na rājaṃs trātum arhasi 13,032.025d@008_0020 atikrāntaṃ ca prāptaṃ ca prayatnāc copapāditam 13,032.025d@008_0021 māṃsaṃ ca rudhiraṃ cāsya majjā medaś ca me hitam 13,032.025d@008_0022 paritoṣakaro hy eṣa mama māsyāgrato bhava 13,032.025d@008_0023 tṛṣṇā me bādhate 'tyugrā kṣudhā nirdahatīva mām 13,032.025d@008_0024 muñcainaṃ na hi śakṣyāmi rājan mandayituṃ kṣudhām 13,032.025d@008_0025 mayā hy anusṛto hy eṣa matpakṣanakhavikṣataḥ 13,032.025d@008_0026 kiṃ cid ucchvāsaniḥśvāsaṃ na rājan goptum arhasi 13,032.025d@008_0027 yadi svaviṣaye rājan prabhus tvaṃ rakṣaṇe nṛṇām 13,032.025d@008_0028 khecarasya tṛṣārtasya na tvaṃ prabhur atho mama 13,032.025d@008_0029 yadi vairiṣu bhṛtyeṣu svajanavyavahārayoḥ 13,032.025d@008_0030 viṣayeṣv indriyāṇāṃ ca ākāśe mā parākrama 13,032.025d@008_0031 prabhutvaṃ hi parākramya samyak pakṣahareṣu te 13,032.025d@008_0032 bhīṣmaḥ 13,032.025d@008_0032 yadi tvam iha dharmārthī mām api draṣṭum arhasi 13,032.025d@008_0033 śrutvā śyenasya tad vākyaṃ rājarṣir vismayaṃ gataḥ 13,032.025d@008_0034 saṃbhāvya cainaṃ tad vākyaṃ tadarthī pratyabhāṣata 13,032.025d@008_0035 govṛṣo vā varāho vā mṛgo vā mahiṣo 'pi vā 13,032.025d@008_0036 tvadartham adya kriyatāṃ kṣudhāpraśamanāya te 13,032.025d@008_0037 śaraṇāgataṃ na tyajeyam iti me vratam āhitam 13,032.025d@008_0038 śyenaḥ 13,032.025d@008_0038 na muñcati mamāṅgāni dvijo 'yaṃ paśya vai dvija 13,032.025d@008_0039 na varāhaṃ na cokṣāṇaṃ na cānyān vividhān dvijān 13,032.025d@008_0040 bhakṣayāmi mahārāja kim annādyena tena me 13,032.025d@008_0041 yas tu me vihito bhakṣaḥ svayaṃ devaiḥ sanātanaḥ 13,032.025d@008_0042 śyenāḥ kapotān khādanti sthitir eṣā sanātanī 13,032.025d@008_0043 uśīnara kapote tu yadi snehas tavānagha 13,032.025d@008_0044 rājā 13,032.025d@008_0044 tatas tvaṃ me prayacchādya svamāṃsaṃ tulayā dhṛtam 13,032.025d@008_0045 mahān anugraho me 'dya yas tvam evam ihāttha mām 13,032.025d@008_0046 bāḍham evaṃ kariṣyāmīty uktvāsau rājasattamaḥ 13,032.025d@008_0047 utkṛtyotkṛtya māṃsāni tulayā samatolayat 13,032.025d@008_0048 antaḥpure tatas tasya striyo ratnavibhūṣitāḥ 13,032.025d@008_0049 hāhābhūtā viniṣkrāntāḥ śrutvā paramaduḥkhitāḥ 13,032.025d@008_0050 tāsāṃ ruditaśabdena mantribhṛtyajanasya ca 13,032.025d@008_0051 babhūva sumahān nādo meghagambhīranisvanaḥ 13,032.025d@008_0052 niruddhaṃ gaganaṃ sarvaṃ śubhraṃ meghaiḥ samantataḥ 13,032.025d@008_0053 mahī pracalitā cāsīt tasya satyena karmaṇā 13,032.025d@008_0054 sa rājā pārśvataś caiva bāhubhyām ūrutaś ca yat 13,032.025d@008_0055 tāni māṃsāni saṃchidya tulāṃ pūrayate śanaiḥ 13,032.025d@008_0056 tathāpi na samas tena kapotena babhūva ha 13,032.025d@008_0057 asthibhūto yadā rājā nirmāṃso rudhirasravaḥ 13,032.025d@008_0058 tulāṃ tataḥ samārūḍhaḥ svaṃ māṃsakṣayam utsṛjan 13,032.025d@008_0059 tataḥ sendrās trayo lokās taṃ narendram upasthitāḥ 13,032.025d@008_0060 bheryaś cākāśagais tatra vāditā devaduṃdubhiḥ 13,032.025d@008_0061 amṛtenāvasiktaś ca vṛṣadarbho nareśvaraḥ 13,032.025d@008_0062 divyaiś ca susukhair mālyair abhivṛṣṭaḥ punaḥ punaḥ 13,032.025d@008_0063 devagandharvasaṃghātair apsarobhiś ca sarvataḥ 13,032.025d@008_0064 nṛttaś caivopagītaś ca pitāmaha iva prabhuḥ 13,032.025d@008_0065 hemaprāsādasaṃbādhaṃ maṇikāñcanatoraṇam 13,032.025d@008_0066 sa vaidūryamaṇistambhaṃ vimānaṃ samadhiṣṭhitaḥ 13,032.025d@008_0067 sa rājarṣir gataḥ svargaṃ karmaṇā tena śāśvatam 13,032.025d@008_0068 śaraṇāgateṣu caivaṃ tvaṃ kuru sarvaṃ yudhiṣṭhira 13,032.025d@008_0069 bhaktānām anuraktānām āśritānāṃ ca rakṣitā 13,032.025d@008_0070 dayāvān sarvabhūteṣu paratra sukham edhate 13,032.025d@008_0071 sādhuvṛtto hi yo rājā sadvṛttam anutiṣṭhati 13,032.025d@008_0072 kiṃ na prāptaṃ bhavet tena svavyājeneha karmaṇā 13,032.025d@008_0073 sa rājarṣir viśuddhātmā dhīraḥ satyaparākramaḥ 13,032.025d@008_0074 kāśīnām īśvaraḥ khyātas triṣu lokeṣu karmaṇā 13,032.025d@008_0075 yo 'py anyaḥ kārayed evaṃ śaraṇāgatarakṣaṇam 13,032.025d@008_0076 so 'pi gaccheta tām eva gatiṃ bharatasattama 13,032.025d@008_0077 idaṃ vṛttaṃ hi rājarṣer vṛṣadarbhasya kīrtayan 13,032.025d@008_0078 pūtātmā vai bhavel loke śṛṇuyād yaś ca nityaśaḥ 13,032.026a asmiṃl loke sadā hy ete paratra ca sukhapradāḥ 13,032.026c ta ete mānyamānā vai pradāsyanti sukhaṃ tava 13,032.027a ye sarvātithayo nityaṃ goṣu ca brāhmaṇeṣu ca 13,032.027c nityaṃ satye ca niratā durgāṇy atitaranti te 13,032.028a nityaṃ śamaparā ye ca tathā ye cānasūyakāḥ 13,032.028c nityaṃ svādhyāyino ye ca durgāṇy atitaranti te 13,032.029a sarvān devān namasyanti ye caikaṃ devam āśritāḥ 13,032.029c śraddadhānāś ca dāntāś ca durgāṇy atitaranti te 13,032.030a tathaiva viprapravarān namaskṛtya yatavratān 13,032.030c bhavanti ye dānaratā durgāṇy atitaranti te 13,032.030d*0273_01 tapasvinaś ca ye nityaṃ kaumārabrahmacāriṇaḥ 13,032.030d*0273_02 tapasā bhāvitātmāno durgāṇy atitaranti te 13,032.030d*0273_03 devatātithibhṛtyānāṃ pitṝṇāṃ cārcane ratāḥ 13,032.030d*0273_04 śiṣṭānnabhojino ye ca durgāṇy atitaranti te 13,032.031a agnīn ādhāya vidhivat prayatā dhārayanti ye 13,032.031c prāptāḥ somāhutiṃ caiva durgāṇy atitaranti te 13,032.032a mātāpitror guruṣu ca samyag vartanti ye sadā 13,032.032c yathā tvaṃ vṛṣṇiśārdūlety uktvaivaṃ virarāma saḥ 13,032.033a tasmāt tvam api kaunteya pitṛdevadvijātithīn 13,032.033c samyak pūjaya yena tvaṃ gatim iṣṭām avāpsyasi 13,033.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,033.001a kiṃ rājñaḥ sarvakṛtyānāṃ garīyaḥ syāt pitāmaha 13,033.001c kiṃ kurvan karma nṛpatir ubhau lokau samaśnute 13,033.002 bhīṣma uvāca 13,033.002a etad rājñaḥ kṛtyatamam abhiṣiktasya bhārata 13,033.002c brāhmaṇānām anuṣṭhānam atyantaṃ sukham icchatā 13,033.002d*0274_01 brāhmaṇānāṃ rakṣaṇaṃ ca pūjā ca sukham icchataḥ 13,033.002d*0275_01 kartavyaṃ pārthiveneha tad viddhi bharatarṣabha 13,033.002e śrotriyān brāhmaṇān vṛddhān nityam evābhipūjayet 13,033.003a paurajānapadāṃś cāpi brāhmaṇāṃś ca bahuśrutān 13,033.003c sāntvena bhogadānena namaskārais tathārcayet 13,033.004a etat kṛtyatamaṃ rājño nityam eveti lakṣayet 13,033.004c yathātmānaṃ yathā putrāṃs tathaitān paripālayet 13,033.005a ye cāpy eṣāṃ pūjyatamās tān dṛḍhaṃ pratipūjayet 13,033.005c teṣu śānteṣu tad rāṣṭraṃ sarvam eva virājate 13,033.006a te pūjyās te namaskāryās te rakṣyāḥ pitaro yathā 13,033.006c teṣv eva yātrā lokasya bhūtānām iva vāsave 13,033.007a abhicārair upāyaiś ca daheyur api tejasā 13,033.007c niḥśeṣaṃ kupitāḥ kuryur ugrāḥ satyaparākramāḥ 13,033.008a nāntam eṣāṃ prapaśyāmi na diśaś cāpy apāvṛtāḥ 13,033.008c kupitāḥ samudīkṣante dāveṣv agniśikhā iva 13,033.009a vidyan teṣāṃ sāhasikā guṇās teṣām atīva hi 13,033.009c kūpā iva tṛṇacchannā viśuddhā dyaur ivāpare 13,033.010a prasahyakāriṇaḥ ke cit kārpāsamṛdavo 'pare 13,033.010b*0276_01 mānyās teṣāṃ sādhavo ye na nindyāś cāpy asādhavaḥ 13,033.010c santi caiṣām atiśaṭhās tathānye 'titapasvinaḥ 13,033.011a kṛṣigorakṣyam apy anye bhaikṣam anye 'py anuṣṭhitāḥ 13,033.011c corāś cānye 'nṛtāś cānye tathānye naṭanartakāḥ 13,033.012a sarvakarmasu dṛśyante praśānteṣv itareṣu ca 13,033.012c vividhācārayuktāś ca brāhmaṇā bharatarṣabha 13,033.013a nānākarmasu yuktānāṃ bahukarmopajīvinām 13,033.013c dharmajñānāṃ satāṃ teṣāṃ nityam evānukīrtayet 13,033.014a pitṝṇāṃ devatānāṃ ca manuṣyoragarakṣasām 13,033.014c purohitā mahābhāgā brāhmaṇā vai narādhipa 13,033.015a naite devair na pitṛbhir na gandharvair na rākṣasaiḥ 13,033.015c nāsurair na piśācaiś ca śakyā jetuṃ dvijātayaḥ 13,033.016a adaivaṃ daivataṃ kuryur daivataṃ cāpy adaivatam 13,033.016c yam iccheyuḥ sa rājā syād yaṃ dviṣyuḥ sa parābhavet 13,033.017a parivādaṃ ca ye kuryur brāhmaṇānām acetasaḥ 13,033.017b*0277_01 satyaṃ bravīmi te rājan vinaśyeyur asaṃśayam 13,033.017c nindāpraśaṃsākuśalāḥ kīrtyakīrtiparāvarāḥ 13,033.017e parikupyanti te rājan satataṃ dviṣatāṃ dvijāḥ 13,033.018a brāhmaṇā yaṃ praśaṃsanti puruṣaḥ sa pravardhate 13,033.018c brāhmaṇair yaḥ parākruṣṭaḥ parābhūyāt kṣaṇād dhi saḥ 13,033.019a śakā yavanakāmbojās tās tāḥ kṣatriyajātayaḥ 13,033.019c vṛṣalatvaṃ parigatā brāhmaṇānām adarśanāt 13,033.020a dramiḷāś ca kaliṅgāś ca pulindāś cāpy uśīnarāḥ 13,033.020c kaulāḥ sarpā māhiṣakās tās tāḥ kṣatriyajātayaḥ 13,033.021a vṛṣalatvaṃ parigatā brāhmaṇānām adarśanāt 13,033.021c śreyān parājayas tebhyo na jayo jayatāṃ vara 13,033.022a yas tu sarvam idaṃ hanyād brāhmaṇaṃ ca na tatsamam 13,033.022c brahmavadhyā mahān doṣa ity āhuḥ paramarṣayaḥ 13,033.023a parivādo dvijātīnāṃ na śrotavyaḥ kathaṃ cana 13,033.023c āsītādhomukhas tūṣṇīṃ samutthāya vrajeta vā 13,033.024a na sa jāto janiṣyo vā pṛthivyām iha kaś cana 13,033.024c yo brāhmaṇavirodhena sukhaṃ jīvitum utsahet 13,033.025a durgraho muṣṭinā vāyur duḥsparśaḥ pāṇinā śaśī 13,033.025c durdharā pṛthivī mūrdhnā durjayā brāhmaṇā bhuvi 13,034.001 bhīṣma uvāca 13,034.001a brāhmaṇān eva satataṃ bhṛśaṃ saṃpratipūjayet 13,034.001c ete hi somarājāna īśvarāḥ sukhaduḥkhayoḥ 13,034.002a ete bhogair alaṃkārair anyaiś caiva kim icchakaiḥ 13,034.002c sadā pūjyā namaskāryā rakṣyāś ca pitṛvan nṛpaiḥ 13,034.002e ato rāṣṭrasya śāntir hi bhūtānām iva vāsavāt 13,034.003a jāyatāṃ brahmavarcasvī rāṣṭre vai brāhmaṇaḥ śuciḥ 13,034.003c mahārathaś ca rājanya eṣṭavyaḥ śatrutāpanaḥ 13,034.003d*0278_01 iti māṃ nāradaḥ prāha satataṃ sarvabhūtaye 13,034.004a brāhmaṇaṃ jātisaṃpannaṃ dharmajñaṃ saṃśitavratam 13,034.004c vāsayeta gṛhe rājan na tasmāt param asti vai 13,034.005a brāhmaṇebhyo havir dattaṃ pratigṛhṇanti devatāḥ 13,034.005c pitaraḥ sarvabhūtānāṃ naitebhyo vidyate param 13,034.006a ādityaś candramā vāyur bhūmir āpo 'mbaraṃ diśaḥ 13,034.006c sarve brāhmaṇam āviśya sadānnam upabhuñjate 13,034.007a na tasyāśnanti pitaro yasya viprā na bhuñjate 13,034.007c devāś cāpy asya nāśnanti pāpasya brāhmaṇadviṣaḥ 13,034.008a brāhmaṇeṣu tu tuṣṭeṣu prīyante pitaraḥ sadā 13,034.008c tathaiva devatā rājan nātra kāryā vicāraṇā 13,034.009a tathaiva te 'pi prīyante yeṣāṃ bhavati tad dhaviḥ 13,034.009c na ca pretya vinaśyanti gacchanti paramāṃ gatim 13,034.010a yena yenaiva haviṣā brāhmaṇāṃs tarpayen naraḥ 13,034.010c tena tenaiva prīyante pitaro devatās tathā 13,034.011a brāhmaṇād eva tad bhūtaṃ prabhavanti yataḥ prajāḥ 13,034.011c yataś cāyaṃ prabhavati pretya yatra ca gacchati 13,034.012a vedaiṣa mārgaṃ svargasya tathaiva narakasya ca 13,034.012c āgatānāgate cobhe brāhmaṇo dvipadāṃ varaḥ 13,034.012e brāhmaṇo bharataśreṣṭha svadharmaṃ veda medhayā 13,034.013a ye cainam anuvartante te na yānti parābhavam 13,034.013c na te pretya vinaśyanti gacchanti na parābhavam 13,034.014a ye brāhmaṇamukhāt prāptaṃ pratigṛhṇanti vai vacaḥ 13,034.014c kṛtātmāno mahātmānas te na yānti parābhavam 13,034.015a kṣatriyāṇāṃ pratapatāṃ tejasā ca balena ca 13,034.015c brāhmaṇeṣv eva śāmyanti tejāṃsi ca balāni ca 13,034.016a bhṛgavo 'jayaṃs tālajaṅghān nīpān aṅgiraso 'jayan 13,034.016c bharadvājo vaitahavyān ailāṃś ca bharatarṣabha 13,034.017a citrāyudhāṃś cāpy ajayann ete kṛṣṇājinadhvajāḥ 13,034.017c prakṣipyātha ca kumbhān vai pāragāminam ārabhet 13,034.018a yat kiṃ cit kathyate loke śrūyate paśyate 'pi vā 13,034.018c sarvaṃ tad brāhmaṇeṣv eva gūḍho 'gnir iva dāruṣu 13,034.019a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,034.019c saṃvādaṃ vāsudevasya pṛthvyāś ca bharatarṣabha 13,034.020 vāsudeva uvāca 13,034.020a mātaraṃ sarvabhūtānāṃ pṛcche tvā saṃśayaṃ śubhe 13,034.020c kena svit karmaṇā pāpaṃ vyapohati naro gṛhī 13,034.021 pṛthivy uvāca 13,034.021a brāhmaṇān eva seveta pavitraṃ hy etad uttamam 13,034.021c brāhmaṇān sevamānasya rajaḥ sarvaṃ praṇaśyati 13,034.022a ato bhūtir ataḥ kīrtir ato buddhiḥ prajāyate 13,034.022c apareṣāṃ pareṣāṃ ca parebhyaś caiva ye pare 13,034.023a brāhmaṇā yaṃ praśaṃsanti puruṣaḥ sa pravardhate 13,034.023c atha yo brāhmaṇākruṣṭaḥ parābhavati so 'cirāt 13,034.024a yathā mahārṇave kṣipta āmaloṣṭo vinaśyati 13,034.024c tathā duścaritaṃ karma parābhāvāya kalpate 13,034.025a paśya candre kṛtaṃ lakṣma samudre lavaṇodakam 13,034.025c tathā bhagasahasreṇa mahendraṃ paricihnitam 13,034.026a teṣām eva prabhāvena sahasranayano hy asau 13,034.026c śatakratuḥ samabhavat paśya mādhava yādṛśam 13,034.027a icchan bhūtiṃ ca kīrtiṃ ca lokāṃś ca madhusūdana 13,034.027c brāhmaṇānumate tiṣṭhet puruṣaḥ śucir ātmavān 13,034.028a ity etad vacanaṃ śrutvā medinyā madhusūdanaḥ 13,034.028c sādhu sādhv ity athety uktvā medinīṃ pratyapūjayat 13,034.029a etāṃ śrutvopamāṃ pārtha prayato brāhmaṇarṣabhān 13,034.029a*0279_01 prayato bharatarṣabha 13,034.029a*0279_02 brāhmaṇāñ śrutasaṃpannān 13,034.029c satataṃ pūjayethās tvaṃ tataḥ śreyo 'bhipatsyase 13,035.001 bhīṣma uvāca 13,035.001a janmanaiva mahābhāgo brāhmaṇo nāma jāyate 13,035.001c namasyaḥ sarvabhūtānām atithiḥ prasṛtāgrabhuk 13,035.002a sarvān naḥ suhṛdas tāta brāhmaṇāḥ sumanomukhāḥ 13,035.002b*0280_01 sarvān ete haniṣyanti brāhmaṇā jātamanyavaḥ 13,035.002c gīrbhir maṅgalayuktābhir anudhyāyanti pūjitāḥ 13,035.003a sarvān no dviṣatas tāta brāhmaṇā jātamanyavaḥ 13,035.003c gīrbhir dāruṇayuktābhir abhihanyur apūjitāḥ 13,035.004a atra gāthā brahmagītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ 13,035.004c sṛṣṭvā dvijātīn dhātā hi yathāpūrvaṃ samādadhat 13,035.005a na vo 'nyad iha kartavyaṃ kiṃ cid ūrdhvaṃ yathāvidhi 13,035.005c guptā gopāyata brahma śreyo vas tena śobhanam 13,035.006a svam eva kurvatāṃ karma śrīr vo brāhmī bhaviṣyati 13,035.006c pramāṇaṃ sarvabhūtānāṃ pragrahaṃ ca gamiṣyatha 13,035.007a na śaudraṃ karma kartavyaṃ brāhmaṇena vipaścitā 13,035.007c śaudraṃ hi kurvataḥ karma dharmaḥ samuparudhyate 13,035.008a śrīś ca buddhiś ca tejaś ca vibhūtiś ca pratāpinī 13,035.008c svādhyāyenaiva māhātmyaṃ vimalaṃ pratipatsyatha 13,035.009a hutvā cāhavanīyasthaṃ mahābhāgye pratiṣṭhitāḥ 13,035.009c agrabhojyāḥ prasūtīnāṃ śriyā brāhmyānukalpitāḥ 13,035.010a śraddhayā parayā yuktā hy anabhidrohalabdhayā 13,035.010c damasvādhyāyaniratāḥ sarvān kāmān avāpsyatha 13,035.011a yac caiva mānuṣe loke yac ca deveṣu kiṃ cana 13,035.011c sarvaṃ tat tapasā sādhyaṃ jñānena vinayena ca 13,035.011d*0281_01 yuṣmatsaṃmānanāṃ prītiṃ pāvanaiḥ kṣatriyāśramam 13,035.011d*0281_02 amutreha samāyānti vaiśyaśūdrādikās tathā 13,035.011d*0281_03 arakṣitāś ca yuṣmābhir viruddhā yānti viplavam 13,035.011d*0281_04 yuṣmattejodhṛtā lokās tad rakṣatha jagattrayam 13,035.012a ity etā brahmagītās te samākhyātā mayānagha 13,035.012c viprānukampārtham idaṃ tena proktaṃ hi dhīmatā 13,035.013a bhūyas teṣāṃ balaṃ manye yathā rājñas tapasvinaḥ 13,035.013c durāsadāś ca caṇḍāś ca rabhasāḥ kṣiprakāriṇaḥ 13,035.014a santy eṣāṃ siṃhasattvāś ca vyāghrasattvās tathāpare 13,035.014c varāhamṛgasattvāś ca gajasattvās tathāpare 13,035.015a karpāsamṛdavaḥ ke cit tathānye makaraspṛśaḥ 13,035.015c vibhāṣyaghātinaḥ ke cit tathā cakṣurhaṇo 'pare 13,035.016a santi cāśīviṣanibhāḥ santi mandās tathāpare 13,035.016c vividhānīha vṛttāni brāhmaṇānāṃ yudhiṣṭhira 13,035.017a mekalā dramiḍāḥ kāśāḥ pauṇḍrāḥ kollagirās tathā 13,035.017c śauṇḍikā daradā darvāś caurāḥ śabarabarbarāḥ 13,035.018a kirātā yavanāś caiva tās tāḥ kṣatriyajātayaḥ 13,035.018c vṛṣalatvam anuprāptā brāhmaṇānām adarśanāt 13,035.019a brāhmaṇānāṃ paribhavād asurāḥ salileśayāḥ 13,035.019c brāhmaṇānāṃ prasādāc ca devāḥ svarganivāsinaḥ 13,035.020a aśakyaṃ spraṣṭum ākāśam acālyo himavān giriḥ 13,035.020c avāryā setunā gaṅgā durjayā brāhmaṇā bhuvi 13,035.021a na brāhmaṇavirodhena śakyā śāstuṃ vasuṃdharā 13,035.021c brāhmaṇā hi mahātmāno devānām api devatāḥ 13,035.022a tān pūjayasva satataṃ dānena paricaryayā 13,035.022c yadīcchasi mahīṃ bhoktum imāṃ sāgaramekhalām 13,035.023a pratigraheṇa tejo hi viprāṇāṃ śāmyate 'nagha 13,035.023c pratigrahaṃ ye neccheyus te 'pi rakṣyās tvayānagha 13,036.001 bhīṣma uvāca 13,036.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,036.001c śakraśambarasaṃvādaṃ tan nibodha yudhiṣṭhira 13,036.002a śakro hy ajñātarūpeṇa jaṭī bhūtvā rajoruṇaḥ 13,036.002c virūpaṃ rūpam āsthāya praśnaṃ papraccha śambaram 13,036.003a kena śambara vṛttena svajātyān adhitiṣṭhasi 13,036.003c śreṣṭhaṃ tvāṃ kena manyante tan me prabrūhi pṛcchataḥ 13,036.004 śambara uvāca 13,036.004a nāsūyāmi sadā viprān brahmāṇaṃ ca pitāmaham 13,036.004c śāstrāṇi vadato viprān saṃmanyāmi yathāsukham 13,036.005a śrutvā ca nāvajānāmi nāparādhyāmi karhi cit 13,036.005c abhyarcyān anupṛcchāmi pādau gṛhṇāmi dhīmatām 13,036.006a te viśrabdhāḥ prabhāṣante saṃyacchanti ca māṃ sadā 13,036.006c pramatteṣv apramatto 'smi sadā supteṣu jāgṛmi 13,036.007a te mā śāstrapathe yuktaṃ brahmaṇyam anasūyakam 13,036.007c samāsiñcanti śāstāraḥ kṣaudraṃ madhv iva makṣikāḥ 13,036.008a yac ca bhāṣanti te tuṣṭās tat tad gṛhṇāmi medhayā 13,036.008c samādhim ātmano nityam anulomam acintayan 13,036.009a so 'haṃ vāgagrasṛṣṭānāṃ rasānām avalehakaḥ 13,036.009c svajātyān adhitiṣṭhāmi nakṣatrāṇīva candramāḥ 13,036.010a etat pṛthivyām amṛtam etac cakṣur anuttamam 13,036.010c yad brāhmaṇamukhāc chāstram iha śrutvā pravartate 13,036.011a etat kāraṇam ājñāya dṛṣṭvā devāsuraṃ purā 13,036.011c yuddhaṃ pitā me hṛṣṭātmā vismitaḥ pratyapadyata 13,036.012a dṛṣṭvā ca brāhmaṇānāṃ tu mahimānaṃ mahātmanām 13,036.012c paryapṛcchat katham ime siddhā iti niśākaram 13,036.012d*0282_01 sa pṛṣṭas tān uvācedaṃ siddhāṃs tatra niśākaraḥ 13,036.013 soma uvāca 13,036.013a brāhmaṇās tapasā sarve sidhyante vāgbalāḥ sadā 13,036.013c bhujavīryā hi rājāno vāgastrāś ca dvijātayaḥ 13,036.014a pravasan vāpy adhīyīta bahvīr durvasatīr vasan 13,036.014c nirmanyur api nirmāno yatiḥ syāt samadarśanaḥ 13,036.015a api cej jātisaṃpannaḥ sarvān vedān pitur gṛhe 13,036.015c ślāghamāna ivādhīyed grāmya ity eva taṃ viduḥ 13,036.016a bhūmir etau nigirati sarpo bilaśayān iva 13,036.016c rājānaṃ cāpy ayoddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam 13,036.017a atimānaḥ śriyaṃ hanti puruṣasyālpamedhasaḥ 13,036.017c garbheṇa duṣyate kanyā gṛhavāsena ca dvijaḥ 13,036.017d*0283_01 vidyāvido lokavidas tapodamasamanvitāḥ 13,036.017d*0283_02 nityaṃ pūjyāś ca vandyāś ca dvijā lokadvayecchubhiḥ 13,036.018a ity etan me pitā śrutvā somād adbhutadarśanāt 13,036.018c brāhmaṇān pūjayām āsa tathaivāhaṃ mahāvratān 13,036.019 bhīṣma uvāca 13,036.019a śrutvaitad vacanaṃ śakro dānavendramukhāc cyutam 13,036.019c dvijān saṃpūjayām āsa mahendratvam avāpa ca 13,037.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,037.001a apūrvaṃ vā bhavet pātram atha vāpi ciroṣitam 13,037.001c dūrād abhyāgataṃ vāpi kiṃ pātraṃ syāt pitāmaha 13,037.002 bhīṣma uvāca 13,037.002a kriyā bhavati keṣāṃ cid upāṃśuvratam uttamam 13,037.002c yo yo yāceta yat kiṃ cit sarvaṃ dadyāma ity uta 13,037.003a apīḍayan bhṛtyavargam ity evam anuśuśruma 13,037.003c pīḍayan bhṛtyavargaṃ hi ātmānam apakarṣati 13,037.004a apūrvaṃ vāpi yat pātraṃ yac cāpi syāc ciroṣitam 13,037.004c dūrād abhyāgataṃ cāpi tat pātraṃ ca vidur budhāḥ 13,037.005 yudhiṣṭhira uvāca 13,037.005a apīḍayā ca bhṛtyānāṃ dharmasyāhiṃsayā tathā 13,037.005c pātraṃ vidyāma tattvena yasmai dattaṃ na saṃtapet 13,037.006 bhīṣma uvāca 13,037.006a ṛtvikpurohitācāryāḥ śiṣyāḥ saṃbandhibāndhavāḥ 13,037.006c sarve pūjyāś ca mānyāś ca śrutavṛttopasaṃhitāḥ 13,037.007a ato 'nyathā vartamānāḥ sarve nārhanti satkriyām 13,037.007c tasmān nityaṃ parīkṣeta puruṣān praṇidhāya vai 13,037.008a akrodhaḥ satyavacanam ahiṃsā dama ārjavam 13,037.008c adroho nātimānaś ca hrīs titikṣā tapaḥ śamaḥ 13,037.009a yasminn etāni dṛśyante na cākāryāṇi bhārata 13,037.009c bhāvato viniviṣṭāni tat pātraṃ mānam arhati 13,037.010a tathā ciroṣitaṃ cāpi saṃpratyāgatam eva ca 13,037.010c apūrvaṃ caiva pūrvaṃ ca tat pātraṃ mānam arhati 13,037.011a aprāmāṇyaṃ ca vedānāṃ śāstrāṇāṃ cātilaṅghanam 13,037.011c sarvatra cānavasthānam etan nāśanam ātmanaḥ 13,037.012a bhavet paṇḍitamānī yo brāhmaṇo vedanindakaḥ 13,037.012c ānvīkṣikīṃ tarkavidyām anurakto nirarthikām 13,037.013a hetuvādān bruvan satsu vijetāhetuvādikaḥ 13,037.013b*0284_01 vidyātapobhyāṃ hīnena na tu grāhyaḥ pratigrahaḥ 13,037.013b*0284_02 gṛhṇan pratigraham atho nayaty ātmānam eva ca 13,037.013b*0284_03 pratigrahasamartho 'pi nādatte yaḥ pratigraham 13,037.013b*0284_04 ye lokā dānaśīlānāṃ sa tān āpnoti puṣkalān 13,037.013c ākroṣṭā cātivaktā ca brāhmaṇānāṃ sadaiva hi 13,037.014a sarvābhiśaṅkī mūḍhaś ca bālaḥ kaṭukavāg api 13,037.014c boddhavyas tādṛśas tāta naraśvānaṃ hi taṃ viduḥ 13,037.015a yathā śvā bhaṣituṃ caiva hantuṃ caivāvasṛjyate 13,037.015c evaṃ saṃbhāṣaṇārthāya sarvaśāstravadhāya ca 13,037.015e alpaśrutāḥ kutarkāś ca dṛṣṭāḥ spṛṣṭāḥ kupaṇḍitāḥ 13,037.016a śrutismṛtītihāsādipurāṇāraṇyavedinaḥ 13,037.016c anurundhyād bahujñāṃś ca sārajñāṃś caiva paṇḍitān 13,037.017a lokayātrā ca draṣṭavyā dharmaś cātmahitāni ca 13,037.017c evaṃ naro vartamānaḥ śāśvatīr edhate samāḥ 13,037.018a ṛṇam unmucya devānām ṛṣīṇāṃ ca tathaiva ca 13,037.018c pitṝṇām atha viprāṇām atithīnāṃ ca pañcamam 13,037.019a paryāyeṇa viśuddhena sunirṇiktena karmaṇā 13,037.019c evaṃ gṛhasthaḥ karmāṇi kurvan dharmān na hīyate 13,037.019d*0285_01 pātrāṇām uttamaṃ pātraṃ tad āhur dharmacintakāḥ 13,038.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,038.001a strīṇāṃ svabhāvam icchāmi śrotuṃ bharatasattama 13,038.001c striyo hi mūlaṃ doṣāṇāṃ laghucittāḥ pitāmaha 13,038.002 bhīṣma uvāca 13,038.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,038.002c nāradasya ca saṃvādaṃ puṃścalyā pañcacūḍayā 13,038.003a lokān anucaran dhīmān devarṣir nāradaḥ purā 13,038.003c dadarśāpsarasaṃ brāhmīṃ pañcacūḍām aninditām 13,038.004a tāṃ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīṃ papracchāpsarasaṃ muniḥ 13,038.004c saṃśayo hṛdi me kaś cit tan me brūhi sumadhyame 13,038.005a evam uktā tu sā vipraṃ pratyuvācātha nāradam 13,038.005c viṣaye sati vakṣyāmi samarthāṃ manyase ca mām 13,038.006 nārada uvāca 13,038.006a na tvām aviṣaye bhadre niyokṣyāmi kathaṃ cana 13,038.006c strīṇāṃ svabhāvam icchāmi tvattaḥ śrotuṃ varānane 13,038.007 bhīṣma uvāca 13,038.007a etac chrutvā vacas tasya devarṣer apsarottamā 13,038.007c pratyuvāca na śakṣyāmi strī satī nindituṃ striyaḥ 13,038.008a viditās te striyo yāś ca yādṛśāś ca svabhāvataḥ 13,038.008c na mām arhasi devarṣe niyoktuṃ praśna īdṛśe 13,038.009a tām uvāca sa devarṣiḥ satyaṃ vada sumadhyame 13,038.009c mṛṣāvāde bhaved doṣaḥ satye doṣo na vidyate 13,038.010a ity uktā sā kṛtamatir abhavac cāruhāsinī 13,038.010c strīdoṣāñ śāśvatān satyān bhāṣituṃ saṃpracakrame 13,038.011 pañcacūḍovāca 13,038.011a kulīnā rūpavatyaś ca nāthavatyaś ca yoṣitaḥ 13,038.011c maryādāsu na tiṣṭhanti sa doṣaḥ strīṣu nārada 13,038.012a na strībhyaḥ kiṃ cid anyad vai pāpīyastaram asti vai 13,038.012c striyo hi mūlaṃ doṣāṇāṃ tathā tvam api vettha ha 13,038.013a samājñātān ṛddhimataḥ pratirūpān vaśe sthitān 13,038.013c patīn antaram āsādya nālaṃ nāryaḥ pratīkṣitum 13,038.014a asaddharmas tv ayaṃ strīṇām asmākaṃ bhavati prabho 13,038.014c pāpīyaso narān yad vai lajjāṃ tyaktvā bhajāmahe 13,038.015a striyaṃ hi yaḥ prārthayate saṃnikarṣaṃ ca gacchati 13,038.015c īṣac ca kurute sevāṃ tam evecchanti yoṣitaḥ 13,038.016a anarthitvān manuṣyāṇāṃ bhayāt parijanasya ca 13,038.016c maryādāyām amaryādāḥ striyas tiṣṭhanti bhartṛṣu 13,038.017a nāsāṃ kaś cid agamyo 'sti nāsāṃ vayasi saṃsthitiḥ 13,038.017c virūpaṃ rūpavantaṃ vā pumān ity eva bhuñjate 13,038.018a na bhayān nāpy anukrośān nārthahetoḥ kathaṃ cana 13,038.018c na jñātikulasaṃbandhāt striyas tiṣṭhanti bhartṛṣu 13,038.019a yauvane vartamānānāṃ mṛṣṭābharaṇavāsasām 13,038.019c nārīṇāṃ svairavṛttānāṃ spṛhayanti kulastriyaḥ 13,038.020a yāś ca śaśvad bahumatā rakṣyante dayitāḥ striyaḥ 13,038.020c api tāḥ saṃprasajjante kubjāndhajaḍavāmanaiḥ 13,038.021a paṅguṣv api ca devarṣe ye cānye kutsitā narāḥ 13,038.021c strīṇām agamyo loke 'smin nāsti kaś cin mahāmune 13,038.022a yadi puṃsāṃ gatir brahma kathaṃ cin nopapadyate 13,038.022c apy anyonyaṃ pravartante na hi tiṣṭhanti bhartṛṣu 13,038.022d*0286_01 duṣṭācārāḥ pāparatā asatyā māyayā vṛtāḥ 13,038.022d*0286_02 adṛṣṭabuddhibahulāḥ prāyeṇety avagamyatām 13,038.023a alābhāt puruṣāṇāṃ hi bhayāt parijanasya ca 13,038.023c vadhabandhabhayāc cāpi svayaṃ guptā bhavanti tāḥ 13,038.024a calasvabhāvā duḥsevyā durgrāhyā bhāvatas tathā 13,038.024b*0287_01 suhṛdy avadyahṛdyās tā vairakopālayāḥ sma tāḥ 13,038.024c prājñasya puruṣasyeha yathā vācas tathā striyaḥ 13,038.025a nāgnis tṛpyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhiḥ 13,038.025c nāntakaḥ sarvabhūtānāṃ na puṃsāṃ vāmalocanāḥ 13,038.026a idam anyac ca devarṣe rahasyaṃ sarvayoṣitām 13,038.026c dṛṣṭvaiva puruṣaṃ hṛdyaṃ yoniḥ praklidyate striyaḥ 13,038.026d*0288_01 susnātaṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā sucandanalavokṣitam 13,038.026d*0288_02 yoniḥ svadyati nārīṇāṃ dṛteḥ pādād ivodakam 13,038.027a kāmānām api dātāraṃ kartāraṃ mānasāntvayoḥ 13,038.027c rakṣitāraṃ na mṛṣyanti bhartāraṃ paramaṃ striyaḥ 13,038.028a na kāmabhogān bahulān nālaṃkārārthasaṃcayān 13,038.028c tathaiva bahu manyante yathā ratyām anugraham 13,038.029a antakaḥ śamano mṛtyuḥ pātālaṃ vaḍavāmukham 13,038.029c kṣuradhārā viṣaṃ sarpo vahnir ity ekataḥ striyaḥ 13,038.030a yataś ca bhūtāni mahānti pañca; yataś ca lokā vihitā vidhātrā 13,038.030c yataḥ pumāṃsaḥ pramadāś ca nirmitās; tadaiva doṣāḥ pramadāsu nārada 13,039.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,039.001a ime vai mānavā loke strīṣu sajjanty abhīkṣṇaśaḥ 13,039.001c mohena param āviṣṭā daivādiṣṭena pārthiva 13,039.001e striyaś ca puruṣeṣv eva pratyakṣaṃ lokasākṣikam 13,039.002a atra me saṃśayas tīvro hṛdi saṃparivartate 13,039.002c katham āsāṃ narāḥ saṅgaṃ kurvate kurunandana 13,039.002e striyo vā teṣu rajyante virajyante 'tha vā punaḥ 13,039.003a iti tāḥ puruṣavyāghra kathaṃ śakyāḥ sma rakṣitum 13,039.003c pramadāḥ puruṣeṇeha tan me vyākhyātum arhasi 13,039.004a etā hi mayamāyābhir vañcayantīha mānavān 13,039.004c na cāsāṃ mucyate kaś cit puruṣo hastam āgataḥ 13,039.004e gāvo navatṛṇānīva gṛhṇanty eva navān navān 13,039.005a śambarasya ca yā māyā yā māyā namucer api 13,039.005c baleḥ kumbhīnaseś caiva sarvās tā yoṣito viduḥ 13,039.006a hasantaṃ prahasanty etā rudantaṃ prarudanti ca 13,039.006c apriyaṃ priyavākyaiś ca gṛhṇate kālayogataḥ 13,039.006d*0289_01 yadi jihvāsahasraṃ syāj jīvec ca śaradāṃ śatam 13,039.006d*0289_02 ananyakarmā strīdoṣān anuktvā nidhanaṃ vrajet 13,039.007a uśanā veda yac chāstraṃ yac ca veda bṛhaspatiḥ 13,039.007c strībuddhyā na viśiṣyete tāḥ sma rakṣyāḥ kathaṃ naraiḥ 13,039.008a anṛtaṃ satyam ity āhuḥ satyaṃ cāpi tathānṛtam 13,039.008b*0290_01 doṣāspade 'śucau deśe hy āsāṃ raktās tv aho narāḥ 13,039.008c iti yās tāḥ kathaṃ vīra saṃrakṣyāḥ puruṣair iha 13,039.009a strīṇāṃ buddhyupaniṣkarṣād arthaśāstrāṇi śatruhan 13,039.009c bṛhaspatiprabhṛtibhir manye sadbhiḥ kṛtāni vai 13,039.010a saṃpūjyamānāḥ puruṣair vikurvanti mano nṛṣu 13,039.010c apāstāś ca tathā rājan vikurvanti manaḥ striyaḥ 13,039.010d*0291_01 imāḥ prajā mahābāho dhārmikya iti naḥ śrutam 13,039.010d*0291_02 satkṛtāsatkṛtāś cāpi vikurvanti manaḥ sadā 13,039.011a kas tāḥ śakto rakṣituṃ syād iti me saṃśayo mahān 13,039.011c tan me brūhi mahābāho kurūṇāṃ vaṃśavardhana 13,039.012a yadi śakyā kuruśreṣṭha rakṣā tāsāṃ kathaṃ cana 13,039.012c kartuṃ vā kṛtapūrvā vā tan me vyākhyātum arhasi 13,040.001 bhīṣma uvāca 13,040.001a evam etan mahābāho nātra mithyāsti kiṃ cana 13,040.001c yathā bravīṣi kauravya nārīṃ prati janādhipa 13,040.002a atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam 13,040.002c yathā rakṣā kṛtā pūrvaṃ vipulena mahātmanā 13,040.003a pramadāś ca yathā sṛṣṭā brahmaṇā bharatarṣabha 13,040.003c yadarthaṃ tac ca te tāta pravakṣye vasudhādhipa 13,040.004a na hi strībhya paraṃ putra pāpīyaḥ kiṃ cid asti vai 13,040.004c agnir hi pramadā dīpto māyāś ca mayajā vibho 13,040.004e kṣuradhārā viṣaṃ sarpo mṛtyur ity ekataḥ striyaḥ 13,040.005a imāḥ prajā mahābāho dhārmikā iti naḥ śrutam 13,040.005c svayaṃ gacchanti devatvaṃ tato devān iyād bhayam 13,040.006a athābhyagacchan devās te pitāmaham ariṃdama 13,040.006c nivedya mānasaṃ cāpi tūṣṇīm āsann avāṅmukhāḥ 13,040.007a teṣām antargataṃ jñātvā devānāṃ sa pitāmahaḥ 13,040.007c mānavānāṃ pramohārthaṃ kṛtyā nāryo 'sṛjat prabhuḥ 13,040.008a pūrvasarge tu kaunteya sādhvyo nārya ihābhavan 13,040.008c asādhvyas tu samutpannā kṛtyā sargāt prajāpateḥ 13,040.009a tābhyaḥ kāmān yathākāmaṃ prādād dhi sa pitāmahaḥ 13,040.009c tāḥ kāmalubdhāḥ pramadāḥ prāmathnanta narāṃs tadā 13,040.010a krodhaṃ kāmasya deveśaḥ sahāyaṃ cāsṛjat prabhuḥ 13,040.010c asajjanta prajāḥ sarvāḥ kāmakrodhavaśaṃ gatāḥ 13,040.010d*0292_01 dvijānāṃ ca gurūṇāṃ ca mahāgurunṛpādinām 13,040.010d*0292_02 kṣaṇastrīsaṅgakāmotthā yātanāho nirantarā 13,040.010d*0292_03 araktamanasāṃ nityaṃ brahmacaryamalātmanām 13,040.010d*0292_04 tapodamārcanādhyānayuktānāṃ śuddhir uttamā 13,040.011a na ca strīṇāṃ kriyā kā cid iti dharmo vyavasthitaḥ 13,040.011c nirindriyā amantrāś ca striyo 'nṛtam iti śrutiḥ 13,040.012a śayyāsanam alaṃkāram annapānam anāryatām 13,040.012c durvāgbhāvaṃ ratiṃ caiva dadau strībhyaḥ prajāpatiḥ 13,040.013a na tāsāṃ rakṣaṇaṃ kartuṃ śakyaṃ puṃsā kathaṃ cana 13,040.013c api viśvakṛtā tāta kutas tu puruṣair iha 13,040.014a vācā vā vadhabandhair vā kleśair vā vividhais tathā 13,040.014c na śakyā rakṣituṃ nāryas tā hi nityam asaṃyatāḥ 13,040.015a idaṃ tu puruṣavyāghra purastāc chrutavān aham 13,040.015c yathā rakṣā kṛtā pūrvaṃ vipulena gurustriyaḥ 13,040.015d*0293_01 tan nibodha mahārāja kathayāmi samāsataḥ 13,040.016a ṛṣir āsīn mahābhāgo devaśarmeti viśrutaḥ 13,040.016c tasya bhāryā rucir nāma rūpeṇāsadṛśī bhuvi 13,040.017a tasya rūpeṇa saṃmattā devagandharvadānavāḥ 13,040.017c viśeṣatas tu rājendra vṛtrahā pākaśāsanaḥ 13,040.018a nārīṇāṃ caritajñaś ca devaśarmā mahāmuniḥ 13,040.018c yathāśakti yathotsāhaṃ bhāryāṃ tām abhyarakṣata 13,040.019a puraṃdaraṃ ca jānīte parastrīkāmacāriṇam 13,040.019c tasmād yatnena bhāryāyā rakṣaṇaṃ sa cakāra ha 13,040.020a sa kadā cid ṛṣis tāta yajñaṃ kartumanās tadā 13,040.020c bhāryāsaṃrakṣaṇaṃ kāryaṃ kathaṃ syād ity acintayat 13,040.021a rakṣāvidhānaṃ manasā sa vicintya mahātapāḥ 13,040.021c āhūya dayitaṃ śiṣyaṃ vipulaṃ prāha bhārgavam 13,040.022a yajñakāro gamiṣyāmi ruciṃ cemāṃ sureśvaraḥ 13,040.022c putra prārthayate nityaṃ tāṃ rakṣasva yathābalam 13,040.023a apramattena te bhāvyaṃ sadā prati puraṃdaram 13,040.023c sa hi rūpāṇi kurute vividhāni bhṛgūdvaha 13,040.024a ity ukto vipulas tena tapasvī niyatendriyaḥ 13,040.024c sadaivogratapā rājann agnyarkasadṛśadyutiḥ 13,040.025a dharmajñaḥ satyavādī ca tatheti pratyabhāṣata 13,040.025c punaś cedaṃ mahārāja papraccha prathitaṃ gurum 13,040.026a kāni rūpāṇi śakrasya bhavanty āgacchato mune 13,040.026c vapus tejaś ca kīdṛg vai tan me vyākhyātum arhasi 13,040.027a tataḥ sa bhagavāṃs tasmai vipulāya mahātmane 13,040.027c ācacakṣe yathātattvaṃ māyāṃ śakrasya bhārata 13,040.028a bahumāyaḥ sa viprarṣe balahā pākaśāsanaḥ 13,040.028c tāṃs tān vikurute bhāvān bahūn atha muhur muhuḥ 13,040.029a kirīṭī vajrabhṛd dhanvī mukuṭī baddhakuṇḍalaḥ 13,040.029c bhavaty atha muhūrtena caṇḍālasamadarśanaḥ 13,040.030a śikhī jaṭī cīravāsāḥ punar bhavati putraka 13,040.030c bṛhaccharīraś ca punaḥ pīvaro 'tha punaḥ kṛśaḥ 13,040.031a gauraṃ śyāmaṃ ca kṛṣṇaṃ ca varṇaṃ vikurute punaḥ 13,040.031c virūpo rūpavāṃś caiva yuvā vṛddhas tathaiva ca 13,040.032a prājño jaḍaś ca mūkaś ca hrasvo dīrghas tathaiva ca 13,040.032c brāhmaṇaḥ kṣatriyaś caiva vaiśyaḥ śūdras tathaiva ca 13,040.032e pratilomānulomaś ca bhavaty atha śatakratuḥ 13,040.033a śukavāyasarūpī ca haṃsakokilarūpavān 13,040.033c siṃhavyāghragajānāṃ ca rūpaṃ dhārayate punaḥ 13,040.034a daivaṃ daityam atho rājñāṃ vapur dhārayate 'pi ca 13,040.034c sukṛśo vāyubhagnāṅgaḥ śakunir vikṛtas tathā 13,040.035a catuṣpād bahurūpaś ca punar bhavati bāliśaḥ 13,040.035c makṣikāmaśakādīnāṃ vapur dhārayate 'pi ca 13,040.036a na śakyam asya grahaṇaṃ kartuṃ vipula kena cit 13,040.036c api viśvakṛtā tāta yena sṛṣṭam idaṃ jagat 13,040.037a punar antarhitaḥ śakro dṛśyate jñānacakṣuṣā 13,040.037c vāyubhūtaś ca sa punar devarājo bhavaty uta 13,040.038a evaṃ rūpāṇi satataṃ kurute pākaśāsanaḥ 13,040.038c tasmād vipula yatnena rakṣemāṃ tanumadhyamām 13,040.038d*0294_01 sā tvayā satataṃ rakṣyā ity uktvā prayayau muniḥ 13,040.039a yathā ruciṃ nāvalihed devendro bhṛgusattama 13,040.039c kratāv upahitaṃ nyastaṃ haviḥ śveva durātmavān 13,040.040a evam ākhyāya sa munir yajñakāro 'gamat tadā 13,040.040c devaśarmā mahābhāgas tato bharatasattama 13,040.041a vipulas tu vacaḥ śrutvā guroś cintāparo 'bhavat 13,040.041c rakṣāṃ ca paramāṃ cakre devarājān mahābalāt 13,040.042a kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ gurudārābhirakṣaṇe 13,040.042c māyāvī hi surendro 'sau durdharṣaś cāpi vīryavān 13,040.043a nāpidhāyāśramaṃ śakyo rakṣituṃ pākaśāsanaḥ 13,040.043c uṭajaṃ vā tathā hy asya nānāvidhasarūpatā 13,040.044a vāyurūpeṇa vā śakro gurupatnīṃ pradharṣayet 13,040.044c tasmād imāṃ saṃpraviśya ruciṃ sthāsye 'ham adya vai 13,040.045a atha vā pauruṣeṇeyam aśakyā rakṣituṃ mayā 13,040.045c bahurūpo hi bhagavāñ chrūyate harivāhanaḥ 13,040.046a so 'haṃ yogabalād enāṃ rakṣiṣye pākaśāsanāt 13,040.046c gātrāṇi gātrair asyāhaṃ saṃpravekṣye 'bhirakṣitum 13,040.047a yady ucchiṣṭām imāṃ patnīṃ ruciṃ paśyeta me guruḥ 13,040.047c śapsyaty asaṃśayaṃ kopād divyajñāno mahātapāḥ 13,040.048a na ceyaṃ rakṣituṃ śakyā yathānyā pramadā nṛbhiḥ 13,040.048c māyāvī hi surendro 'sāv aho prāpto 'smi saṃśayam 13,040.049a avaśyakaraṇīyaṃ hi guror iha hi śāsanam 13,040.049c yadi tv etad ahaṃ kuryām āścaryaṃ syāt kṛtaṃ mayā 13,040.050a yogenānupraviśyeha gurupatnyāḥ kalevaram 13,040.050c nirmuktasya rajorūpān nāparādho bhaven mama 13,040.050d*0295_01 mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ 13,040.050d*0295_02 anyathāliṅgyate kāntā duhitāliṅgyate 'nyathā 13,040.050d*0295_03 garbhasaṃstho yathā putro jāyamāno na lipyate 13,040.050d*0295_04 evaṃ jñānī na laukyaiś ca karmabhir naiva duṣyate 13,040.051a yathā hi śūnyāṃ pathikaḥ sabhām adhyāvaset pathi 13,040.051c tathādyāvāsayiṣyāmi gurupatnyāḥ kalevaram 13,040.052a asaktaḥ padmapatrastho jalabindur yathā calaḥ 13,040.052c evam eva śarīre 'syā nivatsyāmi samāhitaḥ 13,040.053a ity evaṃ dharmam ālokya vedavedāṃś ca sarvaśaḥ 13,040.053c tapaś ca vipulaṃ dṛṣṭvā guror ātmana eva ca 13,040.054a iti niścitya manasā rakṣāṃ prati sa bhārgavaḥ 13,040.054c ātiṣṭhat paramaṃ yatnaṃ yathā tac chṛṇu pārthiva 13,040.055a gurupatnīm upāsīno vipulaḥ sa mahātapāḥ 13,040.055c upāsīnām anindyāṅgīṃ kathābhiḥ samalobhayat 13,040.055d*0296_01 vipulo 'tha ruciṃ tasmin yogāt tāṃ praviveśa ha 13,040.055d*0296_02 rakṣituṃ gurupatnīṃ sa bahurūpāc chatakratoḥ 13,040.056a netrābhyāṃ netrayor asyā raśmīn saṃyojya raśmibhiḥ 13,040.056c viveśa vipulaḥ kāyam ākāśaṃ pavano yathā 13,040.057a lakṣaṇaṃ lakṣaṇenaiva vadanaṃ vadanena ca 13,040.057c aviceṣṭann atiṣṭhad vai chāyevāntargato muniḥ 13,040.058a tato viṣṭabhya vipulo gurupatnyāḥ kalevaram 13,040.058c uvāsa rakṣaṇe yukto na ca sā tam abudhyata 13,040.059a yaṃ kālaṃ nāgato rājan gurus tasya mahātmanaḥ 13,040.059c kratuṃ samāpya svagṛhaṃ taṃ kālaṃ so 'bhyarakṣata 13,041.001 bhīṣma uvāca 13,041.001a tataḥ kadā cid devendro divyarūpavapurdharaḥ 13,041.001c idam antaram ity evaṃ tato 'bhyāgād athāśramam 13,041.002a rūpam apratimaṃ kṛtvā lobhanīyaṃ janādhipa 13,041.002c darśanīyatamo bhūtvā praviveśa tam āśramam 13,041.003a sa dadarśa tam āsīnaṃ vipulasya kalevaram 13,041.003c niśceṣṭaṃ stabdhanayanaṃ yathālekhyagataṃ tathā 13,041.004a ruciṃ ca rucirāpāṅgīṃ pīnaśroṇipayodharām 13,041.004c padmapatraviśālākṣīṃ saṃpūrṇendunibhānanām 13,041.005a sā tam ālokya sahasā pratyutthātum iyeṣa ha 13,041.005c rūpeṇa vismitā ko 'sīty atha vaktum ihecchatī 13,041.006a utthātukāmāpi satī vyatiṣṭhad vipulena sā 13,041.006c nigṛhītā manuṣyendra na śaśāka viceṣṭitum 13,041.007a tām ābabhāṣe devendraḥ sāmnā paramavalgunā 13,041.007c tvadartham āgataṃ viddhi devendraṃ māṃ śucismite 13,041.008a kliśyamānam anaṅgena tvatsaṃkalpodbhavena vai 13,041.008c tat paryāpnuhi māṃ subhru purā kālo 'tivartate 13,041.009a tam evaṃvādinaṃ śakraṃ śuśrāva vipulo muniḥ 13,041.009c gurupatnyāḥ śarīrastho dadarśa ca surādhipam 13,041.010a na śaśāka ca sā rājan pratyutthātum aninditā 13,041.010c vaktuṃ ca nāśakad rājan viṣṭabdhā vipulena sā 13,041.011a ākāraṃ gurupatnyās tu vijñāya sa bhṛgūdvahaḥ 13,041.011c nijagrāha mahātejā yogena balavat prabho 13,041.011e babandha yogabandhaiś ca tasyāḥ sarvendriyāṇi saḥ 13,041.012a tāṃ nirvikārāṃ dṛṣṭvā tu punar eva śacīpatiḥ 13,041.012c uvāca vrīḍito rājaṃs tāṃ yogabalamohitām 13,041.013a ehy ehīti tataḥ sā taṃ prativaktum iyeṣa ca 13,041.013c sa tāṃ vācaṃ guroḥ patnyā vipulaḥ paryavartayat 13,041.014a bhoḥ kim āgamane kṛtyam iti tasyāś ca niḥsṛtā 13,041.014c vaktrāc chaśāṅkapratimād vāṇī saṃskārabhūṣitā 13,041.015a vrīḍitā sā tu tad vākyam uktvā paravaśā tadā 13,041.015c puraṃdaraś ca saṃtrasto babhūva vimanās tadā 13,041.016a sa tad vaikṛtam ālakṣya devarājo viśāṃ pate 13,041.016c avaikṣata sahasrākṣas tadā divyena cakṣuṣā 13,041.017a dadarśa ca muniṃ tasyāḥ śarīrāntaragocaram 13,041.017c pratibimbam ivādarśe gurupatnyāḥ śarīragam 13,041.018a sa taṃ ghoreṇa tapasā yuktaṃ dṛṣṭvā puraṃdaraḥ 13,041.018c prāvepata susaṃtrastaḥ śāpabhītas tadā vibho 13,041.019a vimucya gurupatnīṃ tu vipulaḥ sumahātapāḥ 13,041.019c svaṃ kalevaram āviśya śakraṃ bhītam athābravīt 13,041.020a ajitendriya pāpātman kāmātmaka puraṃdara 13,041.020c na ciraṃ pūjayiṣyanti devās tvāṃ mānuṣās tathā 13,041.021a kiṃ nu tad vismṛtaṃ śakra na tan manasi te sthitam 13,041.021c gautamenāsi yan mukto bhagāṅkaparicihnitaḥ 13,041.022a jāne tvāṃ bāliśamatim akṛtātmānam asthiram 13,041.022c mayeyaṃ rakṣyate mūḍha gaccha pāpa yathāgatam 13,041.023a nāhaṃ tvām adya mūḍhātman daheyaṃ hi svatejasā 13,041.023c kṛpāyamāṇas tu na te dagdhum icchāmi vāsava 13,041.024a sa ca ghoratapā dhīmān gurur me pāpacetasam 13,041.024c dṛṣṭvā tvāṃ nirdahed adya krodhadīptena cakṣuṣā 13,041.025a naivaṃ tu śakra kartavyaṃ punar mānyāś ca te dvijāḥ 13,041.025c mā gamaḥ sasutāmātyo 'tyayaṃ brahmabalārditaḥ 13,041.026a amaro 'smīti yad buddhim etām āsthāya vartase 13,041.026c māvamaṃsthā na tapasām asādhyaṃ nāma kiṃ cana 13,041.027a tac chrutvā vacanaṃ śakro vipulasya mahātmanaḥ 13,041.027c akiṃcid uktvā vrīḍitas tatraivāntaradhīyata 13,041.028a muhūrtayāte śakre tu devaśarmā mahātapāḥ 13,041.028c kṛtvā yajñaṃ yathākāmam ājagāma svam āśramam 13,041.029a āgate 'tha gurau rājan vipulaḥ priyakarmakṛt 13,041.029c rakṣitāṃ gurave bhāryāṃ nyavedayad aninditām 13,041.030a abhivādya ca śāntātmā sa guruṃ guruvatsalaḥ 13,041.030c vipulaḥ paryupātiṣṭhad yathāpūrvam aśaṅkitaḥ 13,041.031a viśrāntāya tatas tasmai sahāsīnāya bhāryayā 13,041.031c nivedayām āsa tadā vipulaḥ śakrakarma tat 13,041.032a tac chrutvā sa munis tuṣṭo vipulasya pratāpavān 13,041.032c babhūva śīlavṛttābhyāṃ tapasā niyamena ca 13,041.033a vipulasya gurau vṛttiṃ bhaktim ātmani ca prabhuḥ 13,041.033c dharme ca sthiratāṃ dṛṣṭvā sādhu sādhv ity uvāca ha 13,041.034a pratinandya ca dharmātmā śiṣyaṃ dharmaparāyaṇam 13,041.034c vareṇa cchandayām āsa sa tasmād guruvatsalaḥ 13,041.034c*0297_01 devaśarmā mahāmatiḥ 13,041.034c*0297_02 sthitiṃ ca dharme jagrāha 13,041.034e anujñātaś ca guruṇā cacārānuttamaṃ tapaḥ 13,041.035a tathaiva devaśarmāpi sabhāryaḥ sa mahātapāḥ 13,041.035c nirbhayo balavṛtraghnāc cacāra vijane vane 13,042.001 bhīṣma uvāca 13,042.001a vipulas tv akarot tīvraṃ tapaḥ kṛtvā guror vacaḥ 13,042.001c tapoyuktam athātmānam amanyata ca vīryavān 13,042.002a sa tena karmaṇā spardhan pṛthivīṃ pṛthivīpate 13,042.002c cacāra gatabhīḥ prīto labdhakīrtir varo nṛṣu 13,042.003a ubhau lokau jitau cāpi tathaivāmanyata prabhuḥ 13,042.003c karmaṇā tena kauravya tapasā vipulena ca 13,042.004a atha kāle vyatikrānte kasmiṃś cit kurunandana 13,042.004c rucyā bhaginyā dānaṃ vai babhūva dhanadhānyavat 13,042.005a etasminn eva kāle tu divyā kā cid varāṅganā 13,042.005c bibhratī paramaṃ rūpaṃ jagāmātha vihāyasā 13,042.006a tasyāḥ śarīrāt puṣpāṇi patitāni mahītale 13,042.006c tasyāśramasyāvidūre divyagandhāni bhārata 13,042.007a tāny agṛhṇāt tato rājan rucir nalinalocanā 13,042.007c tadā nimantrakas tasyā aṅgebhyaḥ kṣipram āgamat 13,042.008a tasyā hi bhaginī tāta jyeṣṭhā nāmnā prabhāvatī 13,042.008c bhāryā citrarathasyātha babhūvāṅgeśvarasya vai 13,042.009a pinahya tāni puṣpāṇi keśeṣu varavarṇinī 13,042.009c āmantritā tato 'gacchad rucir aṅgapater gṛhān 13,042.010a puṣpāṇi tāni dṛṣṭvātha tadāṅgendravarāṅganā 13,042.010c bhaginīṃ codayām āsa puṣpārthe cārulocanā 13,042.011a sā bhartre sarvam ācaṣṭa ruciḥ surucirānanā 13,042.011c bhaginyā bhāṣitaṃ sarvam ṛṣis tac cābhyanandata 13,042.012a tato vipulam ānāyya devaśarmā mahātapāḥ 13,042.012c puṣpārthe codayām āsa gaccha gaccheti bhārata 13,042.012d*0298_01 gaccha gaccheti puṣpārtham āśramaṃ me 'tha bhārata 13,042.013a vipulas tu guror vākyam avicārya mahātapāḥ 13,042.013c sa tathety abravīd rājaṃs taṃ ca deśaṃ jagāma ha 13,042.014a yasmin deśe tu tāny āsan patitāni nabhastalāt 13,042.014c amlānāny api tatrāsan kusumāny aparāṇy api 13,042.015a tataḥ sa tāni jagrāha divyāni rucirāṇi ca 13,042.015c prāptāni svena tapasā divyagandhāni bhārata 13,042.016a saṃprāpya tāni prītātmā guror vacanakārakaḥ 13,042.016c tato jagāma tūrṇaṃ ca campāṃ campakamālinīm 13,042.017a sa vane vijane tāta dadarśa mithunaṃ nṛṇām 13,042.017c cakravat parivartantaṃ gṛhītvā pāṇinā karam 13,042.018a tatraikas tūrṇam agamat tatpade parivartayan 13,042.018c ekas tu na tathā rājaṃś cakratuḥ kalahaṃ tataḥ 13,042.019a tvaṃ śīghraṃ gacchasīty eko 'bravīn neti tathāparaḥ 13,042.019c neti neti ca tau tāta parasparam athocatuḥ 13,042.020a tayor vispardhator evaṃ śapatho 'yam abhūt tadā 13,042.020c manasoddiśya vipulaṃ tato vākyam athocatuḥ 13,042.021a āvayor anṛtaṃ prāha yas tasyātha dvijasya vai 13,042.021c vipulasya pare loke yā gatiḥ sā bhaved iti 13,042.022a etac chrutvā tu vipulo viṣaṇṇavadano 'bhavat 13,042.022c evaṃ tīvratapāś cāhaṃ kaṣṭaś cāyaṃ parigrahaḥ 13,042.023a mithunasyāsya kiṃ me syāt kṛtaṃ pāpaṃ yato gatiḥ 13,042.023c aniṣṭā sarvabhūtānāṃ kīrtitānena me 'dya vai 13,042.024a evaṃ saṃcintayann eva vipulo rājasattama 13,042.024c avāṅmukho nyastaśirā dadhyau duṣkṛtam ātmanaḥ 13,042.025a tataḥ ṣaḍ anyān puruṣān akṣaiḥ kāñcanarājataiḥ 13,042.025c apaśyad dīvyamānān vai lobhaharṣānvitāṃs tathā 13,042.026a kurvataḥ śapathaṃ taṃ vai yaḥ kṛto mithunena vai 13,042.026c vipulaṃ vai samuddiśya te 'pi vākyam athābruvan 13,042.027a yo lobham āsthāyāsmākaṃ viṣamaṃ kartum utsahet 13,042.027c vipulasya pare loke yā gatis tām avāpnuyāt 13,042.028a etac chrutvā tu vipulo nāpaśyad dharmasaṃkaram 13,042.028c janmaprabhṛti kauravya kṛtapūrvam athātmanaḥ 13,042.029a sa pradadhyau tadā rājann agnāv agnir ivāhitaḥ 13,042.029c dahyamānena manasā śāpaṃ śrutvā tathāvidham 13,042.030a tasya cintayatas tāta bahvyo dinaniśā yayuḥ 13,042.030c idam āsīn manasi ca rucyā rakṣaṇakāritam 13,042.031a lakṣaṇaṃ lakṣaṇenaiva vadanaṃ vadanena ca 13,042.031c vidhāya na mayā coktaṃ satyam etad guros tadā 13,042.032a etad ātmani kauravya duṣkṛtaṃ vipulas tadā 13,042.032c amanyata mahābhāga tathā tac ca na saṃśayaḥ 13,042.033a sa campāṃ nagarīm etya puṣpāṇi gurave dadau 13,042.033c pūjayām āsa ca guruṃ vidhivat sa gurupriyaḥ 13,043.001 bhīṣma uvāca 13,043.001a tam āgatam abhiprekṣya śiṣyaṃ vākyam athābravīt 13,043.001c devaśarmā mahātejā yat tac chṛṇu narādhipa 13,043.002 devaśarmovāca 13,043.002a kiṃ te vipula dṛṣṭaṃ vai tasminn adya mahāvane 13,043.002c te tvā jānanti nipuṇa ātmā ca rucir eva ca 13,043.003 vipula uvāca 13,043.003a brahmarṣe mithunaṃ kiṃ tat ke ca te puruṣā vibho 13,043.003c ye māṃ jānanti tattvena tāṃś ca me vaktum arhasi 13,043.004 devaśarmovāca 13,043.004a yad vai tan mithunaṃ brahmann ahorātraṃ hi viddhi tat 13,043.004c cakravat parivarteta tat te jānāti duṣkṛtam 13,043.005a ye ca te puruṣā vipra akṣair dīvyanti hṛṣṭavat 13,043.005c ṛtūṃs tān abhijānīhi te te jānanti duṣkṛtam 13,043.006a na māṃ kaś cid vijānīta iti kṛtvā na viśvaset 13,043.006c naro rahasi pāpātmā pāpakaṃ karma vai dvija 13,043.007a kurvāṇaṃ hi naraṃ karma pāpaṃ rahasi sarvadā 13,043.007c paśyanti ṛtavaś cāpi tathā dinaniśe 'py uta 13,043.007d*0299_01 tathaiva hi bhaveyus te lokāḥ pāpakṛto yathā 13,043.007d*0299_02 kṛtvā nācakṣataḥ karma mama tac ca tvayā kṛtam 13,043.008a te tvāṃ harṣasmitaṃ dṛṣṭvā guroḥ karmānivedakam 13,043.008c smārayantas tathā prāhus te yathā śrutavān bhavān 13,043.009a ahorātraṃ vijānāti ṛtavaś cāpi nityaśaḥ 13,043.009c puruṣe pāpakaṃ karma śubhaṃ vā śubhakarmaṇaḥ 13,043.010a tat tvayā mama yat karma vyabhicārād bhayātmakam 13,043.010b*0300_01 tat tvayā vai tathā kāryam abhicārabhayātmakam 13,043.010c nākhyātam iti jānantas te tvām āhus tathā dvija 13,043.011a te caiva hi bhaveyus te lokāḥ pāpakṛto yathā 13,043.011c kṛtvā nācakṣataḥ karma mama yac ca tvayā kṛtam 13,043.012a tathā śakyā ca durvṛttā rakṣituṃ pramadā dvija 13,043.012c na ca tvaṃ kṛtavān kiṃ cid āgaḥ prīto 'smi tena te 13,043.012d*0301_01 manodoṣavihīnānāṃ na doṣaḥ syāt tathā tava 13,043.012d*0301_02 anyathāliṅgyate kāntā snehena duhitānyathā 13,043.012d*0301_03 yateś ca kāmukānāṃ ca yoṣidrūpe 'nyathā matiḥ 13,043.012d*0301_04 aśikṣayaiva manasaḥ prāyo lokas tu vañcyate 13,043.012d*0301_05 lolety udvijate loko vaktrāsava iti spṛhā 13,043.012d*0301_06 abandhāyogyamanasām iti mantrātmadaivatam 13,043.012d*0301_07 na rāgasnehalobhāndhaṃ karmiṇāṃ tan mahāphalam 13,043.012d*0301_08 niṣkaṣāyo viśuddhas tvaṃ rucyāveśān na dūṣitaḥ 13,043.013a yadi tv ahaṃ tvā durvṛttam adrākṣaṃ dvijasattama 13,043.013c śapeyaṃ tvām ahaṃ krodhān na me 'trāsti vicāraṇā 13,043.014a sajjanti puruṣe nāryaḥ puṃsāṃ so 'rthaś ca puṣkalaḥ 13,043.014c anyathā rakṣataḥ śāpo 'bhaviṣyat te gatiś ca sā 13,043.015a rakṣitā sā tvayā putra mama cāpi niveditā 13,043.015c ahaṃ te prītimāṃs tāta svasti svargaṃ gamiṣyasi 13,043.016 bhīṣma uvāca 13,043.016a ity uktvā vipulaṃ prīto devaśarmā mahān ṛṣiḥ 13,043.016c mumoda svargam āsthāya sahabhāryaḥ saśiṣyakaḥ 13,043.017a idam ākhyātavāṃś cāpi mamākhyānaṃ mahāmuniḥ 13,043.017c mārkaṇḍeyaḥ purā rājan gaṅgākūle kathāntare 13,043.018a tasmād bravīmi pārtha tvā striyaḥ sarvāḥ sadaiva ca 13,043.018c ubhayaṃ dṛśyate tāsu satataṃ sādhv asādhu ca 13,043.019a striyaḥ sādhvyo mahābhāgāḥ saṃmatā lokamātaraḥ 13,043.019c dhārayanti mahīṃ rājann imāṃ savanakānanām 13,043.020a asādhvyaś cāpi durvṛttāḥ kulaghnyaḥ pāpaniścayāḥ 13,043.020c vijñeyā lakṣaṇair duṣṭaiḥ svagātrasahajair nṛpa 13,043.021a evam etāsu rakṣā vai śakyā kartuṃ mahātmabhiḥ 13,043.021c anyathā rājaśārdūla na śakyā rakṣituṃ striyaḥ 13,043.022a etā hi manujavyāghra tīkṣṇās tīkṣṇaparākramāḥ 13,043.022c nāsām asti priyo nāma maithune saṃgame nṛbhiḥ 13,043.023a etāḥ kṛtyāś ca kāryāś ca kṛtāś ca bharatarṣabha 13,043.023c na caikasmin ramanty etāḥ puruṣe pāṇḍunandana 13,043.024a nāsu sneho nṛbhiḥ kāryas tathaiverṣyā janeśvara 13,043.024c khedam āsthāya bhuñjīta dharmam āsthāya caiva hi 13,043.024d*0302_01 anṛtāv iha parvādidoṣavarjaṃ narādhipa 13,043.024d*0303_01 anṛtān api parvādidoṣavarjī nirāmayaḥ 13,043.025a vihanyetānyathā kurvan naraḥ kauravanandana 13,043.025c sarvathā rājaśārdūla yuktiḥ sarvatra pūjyate 13,043.026a tenaikena tu rakṣā vai vipulena kṛtā striyāḥ 13,043.026c nānyaḥ śakto nṛloke 'smin rakṣituṃ nṛpa yoṣitaḥ 13,044.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,044.001a yan mūlaṃ sarvadharmāṇāṃ prajanasya gṛhasya ca 13,044.001c pitṛdevātithīnāṃ ca tan me brūhi pitāmaha 13,044.002 bhīṣma uvāca 13,044.002a ayaṃ hi sarvadharmāṇāṃ dharmaś cintyatamo mataḥ 13,044.002c kīdṛśāya pradeyā syāt kanyeti vasudhādhipa 13,044.003a śīlavṛtte samājñāya vidyāṃ yoniṃ ca karma ca 13,044.003c adbhir eva pradātavyā kanyā guṇavate vare 13,044.003e brāhmaṇānāṃ satām eṣa dharmo nityaṃ yudhiṣṭhira 13,044.004a āvāhyam āvahed evaṃ yo dadyād anukūlataḥ 13,044.004c śiṣṭānāṃ kṣatriyāṇāṃ ca dharma eṣa sanātanaḥ 13,044.005a ātmābhipretam utsṛjya kanyābhipreta eva yaḥ 13,044.005c abhipretā ca yā yasya tasmai deyā yudhiṣṭhira 13,044.005e gāndharvam iti taṃ dharmaṃ prāhur dharmavido janāḥ 13,044.006a dhanena bahunā krītvā saṃpralobhya ca bāndhavān 13,044.006c asurāṇāṃ nṛpaitaṃ vai dharmam āhur manīṣiṇaḥ 13,044.007a hatvā chittvā ca śīrṣāṇi rudatāṃ rudatīṃ gṛhāt 13,044.007c prasahya haraṇaṃ tāta rākṣasaṃ dharmalakṣaṇam 13,044.007d*0304_01 suptāṃ mattāṃ pramattāṃ vā raho yatropagacchati 13,044.007d*0304_02 sa pāpiṣṭho vivāhānāṃ paiśācaḥ prathito 'dhamaḥ 13,044.008a pañcānāṃ tu trayo dharmyā dvāv adharmyau yudhiṣṭhira 13,044.008c paiśāca āsuraś caiva na kartavyau kathaṃ cana 13,044.009a brāhmaḥ kṣātro 'tha gāndharva ete dharmyā nararṣabha 13,044.009c pṛthag vā yadi vā miśrāḥ kartavyā nātra saṃśayaḥ 13,044.010a tisro bhāryā brāhmaṇasya dve bhārye kṣatriyasya tu 13,044.010c vaiśyaḥ svajātiṃ vindeta tāsv apatyaṃ samaṃ bhavet 13,044.011a brāhmaṇī tu bhavej jyeṣṭhā kṣatriyā kṣatriyasya tu 13,044.011c ratyartham api śūdrā syān nety āhur apare janāḥ 13,044.012a apatyajanma śūdrāyāṃ na praśaṃsanti sādhavaḥ 13,044.012c śūdrāyāṃ janayan vipraḥ prāyaścittī vidhīyate 13,044.012d*0305_01 nātibālāṃ vahanty anye anityatvāt prajārthinaḥ 13,044.012d*0305_02 vahanti karmiṇas tasyām antaḥśuddhivyapekṣayā 13,044.012d*0305_03 aparānvayasaṃbhūtāṃ saṃsvapnādivivarjitām 13,044.012d*0305_04 kāmo yasyāṃ niṣiddhaś ca ke cid icchanti cāpadi 13,044.013a triṃśadvarṣo daśavarṣāṃ bhāryāṃ vindeta nagnikām 13,044.013c ekaviṃśativarṣo vā saptavarṣām avāpnuyāt 13,044.014a yasyās tu na bhaved bhrātā pitā vā bharatarṣabha 13,044.014c nopayaccheta tāṃ jātu putrikādharmiṇī hi sā 13,044.015a trīṇi varṣāṇy udīkṣeta kanyā ṛtumatī satī 13,044.015c caturthe tv atha saṃprāpte svayaṃ bhartāram arjayet 13,044.016a prajano hīyate tasyā ratiś ca bharatarṣabha 13,044.016c ato 'nyathā vartamānā bhaved vācyā prajāpateḥ 13,044.017a asapiṇḍā ca yā mātur asagotrā ca yā pituḥ 13,044.017c ity etām anugaccheta taṃ dharmaṃ manur abravīt 13,044.017d*0306_01 sā praśastā dvijātīnāṃ dārakarmaṇi maithune 13,044.018 yudhiṣṭhira uvāca 13,044.018a śulkam anyena dattaṃ syād dadānīty āha cāparaḥ 13,044.018c balād anyaḥ prabhāṣeta dhanam anyaḥ pradarśayet 13,044.019a pāṇigrahītā tv anyaḥ syāt kasya kanyā pitāmaha 13,044.019c tattvaṃ jijñāsamānānāṃ cakṣur bhavatu no bhavān 13,044.020 bhīṣma uvāca 13,044.020a yat kiṃ cit karma mānuṣyaṃ saṃsthānāya prakṛṣyate 13,044.020c mantravan mantritaṃ tasya mṛṣāvādas tu pātakaḥ 13,044.021a bhāryāpatyṛtvigācāryāḥ śiṣyopādhyāya eva ca 13,044.021c mṛṣokte daṇḍam arhanti nety āhur apare janāḥ 13,044.022a na hy akāmena saṃvādaṃ manur evaṃ praśaṃsati 13,044.022c ayaśasyam adharmyaṃ ca yan mṛṣā dharmakopanam 13,044.023a naikāntadoṣa ekasmiṃs tad dānaṃ nopalabhyate 13,044.023c dharmato yāṃ prayacchanti yāṃ ca krīṇanti bhārata 13,044.024a bandhubhiḥ samanujñāto mantrahomau prayojayet 13,044.024c tathā sidhyanti te mantrā nādattāyāḥ kathaṃ cana 13,044.025a yas tv atra mantrasamayo bhāryāpatyor mithaḥ kṛtaḥ 13,044.025c tam evāhur garīyāṃsaṃ yaś cāsau jñātibhiḥ kṛtaḥ 13,044.026a devadattāṃ patir bhāryāṃ vetti dharmasya śāsanāt 13,044.026c sā daivīṃ mānuṣīṃ vācam anṛtāṃ paryudasyati 13,044.027 yudhiṣṭhira uvāca 13,044.027a kanyāyāṃ prāptaśulkāyāṃ jyāyāṃś ced āvrajed varaḥ 13,044.027c dharmakāmārthasaṃpanno vācyam atrānṛtaṃ na vā 13,044.028a tasminn ubhayato doṣe kurvañ chreyaḥ samācaret 13,044.028c ayaṃ naḥ sarvadharmāṇāṃ dharmaś cintyatamo mataḥ 13,044.029a tattvaṃ jijñāsamānānāṃ cakṣur bhavatu no bhavān 13,044.029c tad etat sarvam ācakṣva na hi tṛpyāmi kathyatām 13,044.030 bhīṣma uvāca 13,044.030a na vai niṣṭhākaraṃ śulkaṃ jñātvāsīt tena nāhṛtam 13,044.030c na hi śulkaparāḥ santaḥ kanyāṃ dadati karhi cit 13,044.031a anyair guṇair upetaṃ tu śulkaṃ yācanti bāndhavāḥ 13,044.031c alaṃkṛtvā vahasveti yo dadyād anukūlataḥ 13,044.032a tac ca tāṃ ca dadāty eva na śulkaṃ vikrayo na saḥ 13,044.032c pratigṛhya bhaved deyam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 13,044.033a dāsyāmi bhavate kanyām iti pūrvaṃ nabhāṣitam 13,044.033c ye caivāhur ye ca nāhur ye cāvaśyaṃ vadanty uta 13,044.034a tasmād ā grahaṇāt pāṇer yācayanti parasparam 13,044.034c kanyāvaraḥ purā datto marudbhir iti naḥ śrutam 13,044.035a nāniṣṭāya pradātavyā kanyā ity ṛṣicoditam 13,044.035c tan mūlaṃ kāmamūlasya prajanasyeti me matiḥ 13,044.036a samīkṣya ca bahūn doṣān saṃvāsād vidviṣāṇayoḥ 13,044.036c yathā niṣṭhākaraṃ śulkaṃ na jātv āsīt tathā śṛṇu 13,044.037a ahaṃ vicitravīryāya dve kanye samudāvaham 13,044.037c jitvā ca māgadhān sarvān kāśīn atha ca kosalān 13,044.037e gṛhītapāṇir ekāsīt prāptaśulkāparābhavat 13,044.038a pāṇau gṛhītā tatraiva visṛjyā iti me pitā 13,044.038c abravīd itarāṃ kanyām āvahat sa tu kauravaḥ 13,044.039a apy anyām anupapraccha śaṅkamānaḥ pitur vacaḥ 13,044.039c atīva hy asya dharmepsā pitur me 'bhyadhikābhavat 13,044.040a tato 'ham abruvaṃ rājann ācārepsur idaṃ vacaḥ 13,044.040c ācāraṃ tattvato vettum icchāmīti punaḥ punaḥ 13,044.041a tato mayaivam ukte tu vākye dharmabhṛtāṃ varaḥ 13,044.041c pitā mama mahārāja bāhlīko vākyam abravīt 13,044.042a yadi vaḥ śulkato niṣṭhā na pāṇigrahaṇaṃ tathā 13,044.042c lājāntaram upāsīta prāptaśulkā patiṃ vṛtam 13,044.043a na hi dharmavidaḥ prāhuḥ pramāṇaṃ vākyataḥ smṛtam 13,044.043c yeṣāṃ vai śulkato niṣṭhā na pāṇigrahaṇāt tathā 13,044.044a prasiddhaṃ bhāṣitaṃ dāne teṣāṃ pratyasanaṃ punaḥ 13,044.044c ye manyante krayaṃ śulkaṃ na te dharmavido janāḥ 13,044.045a na caitebhyaḥ pradātavyā na voḍhavyā tathāvidhā 13,044.045c na hy eva bhāryā kretavyā na vikreyā kathaṃ cana 13,044.046a ye ca krīṇanti dāsīvad ye ca vikrīṇate janāḥ 13,044.046c bhavet teṣāṃ tathā niṣṭhā lubdhānāṃ pāpacetasām 13,044.047a asmin dharme satyavantaṃ paryapṛcchanta vai janāḥ 13,044.047c kanyāyāḥ prāptaśulkāyāḥ śulkadaḥ praśamaṃ gataḥ 13,044.048a pāṇigrahītā cānyaḥ syād atra no dharmasaṃśayaḥ 13,044.048c tan naś chindhi mahāprājña tvaṃ hi vai prājñasaṃmataḥ 13,044.048e tattvaṃ jijñāsamānānāṃ cakṣur bhavatu no bhavān 13,044.049a tān evaṃ bruvataḥ sarvān satyavān vākyam abravīt 13,044.049c yatreṣṭaṃ tatra deyā syān nātra kāryā vicāraṇā 13,044.049e kurvate jīvato 'py evaṃ mṛte naivāsti saṃśayaḥ 13,044.050a devaraṃ praviśet kanyā tapyed vāpi mahat tapaḥ 13,044.050c tam evānuvratā bhūtvā pāṇigrāhasya nāma sā 13,044.051a likhanty eva tu keṣāṃ cid apareṣāṃ śanair api 13,044.051c iti ye saṃvadanty atra ta etaṃ niścayaṃ viduḥ 13,044.052a tat pāṇigrahaṇāt pūrvam uttaraṃ yatra vartate 13,044.052c sarvamaṅgalamantraṃ vai mṛṣāvādas tu pātakaḥ 13,044.053a pāṇigrahaṇamantrāṇāṃ niṣṭhā syāt saptame pade 13,044.053c pāṇigrāhasya bhāryā syād yasya cādbhiḥ pradīyate 13,044.054a anukūlām anuvaṃśāṃ bhrātrā dattām upāgnikām 13,044.054c parikramya yathānyāyaṃ bhāryāṃ vinded dvijottamaḥ 13,045.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,045.001a kanyāyāḥ prāptaśulkāyāḥ patiś cen nāsti kaś cana 13,045.001c tatra kā pratipattiḥ syāt tan me brūhi pitāmaha 13,045.002 bhīṣma uvāca 13,045.002a yāputrakasyāpy arikthasya pratipat sā tadā bhavet 13,045.003a atha cet sāharec chulkaṃ krītā śulkapradasya sā 13,045.003c tasyārthe 'patyam īheta yena nyāyena śaknuyāt 13,045.004a na tasyā mantravat kāryaṃ kaś cit kurvīta kiṃ cana 13,045.005a svayaṃ vṛteti sāvitrī pitrā vai pratyapadyata 13,045.005c tat tasyānye praśaṃsanti dharmajñā netare janāḥ 13,045.006a etat tu nāpare cakrur na pare jātu sādhavaḥ 13,045.006c sādhūnāṃ punar ācāro garīyo dharmalakṣaṇam 13,045.007a asminn eva prakaraṇe sukratur vākyam abravīt 13,045.007c naptā videharājasya janakasya mahātmanaḥ 13,045.008a asadācarite mārge kathaṃ syād anukīrtanam 13,045.008c anupraśnaḥ saṃśayo vā satām etad upālabhet 13,045.009a asad eva hi dharmasya pramādo dharma āsuraḥ 13,045.009c nānuśuśruma jātv etām imāṃ pūrveṣu janmasu 13,045.010a bhāryāpatyor hi saṃbandhaḥ strīpuṃsos tulya eva saḥ 13,045.010c ratiḥ sādhāraṇo dharma iti cāha sa pārthivaḥ 13,045.011 yudhiṣṭhira uvāca 13,045.011a atha kena pramāṇena puṃsām ādīyate dhanam 13,045.011c putravad dhi pitus tasya kanyā bhavitum arhati 13,045.012 bhīṣma uvāca 13,045.012a yathaivātmā tathā putraḥ putreṇa duhitā samā 13,045.012c tasyām ātmani tiṣṭhantyāṃ katham anyo dhanaṃ haret 13,045.013a mātuś ca yautakaṃ yat syāt kumārībhāga eva saḥ 13,045.013c dauhitra eva vā riktham aputrasya pitur haret 13,045.014a dadāti hi sa piṇḍaṃ vai pitur mātāmahasya ca 13,045.014c putradauhitrayor neha viśeṣo dharmataḥ smṛtaḥ 13,045.015a anyatra jātayā sā hi prajayā putra īhate 13,045.015c duhitānyatra jātena putreṇāpi viśiṣyate 13,045.016a dauhitrakeṇa dharmeṇa nātra paśyāmi kāraṇam 13,045.016c vikrītāsu ca ye putrā bhavanti pitur eva te 13,045.017a asūyavas tv adharmiṣṭhāḥ parasvādāyinaḥ śaṭhāḥ 13,045.017c āsurād adhisaṃbhūtā dharmād viṣamavṛttayaḥ 13,045.018a atra gāthā yamodgītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ 13,045.018c dharmajñā dharmaśāstreṣu nibaddhā dharmasetuṣu 13,045.019a yo manuṣyaḥ svakaṃ putraṃ vikrīya dhanam icchati 13,045.019c kanyāṃ vā jīvitārthāya yaḥ śulkena prayacchati 13,045.020a saptāvare mahāghore niraye kālasāhvaye 13,045.020c svedaṃ mūtraṃ purīṣaṃ ca tasmin preta upāśnute 13,045.021a ārṣe gomithunaṃ śulkaṃ ke cid āhur mṛṣaiva tat 13,045.021c alpaṃ vā bahu vā rājan vikrayas tāvad eva saḥ 13,045.022a yady apy ācaritaḥ kaiś cin naiṣa dharmaḥ kathaṃ cana 13,045.022c anyeṣām api dṛśyante lobhataḥ saṃpravṛttayaḥ 13,045.023a vaśyāṃ kumārīṃ vihitāṃ ye ca tām upabhuñjate 13,045.023c ete pāpasya kartāras tamasy andhe 'tha śerate 13,045.024a anyo 'py atha na vikreyo manuṣyaḥ kiṃ punaḥ prajāḥ 13,045.024c adharmamūlair hi dhanair na tair artho 'sti kaś cana 13,046.001 bhīṣma uvāca 13,046.001a prācetasasya vacanaṃ kīrtayanti purāvidaḥ 13,046.001c yasyāḥ kiṃ cin nādadate jñātayo na sa vikrayaḥ 13,046.002a arhaṇaṃ tat kumārīṇām ānṛśaṃsyatamaṃ ca tat 13,046.002c sarvaṃ ca pratideyaṃ syāt kanyāyai tad aśeṣataḥ 13,046.003a pitṛbhir bhrātṛbhiś caiva śvaśurair atha devaraiḥ 13,046.003c pūjyā lālayitavyāś ca bahukalyāṇam īpsubhiḥ 13,046.004a yadi vai strī na roceta pumāṃsaṃ na pramodayet 13,046.004c amodanāt punaḥ puṃsaḥ prajanaṃ na pravardhate 13,046.005a pūjyā lālayitavyāś ca striyo nityaṃ janādhipa 13,046.005b*0307_01 striyo yatra ca pūjyante ramante tatra devatāḥ 13,046.005c apūjitāś ca yatraitāḥ sarvās tatrāphalāḥ kriyāḥ 13,046.005e tadaiva tat kulaṃ nāsti yadā śocanti jāmayaḥ 13,046.006a jāmīśaptāni gehāni nikṛttānīva kṛtyayā 13,046.006c naiva bhānti na vardhante śriyā hīnāni pārthiva 13,046.007a striyaḥ puṃsāṃ paridade manur jigamiṣur divam 13,046.007c abalāḥ svalpakaupīnāḥ suhṛdaḥ satyajiṣṇavaḥ 13,046.008a īrṣyavo mānakāmāś ca caṇḍā asuhṛdo 'budhāḥ 13,046.008c striyo mānanam arhanti tā mānayata mānavāḥ 13,046.009a strīpratyayo hi vo dharmo ratibhogāś ca kevalāḥ 13,046.009c paricaryānnasaṃskārās tadāyattā bhavantu vaḥ 13,046.010a utpādanam apatyasya jātasya paripālanam 13,046.010c prītyarthaṃ lokayātrā ca paśyata strīnibandhanam 13,046.011a saṃmānyamānāś caitābhiḥ sarvakāryāṇy avāpsyatha 13,046.011c videharājaduhitā cātra ślokam agāyata 13,046.012a nāsti yajñaḥ striyaḥ kaś cin na śrāddhaṃ nopavāsakam 13,046.012c dharmas tu bhartṛśuśrūṣā tayā svargaṃ jayaty uta 13,046.013a pitā rakṣati kaumāre bhartā rakṣati yauvane 13,046.013c putrās tu sthavirībhāve na strī svātantryam arhati 13,046.014a śriya etāḥ striyo nāma satkāryā bhūtim icchatā 13,046.014c lālitā nigṛhītā ca strī śrīr bhavati bhārata 13,047.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,047.001a sarvaśāstravidhānajña rājadharmārthavittama 13,047.001c atīva saṃśayacchettā bhavān vai prathitaḥ kṣitau 13,047.002a kaś cit tu saṃśayo me 'sti tan me brūhi pitāmaha 13,047.002c asyām āpadi kaṣṭāyām anyaṃ pṛcchāma kaṃ vayam 13,047.003a yathā nareṇa kartavyaṃ yaś ca dharmaḥ sanātanaḥ 13,047.003c etat sarvaṃ mahābāho bhavān vyākhyātum arhati 13,047.004a catasro vihitā bhāryā brāhmaṇasya pitāmaha 13,047.004c brāhmaṇī kṣatriyā vaiśyā śūdrā ca ratim icchataḥ 13,047.005a tatra jāteṣu putreṣu sarvāsāṃ kurusattama 13,047.005c ānupūrvyeṇa kas teṣāṃ pitryaṃ dāyādyam arhati 13,047.006a kena vā kiṃ tato hāryaṃ pitṛvittāt pitāmaha 13,047.006c etad icchāmi kathitaṃ vibhāgas teṣu yaḥ smṛtaḥ 13,047.007 bhīṣma uvāca 13,047.007a brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyas trayo varṇā dvijātayaḥ 13,047.007c eteṣu vihito dharmo brāhmaṇasya yudhiṣṭhira 13,047.008a vaiṣamyād atha vā lobhāt kāmād vāpi paraṃtapa 13,047.008c brāhmaṇasya bhavec chūdrā na tu dṛṣṭāntataḥ smṛtā 13,047.009a śūdrāṃ śayanam āropya brāhmaṇaḥ pīḍito bhavet 13,047.009c prāyaścittīyate cāpi vidhidṛṣṭena hetunā 13,047.010a tatra jāteṣv apatyeṣu dviguṇaṃ syād yudhiṣṭhira 13,047.010c atas te niyamaṃ vitte saṃpravakṣyāmi bhārata 13,047.011a lakṣaṇyo govṛṣo yānaṃ yat pradhānatamaṃ bhavet 13,047.011c brāhmaṇyās tad dharet putra ekāṃśaṃ vai pitur dhanāt 13,047.012a śeṣaṃ tu daśadhā kāryaṃ brāhmaṇasvaṃ yudhiṣṭhira 13,047.012c tatra tenaiva hartavyāś catvāro 'ṃśāḥ pitur dhanāt 13,047.013a kṣatriyāyās tu yaḥ putro brāhmaṇaḥ so 'py asaṃśayaḥ 13,047.013c sa tu mātṛviśeṣeṇa trīn aṃśān hartum arhati 13,047.014a varṇe tṛtīye jātas tu vaiśyāyāṃ brāhmaṇād api 13,047.014c dviraṃśas tena hartavyo brāhmaṇasvād yudhiṣṭhira 13,047.015a śūdrāyāṃ brāhmaṇāj jāto nityādeyadhanaḥ smṛtaḥ 13,047.015c alpaṃ vāpi pradātavyaṃ śūdrāputrāya bhārata 13,047.016a daśadhā pravibhaktasya dhanasyaiṣa bhavet kramaḥ 13,047.016c savarṇāsu tu jātānāṃ samān bhāgān prakalpayet 13,047.017a abrāhmaṇaṃ tu manyante śūdrāputram anaipuṇāt 13,047.017c triṣu varṇeṣu jāto hi brāhmaṇād brāhmaṇo bhavet 13,047.018a smṛtā varṇāś ca catvāraḥ pañcamo nādhigamyate 13,047.018c haret tu daśamaṃ bhāgaṃ śūdrāputraḥ pitur dhanāt 13,047.019a tat tu dattaṃ haret pitrā nādattaṃ hartum arhati 13,047.019c avaśyaṃ hi dhanaṃ deyaṃ śūdrāputrāya bhārata 13,047.020a ānṛśaṃsyaṃ paro dharma iti tasmai pradīyate 13,047.020c yatra tatra samutpanno guṇāyaivopakalpate 13,047.021a yadi vāpy ekaputraḥ syād aputro yadi vā bhavet 13,047.021c nādhikaṃ daśamād dadyāc chūdrāputrāya bhārata 13,047.021d*0308_01 smṛta ekaś caturbhāgaḥ kanyābhāgas tu dharmataḥ 13,047.021d*0308_02 abhrātṛkā samagrārhā cārthasyety apare viduḥ 13,047.022a traivārṣikād yadā bhaktād adhikaṃ syād dvijasya tu 13,047.022c yajeta tena dravyeṇa na vṛthā sādhayed dhanam 13,047.023a trisāhasraparo dāyaḥ striyo deyo dhanasya vai 13,047.023c tac ca bhartrā dhanaṃ dattaṃ nādattaṃ bhoktum arhati 13,047.024a strīṇāṃ tu patidāyādyam upabhogaphalaṃ smṛtam 13,047.024c nāpahāraṃ striyaḥ kuryuḥ pativittāt kathaṃ cana 13,047.025a striyās tu yad bhaved vittaṃ pitrā dattaṃ yudhiṣṭhira 13,047.025c brāhmaṇyās tad dharet kanyā yathā putras tathā hi sā 13,047.025e sā hi putrasamā rājan vihitā kurunandana 13,047.026a evam etat samuddiṣṭaṃ dharmeṣu bharatarṣabha 13,047.026c etad dharmam anusmṛtya na vṛthā sādhayed dhanam 13,047.027 yudhiṣṭhira uvāca 13,047.027a śūdrāyāṃ brāhmaṇāj jāto yady adeyadhanaḥ smṛtaḥ 13,047.027c kena prativiśeṣeṇa daśamo 'py asya dīyate 13,047.028a brāhmaṇyāṃ brāhmaṇāj jāto brāhmaṇaḥ syān na saṃśayaḥ 13,047.028c kṣatriyāyāṃ tathaiva syād vaiśyāyām api caiva hi 13,047.029a kasmāt te viṣamaṃ bhāgaṃ bhajeran nṛpasattama 13,047.029c yadā sarve trayo varṇās tvayoktā brāhmaṇā iti 13,047.030 bhīṣma uvāca 13,047.030a dārā ity ucyate loke nāmnaikena paraṃtapa 13,047.030c proktena caikanāmnāyaṃ viśeṣaḥ sumahān bhavet 13,047.031a tisraḥ kṛtvā puro bhāryāḥ paścād vindeta brāhmaṇīm 13,047.031c sā jyeṣṭhā sā ca pūjyā syāt sā ca tābhyo garīyasī 13,047.032a snānaṃ prasādhanaṃ bhartur dantadhāvanam añjanam 13,047.032c havyaṃ kavyaṃ ca yac cānyad dharmayuktaṃ bhaved gṛhe 13,047.033a na tasyāṃ jātu tiṣṭhantyām anyā tat kartum arhati 13,047.033c brāhmaṇī tv eva tat kuryād brāhmaṇasya yudhiṣṭhira 13,047.034a annaṃ pānaṃ ca mālyaṃ ca vāsāṃsy ābharaṇāni ca 13,047.034c brāhmaṇyai tāni deyāni bhartuḥ sā hi garīyasī 13,047.035a manunābhihitaṃ śāstraṃ yac cāpi kurunandana 13,047.035c tatrāpy eṣa mahārāja dṛṣṭo dharmaḥ sanātanaḥ 13,047.036a atha ced anyathā kuryād yadi kāmād yudhiṣṭhira 13,047.036c yathā brāhmaṇacaṇḍālaḥ pūrvadṛṣṭas tathaiva saḥ 13,047.037a brāhmaṇyāḥ sadṛśaḥ putraḥ kṣatriyāyāś ca yo bhavet 13,047.037c rājan viśeṣo nāsty atra varṇayor ubhayor api 13,047.038a na tu jātyā samā loke brāhmaṇyāḥ kṣatriyā bhavet 13,047.038c brāhmaṇyāḥ prathamaḥ putro bhūyān syād rājasattama 13,047.038e bhūyo 'pi bhūyasā hāryaṃ pitṛvittād yudhiṣṭhira 13,047.039a yathā na sadṛśī jātu brāhmaṇyāḥ kṣatriyā bhavet 13,047.039c kṣatriyāyās tathā vaiśyā na jātu sadṛśī bhavet 13,047.040a śrīś ca rājyaṃ ca kośaś ca kṣatriyāṇāṃ yudhiṣṭhira 13,047.040c vihitaṃ dṛśyate rājan sāgarāntā ca medinī 13,047.041a kṣatriyo hi svadharmeṇa śriyaṃ prāpnoti bhūyasīm 13,047.041c rājā daṇḍadharo rājan rakṣā nānyatra kṣatriyāt 13,047.042a brāhmaṇā hi mahābhāgā devānām api devatāḥ 13,047.042c teṣu rājā pravarteta pūjayā vidhipūrvakam 13,047.043a praṇītam ṛṣibhir jñātvā dharmaṃ śāśvatam avyayam 13,047.043c lupyamānāḥ svadharmeṇa kṣatriyo rakṣati prajāḥ 13,047.044a dasyubhir hriyamāṇaṃ ca dhanaṃ dārāś ca sarvaśaḥ 13,047.044c sarveṣām eva varṇānāṃ trātā bhavati pārthivaḥ 13,047.045a bhūyān syāt kṣatriyāputro vaiśyāputrān na saṃśayaḥ 13,047.045c bhūyas tenāpi hartavyaṃ pitṛvittād yudhiṣṭhira 13,047.045d*0309_01 vaiśyāputro 'pi bhūyāṃś ca śūdrāputrān na saṃśayaḥ 13,047.045d*0309_02 bhayaṃ saṃjanayaty eva tasmād deyadhanas tv asau 13,047.046 yudhiṣṭhira uvāca 13,047.046a uktaṃ te vidhivad rājan brāhmaṇasve pitāmaha 13,047.046c itareṣāṃ tu varṇānāṃ kathaṃ viniyamo bhavet 13,047.047 bhīṣma uvāca 13,047.047a kṣatriyasyāpi bhārye dve vihite kurunandana 13,047.047c tṛtīyā ca bhavec chūdrā na tu dṛṣṭāntataḥ smṛtā 13,047.048a eṣa eva kramo hi syāt kṣatriyāṇāṃ yudhiṣṭhira 13,047.048c aṣṭadhā tu bhavet kāryaṃ kṣatriyasvaṃ yudhiṣṭhira 13,047.049a kṣatriyāyā haret putraś caturo 'ṃśān pitur dhanāt 13,047.049c yuddhāvahārikaṃ yac ca pituḥ syāt sa harec ca tat 13,047.050a vaiśyāputras tu bhāgāṃs trīn śūdrāputras tathāṣṭamam 13,047.050c so 'pi dattaṃ haret pitrā nādattaṃ hartum arhati 13,047.051a ekaiva hi bhaved bhāryā vaiśyasya kurunandana 13,047.051c dvitīyā vā bhavec chūdrā na tu dṛṣṭāntataḥ smṛtā 13,047.052a vaiśyasya vartamānasya vaiśyāyāṃ bharatarṣabha 13,047.052c śūdrāyāṃ caiva kaunteya tayor viniyamaḥ smṛtaḥ 13,047.053a pañcadhā tu bhavet kāryaṃ vaiśyasvaṃ bharatarṣabha 13,047.053c tayor apatye vakṣyāmi vibhāgaṃ ca janādhipa 13,047.054a vaiśyāputreṇa hartavyāś catvāro 'ṃśāḥ pitur dhanāt 13,047.054c pañcamas tu bhaved bhāgaḥ śūdrāputrāya bhārata 13,047.055a so 'pi dattaṃ haret pitrā nādattaṃ hartum arhati 13,047.055c tribhir varṇais tathā jātaḥ śūdro deyadhano bhavet 13,047.056a śūdrasya syāt savarṇaiva bhāryā nānyā kathaṃ cana 13,047.056c śūdrasya samabhāgaḥ syād yadi putraśataṃ bhavet 13,047.057a jātānāṃ samavarṇāsu putrāṇām aviśeṣataḥ 13,047.057c sarveṣām eva varṇānāṃ samabhāgo dhane smṛtaḥ 13,047.058a jyeṣṭhasya bhāgo jyeṣṭhaḥ syād ekāṃśo yaḥ pradhānataḥ 13,047.058c eṣa dāyavidhiḥ pārtha pūrvam uktaḥ svayaṃbhuvā 13,047.059a samavarṇāsu jātānāṃ viśeṣo 'sty aparo nṛpa 13,047.059c vivāhavaiśeṣyakṛtaḥ pūrvaḥ pūrvo viśiṣyate 13,047.060a harej jyeṣṭhaḥ pradhānāṃśam ekaṃ tulyāsuteṣv api 13,047.060c madhyamo madhyamaṃ caiva kanīyāṃs tu kanīyasam 13,047.061a evaṃ jātiṣu sarvāsu savarṇāḥ śreṣṭhatāṃ gatāḥ 13,047.061c maharṣir api caitad vai mārīcaḥ kāśyapo 'bravīt 13,048.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,048.001a arthāśrayād vā kāmād vā varṇānāṃ vāpy aniścayāt 13,048.001c ajñānād vāpi varṇānāṃ jāyate varṇasaṃkaraḥ 13,048.002a teṣām etena vidhinā jātānāṃ varṇasaṃkare 13,048.002c ko dharmaḥ kāni karmāṇi tan me brūhi pitāmaha 13,048.003 bhīṣma uvāca 13,048.003a cāturvarṇyasya karmāṇi cāturvarṇyaṃ ca kevalam 13,048.003c asṛjat sa ha yajñārthe pūrvam eva prajāpatiḥ 13,048.004a bhāryāś catasro viprasya dvayor ātmāsya jāyate 13,048.004c ānupūrvyād dvayor hīnau mātṛjātyau prasūyataḥ 13,048.005a paraṃ śavād brāhmaṇasyaiṣa putraḥ; śūdrāputraṃ pāraśavaṃ tam āhuḥ 13,048.005c śuśrūṣakaḥ svasya kulasya sa syāt; svaṃ cāritraṃ nityam atho na jahyāt 13,048.006a sarvān upāyān api saṃpradhārya; samuddharet svasya kulasya tantum 13,048.006c jyeṣṭho yavīyān api yo dvijasya; śuśrūṣavān dānaparāyaṇaḥ syāt 13,048.007a tisraḥ kṣatriyasaṃbandhād dvayor ātmāsya jāyate 13,048.007c hīnavarṇas tṛtīyāyāṃ śūdra ugra iti smṛtaḥ 13,048.008a dve cāpi bhārye vaiśyasya dvayor ātmāsya jāyate 13,048.008c śūdrā śūdrasya cāpy ekā śūdram eva prajāyate 13,048.009a ato viśiṣṭas tv adhamo gurudārapradharṣakaḥ 13,048.009c bāhyaṃ varṇaṃ janayati cāturvarṇyavigarhitam 13,048.010a ayājyaṃ kṣatriyo vrātyaṃ sūtaṃ stomakriyāparam 13,048.010c vaiśyo vaidehakaṃ cāpi maudgalyam apavarjitam 13,048.011a śūdraś caṇḍālam atyugraṃ vadhyaghnaṃ bāhyavāsinam 13,048.011c brāhmaṇyāṃ saṃprajāyanta ity ete kulapāṃsanāḥ 13,048.011e ete matimatāṃ śreṣṭha varṇasaṃkarajāḥ prabho 13,048.012a bandī tu jāyate vaiśyān māgadho vākyajīvanaḥ 13,048.012c śūdrān niṣādo matsyaghnaḥ kṣatriyāyāṃ vyatikramāt 13,048.013a śūdrād āyogavaś cāpi vaiśyāyāṃ grāmadharmiṇaḥ 13,048.013c brāhmaṇair apratigrāhyas takṣā sa vanajīvanaḥ 13,048.014a ete 'pi sadṛśaṃ varṇaṃ janayanti svayoniṣu 13,048.014c mātṛjātyāṃ prasūyante pravarā hīnayoniṣu 13,048.015a yathā caturṣu varṇeṣu dvayor ātmāsya jāyate 13,048.015c ānantaryāt tu jāyante tathā bāhyāḥ pradhānataḥ 13,048.016a te cāpi sadṛśaṃ varṇaṃ janayanti svayoniṣu 13,048.016c parasparasya vartanto janayanti vigarhitān 13,048.017a yathā ca śūdro brāhmaṇyāṃ jantuṃ bāhyaṃ prasūyate 13,048.017c evaṃ bāhyatarād bāhyaś cāturvarṇyāt prasūyate 13,048.018a pratilomaṃ tu vartanto bāhyād bāhyataraṃ punaḥ 13,048.018c hīnā hīnāt prasūyante varṇāḥ pañcadaśaiva te 13,048.019a agamyāgamanāc caiva vartate varṇasaṃkaraḥ 13,048.019c vrātyānām atra jāyante sairandhrā māgadheṣu ca 13,048.019e prasādhanopacārajñam adāsaṃ dāsajīvanam 13,048.020a ataś cāyogavaṃ sūte vāgurāvanajīvanam 13,048.020c maireyakaṃ ca vaidehaḥ saṃprasūte 'tha mādhukam 13,048.021a niṣādo mudgaraṃ sūte dāśaṃ nāvopajīvinam 13,048.021c mṛtapaṃ cāpi caṇḍālaḥ śvapākam atikutsitam 13,048.022a caturo māgadhī sūte krūrān māyopajīvinaḥ 13,048.022c māṃsasvādukaraṃ sūdaṃ saugandham iti saṃjñitam 13,048.023a vaidehakāc ca pāpiṣṭhaṃ krūraṃ bhāryopajīvinam 13,048.023c niṣādān madranābhaṃ ca kharayānaprayāyinam 13,048.024a caṇḍālāt pulkasaṃ cāpi kharāśvagajabhojinam 13,048.024c mṛtacelapraticchannaṃ bhinnabhājanabhojinam 13,048.025a āyogavīṣu jāyante hīnavarṇāsu te trayaḥ 13,048.025c kṣudro vaidehakād andhro bahir grāmapratiśrayaḥ 13,048.026a kārāvaro niṣādyāṃ tu carmakārāt prajāyate 13,048.026c caṇḍālāt pāṇḍusaupākas tvaksāravyavahāravān 13,048.027a āhiṇḍiko niṣādena vaidehyāṃ saṃprajāyate 13,048.027c caṇḍālena tu saupāko maudgalyasamavṛttimān 13,048.028a niṣādī cāpi caṇḍālāt putram antāvasāyinam 13,048.028c śmaśānagocaraṃ sūte bāhyair api bahiṣkṛtam 13,048.029a ity etāḥ saṃkare jātyaḥ pitṛmātṛvyatikramāt 13,048.029c pracchannā vā prakāśā vā veditavyāḥ svakarmabhiḥ 13,048.030a caturṇām eva varṇānāṃ dharmo nānyasya vidyate 13,048.030c varṇānāṃ dharmahīneṣu saṃjñā nāstīha kasya cit 13,048.031a yadṛcchayopasaṃpannair yajñasādhubahiṣkṛtaiḥ 13,048.031c bāhyā bāhyais tu jāyante yathāvṛtti yathāśrayam 13,048.032a catuṣpathaśmaśānāni śailāṃś cānyān vanaspatīn 13,048.032b*0310_01 caityadrumasmaśāneṣu śaileṣūpavaneṣu ca 13,048.032b*0311_01 kārṣṇāyasam alaṃkāraṃ parigṛhya ca nityaśaḥ 13,048.032b*0311_02 vaseyur ete pitryais tu vartayantaḥ svakarmabhiḥ 13,048.032c yuñjante cāpy alaṃkārāṃs tathopakaraṇāni ca 13,048.033a gobrāhmaṇārthe sāhāyyaṃ kurvāṇā vai na saṃśayaḥ 13,048.033c ānṛśaṃsyam anukrośaḥ satyavākyam atha kṣamā 13,048.034a svaśarīraiḥ paritrāṇaṃ bāhyānāṃ siddhikārakam 13,048.034c manujavyāghra bhavati tatra me nāsti saṃśayaḥ 13,048.035a yathopadeśaṃ parikīrtitāsu; naraḥ prajāyeta vicārya buddhimān 13,048.035c vihīnayonir hi suto 'vasādayet; titīrṣamāṇaṃ salile yathopalam 13,048.036a avidvāṃsam alaṃ loke vidvāṃsam api vā punaḥ 13,048.036c nayante hy utpathaṃ nāryaḥ kāmakrodhavaśānugam 13,048.037a svabhāvaś caiva nārīṇāṃ narāṇām iha dūṣaṇam 13,048.037c ityarthaṃ na prasajjante pramadāsu vipaścitaḥ 13,048.038 yudhiṣṭhira uvāca 13,048.038a varṇāpetam avijñātaṃ naraṃ kaluṣayonijam 13,048.038c āryarūpam ivānāryaṃ kathaṃ vidyāmahe nṛpa 13,048.039 bhīṣma uvāca 13,048.039a yonisaṃkaluṣe jātaṃ nānācārasamāhitam 13,048.039c karmabhiḥ sajjanācīrṇair vijñeyā yoniśuddhatā 13,048.040a anāryatvam anācāraḥ krūratvaṃ niṣkriyātmatā 13,048.040c puruṣaṃ vyañjayantīha loke kaluṣayonijam 13,048.041a pitryaṃ vā bhajate śīlaṃ mātṛjaṃ vā tathobhayam 13,048.041c na kathaṃ cana saṃkīrṇaḥ prakṛtiṃ svāṃ niyacchati 13,048.042a yathaiva sadṛśo rūpe mātāpitror hi jāyate 13,048.042c vyāghraś citrais tathā yoniṃ puruṣaḥ svāṃ niyacchati 13,048.043a kulasrotasi saṃchanne yasya syād yonisaṃkaraḥ 13,048.043c saṃśrayaty eva tacchīlaṃ naro 'lpam api vā bahu 13,048.044a āryarūpasamācāraṃ carantaṃ kṛtake pathi 13,048.044c svavarṇam anyavarṇaṃ vā svaśīlaṃ śāsti niścaye 13,048.045a nānāvṛtteṣu bhūteṣu nānākarmarateṣu ca 13,048.045c janmavṛttasamaṃ loke suśliṣṭaṃ na virajyate 13,048.046a śarīram iha sattvena narasya parikṛṣyate 13,048.046c jyeṣṭhamadhyāvaraṃ sattvaṃ tulyasattvaṃ pramodate 13,048.047a jyāyāṃsam api śīlena vihīnaṃ naiva pūjayet 13,048.047c api śūdraṃ tu sadvṛttaṃ dharmajñam abhipūjayet 13,048.047d*0312_01 ātmānam ātmanākhyāti karmasvaiḥ karmabhir naraḥ 13,048.047d*0312_02 svaśīlacāritrakṛtaiḥ karmair vāpi (sic) śubhāśubhaiḥ 13,048.048a ātmānam ākhyāti hi karmabhir naraḥ; svaśīlacāritrakṛtaiḥ śubhāśubhaiḥ 13,048.048c pranaṣṭam apy ātmakulaṃ tathā naraḥ; punaḥ prakāśaṃ kurute svakarmabhiḥ 13,048.049a yoniṣv etāsu sarvāsu saṃkīrṇāsv itarāsu ca 13,048.049c yatrātmānaṃ na janayed budhas tāḥ parivarjayet 13,049.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,049.001a brūhi putrān kuruśreṣṭha varṇānāṃ tvaṃ pṛthak pṛthak 13,049.001c kīdṛśyāṃ kīdṛśāś cāpi putrāḥ kasya ca ke ca te 13,049.002a vipravādāḥ subahuśaḥ śrūyante putrakāritāḥ 13,049.002c atra no muhyatāṃ rājan saṃśayaṃ chettum arhasi 13,049.002d*0313_00 bhīṣmaḥ 13,049.002d*0313_01 ātmā putras tu vijñeyaḥ prathamo bahudhā pare 13,049.002d*0313_02 sve kṣetre saṃskṛte yas tu putram utpādayet svayam 13,049.002d*0313_03 tam aurasaṃ vijānīyāt putraṃ prathamakalpitam 13,049.002d*0313_04 agniṃ prajāpatiṃ ceṣṭvā varāya pratipāditā 13,049.002d*0313_05 putrikā syād duhitari saṃkalpenāpi vā sutaḥ 13,049.002d*0313_06 talpe jātaḥ pramītasya klībasya patitasya vā 13,049.002d*0313_07 svadharmeṇa niyukto yaḥ sa putraḥ kṣetrajaḥ smṛtaḥ 13,049.002d*0313_08 mātā pitā ca dadyātāṃ yam adbhiḥ putram āpadi 13,049.002d*0313_09 sadṛśaṃ prītisaṃyuktau vijñeyo dāttakaḥ sutaḥ 13,049.002d*0313_10 sadṛśaṃ tu prakuryād yaṃ guṇadoṣavicakṣaṇam 13,049.002d*0313_11 putraṃ putraguṇair yuktaṃ vijñeyas tu sa kṛtrimaḥ 13,049.002d*0313_12 utpadyate yas tu gūḍhaṃ na ca jñāyeta kasya cit 13,049.002d*0313_13 sa bhaved gūḍhajo nāma tasya syād yasya talpajaḥ 13,049.002d*0313_14 mātāpitṛbhyām utsṛṣṭaṃ tayor anyatareṇa vā 13,049.002d*0313_15 yaḥ putraṃ pratigṛhṇīyād apaviddhaḥ sa ucyate 13,049.002d*0313_16 pitṛveśmani kanyā tu yaṃ putraṃ janayed rahaḥ 13,049.002d*0313_17 kānīnaṃ taṃ vaden nāmnā voḍhuḥ kanyāsamudbhavaḥ 13,049.002d*0313_18 yā garbhiṇī saṃskriyate jñātājñātāpi vā satī 13,049.002d*0313_19 voḍhuḥ sa garbho bhavati sahoḍha iti cocyate 13,049.002d*0313_20 yā patyā vā parityaktā atha vā svecchayāpi vā 13,049.002d*0313_21 utpādayed akṣatāyāṃ sa paunarbhava ucyate 13,049.002d*0313_22 mātāpitṛvihīno vā sakto vā syād akāraṇāt 13,049.002d*0313_23 ātmānaṃ sparśayed yas tu svayaṃdattaḥ sa ucyate 13,049.002d*0313_24 krīṇīyād yas tv apatyārthaṃ mātāpitror yam antikāt 13,049.002d*0313_25 sa sutas tasya sadṛśaḥ krīto nāma budhaiḥ smṛtaḥ 13,049.002d*0313_26 dvādaśaite pare prāhur evaṃ dharmasya pāṭhakāḥ 13,049.002d*0314_01 sā ced akṣatayoniḥ syād gatapratyāgatāpi vā 13,049.002d*0314_02 paunarbhavena bhartrā sā punaḥ saṃskāram arhati 13,049.002d*0315_01 yaṃ brāhmaṇas tu śūdrāyāṃ kāmād utpādayet sutam 13,049.002d*0315_02 sa pārayann eva śavas tasmāt pāraśavaḥ smṛtaḥ 13,049.002d*0315_03 dāsyāṃ vā dāsadāsyāṃ vā yaḥ śūdrasya suto bhavet 13,049.002d*0315_04 so 'nujñāto hared aṃśam iti dharmo vyavasthitaḥ 13,049.002d*0315_05 kṣetrajādīn sutān etān ekādaśa yathoditān 13,049.002d*0315_06 putrapratinidhīn āhuḥ kriyālopān manīṣiṇaḥ 13,049.002d*0315_07 bhrātṝṇām ekajātānām ekaś cet putravān bhavet 13,049.002d*0315_08 sarvāṃs tāṃs tena putreṇa putriṇo manur abravīt 13,049.002d*0315_09 sarvāsām ekapatnīnām ekā cet putriṇī bhavet 13,049.002d*0315_10 sarvās tās tena putreṇa prāha putravatīr manuḥ 13,049.003 bhīṣma uvāca 13,049.003a ātmā putras tu vijñeyas tasyānantarajaś ca yaḥ 13,049.003c niyuktajaś ca vijñeyaḥ sutaḥ prasṛtajas tathā 13,049.004a patitasya ca bhāryāyāṃ bhartrā susamavetayā 13,049.004c tathā dattakṛtau putrāv adhyūḍhaś ca tathāparaḥ 13,049.005a ṣaḍ apadhvaṃsajāś cāpi kānīnāpasadās tathā 13,049.005c ity ete te samākhyātās tān vijānīhi bhārata 13,049.006 yudhiṣṭhira uvāca 13,049.006a ṣaḍ apadhvaṃsajāḥ ke syuḥ ke vāpy apasadās tathā 13,049.006c etat sarvaṃ yathātattvaṃ vyākhyātuṃ me tvam arhasi 13,049.007 bhīṣma uvāca 13,049.007a triṣu varṇeṣu ye putrā brāhmaṇasya yudhiṣṭhira 13,049.007c varṇayoś ca dvayoḥ syātāṃ yau rājanyasya bhārata 13,049.008a eko dvivarṇa evātha tathātraivopalakṣitaḥ 13,049.008c ṣaḍ apadhvaṃsajās te hi tathaivāpasadāñ śṛṇu 13,049.009a caṇḍālo vrātyavenau ca brāhmaṇyāṃ kṣatriyāsu ca 13,049.009c vaiśyāyāṃ caiva śūdrasya lakṣyante 'pasadās trayaḥ 13,049.010a māgadho vāmakaś caiva dvau vaiśyasyopalakṣitau 13,049.010c brāhmaṇyāṃ kṣatriyāyāṃ ca kṣatriyasyaika eva tu 13,049.011a brāhmaṇyāṃ lakṣyate sūta ity ete 'pasadāḥ smṛtāḥ 13,049.011c putrareto na śakyaṃ hi mithyā kartuṃ narādhipa 13,049.012 yudhiṣṭhira uvāca 13,049.012a kṣetrajaṃ ke cid evāhuḥ sutaṃ ke cit tu śukrajam 13,049.012c tulyāv etau sutau kasya tan me brūhi pitāmaha 13,049.013 bhīṣma uvāca 13,049.013a retajo vā bhavet putras tyakto vā kṣetrajo bhavet 13,049.013c adhyūḍhaḥ samayaṃ bhittvety etad eva nibodha me 13,049.014 yudhiṣṭhira uvāca 13,049.014a retojaṃ vidma vai putraṃ kṣetrajasyāgamaḥ katham 13,049.014c adhyūḍhaṃ vidma vai putraṃ hitvā ca samayaṃ katham 13,049.015 bhīṣma uvāca 13,049.015a ātmajaṃ putram utpādya yas tyajet kāraṇāntare 13,049.015c na tatra kāraṇaṃ retaḥ sa kṣetrasvāmino bhavet 13,049.016a putrakāmo hi putrārthe yāṃ vṛṇīte viśāṃ pate 13,049.016c tatra kṣetraṃ pramāṇaṃ syān na vai tatrātmajaḥ sutaḥ 13,049.017a anyatra kṣetrajaḥ putro lakṣyate bharatarṣabha 13,049.017c na hy ātmā śakyate hantuṃ dṛṣṭāntopagato hy asau 13,049.018a kaś cic ca kṛtakaḥ putraḥ saṃgrahād eva lakṣyate 13,049.018c na tatra retaḥ kṣetraṃ vā pramāṇaṃ syād yudhiṣṭhira 13,049.019 yudhiṣṭhira uvāca 13,049.019a kīdṛśaḥ kṛtakaḥ putraḥ saṃgrahād eva lakṣyate 13,049.019c śukraṃ kṣetraṃ pramāṇaṃ vā yatra lakṣyeta bhārata 13,049.020 bhīṣma uvāca 13,049.020a mātāpitṛbhyāṃ saṃtyaktaṃ pathi yaṃ tu pralakṣayet 13,049.020c na cāsya mātāpitarau jñāyete sa hi kṛtrimaḥ 13,049.021a asvāmikasya svāmitvaṃ yasmin saṃpratilakṣayet 13,049.021c savarṇas taṃ ca poṣeta savarṇas tasya jāyate 13,049.022 yudhiṣṭhira uvāca 13,049.022a katham asya prayoktavyaḥ saṃskāraḥ kasya vā katham 13,049.022c deyā kanyā kathaṃ ceti tan me brūhi pitāmaha 13,049.023 bhīṣma uvāca 13,049.023a ātmavat tasya kurvīta saṃskāraṃ svāmivat tathā 13,049.024a tyakto mātāpitṛbhyāṃ yaḥ savarṇaṃ pratipadyate 13,049.024c tad gotravarṇatas tasya kuryāt saṃskāram acyuta 13,049.024d*0316_01 saṃskṛtasya satas tasya varṇagotraṃ bhavaty uta 13,049.025a atha deyā tu kanyā syāt tadvarṇena yudhiṣṭhira 13,049.025c saṃskartuṃ mātṛgotraṃ ca mātṛvarṇaviniścaye 13,049.026a kānīnādhyūḍhajau cāpi vijñeyau putrakilbiṣau 13,049.026c tāv api svāv iva sutau saṃskāryāv iti niścayaḥ 13,049.027a kṣetrajo vāpy apasado ye 'dhyūḍhās teṣu cāpy atha 13,049.027c ātmavad vai prayuñjīran saṃskāraṃ brāhmaṇādayaḥ 13,049.028a dharmaśāstreṣu varṇānāṃ niścayo 'yaṃ pradṛśyate 13,049.028c etat te sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,050.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,050.001a darśane kīdṛśaḥ snehaḥ saṃvāse ca pitāmaha 13,050.001c mahābhāgyaṃ gavāṃ caiva tan me brūhi pitāmaha 13,050.002 bhīṣma uvāca 13,050.002a hanta te kathayiṣyāmi purāvṛttaṃ mahādyute 13,050.002c nahuṣasya ca saṃvādaṃ maharṣeś cyavanasya ca 13,050.003a purā maharṣiś cyavano bhārgavo bharatarṣabha 13,050.003c udavāsakṛtārambho babhūva sumahāvrataḥ 13,050.004a nihatya mānaṃ krodhaṃ ca praharṣaṃ śokam eva ca 13,050.004c varṣāṇi dvādaśa munir jalavāse dhṛtavrataḥ 13,050.005a ādadhat sarvabhūteṣu visrambhaṃ paramaṃ śubham 13,050.005c jalecareṣu sattveṣu śītaraśmir iva prabhuḥ 13,050.006a sthāṇubhūtaḥ śucir bhūtvā daivatebhyaḥ praṇamya ca 13,050.006c gaṅgāyamunayor madhye jalaṃ saṃpraviveśa ha 13,050.007a gaṅgāyamunayor vegaṃ subhīmaṃ bhīmaniḥsvanam 13,050.007c pratijagrāha śirasā vātavegasamaṃ jave 13,050.008a gaṅgā ca yamunā caiva saritaś cānugās tayoḥ 13,050.008c pradakṣiṇam ṛṣiṃ cakrur na cainaṃ paryapīḍayan 13,050.009a antarjale sa suṣvāpa kāṣṭhabhūto mahāmuniḥ 13,050.009c tataś cordhvasthito dhīmān abhavad bharatarṣabha 13,050.010a jalaukasāṃ sa sattvānāṃ babhūva priyadarśanaḥ 13,050.010c upājighranta ca tadā matsyās taṃ hṛṣṭamānasāḥ 13,050.010e tatra tasyāsataḥ kālaḥ samatīto 'bhavan mahān 13,050.011a tataḥ kadā cit samaye kasmiṃś cin matsyajīvinaḥ 13,050.011c taṃ deśaṃ samupājagmur jālahastā mahādyute 13,050.012a niṣādā bahavas tatra matsyoddharaṇaniścitāḥ 13,050.012c vyāyatā balinaḥ śūrāḥ salileṣv anivartinaḥ 13,050.012e abhyāyayuś ca taṃ deśaṃ niścitā jālakarmaṇi 13,050.013a jālaṃ ca yojayām āsur viśeṣeṇa janādhipa 13,050.013c matsyodakaṃ samāsādya tadā bharatasattama 13,050.014a tatas te bahubhir yogaiḥ kaivartā matsyakāṅkṣiṇaḥ 13,050.014c gaṅgāyamunayor vāri jālair abhyakiraṃs tataḥ 13,050.015a jālaṃ suvitataṃ teṣāṃ navasūtrakṛtaṃ tathā 13,050.015c vistārāyāmasaṃpannaṃ yat tatra salile kṣamam 13,050.016a tatas te sumahac caiva balavac ca suvartitam 13,050.016c prakīrya sarvataḥ sarve jālaṃ cakṛṣire tadā 13,050.017a abhītarūpāḥ saṃhṛṣṭās te 'nyonyavaśavartinaḥ 13,050.017c babandhus tatra matsyāṃś ca tathānyāñ jalacāriṇaḥ 13,050.018a tathā matsyaiḥ parivṛtaṃ cyavanaṃ bhṛgunandanam 13,050.018c ākarṣanta mahārāja jālenātha yadṛcchayā 13,050.019a nadīśaivaladigdhāṅgaṃ hariśmaśrujaṭādharam 13,050.019c lagnaiḥ śaṅkhagaṇair gātraiḥ koṣṭhaiś citrair ivāvṛtam 13,050.020a taṃ jālenoddhṛtaṃ dṛṣṭvā te tadā vedapāragam 13,050.020c sarve prāñjalayo dāśāḥ śirobhiḥ prāpatan bhuvi 13,050.021a parikhedaparitrāsāj jālasyākarṣaṇena ca 13,050.021c matsyā babhūvur vyāpannāḥ sthalasaṃkarṣaṇena ca 13,050.022a sa munis tat tadā dṛṣṭvā matsyānāṃ kadanaṃ kṛtam 13,050.022c babhūva kṛpayāviṣṭo niḥśvasaṃś ca punaḥ punaḥ 13,050.023 niṣādā ūcuḥ 13,050.023a ajñānād yat kṛtaṃ pāpaṃ prasādaṃ tatra naḥ kuru 13,050.023c karavāma priyaṃ kiṃ te tan no brūhi mahāmune 13,050.024 bhīṣma uvāca 13,050.024a ity ukto matsyamadhyasthaś cyavano vākyam abravīt 13,050.024c yo me 'dya paramaḥ kāmas taṃ śṛṇudhvaṃ samāhitāḥ 13,050.025a prāṇotsargaṃ vikrayaṃ vā matsyair yāsyāmy ahaṃ saha 13,050.025c saṃvāsān notsahe tyaktuṃ salilādhyuṣitān imān 13,050.026a ity uktās te niṣādās tu subhṛśaṃ bhayakampitāḥ 13,050.026c sarve viṣaṇṇavadanā nahuṣāya nyavedayan 13,051.001 bhīṣma uvāca 13,051.001a nahuṣas tu tataḥ śrutvā cyavanaṃ taṃ tathāgatam 13,051.001c tvaritaḥ prayayau tatra sahāmātyapurohitaḥ 13,051.002a śaucaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ prāñjaliḥ prayato nṛpaḥ 13,051.002c ātmānam ācacakṣe ca cyavanāya mahātmane 13,051.003a arcayām āsa taṃ cāpi tasya rājñaḥ purohitaḥ 13,051.003c satyavrataṃ mahābhāgaṃ devakalpaṃ viśāṃ pate 13,051.004 nahuṣa uvāca 13,051.004a karavāṇi priyaṃ kiṃ te tan me vyākhyātum arhasi 13,051.004c sarvaṃ kartāsmi bhagavan yady api syāt suduṣkaram 13,051.005 cyavana uvāca 13,051.005a śrameṇa mahatā yuktāḥ kaivartā matsyajīvinaḥ 13,051.005c mama mūlyaṃ prayacchaibhyo matsyānāṃ vikrayaiḥ saha 13,051.006 nahuṣa uvāca 13,051.006a sahasraṃ dīyatāṃ mūlyaṃ niṣādebhyaḥ purohita 13,051.006c niṣkrayārthaṃ bhagavato yathāha bhṛgunandanaḥ 13,051.007 cyavana uvāca 13,051.007a sahasraṃ nāham arhāmi kiṃ vā tvaṃ manyase nṛpa 13,051.007c sadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyaṃ svabuddhyā niścayaṃ kuru 13,051.008 nahuṣa uvāca 13,051.008a sahasrāṇāṃ śataṃ kṣipraṃ niṣādebhyaḥ pradīyatām 13,051.008c syād etat tu bhaven mūlyaṃ kiṃ vānyan manyate bhavān 13,051.009 cyavana uvāca 13,051.009a nāhaṃ śatasahasreṇa nimeyaḥ pārthivarṣabha 13,051.009c dīyatāṃ sadṛśaṃ mūlyam amātyaiḥ saha cintaya 13,051.010 nahuṣa uvāca 13,051.010a koṭiḥ pradīyatāṃ mūlyaṃ niṣādebhyaḥ purohita 13,051.010c yad etad api naupamyam ato bhūyaḥ pradīyatām 13,051.011 cyavana uvāca 13,051.011a rājan nārhāmy ahaṃ koṭiṃ bhūyo vāpi mahādyute 13,051.011c sadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyaṃ brāhmaṇaiḥ saha cintaya 13,051.012 nahuṣa uvāca 13,051.012a ardharājyaṃ samagraṃ vā niṣādebhyaḥ pradīyatām 13,051.012c etan mūlyam ahaṃ manye kiṃ vānyan manyase dvija 13,051.012d*0317_01 dīyatāṃ te purohita 13,051.012d*0317_02 avilambitam ity evam ṛṣiḥ kaṣṭāt pramucyatām 13,051.013 cyavana uvāca 13,051.013a ardharājyaṃ samagraṃ vā nāham arhāmi pārthiva 13,051.013c sadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyam ṛṣibhiḥ saha cintyatām 13,051.014 bhīṣma uvāca 13,051.014a maharṣer vacanaṃ śrutvā nahuṣo duḥkhakarśitaḥ 13,051.014c sa cintayām āsa tadā sahāmātyapurohitaḥ 13,051.015a tatra tv anyo vanacaraḥ kaś cin mūlaphalāśanaḥ 13,051.015c nahuṣasya samīpastho gavijāto 'bhavan muniḥ 13,051.016a sa samābhāṣya rājānam abravīd dvijasattamaḥ 13,051.016c toṣayiṣyāmy ahaṃ vipraṃ yathā tuṣṭo bhaviṣyati 13,051.017a nāhaṃ mithyāvaco brūyāṃ svaireṣv api kuto 'nyathā 13,051.017c bhavato yad ahaṃ brūyāṃ tat kāryam aviśaṅkayā 13,051.018 nahuṣa uvāca 13,051.018a bravītu bhagavān mūlyaṃ maharṣeḥ sadṛśaṃ bhṛgoḥ 13,051.018c paritrāyasva mām asmād viṣayaṃ ca kulaṃ ca me 13,051.019a hanyād dhi bhagavān kruddhas trailokyam api kevalam 13,051.019c kiṃ punar māṃ tapohīnaṃ bāhuvīryaparāyaṇam 13,051.020a agādhe 'mbhasi magnasya sāmātyasya sahartvijaḥ 13,051.020c plavo bhava maharṣe tvaṃ kuru mūlyaviniścayam 13,051.021 bhīṣma uvāca 13,051.021a nahuṣasya vacaḥ śrutvā gavijātaḥ pratāpavān 13,051.021c uvāca harṣayan sarvān amātyān pārthivaṃ ca tam 13,051.021d*0318_00 gavijātaḥ 13,051.021d*0318_01 brāhmaṇānāṃ gavāṃ caiva kulam ekaṃ dvidhā kṛtam 13,051.021d*0318_02 ekatra mantrās tiṣṭhanti havir anyatra tiṣṭhati 13,051.022a anargheyā mahārāja dvijā varṇamahattamāḥ 13,051.022c gāvaś ca pṛthivīpāla gaur mūlyaṃ parikalpyatām 13,051.023a nahuṣas tu tataḥ śrutvā maharṣer vacanaṃ nṛpa 13,051.023c harṣeṇa mahatā yuktaḥ sahāmātyapurohitaḥ 13,051.024a abhigamya bhṛgoḥ putraṃ cyavanaṃ saṃśitavratam 13,051.024c idaṃ provāca nṛpate vācā saṃtarpayann iva 13,051.025a uttiṣṭhottiṣṭha viprarṣe gavā krīto 'si bhārgava 13,051.025c etan mūlyam ahaṃ manye tava dharmabhṛtāṃ vara 13,051.026 cyavana uvāca 13,051.026a uttiṣṭhāmy eṣa rājendra samyak krīto 'smi te 'nagha 13,051.026c gobhis tulyaṃ na paśyāmi dhanaṃ kiṃ cid ihācyuta 13,051.027a kīrtanaṃ śravaṇaṃ dānaṃ darśanaṃ cāpi pārthiva 13,051.027c gavāṃ praśasyate vīra sarvapāpaharaṃ śivam 13,051.028a gāvo lakṣmyāḥ sadā mūlaṃ goṣu pāpmā na vidyate 13,051.028c annam eva sadā gāvo devānāṃ paramaṃ haviḥ 13,051.029a svāhākāravaṣaṭkārau goṣu nityaṃ pratiṣṭhitau 13,051.029c gāvo yajñapraṇetryo vai tathā yajñasya tā mukham 13,051.030a amṛtaṃ hy akṣayaṃ divyaṃ kṣaranti ca vahanti ca 13,051.030c amṛtāyatanaṃ caitāḥ sarvalokanamaskṛtāḥ 13,051.031a tejasā vapuṣā caiva gāvo vahnisamā bhuvi 13,051.031c gāvo hi sumahat tejaḥ prāṇināṃ ca sukhapradāḥ 13,051.032a niviṣṭaṃ gokulaṃ yatra śvāsaṃ muñcati nirbhayam 13,051.032c virājayati taṃ deśaṃ pāpmānaṃ cāpakarṣati 13,051.033a gāvaḥ svargasya sopānaṃ gāvaḥ svarge 'pi pūjitāḥ 13,051.033c gāvaḥ kāmadughā devyo nānyat kiṃ cit paraṃ smṛtam 13,051.034a ity etad goṣu me proktaṃ māhātmyaṃ pārthivarṣabha 13,051.034c guṇaikadeśavacanaṃ śakyaṃ pārāyaṇaṃ na tu 13,051.035 niṣādā ūcuḥ 13,051.035a darśanaṃ kathanaṃ caiva sahāsmābhiḥ kṛtaṃ mune 13,051.035c satāṃ saptapadaṃ mitraṃ prasādaṃ naḥ kuru prabho 13,051.036a havīṃṣi sarvāṇi yathā hy upabhuṅkte hutāśanaḥ 13,051.036c evaṃ tvam api dharmātman puruṣāgniḥ pratāpavān 13,051.037a prasādayāmahe vidvan bhavantaṃ praṇatā vayam 13,051.037c anugrahārtham asmākam iyaṃ gauḥ pratigṛhyatām 13,051.037d*0319_01 atyantāpadi śaktānāṃ paritrāṇaṃ hi kurvatām 13,051.037d*0319_02 yā gatir viditā tv adya narake śaraṇaṃ bhavān 13,051.038 cyavana uvāca 13,051.038a kṛpaṇasya ca yac cakṣur muner āśīviṣasya ca 13,051.038c naraṃ samūlaṃ dahati kakṣam agnir iva jvalan 13,051.039a pratigṛhṇāmi vo dhenuṃ kaivartā muktakilbiṣāḥ 13,051.039c divaṃ gacchata vai kṣipraṃ matsyair jāloddhṛtaiḥ saha 13,051.040 bhīṣma uvāca 13,051.040a tatas tasya prasādāt te maharṣer bhāvitātmanaḥ 13,051.040c niṣādās tena vākyena saha matsyair divaṃ yayuḥ 13,051.041a tataḥ sa rājā nahuṣo vismitaḥ prekṣya dhīvarān 13,051.041c ārohamāṇāṃs tridivaṃ matsyāṃś ca bharatarṣabha 13,051.041d*0320_01 ārohaṇaṃ niṣādānāṃ matsyānāṃ caiva bhārata 13,051.042a tatas tau gavijaś caiva cyavanaś ca bhṛgūdvahaḥ 13,051.042c varābhyām anurūpābhyāṃ chandayām āsatur nṛpam 13,051.043a tato rājā mahāvīryo nahuṣaḥ pṛthivīpatiḥ 13,051.043c param ity abravīt prītas tadā bharatasattama 13,051.044a tato jagrāha dharme sa sthitim indranibho nṛpaḥ 13,051.044c tatheti coditaḥ prītas tāv ṛṣī pratyapūjayat 13,051.045a samāptadīkṣaś cyavanas tato 'gacchat svam āśramam 13,051.045c gavijaś ca mahātejāḥ svam āśramapadaṃ yayau 13,051.046a niṣādāś ca divaṃ jagmus te ca matsyā janādhipa 13,051.046c nahuṣo 'pi varaṃ labdhvā praviveśa puraṃ svakam 13,051.047a etat te kathitaṃ tāta yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 13,051.047c darśane yādṛśaḥ snehaḥ saṃvāse ca yudhiṣṭhira 13,051.048a mahābhāgyaṃ gavāṃ caiva tathā dharmaviniścayam 13,051.048c kiṃ bhūyaḥ kathyatāṃ vīra kiṃ te hṛdi vivakṣitam 13,051.048d*0321_01 tvayāpi gauḥ pradātavyā sālaṃkārā bhaven nṛpa 13,052.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,052.001a saṃśayo me mahāprājña sumahān sāgaropamaḥ 13,052.001c tan me śṛṇu mahābāho śrutvā cākhyātum arhasi 13,052.002a kautūhalaṃ me sumahaj jāmadagnyaṃ prati prabho 13,052.002c rāmaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ tan me vyākhyātum arhasi 13,052.002d*0322_01 brāhme bale supūrṇānām eteṣāṃ cyavanādinām 13,052.003a katham eṣa samutpanno rāmaḥ satyaparākramaḥ 13,052.003c kathaṃ brahmarṣivaṃśe ca kṣatradharmā vyajāyata 13,052.004a tad asya saṃbhavaṃ rājan nikhilenānukīrtaya 13,052.004c kauśikāc ca kathaṃ vaṃśāt kṣatrād vai brāhmaṇo 'bhavat 13,052.005a aho prabhāvaḥ sumahān āsīd vai sumahātmanoḥ 13,052.005c rāmasya ca naravyāghra viśvāmitrasya caiva ha 13,052.006a kathaṃ putrān atikramya teṣāṃ naptṛṣv athābhavat 13,052.006c eṣa doṣaḥ sutān hitvā tan me vyākhyātum arhasi 13,052.007 bhīṣma uvāca 13,052.007a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,052.007c cyavanasya ca saṃvādaṃ kuśikasya ca bhārata 13,052.008a etaṃ doṣaṃ purā dṛṣṭvā bhārgavaś cyavanas tadā 13,052.008c āgāminaṃ mahābuddhiḥ svavaṃśe munipuṃgavaḥ 13,052.009a saṃcintya manasā sarvaṃ guṇadoṣabalābalam 13,052.009c dagdhukāmaḥ kulaṃ sarvaṃ kuśikānāṃ tapodhanaḥ 13,052.010a cyavanas tam anuprāpya kuśikaṃ vākyam abravīt 13,052.010c vastum icchā samutpannā tvayā saha mamānagha 13,052.011 kuśika uvāca 13,052.011a bhagavan sahadharmo 'yaṃ paṇḍitair iha dhāryate 13,052.011c pradānakāle kanyānām ucyate ca sadā budhaiḥ 13,052.012a yat tu tāvad atikrāntaṃ dharmadvāraṃ tapodhana 13,052.012c tat kāryaṃ prakariṣyāmi tad anujñātum arhasi 13,052.013 bhīṣma uvāca 13,052.013a athāsanam upādāya cyavanasya mahāmuneḥ 13,052.013c kuśiko bhāryayā sārdham ājagāma yato muniḥ 13,052.014a pragṛhya rājā bhṛṅgāraṃ pādyam asmai nyavedayat 13,052.014c kārayām āsa sarvāś ca kriyās tasya mahātmanaḥ 13,052.015a tataḥ sa rājā cyavanaṃ madhuparkaṃ yathāvidhi 13,052.015c pratyagrāhayad avyagro mahātmā niyatavrataḥ 13,052.016a satkṛtya sa tathā vipram idaṃ vacanam abravīt 13,052.016c bhagavan paravantau svo brūhi kiṃ karavāvahe 13,052.017a yadi rājyaṃ yadi dhanaṃ yadi gāḥ saṃśitavrata 13,052.017c yajñadānāni ca tathā brūhi sarvaṃ dadāmi te 13,052.018a idaṃ gṛham idaṃ rājyam idaṃ dharmāsanaṃ ca te 13,052.018c rājā tvam asi śādhy urvīṃ bhṛtyo 'haṃ paravāṃs tvayi 13,052.019a evam ukte tato vākye cyavano bhārgavas tadā 13,052.019c kuśikaṃ pratyuvācedaṃ mudā paramayā yutaḥ 13,052.020a na rājyaṃ kāmaye rājan na dhanaṃ na ca yoṣitaḥ 13,052.020c na ca gā na ca te deśān na yajñāñ śrūyatām idam 13,052.021a niyamaṃ kaṃ cid ārapsye yuvayor yadi rocate 13,052.021c paricaryo 'smi yat tābhyāṃ yuvābhyām aviśaṅkayā 13,052.022a evam ukte tadā tena daṃpatī tau jaharṣatuḥ 13,052.022c pratyabrūtāṃ ca tam ṛṣim evam astv iti bhārata 13,052.023a atha taṃ kuśiko hṛṣṭaḥ prāveśayad anuttamam 13,052.023c gṛhoddeśaṃ tatas tatra darśanīyam adarśayat 13,052.024a iyaṃ śayyā bhagavato yathākāmam ihoṣyatām 13,052.024c prayatiṣyāvahe prītim āhartuṃ te tapodhana 13,052.025a atha sūryo 'ticakrāma teṣāṃ saṃvadatāṃ tathā 13,052.025c atharṣiś codayām āsa pānam annaṃ tathaiva ca 13,052.026a tam apṛcchat tato rājā kuśikaḥ praṇatas tadā 13,052.026c kim annajātam iṣṭaṃ te kim upasthāpayāmy aham 13,052.027a tataḥ sa parayā prītyā pratyuvāca janādhipam 13,052.027c aupapattikam āhāraṃ prayacchasveti bhārata 13,052.028a tad vacaḥ pūjayitvā tu tathety āha sa pārthivaḥ 13,052.028c yathopapannaṃ cāhāraṃ tasmai prādāj janādhipaḥ 13,052.029a tataḥ sa bhagavān bhuktvā daṃpatī prāha dharmavit 13,052.029c svaptum icchāmy ahaṃ nidrā bādhate mām iti prabho 13,052.030a tataḥ śayyāgṛhaṃ prāpya bhagavān ṛṣisattamaḥ 13,052.030c saṃviveśa narendras tu sapatnīkaḥ sthito 'bhavat 13,052.031a na prabodhyo 'smi saṃsupta ity uvācātha bhārgavaḥ 13,052.031c saṃvāhitavyau pādau me jāgartavyaṃ ca vāṃ niśi 13,052.032a aviśaṅkaś ca kuśikas tathety āha sa dharmavit 13,052.032c na prabodhayatāṃ taṃ ca tau tadā rajanīkṣaye 13,052.033a yathādeśaṃ maharṣes tu śuśrūṣāparamau tadā 13,052.033c babhūvatur mahārāja prayatāv atha daṃpatī 13,052.034a tataḥ sa bhagavān vipraḥ samādiśya narādhipam 13,052.034c suṣvāpaikena pārśvena divasān ekaviṃśatim 13,052.034d*0323_01 dvāviṃśena samutthāya niścakrāma tapodhanaḥ 13,052.035a sa tu rājā nirāhāraḥ sabhāryaḥ kurunandana 13,052.035c paryupāsata taṃ hṛṣṭaś cyavanārādhane rataḥ 13,052.036a bhārgavas tu samuttasthau svayam eva tapodhanaḥ 13,052.036c akiṃcid uktvā tu gṛhān niścakrāma mahātapāḥ 13,052.037a tam anvagacchatāṃ tau tu kṣudhitau śramakarśitau 13,052.037c bhāryāpatī muniśreṣṭho na ca tāv avalokayat 13,052.038a tayos tu prekṣator eva bhārgavāṇāṃ kulodvahaḥ 13,052.038c antarhito 'bhūd rājendra tato rājāpatat kṣitau 13,052.039a sa muhūrtaṃ samāśvasya saha devyā mahādyutiḥ 13,052.039c punar anveṣaṇe yatnam akarot paramaṃ tadā 13,053.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,053.001a tasminn antarhite vipre rājā kim akarot tadā 13,053.001c bhāryā cāsya mahābhāgā tan me brūhi pitāmaha 13,053.002 bhīṣma uvāca 13,053.002a adṛṣṭvā sa mahīpālas tam ṛṣiṃ saha bhāryayā 13,053.002c pariśrānto nivavṛte vrīḍito naṣṭacetanaḥ 13,053.003a sa praviśya purīṃ dīno nābhyabhāṣata kiṃ cana 13,053.003c tad eva cintayām āsa cyavanasya viceṣṭitam 13,053.004a atha śūnyena manasā praviveśa gṛhaṃ nṛpaḥ 13,053.004c dadarśa śayane tasmiñ śayānaṃ bhṛgunandanam 13,053.005a vismitau tau tu dṛṣṭvā taṃ tad āścaryaṃ vicintya ca 13,053.005c darśanāt tasya ca muner viśrāntau saṃbabhūvatuḥ 13,053.006a yathāsthānaṃ tu tau sthitvā bhūyas taṃ saṃvavāhatuḥ 13,053.006c athāpareṇa pārśvena suṣvāpa sa mahāmuniḥ 13,053.007a tenaiva ca sa kālena pratyabudhyata vīryavān 13,053.007c na ca tau cakratuḥ kiṃ cid vikāraṃ bhayaśaṅkitau 13,053.008a pratibuddhas tu sa munis tau provāca viśāṃ pate 13,053.008c tailābhyaṅgo dīyatāṃ me snāsye 'ham iti bhārata 13,053.008d*0324_01 athāha bhagavāṃs tau tu pratibuddho viśāṃ pate 13,053.008d*0324_02 tailābhyaṅgaṃ prayacchetāṃ snātum icchāmi pārthiva 13,053.009a tatheti tau pratiśrutya kṣudhitau śramakarśitau 13,053.009c śatapākena tailena mahārheṇopatasthatuḥ 13,053.010a tataḥ sukhāsīnam ṛṣiṃ vāgyatau saṃvavāhatuḥ 13,053.010c na ca paryāptam ity āha bhārgavaḥ sumahātapāḥ 13,053.011a yadā tau nirvikārau tu lakṣayām āsa bhārgavaḥ 13,053.011c tata utthāya sahasā snānaśālāṃ viveśa ha 13,053.011e kḷptam eva tu tatrāsīt snānīyaṃ pārthivocitam 13,053.012a asatkṛtya tu tat sarvaṃ tatraivāntaradhīyata 13,053.012c sa muniḥ punar evātha nṛpateḥ paśyatas tadā 13,053.012e nāsūyāṃ cakratus tau ca daṃpatī bharatarṣabha 13,053.013a atha snātaḥ sa bhagavān siṃhāsanagataḥ prabhuḥ 13,053.013c darśayām āsa kuśikaṃ sabhāryaṃ bhṛgunandanaḥ 13,053.014a saṃhṛṣṭavadano rājā sabhāryaḥ kuśiko munim 13,053.014c siddham annam iti prahvo nirvikāro nyavedayat 13,053.015a ānīyatām iti munis taṃ covāca narādhipam 13,053.015c rājā ca samupājahre tadannaṃ saha bhāryayā 13,053.016a māṃsaprakārān vividhāñ śākāni vividhāni ca 13,053.016c vesavāravikārāṃś ca pānakāni laghūni ca 13,053.017a rasālāpūpakāṃś citrān modakān atha ṣāḍavān 13,053.017c rasān nānāprakārāṃś ca vanyaṃ ca munibhojanam 13,053.018a phalāni ca vicitrāṇi tathā bhojyāni bhūriśaḥ 13,053.018c badareṅgudakāśmaryabhallātakavaṭāni ca 13,053.019a gṛhasthānāṃ ca yad bhojyaṃ yac cāpi vanavāsinām 13,053.019c sarvam āhārayām āsa rājā śāpabhayān muneḥ 13,053.020a atha sarvam upanyastam agrataś cyavanasya tat 13,053.020c tataḥ sarvaṃ samānīya tac ca śayyāsanaṃ muniḥ 13,053.021a vastraiḥ śubhair avacchādya bhojanopaskaraiḥ saha 13,053.021c sarvam ādīpayām āsa cyavano bhṛgunandanaḥ 13,053.022a na ca tau cakratuḥ kopaṃ daṃpatī sumahāvratau 13,053.022c tayoḥ saṃprekṣator eva punar antarhito 'bhavat 13,053.023a tatraiva ca sa rājarṣis tasthau tāṃ rajanīṃ tadā 13,053.023c sabhāryo vāgyataḥ śrīmān na ca taṃ kopa āviśat 13,053.024a nityaṃ saṃskṛtam annaṃ tu vividhaṃ rājaveśmani 13,053.024c śayanāni ca mukhyāni pariṣekāś ca puṣkalāḥ 13,053.025a vastraṃ ca vividhākāram abhavat samupārjitam 13,053.025c na śaśāka tato draṣṭum antaraṃ cyavanas tadā 13,053.026a punar eva ca viprarṣiḥ provāca kuśikaṃ nṛpam 13,053.026c sabhāryo māṃ rathenāśu vaha yatra bravīmy aham 13,053.027a tatheti ca prāha nṛpo nirviśaṅkas tapodhanam 13,053.027c krīḍāratho 'stu bhagavann uta sāṃgrāmiko rathaḥ 13,053.028a ity uktaḥ sa munis tena rājñā hṛṣṭena tad vacaḥ 13,053.028c cyavanaḥ pratyuvācedaṃ hṛṣṭaḥ parapuraṃjayam 13,053.029a sajjīkuru rathaṃ kṣipraṃ yas te sāṃgrāmiko mataḥ 13,053.029c sāyudhaḥ sapatākaś ca saśaktiḥ kaṇayaṣṭimān 13,053.030a kiṅkiṇīśatanirghoṣo yuktas tomarakalpanaiḥ 13,053.030c gadākhaḍganibaddhaś ca parameṣuśatānvitaḥ 13,053.031a tataḥ sa taṃ tathety uktvā kalpayitvā mahāratham 13,053.031c bhāryāṃ vāme dhuri tadā cātmānaṃ dakṣiṇe tathā 13,053.032a tridaṃṣṭraṃ vajrasūcyagraṃ pratodaṃ tatra cādadhat 13,053.032c sarvam etat tato dattvā nṛpo vākyam athābravīt 13,053.033a bhagavan kva ratho yātu bravītu bhṛgunandanaḥ 13,053.033c yatra vakṣyasi viprarṣe tatra yāsyati te rathaḥ 13,053.034a evam uktas tu bhagavān pratyuvācātha taṃ nṛpam 13,053.034c itaḥprabhṛti yātavyaṃ padakaṃ padakaṃ śanaiḥ 13,053.035a śramo mama yathā na syāt tathā me chandacāriṇau 13,053.035c sukhaṃ caivāsmi voḍhavyo janaḥ sarvaś ca paśyatu 13,053.036a notsāryaḥ pathikaḥ kaś cit tebhyo dāsyāmy ahaṃ vasu 13,053.036c brāhmaṇebhyaś ca ye kāmān arthayiṣyanti māṃ pathi 13,053.037a sarvaṃ dāsyāmy aśeṣeṇa dhanaṃ ratnāni caiva hi 13,053.037c kriyatāṃ nikhilenaitan mā vicāraya pārthiva 13,053.038a tasya tad vacanaṃ śrutvā rājā bhṛtyān athābravīt 13,053.038c yad yad brūyān munis tat tat sarvaṃ deyam aśaṅkitaiḥ 13,053.039a tato ratnāny anekāni striyo yugyam ajāvikam 13,053.039c kṛtākṛtaṃ ca kanakaṃ gajendrāś cācalopamāḥ 13,053.040a anvagacchanta tam ṛṣiṃ rājāmātyāś ca sarvaśaḥ 13,053.040c hāhābhūtaṃ ca tat sarvam āsīn nagaram ārtimat 13,053.041a tau tīkṣṇāgreṇa sahasā pratodena pracoditau 13,053.041c pṛṣṭhe viddhau kaṭe caiva nirvikārau tam ūhatuḥ 13,053.042a vepamānau virāhārau pañcāśad rātrakarśitau 13,053.042c kathaṃ cid ūhatur vīrau daṃpatī taṃ rathottamam 13,053.043a bahuśo bhṛśaviddhau tau kṣaramāṇau kṣatodbhavam 13,053.043c dadṛśāte mahārāja puṣpitāv iva kiṃśukau 13,053.044a tau dṛṣṭvā pauravargas tu bhṛśaṃ śokaparāyaṇaḥ 13,053.044c abhiśāpabhayāt trasto na ca kiṃ cid uvāca ha 13,053.045a dvandvaśaś cābruvan sarve paśyadhvaṃ tapaso balam 13,053.045c kruddhā api muniśreṣṭhaṃ vīkṣituṃ naiva śaknumaḥ 13,053.045d*0325_01 brāhmaṇā eva jāyeran nānyo varṇaḥ kathaṃ cana 13,053.045d*0325_02 īdṛśaṃ ratham āruhya ko 'nyo jīvitum utsahet 13,053.046a aho bhagavato vīryaṃ maharṣer bhāvitātmanaḥ 13,053.046c rājñaś cāpi sabhāryasya dhairyaṃ paśyata yādṛśam 13,053.047a śrāntāv api hi kṛcchreṇa ratham etaṃ samūhatuḥ 13,053.047c na caitayor vikāraṃ vai dadarśa bhṛgunandanaḥ 13,053.048 bhīṣma uvāca 13,053.048a tataḥ sa nirvikārau tau dṛṣṭvā bhṛgukulodvahaḥ 13,053.048c vasu viśrāṇayām āsa yathā vaiśravaṇas tathā 13,053.049a tatrāpi rājā prītātmā yathājñaptam athākarot 13,053.049c tato 'sya bhagavān prīto babhūva munisattamaḥ 13,053.050a avatīrya rathaśreṣṭhād daṃpatī tau mumoca ha 13,053.050c vimocya caitau vidhivat tato vākyam uvāca ha 13,053.051a snigdhagambhīrayā vācā bhārgavaḥ suprasannayā 13,053.051c dadāni vāṃ varaṃ śreṣṭhaṃ tad brūtām iti bhārata 13,053.052a sukumārau ca tau vidvān karābhyāṃ munisattamaḥ 13,053.052c pasparśāmṛtakalpābhyāṃ snehād bharatasattama 13,053.053a athābravīn nṛpo vākyaṃ śramo nāsty āvayor iha 13,053.053c viśrāntau svaḥ prabhāvāt te dhyānenaiveti bhārgava 13,053.054a atha tau bhagavān prāha prahṛṣṭaś cyavanas tadā 13,053.054c na vṛthā vyāhṛtaṃ pūrvaṃ yan mayā tad bhaviṣyati 13,053.055a ramaṇīyaḥ samuddeśo gaṅgātīram idaṃ śubham 13,053.055c kaṃ cit kālaṃ vrataparo nivatsyāmīha pārthiva 13,053.056a gamyatāṃ svapuraṃ putra viśrāntaḥ punar eṣyasi 13,053.056c ihasthaṃ māṃ sabhāryas tvaṃ draṣṭāsi śvo narādhipa 13,053.057a na ca manyus tvayā kāryaḥ śreyas te samupasthitam 13,053.057c yat kāṅkṣitaṃ hṛdisthaṃ te tat sarvaṃ saṃbhaviṣyati 13,053.058a ity evam uktaḥ kuśikaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā 13,053.058c provāca muniśārdūlam idaṃ vacanam arthavat 13,053.059a na me manyur mahābhāga pūto 'smi bhagavaṃs tvayā 13,053.059c saṃvṛttau yauvanasthau svo vapuṣmantau balānvitau 13,053.060a pratodena vraṇā ye me sabhāryasya kṛtās tvayā 13,053.060c tān na paśyāmi gātreṣu svastho 'smi saha bhāryayā 13,053.061a imāṃ ca devīṃ paśyāmi mune divyāpsaropamām 13,053.061c śriyā paramayā yuktāṃ yathādṛṣṭāṃ mayā purā 13,053.062a tava prasādāt saṃvṛttam idaṃ sarvaṃ mahāmune 13,053.062c naitac citraṃ tu bhagavaṃs tvayi satyaparākrama 13,053.063a ity uktaḥ pratyuvācedaṃ cyavanaḥ kuśikaṃ tadā 13,053.063c āgacchethāḥ sabhāryaś ca tvam iheti narādhipa 13,053.064a ity uktaḥ samanujñāto rājarṣir abhivādya tam 13,053.064c prayayau vapuṣā yukto nagaraṃ devarājavat 13,053.065a tata enam upājagmur amātyāḥ sapurohitāḥ 13,053.065c balasthā gaṇikāyuktāḥ sarvāḥ prakṛtayas tathā 13,053.066a tair vṛtaḥ kuśiko rājā śriyā paramayā jvalan 13,053.066c praviveśa puraṃ hṛṣṭaḥ pūjyamāno 'tha bandibhiḥ 13,053.067a tataḥ praviśya nagaraṃ kṛtvā sarvāhṇikakriyāḥ 13,053.067c bhuktvā sabhāryo rajanīm uvāsa sa mahīpatiḥ 13,053.068a tatas tu tau navam abhivīkṣya yauvanaṃ; parasparaṃ vigatajarāv ivāmarau 13,053.068c nanandatuḥ śayanagatau vapurdharau; śriyā yutau dvijavaradattayā tayā 13,053.069a sa cāpy ṛṣir bhṛgukulakīrtivardhanas; tapodhano vanam abhirāmam ṛddhimat 13,053.069c manīṣayā bahuvidharatnabhūṣitaṃ; sasarja yan nāsti śatakrator api 13,054.001 bhīṣma uvāca 13,054.001a tataḥ sa rājā rātryante pratibuddho mahāmanāḥ 13,054.001c kṛtapūrvāhṇikaḥ prāyāt sabhāryas tad vanaṃ prati 13,054.002a tato dadarśa nṛpatiḥ prāsādaṃ sarvakāñcanam 13,054.002c maṇistambhasahasrāḍhyaṃ gandharvanagaropamam 13,054.002e tatra divyān abhiprāyān dadarśa kuśikas tadā 13,054.003a parvatān ramyasānūṃś ca nalinīś ca sapaṅkajāḥ 13,054.003c citraśālāś ca vividhās toraṇāni ca bhārata 13,054.003e śādvalopacitāṃ bhūmiṃ tathā kāñcanakuṭṭimām 13,054.004a sahakārān praphullāṃś ca ketakoddālakān dhavān 13,054.004c aśokān mucukundāṃś ca phullāṃś caivātimuktakān 13,054.005a campakāṃs tilakān bhavyān panasān vañjulān api 13,054.005c puṣpitān karṇikārāṃś ca tatra tatra dadarśa ha 13,054.006a śyāmāṃ vāraṇapuṣpīṃ ca tathāṣṭāpadikāṃ latām 13,054.006c tatra tatra parikḷptā dadarśa sa mahīpatiḥ 13,054.007a vṛkṣān padmotpaladharān sarvartukusumāṃs tathā 13,054.007c vimānacchandakāṃś cāpi prāsādān padmasaṃnibhān 13,054.008a śītalāni ca toyāni kva cid uṣṇāni bhārata 13,054.008c āsanāni vicitrāṇi śayanapravarāṇi ca 13,054.009a paryaṅkān sarvasauvarṇān parārdhyāstaraṇāstṛtān 13,054.009c bhakṣyabhojyam anantaṃ ca tatra tatropakalpitam 13,054.010a vāṇīvādāñ chukāṃś cāpi śārikābhṛṅgarājakān 13,054.010c kokilāñ chatapatrāṃś ca koyaṣṭimakakukkuṭān 13,054.011a mayūrān kukkuṭāṃś cāpi putrakāñ jīvajīvakān 13,054.011c cakorān vānarān haṃsān sārasāṃś cakrasāhvayān 13,054.012a samantataḥ praṇaditān dadarśa sumanoharān 13,054.012c kva cid apsarasāṃ saṃghān gandharvāṇāṃ ca pārthiva 13,054.013a kāntābhir aparāṃs tatra pariṣvaktān dadarśa ha 13,054.013c na dadarśa ca tān bhūyo dadarśa ca punar nṛpaḥ 13,054.014a gītadhvaniṃ sumadhuraṃ tathaivādhyayanadhvanim 13,054.014c haṃsān sumadhurāṃś cāpi tatra śuśrāva pārthivaḥ 13,054.015a taṃ dṛṣṭvātyadbhutaṃ rājā manasācintayat tadā 13,054.015c svapno 'yaṃ cittavibhraṃśa utāho satyam eva tu 13,054.016a aho saha śarīreṇa prāpto 'smi paramāṃ gatim 13,054.016c uttarān vā kurūn puṇyān atha vāpy amarāvatīm 13,054.017a kiṃ tv idaṃ mahad āścaryaṃ saṃpaśyāmīty acintayat 13,054.017c evaṃ saṃcintayann eva dadarśa munipuṃgavam 13,054.018a tasmin vimāne sauvarṇe maṇistambhasamākule 13,054.018c mahārhe śayane divye śayānaṃ bhṛgunandanam 13,054.019a tam abhyayāt praharṣeṇa narendraḥ saha bhāryayā 13,054.019c antarhitas tato bhūyaś cyavanaḥ śayanaṃ ca tat 13,054.020a tato 'nyasmin vanoddeśe punar eva dadarśa tam 13,054.020c kauśyāṃ bṛsyāṃ samāsīnaṃ japamānaṃ mahāvratam 13,054.020e evaṃ yogabalād vipro mohayām āsa pārthivam 13,054.021a kṣaṇena tad vanaṃ caiva te caivāpsarasāṃ gaṇāḥ 13,054.021c gandharvāḥ pādapāś caiva sarvam antaradhīyata 13,054.022a niḥśabdam abhavac cāpi gaṅgākūlaṃ punar nṛpa 13,054.022c kuśavalmīkabhūyiṣṭhaṃ babhūva ca yathā purā 13,054.023a tataḥ sa rājā kuśikaḥ sabhāryas tena karmaṇā 13,054.023c vismayaṃ paramaṃ prāptas tad dṛṣṭvā mahad adbhutam 13,054.024a tataḥ provāca kuśiko bhāryāṃ harṣasamanvitaḥ 13,054.024c paśya bhadre yathā bhāvāś citrā dṛṣṭāḥ sudurlabhāḥ 13,054.025a prasādād bhṛgumukhyasya kim anyatra tapobalāt 13,054.025c tapasā tad avāpyaṃ hi yan na śakyaṃ manorathaiḥ 13,054.026a trailokyarājyād api hi tapa eva viśiṣyate 13,054.026c tapasā hi sutaptena krīḍaty eṣa tapodhanaḥ 13,054.027a aho prabhāvo brahmarṣeś cyavanasya mahātmanaḥ 13,054.027c icchann eṣa tapovīryād anyāṃl lokān sṛjed api 13,054.028a brāhmaṇā eva jāyeran puṇyavāgbuddhikarmaṇaḥ 13,054.028c utsahed iha kartuṃ hi ko 'nyo vai cyavanād ṛte 13,054.028d*0326_01 brāhmaṇyaṃ durlabhaṃ loke tal labdhvā durlabhaṃ tapaḥ 13,054.028d*0326_02 siddhis tatrāpi duṣprāpā siddher api parā gatiḥ 13,054.029a brāhmaṇyaṃ durlabhaṃ loke rājyaṃ hi sulabhaṃ naraiḥ 13,054.029c brāhmaṇyasya prabhāvād dhi rathe yuktau svadhuryavat 13,054.030a ity evaṃ cintayānaḥ sa viditaś cyavanasya vai 13,054.030c saṃprekṣyovāca sa nṛpaṃ kṣipram āgamyatām iti 13,054.031a ity uktaḥ sahabhāryas tam abhyagacchan mahāmunim 13,054.031c śirasā vandanīyaṃ tam avandata sa pārthivaḥ 13,054.032a tasyāśiṣaḥ prayujyātha sa munis taṃ narādhipam 13,054.032c niṣīdety abravīd dhīmān sāntvayan puruṣarṣabha 13,054.033a tataḥ prakṛtim āpanno bhārgavo nṛpate nṛpam 13,054.033c uvāca ślakṣṇayā vācā tarpayann iva bhārata 13,054.034a rājan samyag jitānīha pañca pañcasu yat tvayā 13,054.034c manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi kṛcchrān mukto 'si tena vai 13,054.035a samyag ārādhitaḥ putra tvayāhaṃ vadatāṃ vara 13,054.035c na hi te vṛjinaṃ kiṃ cit susūkṣmam api vidyate 13,054.036a anujānīhi māṃ rājan gamiṣyāmi yathāgatam 13,054.036c prīto 'smi tava rājendra varaś ca pratigṛhyatām 13,054.037 kuśika uvāca 13,054.037a agnimadhyagatenedaṃ bhagavan saṃnidhau mayā 13,054.037c vartitaṃ bhṛguśārdūla yan na dagdho 'smi tad bahu 13,054.038a eṣa eva varo mukhyaḥ prāpto me bhṛgunandana 13,054.038c yat prīto 'si samācārāt kulaṃ pūtaṃ mamānagha 13,054.039a eṣa me 'nugraho vipra jīvite ca prayojanam 13,054.039c etad rājyaphalaṃ caiva tapaś caitat paraṃ mama 13,054.040a yadi tu prītimān vipra mayi tvaṃ bhṛgunandana 13,054.040c asti me saṃśayaḥ kaś cit tan me vyākhyātum arhasi 13,055.001 cyavana uvāca 13,055.001a varaś ca gṛhyatāṃ matto yaś ca te saṃśayo hṛdi 13,055.001c taṃ ca brūhi naraśreṣṭha sarvaṃ saṃpādayāmi te 13,055.002 kuśika uvāca 13,055.002a yadi prīto 'si bhagavaṃs tato me vada bhārgava 13,055.002c kāraṇaṃ śrotum icchāmi madgṛhe vāsakāritam 13,055.003a śayanaṃ caikapārśvena divasān ekaviṃśatim 13,055.003c akiṃcid uktvā gamanaṃ bahiś ca munipuṃgava 13,055.004a antardhānam akasmāc ca punar eva ca darśanam 13,055.004c punaś ca śayanaṃ vipra divasān ekaviṃśatim 13,055.005a tailābhyaktasya gamanaṃ bhojanaṃ ca gṛhe mama 13,055.005c samupānīya vividhaṃ yad dagdhaṃ jātavedasā 13,055.005e niryāṇaṃ ca rathenāśu sahasā yat kṛtaṃ tvayā 13,055.006a dhanānāṃ ca visargasya vanasyāpi ca darśanam 13,055.006c prāsādānāṃ bahūnāṃ ca kāñcanānāṃ mahāmune 13,055.007a maṇividrumapādānāṃ paryaṅkānāṃ ca darśanam 13,055.007c punaś cādarśanaṃ tasya śrotum icchāmi kāraṇam 13,055.008a atīva hy atra muhyāmi cintayāno divāniśam 13,055.008c na caivātrādhigacchāmi sarvasyāsya viniścayam 13,055.008e etad icchāmi kārtsnyena satyaṃ śrotuṃ tapodhana 13,055.009 cyavana uvāca 13,055.009a śṛṇu sarvam aśeṣeṇa yad idaṃ yena hetunā 13,055.009c na hi śakyam anākhyātum evaṃ pṛṣṭena pārthiva 13,055.010a pitāmahasya vadataḥ purā devasamāgame 13,055.010c śrutavān asmi yad rājaṃs tan me nigadataḥ śṛṇu 13,055.011a brahmakṣatravirodhena bhavitā kulasaṃkaraḥ 13,055.011c pautras te bhavitā rājaṃs tejovīryasamanvitaḥ 13,055.012a tataḥ svakularakṣārtham ahaṃ tvā samupāgamam 13,055.012c cikīrṣan kuśikocchedaṃ saṃdidhakṣuḥ kulaṃ tava 13,055.013a tato 'ham āgamya purā tvām avocaṃ mahīpate 13,055.013c niyamaṃ kaṃ cid ārapsye śuśrūṣā kriyatām iti 13,055.014a na ca te duṣkṛtaṃ kiṃ cid aham āsādayaṃ gṛhe 13,055.014c tena jīvasi rājarṣe na bhavethās tato 'nyathā 13,055.015a etāṃ buddhiṃ samāsthāya divasān ekaviṃśatim 13,055.015c supto 'smi yadi māṃ kaś cid bodhayed iti pārthiva 13,055.016a yadā tvayā sabhāryeṇa saṃsupto na prabodhitaḥ 13,055.016c ahaṃ tadaiva te prīto manasā rājasattama 13,055.017a utthāya cāsmi niṣkrānto yadi māṃ tvaṃ mahīpate 13,055.017c pṛccheḥ kva yāsyasīty evaṃ śapeyaṃ tvām iti prabho 13,055.018a antarhitaś cāsmi punaḥ punar eva ca te gṛhe 13,055.018c yogam āsthāya saṃviṣṭo divasān ekaviṃśatim 13,055.019a kṣudhito mām asūyethāḥ śramād veti narādhipa 13,055.019c etāṃ buddhiṃ samāsthāya karśitau vāṃ mayā kṣudhā 13,055.020a na ca te 'bhūt susūkṣmo 'pi manyur manasi pārthiva 13,055.020c sabhāryasya naraśreṣṭha tena te prītimān aham 13,055.021a bhojanaṃ ca samānāyya yat tad ādīpitaṃ mayā 13,055.021c krudhyethā yadi mātsaryād iti tan marṣitaṃ ca te 13,055.021d*0327_01 rathena vāhitaś cāpi śramāt krodhodbhavāya te 13,055.022a tato 'haṃ ratham āruhya tvām avocaṃ narādhipa 13,055.022c sabhāryo māṃ vahasveti tac ca tvaṃ kṛtavāṃs tathā 13,055.023a aviśaṅko narapate prīto 'haṃ cāpi tena te 13,055.023c dhanotsarge 'pi ca kṛte na tvāṃ krodhaḥ pradharṣayat 13,055.024a tataḥ prītena te rājan punar etat kṛtaṃ tava 13,055.024c sabhāryasya vanaṃ bhūyas tad viddhi manujādhipa 13,055.025a prītyarthaṃ tava caitan me svargasaṃdarśanaṃ kṛtam 13,055.025c yat te vane 'smin nṛpate dṛṣṭaṃ divyaṃ nidarśanam 13,055.026a svargoddeśas tvayā rājan saśarīreṇa pārthiva 13,055.026c muhūrtam anubhūto 'sau sabhāryeṇa nṛpottama 13,055.027a nidarśanārthaṃ tapaso dharmasya ca narādhipa 13,055.027c tatra yāsīt spṛhā rājaṃs tac cāpi viditaṃ mama 13,055.028a brāhmaṇyaṃ kāṅkṣase hi tvaṃ tapaś ca pṛthivīpate 13,055.028c avamanya narendratvaṃ devendratvaṃ ca pārthiva 13,055.029a evam etad yathāttha tvaṃ brāhmaṇyaṃ tāta durlabham 13,055.029c brāhmaṇye sati carṣitvam ṛṣitve ca tapasvitā 13,055.030a bhaviṣyaty eṣa te kāmaḥ kuśikāt kauśiko dvijaḥ 13,055.030c tṛtīyaṃ puruṣaṃ prāpya brāhmaṇatvaṃ gamiṣyati 13,055.031a vaṃśas te pārthivaśreṣṭha bhṛgūṇām eva tejasā 13,055.031c pautras te bhavitā vipra tapasvī pāvakadyutiḥ 13,055.032a yaḥ sa devamanuṣyāṇāṃ bhayam utpādayiṣyati 13,055.032b*0328_01 jamadagnau mahābhāga tapasā bhāvitātmani 13,055.032b*0328_02 sa cāpi bhṛguśārdūlas taṃ vedaṃ dhārayiṣyati 13,055.032c trayāṇāṃ caiva lokānāṃ satyam etad bravīmi te 13,055.033a varaṃ gṛhāṇa rājarṣe yas te manasi vartate 13,055.033c tīrthayātrāṃ gamiṣyāmi purā kālo 'tivartate 13,055.034 kuśika uvāca 13,055.034a eṣa eva varo me 'dya yat tvaṃ prīto mahāmune 13,055.034c bhavatv etad yathāttha tvaṃ tapaḥ pautre mamānagha 13,055.034e brāhmaṇyaṃ me kulasyāstu bhagavann eṣa me varaḥ 13,055.035a punaś cākhyātum icchāmi bhagavan vistareṇa vai 13,055.035c katham eṣyati vipratvaṃ kulaṃ me bhṛgunandana 13,055.035e kaś cāsau bhavitā bandhur mama kaś cāpi saṃmataḥ 13,056.001 cyavana uvāca 13,056.001a avaśyaṃ kathanīyaṃ me tavaitan narapuṃgava 13,056.001c yadarthaṃ tvāham ucchettuṃ saṃprāpto manujādhipa 13,056.002a bhṛgūṇāṃ kṣatriyā yājyā nityam eva janādhipa 13,056.002c te ca bhedaṃ gamiṣyanti daivayuktena hetunā 13,056.003a kṣatriyāś ca bhṛgūn sarvān vadhiṣyanti narādhipa 13,056.003c ā garbhād anukṛntanto daivadaṇḍanipīḍitāḥ 13,056.004a tata utpatsyate 'smākaṃ kule gotravivardhanaḥ 13,056.004c aurvo nāma mahātejā jvalanārkasamadyutiḥ 13,056.005a sa trailokyavināśāya kopāgniṃ janayiṣyati 13,056.005c mahīṃ saparvatavanāṃ yaḥ kariṣyati bhasmasāt 13,056.006a kaṃ cit kālaṃ tu taṃ vahniṃ sa eva śamayiṣyati 13,056.006c samudre vaḍavāvaktre prakṣipya munisattamaḥ 13,056.007a putraṃ tasya mahābhāgam ṛcīkaṃ bhṛgunandanam 13,056.007c sākṣāt kṛtsno dhanurvedaḥ samupasthāsyate 'nagha 13,056.008a kṣatriyāṇām abhāvāya daivayuktena hetunā 13,056.008c sa tu taṃ pratigṛhyaiva putre saṃkrāmayiṣyati 13,056.009a jamadagnau mahābhāge tapasā bhāvitātmani 13,056.009c sa cāpi bhṛguśārdūlas taṃ vedaṃ dhārayiṣyati 13,056.010a kulāt tu tava dharmātman kanyāṃ so 'dhigamiṣyati 13,056.010b*0329_01 kṣatrahantā bhaved dhiṃsram iti devaṃ sanātanam 13,056.010b*0329_02 nārāyaṇam upāsyāsya varāt taṃ putram icchati 13,056.010c udbhāvanārthaṃ bhavato vaṃśasya nṛpasattama 13,056.011a gādher duhitaraṃ prāpya pautrīṃ tava mahātapāḥ 13,056.011c brāhmaṇaṃ kṣatradharmāṇaṃ rāmam utpādayiṣyati 13,056.012a kṣatriyaṃ viprakarmāṇaṃ bṛhaspatim ivaujasā 13,056.012c viśvāmitraṃ tava kule gādheḥ putraṃ sudhārmikam 13,056.012e tapasā mahatā yuktaṃ pradāsyati mahādyute 13,056.013a striyau tu kāraṇaṃ tatra parivarte bhaviṣyataḥ 13,056.013c pitāmahaniyogād vai nānyathaitad bhaviṣyati 13,056.014a tṛtīye puruṣe tubhyaṃ brāhmaṇatvam upaiṣyati 13,056.014c bhavitā tvaṃ ca saṃbandhī bhṛgūṇāṃ bhāvitātmanām 13,056.015 bhīṣma uvāca 13,056.015a kuśikas tu muner vākyaṃ cyavanasya mahātmanaḥ 13,056.015c śrutvā hṛṣṭo 'bhavad rājā vākyaṃ cedam uvāca ha 13,056.015e evam astv iti dharmātmā tadā bharatasattama 13,056.016a cyavanas tu mahātejāḥ punar eva narādhipam 13,056.016c varārthaṃ codayām āsa tam uvāca sa pārthivaḥ 13,056.017a bāḍham evaṃ grahīṣyāmi kāmaṃ tvatto mahāmune 13,056.017c brahmabhūtaṃ kulaṃ me 'stu dharme cāsya mano bhavet 13,056.018a evam uktas tathety evaṃ pratyuktvā cyavano muniḥ 13,056.018c abhyanujñāya nṛpatiṃ tīrthayātrāṃ yayau tadā 13,056.019a etat te kathitaṃ sarvam aśeṣeṇa mayā nṛpa 13,056.019c bhṛgūṇāṃ kuśikānāṃ ca prati saṃbandhakāraṇam 13,056.020a yathoktaṃ muninā cāpi tathā tad abhavan nṛpa 13,056.020c janma rāmasya ca muner viśvāmitrasya caiva ha 13,057.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,057.001a muhyāmīva niśamyādya cintayānaḥ punaḥ punaḥ 13,057.001c hīnāṃ pārthivasaṃghātaiḥ śrīmadbhiḥ pṛthivīm imām 13,057.002a prāpya rājyāni śataśo mahīṃ jitvāpi bhārata 13,057.002c koṭiśaḥ puruṣān hatvā paritapye pitāmaha 13,057.003a kā nu tāsāṃ varastrīṇām avasthādya bhaviṣyati 13,057.003c yā hīnāḥ patibhiḥ putrair mātulair bhrātṛbhis tathā 13,057.004a vayaṃ hi tān gurūn hatvā jñātīṃś ca suhṛdo 'pi ca 13,057.004c avākśīrṣāḥ patiṣyāmo narake nātra saṃśayaḥ 13,057.005a śarīraṃ yoktum icchāmi tapasogreṇa bhārata 13,057.005c upadiṣṭam ihecchāmi tattvato 'haṃ viśāṃ pate 13,057.006 vaiśaṃpāyana uvāca 13,057.006a yudhiṣṭhirasya tad vākyaṃ śrutvā bhīṣmo mahāmanāḥ 13,057.006c parīkṣya nipuṇaṃ buddhyā yudhiṣṭhiram abhāṣata 13,057.007a rahasyam adbhutaṃ caiva śṛṇu vakṣyāmi yat tvayi 13,057.007c yā gatiḥ prāpyate yena pretyabhāveṣu bhārata 13,057.008a tapasā prāpyate svargas tapasā prāpyate yaśaḥ 13,057.008c āyuḥprakarṣo bhogāś ca labhyante tapasā vibho 13,057.009a jñānaṃ vijñānam ārogyaṃ rūpaṃ saṃpat tathaiva ca 13,057.009c saubhāgyaṃ caiva tapasā prāpyate bharatarṣabha 13,057.010a dhanaṃ prāpnoti tapasā maunaṃ jñānaṃ prayacchati 13,057.010c upabhogāṃs tu dānena brahmacaryeṇa jīvitam 13,057.011a ahiṃsāyāḥ phalaṃ rūpaṃ dīkṣāyā janma vai kule 13,057.011c phalamūlāśināṃ rājyaṃ svargaḥ parṇāśināṃ bhavet 13,057.012a payobhakṣo divaṃ yāti snānena draviṇādhikaḥ 13,057.012c guruśuśrūṣayā vidyā nityaśrāddhena saṃtatiḥ 13,057.013a gavāḍhyaḥ śākadīkṣābhiḥ svargam āhus tṛṇāśanāt 13,057.013c striyas triṣavaṇasnānād vāyuṃ pītvā kratuṃ labhet 13,057.014a nityasnāyī bhaved dakṣaḥ saṃdhye tu dve japan dvijaḥ 13,057.014c maruṃ sādhayato rājyaṃ nākapṛṣṭham anāśake 13,057.015a sthaṇḍile śayamānānāṃ gṛhāṇi śayanāni ca 13,057.015c cīravalkalavāsobhir vāsāṃsy ābharaṇāni ca 13,057.016a śayyāsanāni yānāni yogayukte tapodhane 13,057.016c agnipraveśe niyataṃ brahmaloko vidhīyate 13,057.017a rasānāṃ pratisaṃhārāt saubhāgyam iha vindati 13,057.017c āmiṣapratisaṃhārāt prajāsyāyuṣmatī bhavet 13,057.018a udavāsaṃ vased yas tu sa narādhipatir bhavet 13,057.018c satyavādī naraśreṣṭha daivataiḥ saha modate 13,057.019a kīrtir bhavati dānena tathārogyam ahiṃsayā 13,057.019c dvijaśuśrūṣayā rājyaṃ dvijatvaṃ vāpi puṣkalam 13,057.020a pānīyasya pradānena kīrtir bhavati śāśvatī 13,057.020c annapānapradānena tṛpyate kāmabhogataḥ 13,057.021a sāntvadaḥ sarvabhūtānāṃ sarvaśokair vimucyate 13,057.021c devaśuśrūṣayā rājyaṃ divyaṃ rūpaṃ niyacchati 13,057.022a dīpālokapradānena cakṣuṣmān bhavate naraḥ 13,057.022c prekṣaṇīyapradānena smṛtiṃ medhāṃ ca vindati 13,057.023a gandhamālyanivṛttyā tu kīrtir bhavati puṣkalā 13,057.023c keśaśmaśrūn dhārayatām agryā bhavati saṃtatiḥ 13,057.024a upavāsaṃ ca dīkṣāṃ ca abhiṣekaṃ ca pārthiva 13,057.024c kṛtvā dvādaśa varṣāṇi vīrasthānād viśiṣyate 13,057.025a dāsīdāsam alaṃkārān kṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca 13,057.025c brahmadeyāṃ sutāṃ dattvā prāpnoti manujarṣabha 13,057.026a kratubhiś copavāsaiś ca tridivaṃ yāti bhārata 13,057.026c labhate ca ciraṃ sthānaṃ balipuṣpaprado naraḥ 13,057.027a suvarṇaśṛṅgais tu vibhūṣitānāṃ; gavāṃ sahasrasya naraḥ pradātā 13,057.027c prāpnoti puṇyaṃ divi devalokam; ity evam āhur munidevasaṃghāḥ 13,057.028a prayacchate yaḥ kapilāṃ sacailāṃ; kāṃsyopadohāṃ kanakāgraśṛṅgīm 13,057.028c tais tair guṇaiḥ kāmadughāsya bhūtvā; naraṃ pradātāram upaiti sā gauḥ 13,057.029a yāvanti lomāni bhavanti dhenvās; tāvat phalaṃ prāpnute gopradātā 13,057.029c putrāṃś ca pautrāṃś ca kulaṃ ca sarvam; āsaptamaṃ tārayate paratra 13,057.030a sadakṣiṇāṃ kāñcanacāruśṛṅgīṃ; kāṃsyopadohāṃ draviṇottarīyām 13,057.030c dhenuṃ tilānāṃ dadato dvijāya; lokā vasūnāṃ sulabhā bhavanti 13,057.031a svakarmabhir mānavaṃ saṃnibaddhaṃ; tīvrāndhakāre narake patantam 13,057.031c mahārṇave naur iva vāyuyuktā; dānaṃ gavāṃ tārayate paratra 13,057.032a yo brahmadeyāṃ tu dadāti kanyāṃ; bhūmipradānaṃ ca karoti vipre 13,057.032c dadāti cānnaṃ vidhivac ca yaś ca; sa lokam āpnoti puraṃdarasya 13,057.033a naiveśikaṃ sarvaguṇopapannaṃ; dadāti vai yas tu naro dvijāya 13,057.033c svādhyāyacāritraguṇānvitāya; tasyāpi lokāḥ kuruṣūttareṣu 13,057.034a dhuryapradānena gavāṃ tathāśvair; lokān avāpnoti naro vasūnām 13,057.034c svargāya cāhur hi hiraṇyadānaṃ; tato viśiṣṭaṃ kanakapradānam 13,057.035a chatrapradānena gṛhaṃ variṣṭhaṃ; yānaṃ tathopānahasaṃpradāne 13,057.035c vastrapradānena phalaṃ surūpaṃ; gandhapradāne surabhir naraḥ syāt 13,057.036a puṣpopagaṃ vātha phalopagaṃ vā; yaḥ pādapaṃ sparśayate dvijāya 13,057.036c sa strīsamṛddhaṃ bahuratnapūrṇaṃ; labhaty ayatnopagataṃ gṛhaṃ vai 13,057.036d*0330_01 labheta kāmaṃ sa bhaved arogas 13,057.036d*0330_02 tathā surūpaś ca narendraloke 13,057.037a bhakṣānnapānīyarasapradātā; sarvān avāpnoti rasān prakāmam 13,057.037c pratiśrayācchādanasaṃpradātā; prāpnoti tān eva na saṃśayo 'tra 13,057.038a sragdhūpagandhāny anulepanāni; snānāni mālyāni ca mānavo yaḥ 13,057.038c dadyād dvijebhyaḥ sa bhaved arogas; tathābhirūpaś ca narendraloke 13,057.039a bījair aśūnyaṃ śayanair upetaṃ; dadyād gṛhaṃ yaḥ puruṣo dvijāya 13,057.039c puṇyābhirāmaṃ bahuratnapūrṇaṃ; labhaty adhiṣṭhānavaraṃ sa rājan 13,057.040a sugandhacitrāstaraṇopapannaṃ; dadyān naro yaḥ śayanaṃ dvijāya 13,057.040c rūpānvitāṃ pakṣavatīṃ manojñāṃ; bhāryām ayatnopagatāṃ labhet saḥ 13,057.041a pitāmahasyānucaro vīraśāyī bhaven naraḥ 13,057.041c nādhikaṃ vidyate tasmād ity āhuḥ paramarṣayaḥ 13,057.041d*0331_01 pustakaṃ ca tathā gāvaḥ kanyā dānaṃ tathaiva ca 13,057.041d*0331_02 ye na dāsyanti puruṣās teṣāṃ saukhyaṃ pareṇa kim 13,057.042 vaiśaṃpāyana uvāca 13,057.042a tasya tad vacanaṃ śrutvā prītātmā kurunandanaḥ 13,057.042c nāśrame 'rocayad vāsaṃ vīramārgābhikāṅkṣayā 13,057.043a tato yudhiṣṭhiraḥ prāha pāṇḍavān bharatarṣabha 13,057.043c pitāmahasya yad vākyaṃ tad vo rocatv iti prabhuḥ 13,057.044a tatas tu pāṇḍavāḥ sarve draupadī ca yaśasvinī 13,057.044c yudhiṣṭhirasya tad vākyaṃ bāḍham ity abhyapūjayan 13,058.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,058.001a yānīmāni bahir vedyāṃ dānāni paricakṣate 13,058.001c tebhyo viśiṣṭaṃ kiṃ dānaṃ mataṃ te kurupuṃgava 13,058.002a kautūhalaṃ hi paramaṃ tatra me vartate prabho 13,058.002c dātāraṃ dattam anveti yad dānaṃ tat pracakṣva me 13,058.003 bhīṣma uvāca 13,058.003a abhayaṃ sarvabhūtebhyo vyasane cāpy anugraham 13,058.003c yac cābhilaṣitaṃ dadyāt tṛṣitāyābhiyācate 13,058.004a dattaṃ manyeta yad dattvā tad dānaṃ śreṣṭham ucyate 13,058.004c dattaṃ dātāram anveti yad dānaṃ bharatarṣabha 13,058.005a hiraṇyadānaṃ godānaṃ pṛthivīdānam eva ca 13,058.005c etāni vai pavitrāṇi tārayanty api duṣkṛtam 13,058.006a etāni puruṣavyāghra sādhubhyo dehi nityadā 13,058.006c dānāni hi naraṃ pāpān mokṣayanti na saṃśayaḥ 13,058.007a yad yad iṣṭatamaṃ loke yac cāsya dayitaṃ gṛhe 13,058.007c tat tad guṇavate deyaṃ tad evākṣayam icchatā 13,058.008a priyāṇi labhate loke priyadaḥ priyakṛt tathā 13,058.008c priyo bhavati bhūtānām iha caiva paratra ca 13,058.009a yācamānam abhīmānād āśāvantam akiṃcanam 13,058.009c yo nārcati yathāśakti sa nṛśaṃso yudhiṣṭhira 13,058.010a amitram api ced dīnaṃ śaraṇaiṣiṇam āgatam 13,058.010c vyasane yo 'nugṛhṇāti sa vai puruṣasattamaḥ 13,058.011a kṛśāya hrīmate tāta vṛttikṣīṇāya sīdate 13,058.011c apahanyāt kṣudhaṃ yas tu na tena puruṣaḥ samaḥ 13,058.012a hriyā tu niyatān sādhūn putradāraiś ca karśitān 13,058.012c ayācamānān kaunteya sarvopāyair nimantraya 13,058.013a āśiṣaṃ ye na deveṣu na martyeṣu ca kurvate 13,058.013c arhanto nityasattvasthā yathālabdhopajīvinaḥ 13,058.014a āśīviṣasamebhyaś ca tebhyo rakṣasva bhārata 13,058.014c tāny uktair upajijñāsya tathā dvijavarottamān 13,058.015a kṛtair āvasathair nityaṃ sapreṣyaiḥ saparicchadaiḥ 13,058.015c nimantrayethāḥ kauravya sarvakāmasukhāvahaiḥ 13,058.016a yadi te pratigṛhṇīyuḥ śraddhāpūtaṃ yudhiṣṭhira 13,058.016c kāryam ity eva manvānā dhārmikāḥ puṇyakarmiṇaḥ 13,058.017a vidyāsnātā vratasnātā ye vyapāśrityajīvinaḥ 13,058.017c gūḍhasvādhyāyatapaso brāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ 13,058.018a teṣu śuddheṣu dānteṣu svadāranirateṣu ca 13,058.018c yat kariṣyasi kalyāṇaṃ tat tvā lokeṣu dhāsyati 13,058.019a yathāgnihotraṃ suhutaṃ sāyaṃ prātar dvijātinā 13,058.019c tathā bhavati dattaṃ vai dvijebhyo 'tha kṛtātmanā 13,058.020a eṣa te vitato yajñaḥ śraddhāpūtaḥ sadakṣiṇaḥ 13,058.020c viśiṣṭaḥ sarvayajñebhyo dadatas tāta vartatām 13,058.021a nivāpo dānasadṛśas tādṛśeṣu yudhiṣṭhira 13,058.021c nivapan pūjayaṃś caiva teṣv ānṛṇyaṃ nigacchati 13,058.022a ya eva no na kupyanti na lubhyanti tṛṇeṣv api 13,058.022c ta eva naḥ pūjyatamā ye cānye priyavādinaḥ 13,058.023a ye no na bahu manyante na pravartanti cāpare 13,058.023c putravat paripālyās te namas tebhyas tathābhayam 13,058.024a ṛtvikpurohitācāryā mṛdubrahmadharā hi te 13,058.024c kṣatreṇāpi hi saṃsṛṣṭaṃ tejaḥ śāmyati vai dvije 13,058.025a asti me balavān asmi rājāsmīti yudhiṣṭhira 13,058.025c brāhmaṇān mā sma paryaśnīr vāsobhir aśanena ca 13,058.026a yac chobhārthaṃ balārthaṃ vā vittam asti tavānagha 13,058.026c tena te brāhmaṇāḥ pūjyāḥ svadharmam anutiṣṭhatā 13,058.027a namaskāryās tvayā viprā vartamānā yathātatham 13,058.027c yathāsukhaṃ yathotsāhaṃ lalantu tvayi putravat 13,058.028a ko hy anyaḥ suprasādānāṃ suhṛdām alpatoṣiṇām 13,058.028c vṛttim arhaty upakṣeptuṃ tvad anyaḥ kurusattama 13,058.029a yathā patyāśrayo dharmaḥ strīṇāṃ loke sanātanaḥ 13,058.029c sa devaḥ sā gatir nānyā tathāsmākaṃ dvijātayaḥ 13,058.030a yadi no brāhmaṇās tāta saṃtyajeyur apūjitāḥ 13,058.030c paśyanto dāruṇaṃ karma satataṃ kṣatriye sthitam 13,058.031a avedānām akīrtīnām alokānām ayajvanām 13,058.031c ko 'smākaṃ jīvitenārthas tad dhi no brāhmaṇāśrayam 13,058.032a atra te vartayiṣyāmi yathā dharmaḥ sanātanaḥ 13,058.032c rājanyo brāhmaṇaṃ rājan purā paricacāra ha 13,058.032e vaiśyo rājanyam ity eva śūdro vaiśyam iti śrutiḥ 13,058.033a dūrāc chūdreṇopacaryo brāhmaṇo 'gnir iva jvalan 13,058.033c saṃsparśaparicaryas tu vaiśyena kṣatriyeṇa ca 13,058.034a mṛdubhāvān satyaśīlān satyadharmānupālakān 13,058.034c āśīviṣān iva kruddhāṃs tān upācarata dvijān 13,058.035a apareṣāṃ pareṣāṃ ca parebhyaś caiva ye pare 13,058.035c kṣatriyāṇāṃ pratapatāṃ tejasā ca balena ca 13,058.035e brāhmaṇeṣv eva śāmyanti tejāṃsi ca tapāṃsi ca 13,058.036a na me pitā priyataro na tvaṃ tāta tathā priyaḥ 13,058.036c na me pituḥ pitā rājan na cātmā na ca jīvitam 13,058.037a tvattaś ca me priyataraḥ pṛthivyāṃ nāsti kaś cana 13,058.037c tvatto 'pi me priyatarā brāhmaṇā bharatarṣabha 13,058.038a bravīmi satyam etac ca yathāhaṃ pāṇḍunandana 13,058.038c tena satyena gaccheyaṃ lokān yatra sa śaṃtanuḥ 13,058.039a paśyeyaṃ ca satāṃ lokāñ chucīn brahmapuraskṛtān 13,058.039c tatra me tāta gantavyam ahnāya ca cirāya ca 13,058.040a so 'ham etādṛśāṃl lokān dṛṣṭvā bharatasattama 13,058.040c yan me kṛtaṃ brāhmaṇeṣu na tapye tena pārthiva 13,059.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,059.001a yau tu syātāṃ caraṇenopapannau; yau vidyayā sadṛśau janmanā ca 13,059.001c tābhyāṃ dānaṃ katarasmai viśiṣṭam; ayācamānāya ca yācate ca 13,059.002 bhīṣma uvāca 13,059.002a śreyo vai yācataḥ pārtha dattam āhur ayācate 13,059.002c arhattamo vai dhṛtimān kṛpaṇād adhṛtātmanaḥ 13,059.003a kṣatriyo rakṣaṇadhṛtir brāhmaṇo 'narthanādhṛtiḥ 13,059.003c brāhmaṇo dhṛtimān vidvān devān prīṇāti tuṣṭimān 13,059.004a yācñām āhur anīśasya abhihāraṃ ca bhārata 13,059.004c udvejayati yācan hi sadā bhūtāni dasyuvat 13,059.005a mriyate yācamāno vai tam anu mriyate dadat 13,059.005c dadat saṃjīvayaty enam ātmānaṃ ca yudhiṣṭhira 13,059.006a ānṛśaṃsyaṃ paro dharmo yācate yat pradīyate 13,059.006c ayācataḥ sīdamānān sarvopāyair nimantraya 13,059.007a yadi vai tādṛśā rāṣṭre vaseyus te dvijottamāḥ 13,059.007c bhasmacchannān ivāgnīṃs tān budhyethās tvaṃ prayatnataḥ 13,059.008a tapasā dīpyamānās te daheyuḥ pṛthivīm api 13,059.008b*0332_01 apūjyamānāḥ kauravya pūjārhās te tathāvidhāḥ 13,059.008c pūjyā hi jñānavijñānatapoyogasamanvitāḥ 13,059.009a tebhyaḥ pūjāṃ prayuñjīthā brāhmaṇebhyaḥ paraṃtapa 13,059.009c dadad bahuvidhān dāyān upacchandān ayācatām 13,059.010a yad agnihotre suhute sāyaṃprātar bhavet phalam 13,059.010c vidyāvedavratavati tad dānaphalam ucyate 13,059.011a vidyāvedavratasnātān avyapāśrayajīvinaḥ 13,059.011c gūḍhasvādhyāyatapaso brāhmaṇān saṃśitavratān 13,059.012a kṛtair āvasathair hṛdyaiḥ sapreṣyaiḥ saparicchadaiḥ 13,059.012c nimantrayethāḥ kaunteya kāmaiś cānyair dvijottamān 13,059.013a api te pratigṛhṇīyuḥ śraddhāpūtaṃ yudhiṣṭhira 13,059.013c kāryam ity eva manvānā dharmajñāḥ sūkṣmadarśinaḥ 13,059.014a api te brāhmaṇā bhuktvā gatāḥ soddharaṇān gṛhān 13,059.014c yeṣāṃ dārāḥ pratīkṣante parjanyam iva karṣakāḥ 13,059.015a annāni prātaḥsavane niyatā brahmacāriṇaḥ 13,059.015c brāhmaṇās tāta bhuñjānās tretāgnīn prīṇayantu te 13,059.016a mādhyaṃdinaṃ te savanaṃ dadatas tāta vartatām 13,059.016c gā hiraṇyāni vāsāṃsi tenendraḥ prīyatāṃ tava 13,059.017a tṛtīyaṃ savanaṃ tat te vaiśvadevaṃ yudhiṣṭhira 13,059.017c yad devebhyaḥ pitṛbhyaś ca viprebhyaś ca prayacchasi 13,059.018a ahiṃsā sarvabhūtebhyaḥ saṃvibhāgaś ca sarvaśaḥ 13,059.018c damas tyāgo dhṛtiḥ satyaṃ bhavatv avabhṛthāya te 13,059.019a eṣa te vitato yajñaḥ śraddhāpūtaḥ sadakṣiṇaḥ 13,059.019c viśiṣṭaḥ sarvayajñebhyo nityaṃ tāta pravartatām 13,059.019d*0333_01 yat kiṃ cit pāṇḍaraṃ puṣpaṃ yat kiṃ cid anulepanam 13,059.019d*0333_02 alakṣmīparihārāya nityaṃ deyaṃ yudhiṣṭhira 13,060.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,060.001a dānaṃ yajñakriyā ceha kiṃ svit pretya mahāphalam 13,060.001c kasya jyāyaḥ phalaṃ proktaṃ kīdṛśebhyaḥ kathaṃ kadā 13,060.001d*0334_01 nityānuṣṭhānayuktāś cet pratigṛhṇanti sādhavaḥ 13,060.002a etad icchāmi vijñātuṃ yāthātathyena bhārata 13,060.002c vidvañ jijñāsamānāya dānadharmān pracakṣva me 13,060.003a antarvedyāṃ ca yad dattaṃ śraddhayā cānṛśaṃsyataḥ 13,060.003c kiṃ svin niḥśreyasaṃ tāta tan me brūhi pitāmaha 13,060.004 bhīṣma uvāca 13,060.004a raudraṃ karma kṣatriyasya satataṃ tāta vartate 13,060.004c tasya vaitānikaṃ karma dānaṃ caiveha pāvanam 13,060.005a na tu pāpakṛtāṃ rājñāṃ pratigṛhṇanti sādhavaḥ 13,060.005a*0335_01 yājakā dvijasattamāḥ 13,060.005a*0335_02 dhane satyapradātṝṇāṃ 13,060.005c etasmāt kāraṇād yajñair yajed rājāptadakṣiṇaiḥ 13,060.006a atha cet pratigṛhṇīyur dadyād aharahar nṛpaḥ 13,060.006c śraddhām āsthāya paramāṃ pāvanaṃ hy etad uttamam 13,060.007a brāhmaṇāṃs tarpayed dravyais tato yajñe yatavrataḥ 13,060.007c maitrān sādhūn vedavidaḥ śīlavṛttataponvitān 13,060.008a yat te tena kariṣyanti kṛtaṃ tena bhaviṣyati 13,060.008c yajñān sādhaya sādhubhyaḥ svādvannān dakṣiṇāvataḥ 13,060.009a iṣṭaṃ dattaṃ ca manyethā ātmānaṃ dānakarmaṇā 13,060.009c pūjayethā yāyajūkāṃs tavāpy aṃśo bhaved yathā 13,060.009d*0336_01 vidvadbhyaḥ saṃpradānena tatrāpy aṃśo 'sya pūjayā 13,060.009d*0336_02 yajvabhyaś cātha vidvadbhyo dattvā lokaṃ pradāpayet 13,060.009d*0336_03 pradadyāj jñānadātṝṇāṃ jñānadānāṃśabhāg bhavet 13,060.010a prajāvato bharethāś ca brāhmaṇān bahubhāriṇaḥ 13,060.010c prajāvāṃs tena bhavati yathā janayitā tathā 13,060.011a yāvato vai sādhudharmān santaḥ saṃvartayanty uta 13,060.011c sarve te cāpi bhartavyā narā ye bahubhāriṇaḥ 13,060.012a samṛddhaḥ saṃprayacchasva brāhmaṇebhyo yudhiṣṭhira 13,060.012c dhenūr anaḍuho 'nnāni cchatraṃ vāsāṃsy upānahau 13,060.013a ājyāni yajamānebhyas tathānnādyāni bhārata 13,060.013c aśvavanti ca yānāni veśmāni śayanāni ca 13,060.014a ete deyā vyuṣṭimanto laghūpāyāś ca bhārata 13,060.014c ajugupsāṃś ca vijñāya brāhmaṇān vṛttikarśitān 13,060.015a upacchannaṃ prakāśaṃ vā vṛttyā tān pratipādaya 13,060.015c rājasūyāśvamedhābhyāṃ śreyas tat kṣatriyān prati 13,060.016a evaṃ pāpair vimuktas tvaṃ pūtaḥ svargam avāpsyasi 13,060.016c sraṃsayitvā punaḥ kośaṃ yad rāṣṭraṃ pālayiṣyasi 13,060.017a tataś ca brahmabhūyastvam avāpsyasi dhanāni ca 13,060.017c ātmanaś ca pareṣāṃ ca vṛttiṃ saṃrakṣa bhārata 13,060.018a putravac cāpi bhṛtyān svān prajāś ca paripālaya 13,060.018c yogakṣemaś ca te nityaṃ brāhmaṇeṣv astu bhārata 13,060.018d*0337_01 tadarthaṃ jīvitaṃ te 'stu mā tebhyo 'pratipālanam 13,060.018d*0337_02 anartho brāhmaṇasyaiṣa yad vittanicayo mahān 13,060.018d*0337_03 śriyā hy abhīkṣṇaṃ saṃvāso darpayet saṃpramohayet 13,060.018d*0337_04 brāhmaṇeṣu pramūḍheṣu dharmo vipraṇaśed dhruvam 13,060.018d*0337_05 dharmapraṇāśe bhūtānām abhāvaḥ syān na saṃśayaḥ 13,060.018d*0337_06 yo rakṣibhyaḥ saṃpradāya rājā rāṣṭraṃ vilumpati 13,060.018d*0337_07 yakṣye rāṣṭrād dhanaṃ tasmād ānayadhvam iti bruvan 13,060.018d*0337_08 yac cādāya tad ājñaptaṃ bhītaṃ dattaṃ sudāruṇam 13,060.018d*0337_09 yajed rājā na taṃ yajñaṃ praśaṃsanty asya sādhavaḥ 13,060.018d*0337_10 apīḍitāḥ susaṃvṛddhā ye dadaty anukūlataḥ 13,060.018d*0337_11 tādṛśenābhyupāyena yaṣṭavyaṃ nodyamāhṛtaiḥ 13,060.018d*0337_12 yadā pariniṣicyeta nihito vai yathāvidhi 13,060.018d*0337_13 tadā rājā mahāyajñair yajeta bahudakṣiṇaiḥ 13,060.018d*0337_14 vṛddhabāladhanaṃ rakṣyam andhasya kṛpaṇasya ca 13,060.018d*0337_15 na khātapūrvaṃ kurvīta na rudantīdhanaṃ haret 13,060.018d*0337_16 hṛtaṃ kṛpaṇavittaṃ hi rāṣṭraṃ hanti nṛpaśriyam 13,060.018d*0337_17 dadyāc ca mahato bhogān kṣudbhayaṃ praṇudet satām 13,060.018d*0337_18 yeṣāṃ svādūni bhojyāni samavekṣyanti bālakāḥ 13,060.018d*0337_19 nāśnanti vidhivat tāni kiṃ nu pāpataraṃ tataḥ 13,060.018d*0337_20 yadi te tādṛśo rāṣṭre vidvān sīdet kṣudhā dvijaḥ 13,060.018d*0337_21 bhrūṇahatyāṃ ca gacchethāḥ kṛtvā pāpam ivottamam 13,060.018d*0337_22 dhik tasya jīvitaṃ rājño rāṣṭre yasyāvasīdati 13,060.018d*0337_23 dvijo 'nyo vā manuṣyo 'pi śibir āha vaco yathā 13,060.018d*0337_24 yasya sma viṣaye rājñaḥ snātakaḥ sīdati kṣudhā 13,060.018d*0337_25 avṛddhim eti tad rāṣṭraṃ vindate saha rājakam 13,060.018d*0337_26 krośantyo yasya vai rāṣṭrād dhriyante tarasā striyaḥ 13,060.018d*0337_27 krośatāṃ patiputrāṇāṃ mṛto 'sau na sa jīvati 13,060.019a arakṣitāraṃ hartāraṃ viloptāram adāyakam 13,060.019c taṃ sma rājakaliṃ hanyuḥ prajāḥ saṃbhūya nirghṛṇam 13,060.020a ahaṃ vo rakṣitety uktvā yo na rakṣati bhūmipaḥ 13,060.020c sa saṃhatya nihantavyaḥ śveva sonmāda āturaḥ 13,060.021a pāpaṃ kurvanti yat kiṃ cit prajā rājñā hy arakṣitāḥ 13,060.021c caturthaṃ tasya pāpasya rājā bhārata vindati 13,060.022a apy āhuḥ sarvam eveti bhūyo 'rdham iti niścayaḥ 13,060.022c caturthaṃ matam asmākaṃ manoḥ śrutvānuśāsanam 13,060.023a śubhaṃ vā yat prakurvanti prajā rājñā surakṣitāḥ 13,060.023c caturthaṃ tasya puṇyasya rājā cāpnoti bhārata 13,060.024a jīvantaṃ tvānujīvantu prajāḥ sarvā yudhiṣṭhira 13,060.024c parjanyam iva bhūtāni mahādrumam iva dvijāḥ 13,060.025a kuberam iva rakṣāṃsi śatakratum ivāmarāḥ 13,060.025c jñātayas tvānujīvantu suhṛdaś ca paraṃtapa 13,061.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,061.001a idaṃ deyam idaṃ deyam itīyaṃ śruticodanā 13,061.001c bahudeyāś ca rājānaḥ kiṃ svid deyam anuttamam 13,061.002 bhīṣma uvāca 13,061.002a ati dānāni sarvāṇi pṛthivīdānam ucyate 13,061.002c acalā hy akṣayā bhūmir dogdhrī kāmān anuttamān 13,061.003a dogdhrī vāsāṃsi ratnāni paśūn vrīhiyavāṃs tathā 13,061.003c bhūmidaḥ sarvabhūteṣu śāśvatīr edhate samāḥ 13,061.004a yāvad bhūmer āyur iha tāvad bhūmida edhate 13,061.004c na bhūmidānād astīha paraṃ kiṃ cid yudhiṣṭhira 13,061.005a apy alpaṃ pradaduḥ pūrve pṛthivyā iti naḥ śrutam 13,061.005c bhūmim ete daduḥ sarve ye bhūmiṃ bhuñjate janāḥ 13,061.006a svakarmaivopajīvanti narā iha paratra ca 13,061.006c bhūmir bhūtir mahādevī dātāraṃ kurute priyam 13,061.007a ya etāṃ dakṣiṇāṃ dadyād akṣayāṃ pṛthivīpatiḥ 13,061.007c punar naratvaṃ saṃprāpya bhavet sa pṛthivīpatiḥ 13,061.008a yathā dānaṃ tathā bhoga iti dharmeṣu niścayaḥ 13,061.008c saṃgrāme vā tanuṃ jahyād dadyād vā pṛthivīm imām 13,061.009a ity etāṃ kṣatrabandhūnāṃ vadanti param āśiṣam 13,061.009c punāti dattā pṛthivī dātāram iti śuśruma 13,061.010a api pāpasamācāraṃ brahmaghnam api vānṛtam 13,061.010c saiva pāpaṃ pāvayati saiva pāpāt pramocayet 13,061.011a api pāpakṛtāṃ rājñāṃ pratigṛhṇanti sādhavaḥ 13,061.011c pṛthivīṃ nānyad icchanti pāvanaṃ jananī yathā 13,061.012a nāmāsyāḥ priyadatteti guhyaṃ devyāḥ sanātanam 13,061.012c dānaṃ vāpy atha vā jñānaṃ nāmno 'syāḥ paramaṃ priyam 13,061.012d*0338_01 ya etāṃ viduṣe dadyāt pṛthivīṃ pṛthivīpatiḥ 13,061.012d*0338_02 pṛthivyām etad iṣṭaṃ sa rājyād rājyam iti vrajet 13,061.012d*0338_03 punaś ca jananaṃ prāpya rājaiva syān na saṃśayaḥ 13,061.012e tasmāt prāpyaiva pṛthivīṃ dadyād viprāya pārthivaḥ 13,061.013a nābhūmipatinā bhūmir adhiṣṭheyā kathaṃ cana 13,061.013c na vā pātreṇa vā gūhed antardhānena vā caret 13,061.013e ye cānye bhūmim iccheyuḥ kuryur evam asaṃśayam 13,061.014a yaḥ sādhor bhūmim ādatte na bhūmiṃ vindate tu saḥ 13,061.014c bhūmiṃ tu dattvā sādhubhyo vindate bhūmim eva hi 13,061.014e pretyeha ca sa dharmātmā saṃprāpnoti mahad yaśaḥ 13,061.014f*0339_01 ekāhārakarīṃ dattvā ṣaṣṭisāhasram ūrdhvagaḥ 13,061.014f*0339_02 tāvaty āharaṇe hṛtvā narakaṃ dviguṇottaram 13,061.015a yasya viprānuśāsanti sādhor bhūmiṃ sadaiva hi 13,061.015c na tasya śatravo rājan praśāsanti vasuṃdharām 13,061.016a yat kiṃ cit puruṣaḥ pāpaṃ kurute vṛttikarśitaḥ 13,061.016c api gocarmamātreṇa bhūmidānena pūyate 13,061.016d*0340_01 daśahastena vaṃśena daśavaṃśān samantataḥ 13,061.016d*0340_02 pañcahastādhikaṃ dadyād etad gocarma ucyate 13,061.017a ye 'pi saṃkīrṇakarmāṇo rājāno raudrakarmiṇaḥ 13,061.017c tebhyaḥ pavitram ākhyeyaṃ bhūmidānam anuttamam 13,061.018a alpāntaram idaṃ śaśvat purāṇā menire janāḥ 13,061.018c yo yajed aśvamedhena dadyād vā sādhave mahīm 13,061.019a api cet sukṛtaṃ kṛtvā śaṅkerann api paṇḍitāḥ 13,061.019c aśakyam ekam evaitad bhūmidānam anuttamam 13,061.020a suvarṇaṃ rajataṃ vastraṃ maṇimuktāvasūni ca 13,061.020c sarvam etan mahāprājña dadāti vasudhāṃ dadat 13,061.021a tapo yajñaḥ śrutaṃ śīlam alobhaḥ satyasaṃdhatā 13,061.021c gurudaivatapūjā ca nātivartanti bhūmidam 13,061.022a bhartur niḥśreyase yuktās tyaktātmāno raṇe hatāḥ 13,061.022c brahmalokagatāḥ siddhā nātikrāmanti bhūmidam 13,061.023a yathā janitrī kṣīreṇa svaputraṃ bharate sadā 13,061.023c anugṛhṇāti dātāraṃ tathā sarvarasair mahī 13,061.024a mṛtyor vai kiṃkaro daṇḍas tāpo vahneḥ sudāruṇaḥ 13,061.024c ghorāś ca vāruṇāḥ pāśā nopasarpanti bhūmidam 13,061.025a pitṝṃś ca pitṛlokasthān devaloke ca devatāḥ 13,061.025c saṃtarpayati śāntātmā yo dadāti vasuṃdharām 13,061.026a kṛśāya mriyamāṇāya vṛttimlānāya sīdate 13,061.026c bhūmiṃ vṛttikarīṃ dattvā satrī bhavati mānavaḥ 13,061.027a yathā dhāvati gaur vatsaṃ kṣīram abhyutsṛjanty uta 13,061.027c evam eva mahābhāga bhūmir bhavati bhūmidam 13,061.028a halakṛṣṭāṃ mahīṃ dattvā sabījāṃ saphalām api 13,061.028c udīrṇaṃ vāpi śaraṇaṃ tathā bhavati kāmadaḥ 13,061.029a brāhmaṇaṃ vṛttasaṃpannam āhitāgniṃ śucivratam 13,061.029c naraḥ pratigrāhya mahīṃ na yāti yamasādanam 13,061.030a yathā candramaso vṛddhir ahany ahani jāyate 13,061.030c tathā bhūmikṛtaṃ dānaṃ sasye sasye vivardhate 13,061.031a atra gāthā bhūmigītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ 13,061.031c yāḥ śrutvā jāmadagnyena dattā bhūḥ kāśyapāya vai 13,061.032a mām evādatta māṃ datta māṃ dattvā mām avāpsyatha 13,061.032c asmiṃl loke pare caiva tataś cājanane punaḥ 13,061.033a ya imāṃ vyāhṛtiṃ veda brāhmaṇo brahmasaṃśritaḥ 13,061.033c śrāddhasya hūyamānasya brahmabhūyaṃ sa gacchati 13,061.034a kṛtyānām abhiśastānāṃ duriṣṭaśamanaṃ mahat 13,061.034c prāyaścittam ahaṃ kṛtvā punāty ubhayato daśa 13,061.035a punāti ya idaṃ veda veda cāhaṃ tathaiva ca 13,061.035c prakṛtiḥ sarvabhūtānāṃ bhūmir vai śāśvatī matā 13,061.036a abhiṣicyaiva nṛpatiṃ śrāvayed imam āgamam 13,061.036c yathā śrutvā mahīṃ dadyān nādadyāt sādhutaś ca tām 13,061.037a so 'yaṃ kṛtsno brāhmaṇārtho rājārthaś cāpy asaṃśayam 13,061.037c rājā hi dharmakuśalaḥ prathamaṃ bhūtilakṣaṇam 13,061.038a atha yeṣām adharmajño rājā bhavati nāstikaḥ 13,061.038c na te sukhaṃ prabudhyante na sukhaṃ prasvapanti ca 13,061.039a sadā bhavanti codvignās tasya duścaritair narāḥ 13,061.039c yogakṣemā hi bahavo rāṣṭraṃ nāsyāviśanti tat 13,061.040a atha yeṣāṃ punaḥ prājño rājā bhavati dhārmikaḥ 13,061.040c sukhaṃ te pratibudhyante susukhaṃ prasvapanti ca 13,061.041a tasya rājñaḥ śubhair āryaiḥ karmabhir nirvṛtāḥ prajāḥ 13,061.041c yogakṣemeṇa vṛṣṭyā ca vivardhante svakarmabhiḥ 13,061.042a sa kulīnaḥ sa puruṣaḥ sa bandhuḥ sa ca puṇyakṛt 13,061.042c sa dātā sa ca vikrānto yo dadāti vasuṃdharām 13,061.043a ādityā iva dīpyante tejasā bhuvi mānavāḥ 13,061.043c dadanti vasudhāṃ sphītāṃ ye vedaviduṣi dvije 13,061.044a yathā bījāni rohanti prakīrṇāni mahītale 13,061.044c tathā kāmāḥ prarohanti bhūmidānasamārjitāḥ 13,061.045a ādityo varuṇo viṣṇur brahmā somo hutāśanaḥ 13,061.045c śūlapāṇiś ca bhagavān pratinandanti bhūmidam 13,061.046a bhūmau jāyanti puruṣā bhūmau niṣṭhāṃ vrajanti ca 13,061.046c caturvidho hi loko 'yaṃ yo 'yaṃ bhūmiguṇātmakaḥ 13,061.047a eṣā mātā pitā caiva jagataḥ pṛthivīpate 13,061.047c nānayā sadṛśaṃ bhūtaṃ kiṃ cid asti janādhipa 13,061.047d*0341_01 sauvarṇā yatra prāsādā vasor dhārāś ca kāmadāḥ 13,061.047d*0341_02 gandharvāpsaraso yatra tatra gacchanti bhūmidāḥ 13,061.048a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,061.048c bṛhaspateś ca saṃvādam indrasya ca yudhiṣṭhira 13,061.049a iṣṭvā kratuśatenātha mahatā dakṣiṇāvatā 13,061.049c maghavā vāgvidāṃ śreṣṭhaṃ papracchedaṃ bṛhaspatim 13,061.050a bhagavan kena dānena svargataḥ sukham edhate 13,061.050c yad akṣayaṃ mahārghaṃ ca tad brūhi vadatāṃ vara 13,061.051a ity uktaḥ sa surendreṇa tato devapurohitaḥ 13,061.051c bṛhaspatir mahātejāḥ pratyuvāca śatakratum 13,061.052a suvarṇadānaṃ godānaṃ bhūmidānaṃ ca vṛtrahan 13,061.052b*0342_01 vidyādānaṃ ca kanyānāṃ dānaṃ pāpaharaṃ param 13,061.052c dadad etān mahāprājñaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate 13,061.053a na bhūmidānād devendra paraṃ kiṃ cid iti prabho 13,061.053c viśiṣṭam iti manyāmi yathā prāhur manīṣiṇaḥ 13,061.053d*0343_01 brāhmaṇārthe gavārthe vā rāṣṭraghāte 'tha svāminaḥ 13,061.053d*0343_02 kulastrīṇāṃ paribhave mṛtās te bhūmidaiḥ saha 13,061.054a ye śūrā nihatā yuddhe svaryātā dānagṛddhinaḥ 13,061.054c sarve te vibudhaśreṣṭha nātikrāmanti bhūmidam 13,061.055a bhartur niḥśreyase yuktās tyaktātmāno raṇe hatāḥ 13,061.055c brahmalokagatāḥ śūrā nātikrāmanti bhūmidam 13,061.056a pañca pūrvādipuruṣāḥ ṣaṭ ca ye vasudhāṃ gatāḥ 13,061.056c ekādaśa dadad bhūmiṃ paritrātīha mānavaḥ 13,061.057a ratnopakīrṇāṃ vasudhāṃ yo dadāti puraṃdara 13,061.057c sa muktaḥ sarvakaluṣaiḥ svargaloke mahīyate 13,061.058a mahīṃ sphītāṃ dadad rājā sarvakāmaguṇānvitām 13,061.058c rājādhirājo bhavati tad dhi dānam anuttamam 13,061.059a sarvakāmasamāyuktāṃ kāśyapīṃ yaḥ prayacchati 13,061.059c sarvabhūtāni manyante māṃ dadātīti vāsava 13,061.060a sarvakāmadughāṃ dhenuṃ sarvakāmapurogamām 13,061.060c dadāti yaḥ sahasrākṣa sa svargaṃ yāti mānavaḥ 13,061.061a madhusarpiḥpravāhinyaḥ payodadhivahās tathā 13,061.061c saritas tarpayantīha surendra vasudhāpradam 13,061.062a bhūmipradānān nṛpatir mucyate rājakilbiṣāt 13,061.062c na hi bhūmipradānena dānam anyad viśiṣyate 13,061.063a dadāti yaḥ samudrāntāṃ pṛthivīṃ śastranirjitām 13,061.063c taṃ janāḥ kathayantīha yāvad dharati gaur iyam 13,061.064a puṇyām ṛddharasāṃ bhūmiṃ yo dadāti puraṃdara 13,061.064c na tasya lokāḥ kṣīyante bhūmidānaguṇārjitāḥ 13,061.065a sarvathā pārthiveneha satataṃ bhūtim icchatā 13,061.065c bhūr deyā vidhivac chakra pātre sukham abhīpsatā 13,061.065d*0344_01 svanirjitāṃ svayaṃkrītāṃ bhṛtāṃ ca vārpayen nṛpa 13,061.065d*0345_01 sunirmitāṃ suvikrītāṃ subhṛtāṃ vāpi yan nṛpaḥ 13,061.066a api kṛtvā naraḥ pāpaṃ bhūmiṃ dattvā dvijātaye 13,061.066c samutsṛjati tat pāpaṃ jīrṇāṃ tvacam ivoragaḥ 13,061.067a sāgarān saritaḥ śailān kānanāni ca sarvaśaḥ 13,061.067c sarvam etan naraḥ śakra dadāti vasudhāṃ dadat 13,061.068a taḍāgāny udapānāni srotāṃsi ca sarāṃsi ca 13,061.068c snehān sarvarasāṃś caiva dadāti vasudhāṃ dadat 13,061.069a oṣadhīḥ kṣīrasaṃpannā nagān puṣpaphalānvitān 13,061.069c kānanopalaśailāṃś ca dadāti vasudhāṃ dadat 13,061.070a agniṣṭomaprabhṛtibhir iṣṭvā ca svāptadakṣiṇaiḥ 13,061.070c na tat phalam avāpnoti bhūmidānād yad aśnute 13,061.071a dātā daśānugṛhṇāti daśa hanti tathā kṣipan 13,061.071c pūrvadattāṃ haran bhūmiṃ narakāyopagacchati 13,061.072a na dadāti pratiśrutya dattvā vā harate tu yaḥ 13,061.072c sa baddho vāruṇaiḥ pāśais tapyate mṛtyuśāsanāt 13,061.073a āhitāgniṃ sadāyajñaṃ kṛśabhṛtyaṃ priyātithim 13,061.073c ye bharanti dvijaśreṣṭhaṃ nopasarpanti te yamam 13,061.074a brāhmaṇeṣv ṛṇabhūtaṃ syāt pārthivasya puraṃdara 13,061.074c itareṣāṃ tu varṇānāṃ tārayet kṛśadurbalān 13,061.075a nācchindyāt sparśitāṃ bhūmiṃ pareṇa tridaśādhipa 13,061.075c brāhmaṇāya suraśreṣṭha kṛśabhṛtyāya kaś cana 13,061.076a athāśru patitaṃ teṣāṃ dīnānām avasīdatām 13,061.076c brāhmaṇānāṃ hṛte kṣetre hanyāt tripuruṣaṃ kulam 13,061.077a bhūmipālaṃ cyutaṃ rāṣṭrād yas tu saṃsthāpayet punaḥ 13,061.077c tasya vāsaḥ sahasrākṣa nākapṛṣṭhe mahīyate 13,061.077d*0346_01 hṛte kṣetre daridrāṇām aśrupātaḥ sudāruṇaḥ 13,061.077d*0346_02 iṣṭāpūrtaṃ narasyāsya hanyāt tripuruṣaṃ kulam 13,061.078a ikṣubhiḥ saṃtatāṃ bhūmiṃ yavagodhūmasaṃkulām 13,061.078b*0347_01 kadalīvanasāmrādyaiḥ supūrṇāṃ sparśayen mahīm 13,061.078c gośvavāhanasaṃpūrṇāṃ bāhuvīryasamārjitām 13,061.078d*0348_01 vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ svargaloke mahīyate 13,061.079a nidhigarbhāṃ dadad bhūmiṃ sarvaratnaparicchadām 13,061.079c akṣayāṃl labhate lokān bhūmisatraṃ hi tasya tat 13,061.080a vidhūya kaluṣaṃ sarvaṃ virajāḥ saṃmataḥ satām 13,061.080c loke mahīyate sadbhir yo dadāti vasuṃdharām 13,061.081a yathāpsu patitaḥ śakra tailabindur visarpati 13,061.081c tathā bhūmikṛtaṃ dānaṃ sasye sasye visarpati 13,061.082a ye raṇāgre mahīpālāḥ śūrāḥ samitiśobhanāḥ 13,061.082c vadhyante 'bhimukhāḥ śakra brahmalokaṃ vrajanti te 13,061.083a nṛtyagītaparā nāryo divyamālyavibhūṣitāḥ 13,061.083c upatiṣṭhanti devendra sadā bhūmipradaṃ divi 13,061.084a modate ca sukhaṃ svarge devagandharvapūjitaḥ 13,061.084c yo dadāti mahīṃ samyag vidhineha dvijātaye 13,061.085a śatam apsarasaś caiva divyamālyavibhūṣitāḥ 13,061.085c upatiṣṭhanti devendra sadā bhūmipradaṃ naram 13,061.085c*0349_01 brahmaloke dharāpradam 13,061.085c*0349_02 upatiṣṭhanti bhūtāni 13,061.086a śaṅkhaṃ bhadrāsanaṃ chatraṃ varāśvā varavāraṇāḥ 13,061.086c bhūmipradānāt puṣpāṇi hiraṇyanicayās tathā 13,061.087a ājñā sadāpratihatā jayaśabdo bhavaty atha 13,061.087c bhūmidānasya puṣpāṇi phalaṃ svargaḥ puraṃdara 13,061.088a hiraṇyapuṣpāś cauṣadhyaḥ kuśakāñcanaśāḍvalāḥ 13,061.088c amṛtaprasavāṃ bhūmiṃ prāpnoti puruṣo dadat 13,061.089a nāsti bhūmisamaṃ dānaṃ nāsti mātṛsamo guruḥ 13,061.089c nāsti satyasamo dharmo nāsti dānasamo nidhiḥ 13,061.090a etad āṅgirasāc chrutvā vāsavo vasudhām imām 13,061.090c vasuratnasamākīrṇāṃ dadāv āṅgirase tadā 13,061.091a ya imaṃ śrāvayec chrāddhe bhūmidānasya saṃstavam 13,061.091c na tasya rakṣasāṃ bhāgo nāsurāṇāṃ bhavaty uta 13,061.092a akṣayaṃ ca bhaved dattaṃ pitṛbhyas tan na saṃśayaḥ 13,061.092c tasmāc chrāddheṣv idaṃ vipro bhuñjataḥ śrāvayed dvijān 13,061.093a ity etat sarvadānānāṃ śreṣṭham uktaṃ tavānagha 13,061.093c mayā bharataśārdūla kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,062.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,062.001a kāni dānāni loke 'smin dātukāmo mahīpatiḥ 13,062.001c guṇādhikebhyo viprebhyo dadyād bharatasattama 13,062.002a kena tuṣyanti te sadyas tuṣṭāḥ kiṃ pradiśanty uta 13,062.002c śaṃsa me tan mahābāho phalaṃ puṇyakṛtaṃ mahat 13,062.003a dattaṃ kiṃ phalavad rājann iha loke paratra ca 13,062.003c bhavataḥ śrotum icchāmi tan me vistarato vada 13,062.004 bhīṣma uvāca 13,062.004a imam arthaṃ purā pṛṣṭo nārado devadarśanaḥ 13,062.004c yad uktavān asau tan me gadataḥ śṛṇu bhārata 13,062.005 nārada uvāca 13,062.005a annam eva praśaṃsanti devāḥ sarṣigaṇāḥ purā 13,062.005c lokatantraṃ hi yajñāś ca sarvam anne pratiṣṭhitam 13,062.006a annena sadṛśaṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati 13,062.006c tasmād annaṃ viśeṣeṇa dātum icchanti mānavāḥ 13,062.007a annam ūrjaskaraṃ loke prāṇāś cānne pratiṣṭhitāḥ 13,062.007c annena dhāryate sarvaṃ viśvaṃ jagad idaṃ prabho 13,062.008a annād gṛhasthā loke 'smin bhikṣavas tata eva ca 13,062.008c annāt prabhavati prāṇaḥ pratyakṣaṃ nātra saṃśayaḥ 13,062.009a kuṭumbaṃ pīḍayitvāpi brāhmaṇāya mahātmane 13,062.009c dātavyaṃ bhikṣave cānnam ātmano bhūtim icchatā 13,062.010a brāhmaṇāyābhirūpāya yo dadyād annam arthine 13,062.010c nidadhāti nidhiṃ śreṣṭhaṃ pāralaukikam ātmanaḥ 13,062.011a śrāntam adhvani vartantaṃ vṛddham arham upasthitam 13,062.011c arcayed bhūtim anvicchan gṛhastho gṛham āgatam 13,062.012a krodham utpatitaṃ hitvā suśīlo vītamatsaraḥ 13,062.012c annadaḥ prāpnute rājan divi ceha ca yat sukham 13,062.013a nāvamanyed abhigataṃ na praṇudyāt kathaṃ cana 13,062.013c api śvapāke śuni vā na dānaṃ vipraṇaśyati 13,062.014a yo dadyād aparikliṣṭam annam adhvani vartate 13,062.014c śrāntāyādṛṣṭapūrvāya sa mahad dharmam āpnuyāt 13,062.015a pitṝn devān ṛṣīn viprān atithīṃś ca janādhipa 13,062.015c yo naraḥ prīṇayaty annais tasya puṇyaphalaṃ mahat 13,062.016a kṛtvāpi pāpakaṃ karma yo dadyād annam arthine 13,062.016c brāhmaṇāya viśeṣeṇa na sa pāpena yujyate 13,062.017a brāhmaṇeṣv akṣayaṃ dānam annaṃ śūdre mahāphalam 13,062.017c annadānaṃ ca śūdre ca brāhmaṇe ca viśiṣyate 13,062.018a na pṛcched gotracaraṇaṃ svādhyāyaṃ deśam eva vā 13,062.018c bhikṣito brāhmaṇeneha janma vānnaṃ prayācitaḥ 13,062.018d*0350_01 āśayābhyāgataṃ vipraṃ bhojanārtham upasthitam 13,062.019a annadasyānnavṛkṣāś ca sarvakāmaphalānvitāḥ 13,062.019c bhavantīhātha vāmutra nṛpate nātra saṃśayaḥ 13,062.020a āśaṃsante hi pitaraḥ suvṛṣṭim iva karṣakāḥ 13,062.020c asmākam api putro vā pautro vānnaṃ pradāsyati 13,062.021a brāhmaṇo hi mahad bhūtaṃ svayaṃ dehīti yācate 13,062.021c akāmo vā sakāmo vā dattvā puṇyam avāpnuyāt 13,062.022a brāhmaṇaḥ sarvabhūtānām atithiḥ prasṛtāgrabhuk 13,062.022c viprā yam abhigacchanti bhikṣamāṇā gṛhaṃ sadā 13,062.023a satkṛtāś ca nivartante tad atīva pravardhate 13,062.023c mahābhoge kule janma pretya prāpnoti bhārata 13,062.024a dattvā tv annaṃ naro loke tathā sthānam anuttamam 13,062.024c mṛṣṭamṛṣṭānnadāyī tu svarge vasati satkṛtaḥ 13,062.025a annaṃ prāṇā narāṇāṃ hi sarvam anne pratiṣṭhitam 13,062.025c annadaḥ paśumān putrī dhanavān bhogavān api 13,062.026a prāṇavāṃś cāpi bhavati rūpavāṃś ca tathā nṛpa 13,062.026c annadaḥ prāṇado loke sarvadaḥ procyate tu saḥ 13,062.027a annaṃ hi dattvātithaye brāhmaṇāya yathāvidhi 13,062.027c pradātā sukham āpnoti devaiś cāpy abhipūjyate 13,062.028a brāhmaṇo hi mahad bhūtaṃ kṣetraṃ carati pādavat 13,062.028c upyate tatra yad bījaṃ tad dhi puṇyaphalaṃ mahat 13,062.029a pratyakṣaṃ prītijananaṃ bhoktṛdātror bhavaty uta 13,062.029c sarvāṇy anyāni dānāni parokṣaphalavanty uta 13,062.030a annād dhi prasavaṃ viddhi ratim annād dhi bhārata 13,062.030c dharmārthāv annato viddhi roganāśaṃ tathānnataḥ 13,062.031a annaṃ hy amṛtam ity āha purākalpe prajāpatiḥ 13,062.031c annaṃ bhuvaṃ divaṃ khaṃ ca sarvam anne pratiṣṭhitam 13,062.032a annapraṇāśe bhidyante śarīre pañca dhātavaḥ 13,062.032c balaṃ balavato 'pīha praṇaśyaty annahānitaḥ 13,062.033a āvāhāś ca vivāhāś ca yajñāś cānnam ṛte tathā 13,062.033c na vartante naraśreṣṭha brahma cātra pralīyate 13,062.034a annataḥ sarvam etad dhi yat kiṃ cit sthāṇu jaṅgamam 13,062.034c triṣu lokeṣu dharmārtham annaṃ deyam ato budhaiḥ 13,062.035a annadasya manuṣyasya balam ojo yaśaḥ sukham 13,062.035c kīrtiś ca vardhate śaśvat triṣu lokeṣu pārthiva 13,062.036a megheṣv ambhaḥ saṃnidhatte prāṇānāṃ pavanaḥ śivaḥ 13,062.036c tac ca meghagataṃ vāri śakro varṣati bhārata 13,062.037a ādatte ca rasaṃ bhaumam ādityaḥ svagabhastibhiḥ 13,062.037c vāyur ādityatas tāṃś ca rasān devaḥ prajāpatiḥ 13,062.038a tad yadā meghato vāri patitaṃ bhavati kṣitau 13,062.038c tadā vasumatī devī snigdhā bhavati bhārata 13,062.039a tataḥ sasyāni rohanti yena vartayate jagat 13,062.039c māṃsamedosthiśukrāṇāṃ prādurbhāvas tataḥ punaḥ 13,062.040a saṃbhavanti tataḥ śukrāt prāṇinaḥ pṛthivīpate 13,062.040c agnīṣomau hi tac chukraṃ prajanaḥ puṣyataś ca ha 13,062.041a evam annaṃ ca sūryaś ca pavanaḥ śukram eva ca 13,062.041c eka eva smṛto rāśir yato bhūtāni jajñire 13,062.042a prāṇān dadāti bhūtānāṃ tejaś ca bharatarṣabha 13,062.042c gṛham abhyāgatāyāśu yo dadyād annam arthine 13,062.043 bhīṣma uvāca 13,062.043a nāradenaivam ukto 'ham adām annaṃ sadā nṛpa 13,062.043c anasūyus tvam apy annaṃ tasmād dehi gatajvaraḥ 13,062.044a dattvānnaṃ vidhivad rājan viprebhyas tvam api prabho 13,062.044c yathāvad anurūpebhyas tataḥ svargam avāpsyasi 13,062.045a annadānāṃ hi ye lokās tāṃs tvaṃ śṛṇu narādhipa 13,062.045c bhavanāni prakāśante divi teṣāṃ mahātmanām 13,062.045e nānāsaṃsthānarūpāṇi nānāstambhānvitāni ca 13,062.046a candramaṇḍalaśubhrāṇi kiṅkiṇījālavanti ca 13,062.046c taruṇādityavarṇāni sthāvarāṇi carāṇi ca 13,062.047a anekaśatabhaumāni sāntarjalavanāni ca 13,062.047c vaiḍūryārkaprakāśāni raupyarukmamayāni ca 13,062.048a sarvakāmaphalāś cāpi vṛkṣā bhavanasaṃsthitāḥ 13,062.048c vāpyo vīthyaḥ sabhāḥ kūpā dīrghikāś caiva sarvaśaḥ 13,062.049a ghoṣavanti ca yānāni yuktāny atha sahasraśaḥ 13,062.049c bhakṣyabhojyamayāḥ śailā vāsāṃsy ābharaṇāni ca 13,062.050a kṣīraṃ sravantyaḥ saritas tathā caivānnaparvatāḥ 13,062.050c prāsādāḥ pāṇḍurābhrābhāḥ śayyāś ca kanakojjvalāḥ 13,062.050e tān annadāḥ prapadyante tasmād annaprado bhava 13,062.051a ete lokāḥ puṇyakṛtām annadānāṃ mahātmanām 13,062.051c tasmād annaṃ viśeṣeṇa dātavyaṃ mānavair bhuvi 13,063.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,063.001a śrutaṃ me bhavato vākyam annadānasya yo vidhiḥ 13,063.001c nakṣatrayogasyedānīṃ dānakalpaṃ bravīhi me 13,063.002 bhīṣma uvāca 13,063.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,063.002c devakyāś caiva saṃvādaṃ devarṣer nāradasya ca 13,063.003a dvārakām anusaṃprāptaṃ nāradaṃ devadarśanam 13,063.003c papracchainaṃ tataḥ praśnaṃ devakī dharmadarśinī 13,063.004a tasyāḥ saṃpṛcchamānāyā devarṣir nāradas tadā 13,063.004c ācaṣṭa vidhivat sarvaṃ yat tac chṛṇu viśāṃ pate 13,063.005 nārada uvāca 13,063.005a kṛttikāsu mahābhāge pāyasena sasarpiṣā 13,063.005c saṃtarpya brāhmaṇān sādhūṃl lokān āpnoty anuttamān 13,063.006a rohiṇyāṃ prathitair māṃsair māṣair annena sarpiṣā 13,063.006c payo 'nupānaṃ dātavyam ānṛṇyārthaṃ dvijātaye 13,063.007a dogdhrīṃ dattvā savatsāṃ tu nakṣatre somadaivate 13,063.007c gacchanti mānuṣāl lokāt svargalokam anuttamam 13,063.008a ārdrāyāṃ kṛsaraṃ dattvā tailamiśram upoṣitaḥ 13,063.008c naras tarati durgāṇi kṣuradhārāṃś ca parvatān 13,063.009a apūpān punarvasau dattvā tathaivānnāni śobhane 13,063.009c yaśasvī rūpasaṃpanno bahvanne jāyate kule 13,063.010a puṣye tu kanakaṃ dattvā kṛtaṃ cākṛtam eva ca 13,063.010c anālokeṣu lokeṣu somavat sa virājate 13,063.011a āśleṣāyāṃ tu yo rūpyam ṛṣabhaṃ vā prayacchati 13,063.011c sa sarvabhayanirmuktaḥ śātravān adhitiṣṭhati 13,063.012a maghāsu tilapūrṇāni vardhamānāni mānavaḥ 13,063.012b*0351_01 tāmrāṇi tilapātrāṇi triṃśatpalamitāni tu 13,063.012c pradāya putrapaśumān iha pretya ca modate 13,063.013a phalgunīpūrvasamaye brāhmaṇānām upoṣitaḥ 13,063.013c bhakṣān phāṇitasaṃyuktān dattvā saubhāgyam ṛcchati 13,063.014a ghṛtakṣīrasamāyuktaṃ vidhivat ṣaṣṭikaudanam 13,063.014c uttarāviṣaye dattvā svargaloke mahīyate 13,063.015a yad yat pradīyate dānam uttarāviṣaye naraiḥ 13,063.015c mahāphalam anantaṃ ca bhavatīti viniścayaḥ 13,063.016a haste hastirathaṃ dattvā caturyuktam upoṣitaḥ 13,063.016c prāpnoti paramāṃl lokān puṇyakāmasamanvitān 13,063.017a citrāyām ṛṣabhaṃ dattvā puṇyān gandhāṃś ca bhārata 13,063.017c caraty apsarasāṃ loke ramate nandane tathā 13,063.018a svātāv atha dhanaṃ dattvā yad iṣṭatamam ātmanaḥ 13,063.018c prāpnoti lokān sa śubhān iha caiva mahad yaśaḥ 13,063.019a viśākhāyām anaḍvāhaṃ dhenuṃ dattvā ca dugdhadām 13,063.019c saprāsaṅgaṃ ca śakaṭaṃ sadhānyaṃ vastrasaṃyutam 13,063.020a pitṝn devāṃś ca prīṇāti pretya cānantyam aśnute 13,063.020c na ca durgāṇy avāpnoti svargalokaṃ ca gacchati 13,063.021a dattvā yathoktaṃ viprebhyo vṛttim iṣṭāṃ sa vindati 13,063.021c narakādīṃś ca saṃkleśān nāpnotīti viniścayaḥ 13,063.022a anurādhāsu prāvāraṃ vastrāntaram upoṣitaḥ 13,063.022c dattvā yugaśataṃ cāpi naraḥ svarge mahīyate 13,063.023a kālaśākaṃ tu viprebhyo dattvā martyaḥ samūlakam 13,063.023c jyeṣṭhāyām ṛddhim iṣṭāṃ vai gatim iṣṭāṃ ca vindati 13,063.024a mūle mūlaphalaṃ dattvā brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ 13,063.024c pitṝn prīṇayate cāpi gatim iṣṭāṃ ca gacchati 13,063.025a atha pūrvāsv aṣāḍhāsu dadhipātrāṇy upoṣitaḥ 13,063.025c kulavṛttopasaṃpanne brāhmaṇe vedapārage 13,063.025e pradāya jāyate pretya kule subahugokule 13,063.026a udamanthaṃ sasarpiṣkaṃ prabhūtamadhuphāṇitam 13,063.026c dattvottarāsv aṣāḍhāsu sarvakāmān avāpnuyāt 13,063.027a dugdhaṃ tv abhijite yoge dattvā madhughṛtāplutam 13,063.027c dharmanityo manīṣibhyaḥ svargaloke mahīyate 13,063.028a śravaṇe kambalaṃ dattvā vastrāntaritam eva ca 13,063.028c śvetena yāti yānena sarvalokān asaṃvṛtān 13,063.029a goprayuktaṃ dhaniṣṭhāsu yānaṃ dattvā samāhitaḥ 13,063.029c vastraraśmidharaṃ sadyaḥ pretya rājyaṃ prapadyate 13,063.030a gandhāñ śatabhiṣagyoge dattvā sāgurucandanān 13,063.030c prāpnoty apsarasāṃ lokān pretya gandhāṃś ca śāśvatān 13,063.031a pūrvabhādrapadāyoge rājamāṣān pradāya tu 13,063.031c sarvabhakṣaphalopetaḥ sa vai pretya sukhī bhavet 13,063.032a aurabhram uttarāyoge yas tu māṃsaṃ prayacchati 13,063.032c sa pitṝn prīṇayati vai pretya cānantyam aśnute 13,063.033a kāṃsyopadohanāṃ dhenuṃ revatyāṃ yaḥ prayacchati 13,063.033c sā pretya kāmān ādāya dātāram upatiṣṭhati 13,063.034a ratham aśvasamāyuktaṃ dattvāśvinyāṃ narottamaḥ 13,063.034c hastyaśvarathasaṃpanne varcasvī jāyate kule 13,063.035a bharaṇīṣu dvijātibhyas tiladhenuṃ pradāya vai 13,063.035c gāḥ suprabhūtāḥ prāpnoti naraḥ pretya yaśas tathā 13,063.036 bhīṣma uvāca 13,063.036a ity eṣa lakṣaṇoddeśaḥ prokto nakṣatrayogataḥ 13,063.036c devakyā nāradeneha sā snuṣābhyo 'bravīd idam 13,064.001 bhīṣma uvāca 13,064.001a sarvān kāmān prayacchanti ye prayacchanti kāñcanam 13,064.001c ity evaṃ bhagavān atriḥ pitāmahasuto 'bravīt 13,064.002a pavitraṃ śucy athāyuṣyaṃ pitṝṇām akṣayaṃ ca tat 13,064.002c suvarṇaṃ manujendreṇa hariścandreṇa kīrtitam 13,064.003a pānīyadānaṃ paramaṃ dānānāṃ manur abravīt 13,064.003c tasmād vāpīś ca kūpāṃś ca taḍāgāni ca khānayet 13,064.004a ardhaṃ pāpasya harati puruṣasyeha karmaṇaḥ 13,064.004c kūpaḥ pravṛttapānīyaḥ supravṛttaś ca nityaśaḥ 13,064.005a sarvaṃ tārayate vaṃśaṃ yasya khāte jalāśaye 13,064.005c gāvaḥ pibanti viprāś ca sādhavaś ca narāḥ sadā 13,064.006a nidāghakāle pānīyaṃ yasya tiṣṭhaty avāritam 13,064.006c sa durgaṃ viṣamaṃ kṛcchraṃ na kadā cid avāpnute 13,064.007a bṛhaspater bhagavataḥ pūṣṇaś caiva bhagasya ca 13,064.007c aśvinoś caiva vahneś ca prītir bhavati sarpiṣā 13,064.008a paramaṃ bheṣajaṃ hy etad yajñānām etad uttamam 13,064.008c rasānām uttamaṃ caitat phalānāṃ caitad uttamam 13,064.009a phalakāmo yaśaskāmaḥ puṣṭikāmaś ca nityadā 13,064.009c ghṛtaṃ dadyād dvijātibhyaḥ puruṣaḥ śucir ātmavān 13,064.010a ghṛtaṃ māse āśvayuji viprebhyo yaḥ prayacchati 13,064.010c tasmai prayacchato rūpaṃ prītau devāv ihāśvinau 13,064.011a pāyasaṃ sarpiṣā miśraṃ dvijebhyo yaḥ prayacchati 13,064.011c gṛhaṃ tasya na rakṣāṃsi dharṣayanti kadā cana 13,064.012a pipāsayā na mriyate sopacchandaś ca dṛśyate 13,064.012c na prāpnuyāc ca vyasanaṃ karakān yaḥ prayacchati 13,064.013a prayato brāhmaṇāgrebhyaḥ śraddhayā parayā yutaḥ 13,064.013c upasparśanaṣaḍbhāgaṃ labhate puruṣaḥ sadā 13,064.014a yaḥ sādhanārthaṃ kāṣṭhāni brāhmaṇebhyaḥ prayacchati 13,064.014c pratāpārthaṃ ca rājendra vṛttavadbhyaḥ sadā naraḥ 13,064.015a sidhyanty arthāḥ sadā tasya kāryāṇi vividhāni ca 13,064.015c upary upari śatrūṇāṃ vapuṣā dīpyate ca saḥ 13,064.016a bhagavāṃś cāsya suprīto vahnir bhavati nityaśaḥ 13,064.016c na taṃ tyajante paśavaḥ saṃgrāme ca jayaty api 13,064.017a putrāñ chriyaṃ ca labhate yaś chatraṃ saṃprayacchati 13,064.017c cakṣurvyādhiṃ na labhate yajñabhāgam athāśnute 13,064.018a nidāghakāle varṣe vā yaś chatraṃ saṃprayacchati 13,064.018c nāsya kaś cin manodāhaḥ kadā cid api jāyate 13,064.018e kṛcchrāt sa viṣamāc caiva vipra mokṣam avāpnute 13,064.019a pradānaṃ sarvadānānāṃ śakaṭasya viśiṣyate 13,064.019c evam āha mahābhāgaḥ śāṇḍilyo bhagavān ṛṣiḥ 13,065.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,065.001a dahyamānāya viprāya yaḥ prayacchaty upānahau 13,065.001c yat phalaṃ tasya bhavati tan me brūhi pitāmaha 13,065.002 bhīṣma uvāca 13,065.002a upānahau prayacched yo brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ 13,065.002c mardate kaṇṭakān sarvān viṣamān nistaraty api 13,065.002e sa śatrūṇām upari ca saṃtiṣṭhati yudhiṣṭhira 13,065.003a yānaṃ cāśvatarīyuktaṃ tasya śubhraṃ viśāṃ pate 13,065.003c upatiṣṭhati kaunteya rūpyakāñcanabhūṣaṇam 13,065.003e śakaṭaṃ damyasaṃyuktaṃ dattaṃ bhavati caiva hi 13,065.004 yudhiṣṭhira uvāca 13,065.004a yat phalaṃ tiladāne ca bhūmidāne ca kīrtitam 13,065.004c gopradāne 'nnadāne ca bhūyas tad brūhi kaurava 13,065.005 bhīṣma uvāca 13,065.005a śṛṇuṣva mama kaunteya tiladānasya yat phalam 13,065.005c niśamya ca yathānyāyaṃ prayaccha kurusattama 13,065.006a pitṝṇāṃ prathamaṃ bhojyaṃ tilāḥ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā 13,065.006c tiladānena vai tasmāt pitṛpakṣaḥ pramodate 13,065.007a māghamāse tilān yas tu brāhmaṇebhyaḥ prayacchati 13,065.007c sarvasattvasamākīrṇaṃ narakaṃ sa na paśyati 13,065.008a sarvakāmaiḥ sa yajate yas tilair yajate pitṝn 13,065.008c na cākāmena dātavyaṃ tilaśrāddhaṃ kathaṃ cana 13,065.009a maharṣeḥ kaśyapasyaite gātrebhyaḥ prasṛtās tilāḥ 13,065.009c tato divyaṃ gatā bhāvaṃ pradāneṣu tilāḥ prabho 13,065.010a pauṣṭikā rūpadāś caiva tathā pāpavināśanāḥ 13,065.010c tasmāt sarvapradānebhyas tiladānaṃ viśiṣyate 13,065.011a āpastambaś ca medhāvī śaṅkhaś ca likhitas tathā 13,065.011c maharṣir gautamaś cāpi tiladānair divaṃ gatāḥ 13,065.012a tilahomaparā viprāḥ sarve saṃyatamaithunāḥ 13,065.012c samā gavyena haviṣā pravṛttiṣu ca saṃsthitāḥ 13,065.013a sarveṣām eva dānānāṃ tiladānaṃ paraṃ smṛtam 13,065.013c akṣayaṃ sarvadānānāṃ tiladānam ihocyate 13,065.014a utpanne ca purā havye kuśikarṣiḥ paraṃtapa 13,065.014c tilair agnitrayaṃ hutvā prāptavān gatim uttamām 13,065.015a iti proktaṃ kuruśreṣṭha tiladānam anuttamam 13,065.015c vidhānaṃ yena vidhinā tilānām iha śasyate 13,065.016a ata ūrdhvaṃ nibodhedaṃ devānāṃ yaṣṭum icchatām 13,065.016c samāgamaṃ mahārāja brahmaṇā vai svayaṃbhuvā 13,065.017a devāḥ sametya brahmāṇaṃ bhūmibhāgaṃ yiyakṣavaḥ 13,065.017c śubhaṃ deśam ayācanta yajema iti pārthiva 13,065.018 devā ūcuḥ 13,065.018a bhagavaṃs tvaṃ prabhur bhūmeḥ sarvasya tridivasya ca 13,065.018c yajemahi mahābhāga yajñaṃ bhavadanujñayā 13,065.018e nānanujñātabhūmir hi yajñasya phalam aśnute 13,065.019a tvaṃ hi sarvasya jagataḥ sthāvarasya carasya ca 13,065.019c prabhur bhavasi tasmāt tvaṃ samanujñātum arhasi 13,065.020 brahmovāca 13,065.020a dadāmi medinībhāgaṃ bhavadbhyo 'haṃ surarṣabhāḥ 13,065.020c yasmin deśe kariṣyadhvaṃ yajñaṃ kāśyapanandanāḥ 13,065.021 devā ūcuḥ 13,065.021a bhagavan kṛtakāmāḥ smo yakṣyāmas tv āptadakṣiṇaiḥ 13,065.021c imaṃ tu deśaṃ munayaḥ paryupāsanta nityadā 13,065.022 bhīṣma uvāca 13,065.022a tato 'gastyaś ca kaṇvaś ca bhṛgur atrir vṛṣākapiḥ 13,065.022c asito devalaś caiva devayajñam upāgaman 13,065.023a tato devā mahātmāna ījire yajñam acyuta 13,065.023c tathā samāpayām āsur yathākālaṃ surarṣabhāḥ 13,065.024a ta iṣṭayajñās tridaśā himavaty acalottame 13,065.024c ṣaṣṭham aṃśaṃ kratos tasya bhūmidānaṃ pracakrire 13,065.025a prādeśamātraṃ bhūmes tu yo dadyād anupaskṛtam 13,065.025c na sīdati sa kṛcchreṣu na ca durgāṇy avāpnute 13,065.026a śītavātātapasahāṃ gṛhabhūmiṃ susaṃskṛtām 13,065.026c pradāya suralokasthaḥ puṇyānte 'pi na cālyate 13,065.027a mudito vasate prājñaḥ śakreṇa saha pārthiva 13,065.027c pratiśrayapradātā ca so 'pi svarge mahīyate 13,065.028a adhyāpakakule jātaḥ śrotriyo niyatendriyaḥ 13,065.028c gṛhe yasya vaset tuṣṭaḥ pradhānaṃ lokam aśnute 13,065.029a tathā gavārthe śaraṇaṃ śītavarṣasahaṃ mahat 13,065.029c āsaptamaṃ tārayati kulaṃ bharatasattama 13,065.030a kṣetrabhūmiṃ dadal loke putra śriyam avāpnuyāt 13,065.030c ratnabhūmiṃ pradattvā tu kulavaṃśaṃ vivardhayet 13,065.031a na coṣarāṃ na nirdagdhāṃ mahīṃ dadyāt kathaṃ cana 13,065.031c na śmaśānaparītāṃ ca na ca pāpaniṣevitām 13,065.032a pārakye bhūmideśe tu pitṝṇāṃ nirvapet tu yaḥ 13,065.032c tad bhūmisvāmipitṛbhiḥ śrāddhakarma vihanyate 13,065.033a tasmāt krītvā mahīṃ dadyāt svalpām api vicakṣaṇaḥ 13,065.033c piṇḍaḥ pitṛbhyo datto vai tasyāṃ bhavati śāśvataḥ 13,065.034a aṭavīparvatāś caiva nadītīrthāni yāni ca 13,065.034c sarvāṇy asvāmikāny āhur na hi tatra parigrahaḥ 13,065.035a ity etad bhūmidānasya phalam uktaṃ viśāṃ pate 13,065.035c ataḥ paraṃ tu godānaṃ kīrtayiṣyāmi te 'nagha 13,065.036a gāvo 'dhikās tapasvibhyo yasmāt sarvebhya eva ca 13,065.036c tasmān maheśvaro devas tapas tābhiḥ samāsthitaḥ 13,065.037a brahmaloke vasanty etāḥ somena saha bhārata 13,065.037c āsāṃ brahmarṣayaḥ siddhāḥ prārthayanti parāṃ gatim 13,065.037d*0352_01 tāṃ prāpnuvanti gāṃ dattvā vimuktāḥ sarvakilbiṣaiḥ 13,065.038a payasā haviṣā dadhnā śakṛtāpy atha carmaṇā 13,065.038c asthibhiś copakurvanti śṛṅgair vālaiś ca bhārata 13,065.039a nāsāṃ śītātapau syātāṃ sadaitāḥ karma kurvate 13,065.039c na varṣaṃ viṣamaṃ vāpi duḥkham āsāṃ bhavaty uta 13,065.040a brāhmaṇaiḥ sahitā yānti tasmāt parataraṃ padam 13,065.040c ekaṃ gobrāhmaṇaṃ tasmāt pravadanti manīṣiṇaḥ 13,065.041a rantidevasya yajñe tāḥ paśutvenopakalpitāḥ 13,065.041c tataś carmaṇvatī rājan gocarmabhyaḥ pravartitā 13,065.042a paśutvāc ca vinirmuktāḥ pradānāyopakalpitāḥ 13,065.042c tā imā vipramukhyebhyo yo dadāti mahīpate 13,065.042e nistared āpadaṃ kṛcchrāṃ viṣamastho 'pi pārthiva 13,065.043a gavāṃ sahasradaḥ pretya narakaṃ na prapaśyati 13,065.043c sarvatra vijayaṃ cāpi labhate manujādhipa 13,065.044a amṛtaṃ vai gavāṃ kṣīram ity āha tridaśādhipaḥ 13,065.044c tasmād dadāti yo dhenum amṛtaṃ sa prayacchati 13,065.045a agnīnām avyayaṃ hy etad dhaumyaṃ vedavido viduḥ 13,065.045c tasmād dadāti yo dhenuṃ sa haumyaṃ saṃprayacchati 13,065.046a svargo vai mūrtimān eṣa vṛṣabhaṃ yo gavāṃ patim 13,065.046c vipre guṇayute dadyāt sa vai svarge mahīyate 13,065.047a prāṇā vai prāṇinām ete procyante bharatarṣabha 13,065.047c tasmād dadāti yo dhenuṃ prāṇān vai sa prayacchati 13,065.048a gāvaḥ śaraṇyā bhūtānām iti vedavido viduḥ 13,065.048c tasmād dadāti yo dhenuṃ śaraṇaṃ saṃprayacchati 13,065.049a na vadhārthaṃ pradātavyā na kīnāśe na nāstike 13,065.049c gojīvine na dātavyā tathā gauḥ puruṣarṣabha 13,065.049d*0353_01 gorasānāṃ na vikretur apañcayajanasya ca 13,065.050a dadāti tādṛśānāṃ vai naro gāḥ pāpakarmaṇām 13,065.050c akṣayaṃ narakaṃ yātīty evam āhur manīṣiṇaḥ 13,065.051a na kṛśāṃ pāpavatsāṃ vā vandhyāṃ rogānvitāṃ tathā 13,065.051c na vyaṅgāṃ na pariśrāntāṃ dadyād gāṃ brāhmaṇāya vai 13,065.052a daśagosahasradaḥ samyak śakreṇa saha modate 13,065.052c akṣayāṃl labhate lokān naraḥ śatasahasradaḥ 13,065.053a ity etad gopradānaṃ ca tiladānaṃ ca kīrtitam 13,065.053c tathā bhūmipradānaṃ ca śṛṇuṣvānne ca bhārata 13,065.054a annadānaṃ pradhānaṃ hi kaunteya paricakṣate 13,065.054c annasya hi pradānena rantidevo divaṃ gataḥ 13,065.055a śrāntāya kṣudhitāyānnaṃ yaḥ prayacchati bhūmipa 13,065.055c svāyaṃbhuvaṃ mahābhāgaṃ sa paśyati narādhipa 13,065.056a na hiraṇyair na vāsobhir nāśvadānena bhārata 13,065.056c prāpnuvanti narāḥ śreyo yathehānnapradāḥ prabho 13,065.057a annaṃ vai paramaṃ dravyam annaṃ śrīś ca parā matā 13,065.057c annāt prāṇaḥ prabhavati tejo vīryaṃ balaṃ tathā 13,065.058a sadbhyo dadāti yaś cānnaṃ sadaikāgramanā naraḥ 13,065.058c na sa durgāṇy avāpnotīty evam āha parāśaraḥ 13,065.059a arcayitvā yathānyāyaṃ devebhyo 'nnaṃ nivedayet 13,065.059c yadanno hi naro rājaṃs tadannās tasya devatāḥ 13,065.060a kaumudyāṃ śuklapakṣe tu yo 'nnadānaṃ karoty uta 13,065.060c sa saṃtarati durgāṇi pretya cānantyam aśnute 13,065.061a abhuktvātithaye cānnaṃ prayacched yaḥ samāhitaḥ 13,065.061c sa vai brahmavidāṃ lokān prāpnuyād bharatarṣabha 13,065.062a sukṛcchrām āpadaṃ prāptaś cānnadaḥ puruṣas taret 13,065.062c pāpaṃ tarati caiveha duṣkṛtaṃ cāpakarṣati 13,065.063a ity etad annadānasya tiladānasya caiva ha 13,065.063c bhūmidānasya ca phalaṃ godānasya ca kīrtitam 13,066.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,066.001a śrutaṃ dānaphalaṃ tāta yat tvayā parikīrtitam 13,066.001c annaṃ tu te viśeṣeṇa praśastam iha bhārata 13,066.002a pānīyadānaṃ paramaṃ kathaṃ ceha mahāphalam 13,066.002c ity etac chrotum icchāmi vistareṇa pitāmaha 13,066.003 bhīṣma uvāca 13,066.003a hanta te vartayiṣyāmi yathāvad bharatarṣabha 13,066.003c gadatas tan mamādyeha śṛṇu satyaparākrama 13,066.003e pānīyadānāt prabhṛti sarvaṃ vakṣyāmi te 'nagha 13,066.004a yad annaṃ yac ca pānīyaṃ saṃpradāyāśnute naraḥ 13,066.004c na tasmāt paramaṃ dānaṃ kiṃ cid astīti me matiḥ 13,066.005a annāt prāṇabhṛtas tāta pravartante hi sarvaśaḥ 13,066.005c tasmād annaṃ paraṃ loke sarvadāneṣu kathyate 13,066.006a annād balaṃ ca tejaś ca prāṇināṃ vardhate sadā 13,066.006c annadānam atas tasmāc chreṣṭham āha prajāpatiḥ 13,066.007a sāvitryā hy api kaunteya śrutaṃ te vacanaṃ śubham 13,066.007c yataś caitad yathā caitad devasatre mahāmate 13,066.008a anne datte nareṇeha prāṇā dattā bhavanty uta 13,066.008c prāṇadānād dhi paramaṃ na dānam iha vidyate 13,066.009a śrutaṃ hi te mahābāho lomaśasyāpi tad vacaḥ 13,066.009c prāṇān dattvā kapotāya yat prāptaṃ śibinā purā 13,066.010a tāṃ gatiṃ labhate dattvā dvijasyānnaṃ viśāṃ pate 13,066.010c gatiṃ viśiṣṭāṃ gacchanti prāṇadā iti naḥ śrutam 13,066.011a annaṃ cāpi prabhavati pānīyāt kurusattama 13,066.011c nīrajātena hi vinā na kiṃ cit saṃpravartate 13,066.012a nīrajātaś ca bhagavān somo grahagaṇeśvaraḥ 13,066.012c amṛtaṃ ca sudhā caiva svāhā caiva vaṣaṭ tathā 13,066.013a annauṣadhyo mahārāja vīrudhaś ca jalodbhavāḥ 13,066.013c yataḥ prāṇabhṛtāṃ prāṇāḥ saṃbhavanti viśāṃ pate 13,066.014a devānām amṛtaṃ cānnaṃ nāgānāṃ ca sudhā tathā 13,066.014c pitṝṇāṃ ca svadhā proktā paśūnāṃ cāpi vīrudhaḥ 13,066.015a annam eva manuṣyāṇāṃ prāṇān āhur manīṣiṇaḥ 13,066.015c tac ca sarvaṃ naravyāghra pānīyāt saṃpravartate 13,066.016a tasmāt pānīyadānād vai na paraṃ vidyate kva cit 13,066.016c tac ca dadyān naro nityaṃ ya icched bhūtim ātmanaḥ 13,066.017a dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ jaladānaṃ viśāṃ pate 13,066.017c śatrūṃś cāpy adhi kaunteya sadā tiṣṭhati toyadaḥ 13,066.018a sarvakāmān avāpnoti kīrtiṃ caiveha śāśvatīm 13,066.018c pretya cānantyam āpnoti pāpebhyaś ca pramucyate 13,066.019a toyado manujavyāghra svargaṃ gatvā mahādyute 13,066.019c akṣayān samavāpnoti lokān ity abravīn manuḥ 13,067.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,067.001a tilānāṃ kīdṛśaṃ dānam atha dīpasya caiva ha 13,067.001c annānāṃ vāsasāṃ caiva bhūya eva bravīhi me 13,067.002 bhīṣma uvāca 13,067.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,067.002c brāhmaṇasya ca saṃvādaṃ yamasya ca yudhiṣṭhira 13,067.003a madhyadeśe mahān grāmo brāhmaṇānāṃ babhūva ha 13,067.003c gaṅgāyamunayor madhye yāmunasya girer adhaḥ 13,067.004a parṇaśāleti vikhyāto ramaṇīyo narādhipa 13,067.004c vidvāṃsas tatra bhūyiṣṭhā brāhmaṇāś cāvasaṃs tadā 13,067.005a atha prāha yamaḥ kaṃ cit puruṣaṃ kṛṣṇavāsasam 13,067.005c raktākṣam ūrdhvaromāṇaṃ kākajaṅghākṣināsikam 13,067.006a gaccha tvaṃ brāhmaṇagrāmaṃ tato gatvā tam ānaya 13,067.006c agastyaṃ gotrataś cāpi nāmataś cāpi śarmiṇam 13,067.007a śame niviṣṭaṃ vidvāṃsam adhyāpakam anādṛtam 13,067.007c mā cānyam ānayethās tvaṃ sagotraṃ tasya pārśvataḥ 13,067.008a sa hi tādṛgguṇas tena tulyo 'dhyayanajanmanā 13,067.008c apatyeṣu tathā vṛtte samastenaiva dhīmatā 13,067.008e tam ānaya yathoddiṣṭaṃ pūjā kāryā hi tasya me 13,067.009a sa gatvā pratikūlaṃ tac cakāra yamaśāsanam 13,067.009c tam ākramyānayām āsa pratiṣiddho yamena yaḥ 13,067.010a tasmai yamaḥ samutthāya pūjāṃ kṛtvā ca vīryavān 13,067.010c provāca nīyatām eṣa so 'nya ānīyatām iti 13,067.011a evam ukte tu vacane dharmarājena sa dvijaḥ 13,067.011c uvāca dharmarājānaṃ nirviṇṇo 'dhyayanena vai 13,067.011e yo me kālo bhavec cheṣas taṃ vaseyam ihācyuta 13,067.012 yama uvāca 13,067.012a nāhaṃ kālasya vihitaṃ prāpnomīha kathaṃ cana 13,067.012c yo hi dharmaṃ carati vai taṃ tu jānāmi kevalam 13,067.013a gaccha vipra tvam adyaiva ālayaṃ svaṃ mahādyute 13,067.013c brūhi vā tvaṃ yathā svairaṃ karavāṇi kim ity uta 13,067.014 brāhmaṇa uvāca 13,067.014a yat tatra kṛtvā sumahat puṇyaṃ syāt tad bravīhi me 13,067.014c sarvasya hi pramāṇaṃ tvaṃ trailokyasyāpi sattama 13,067.015 yama uvāca 13,067.015a śṛṇu tattvena viprarṣe pradānavidhim uttamam 13,067.015c tilāḥ paramakaṃ dānaṃ puṇyaṃ caiveha śāśvatam 13,067.016a tilāś ca saṃpradātavyā yathāśakti dvijarṣabha 13,067.016c nityadānāt sarvakāmāṃs tilā nirvartayanty uta 13,067.017a tilāñ śrāddhe praśaṃsanti dānam etad dhy anuttamam 13,067.017c tān prayacchasva viprebhyo vidhidṛṣṭena karmaṇā 13,067.017d*0354_01 vaiśākhyāṃ paurṇamāsyāṃ tu tilān dadyād dvijātiṣu 13,067.017d*0355_01 teṣāṃ māghyāṃ pradānena sarvān kāmān avāpnuyāt 13,067.018a tilā bhakṣayitavyāś ca sadā tv ālabhanaṃ ca taiḥ 13,067.018c kāryaṃ satatam icchadbhiḥ śreyaḥ sarvātmanā gṛhe 13,067.019a tathāpaḥ sarvadā deyāḥ peyāś caiva na saṃśayaḥ 13,067.019c puṣkariṇyas taḍāgāni kūpāṃś caivātra khānayet 13,067.020a etat sudurlabhataram iha loke dvijottama 13,067.020c āpo nityaṃ pradeyās te puṇyaṃ hy etad anuttamam 13,067.021a prapāś ca kāryāḥ pānārthaṃ nityaṃ te dvijasattama 13,067.021c bhukte 'py atha pradeyaṃ te pānīyaṃ vai viśeṣataḥ 13,067.022a ity ukte sa tadā tena yamadūtena vai gṛhān 13,067.022c nītaś cakāra ca tathā sarvaṃ tad yamaśāsanam 13,067.023a nītvā taṃ yamadūto 'pi gṛhītvā śarmiṇaṃ tadā 13,067.023c yayau sa dharmarājāya nyavedayata cāpi tam 13,067.024a taṃ dharmarājo dharmajñaṃ pūjayitvā pratāpavān 13,067.024c kṛtvā ca saṃvidaṃ tena visasarja yathāgatam 13,067.025a tasyāpi ca yamaḥ sarvam upadeśaṃ cakāra ha 13,067.025c pratyetya ca sa tat sarvaṃ cakāroktaṃ yamena tat 13,067.026a tathā praśaṃsate dīpān yamaḥ pitṛhitepsayā 13,067.026b*0356_01 pānīyābhyarthinaṃ dṛṣṭvā prītyā dadyāt tvarānvitaḥ 13,067.026b*0356_02 vastre tantupramāṇena dīpe nimiṣavatsaram 13,067.026b*0356_03 gavāṃ lomapramāṇena svargabhogam upāśnute 13,067.026b*0356_04 jale bindupramāṇena tad etāny upavartaya 13,067.026c tasmād dīpaprado nityaṃ saṃtārayati vai pitṝn 13,067.027a dātavyāḥ satataṃ dīpās tasmād bharatasattama 13,067.027c devānāṃ ca pitṝṇāṃ ca cakṣuṣy āste matāḥ prabho 13,067.028a ratnadānaṃ ca sumahat puṇyam uktaṃ janādhipa 13,067.028c tāni vikrīya yajate brāhmaṇo hy abhayaṃkaraḥ 13,067.029a yad vai dadāti viprebhyo brāhmaṇaḥ pratigṛhya vai 13,067.029c ubhayoḥ syāt tad akṣayyaṃ dātur ādātur eva ca 13,067.030a yo dadāti sthitaḥ sthityāṃ tādṛśāya pratigraham 13,067.030c ubhayor akṣayaṃ dharmaṃ taṃ manuḥ prāha dharmavit 13,067.031a vāsasāṃ tu pradānena svadāranirato naraḥ 13,067.031c suvastraś ca suveṣaś ca bhavatīty anuśuśruma 13,067.032a gāvaḥ suvarṇaṃ ca tathā tilāś caivānuvarṇitāḥ 13,067.032c bahuśaḥ puruṣavyāghra vedaprāmāṇyadarśanāt 13,067.033a vivāhāṃś caiva kurvīta putrān utpādayeta ca 13,067.033c putralābho hi kauravya sarvalābhād viśiṣyate 13,068.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,068.001a bhūya eva kuruśreṣṭha dānānāṃ vidhim uttamam 13,068.001c kathayasva mahāprājña bhūmidānaṃ viśeṣataḥ 13,068.002a pṛthivīṃ kṣatriyo dadyād brāhmaṇas tāṃ svakarmaṇā 13,068.002c vidhivat pratigṛhṇīyān na tv anyo dātum arhati 13,068.003a sarvavarṇais tu yac chakyaṃ pradātuṃ phalakāṅkṣibhiḥ 13,068.003c vede vā yat samāmnātaṃ tan me vyākhyātum arhasi 13,068.004 bhīṣma uvāca 13,068.004a tulyanāmāni deyāni trīṇi tulyaphalāni ca 13,068.004c sarvakāmaphalānīha gāvaḥ pṛthvī sarasvatī 13,068.005a yo brūyāc cāpi śiṣyāya dharmyāṃ brāhmīṃ sarasvatīm 13,068.005c pṛthivīgopradānābhyāṃ sa tulyaṃ phalam aśnute 13,068.006a tathaiva gāḥ praśaṃsanti na ca deyaṃ tataḥ param 13,068.006c saṃnikṛṣṭaphalās tā hi laghvarthāś ca yudhiṣṭhira 13,068.006e mātaraḥ sarvabhūtānāṃ gāvaḥ sarvasukhapradāḥ 13,068.007a vṛddhim ākāṅkṣatā nityaṃ gāvaḥ kāryāḥ pradakṣiṇāḥ 13,068.007b*0357_01 saṃtāḍyā na tu pādena gavāṃ madhye ca na vrajet 13,068.007c maṅgalāyatanaṃ devyas tasmāt pūjyāḥ sadaiva hi 13,068.008a pracodanaṃ devakṛtaṃ gavāṃ karmasu vartatām 13,068.008c pūrvam evākṣaraṃ nānyad abhidheyaṃ kathaṃ cana 13,068.009a pracāre vā nipāne vā budho nodvejayeta gāḥ 13,068.009c tṛṣitā hy abhivīkṣantyo naraṃ hanyuḥ sabāndhavam 13,068.010a pitṛsadmāni satataṃ devatāyatanāni ca 13,068.010c pūyante śakṛtā yāsāṃ pūtaṃ kim adhikaṃ tataḥ 13,068.011a grāsamuṣṭiṃ paragave dadyāt saṃvatsaraṃ tu yaḥ 13,068.011c akṛtvā svayam āhāraṃ vrataṃ tat sārvakāmikam 13,068.012a sa hi putrān yaśorthaṃ ca śriyaṃ cāpy adhigacchati 13,068.012c nāśayaty aśubhaṃ caiva duḥsvapnaṃ ca vyapohati 13,068.013 yudhiṣṭhira uvāca 13,068.013a deyāḥ kiṃlakṣaṇā gāvaḥ kāś cāpi parivarjayet 13,068.013c kīdṛśāya pradātavyā na deyāḥ kīdṛśāya ca 13,068.014 bhīṣma uvāca 13,068.014a asadvṛttāya pāpāya lubdhāyānṛtavādine 13,068.014c havyakavyavyapetāya na deyā gauḥ kathaṃ cana 13,068.015a bhikṣave bahuputrāya śrotriyāyāhitāgnaye 13,068.015c dattvā daśagavāṃ dātā lokān āpnoty anuttamān 13,068.016a yaṃ caiva dharmaṃ kurute tasya puṇyaphalaṃ ca yat 13,068.016b*0358_01 juhoti yad bhojayati yad dadāti gavāṃ rasaiḥ 13,068.016c sarvasyaivāṃśabhāg dātā tannimittaṃ pravṛttayaḥ 13,068.016d*0359_01 arthasya daśabhāg dātā tan nivṛttapravṛttaye 13,068.017a yaś cainam utpādayati yaś cainaṃ trāyate bhayāt 13,068.017c yaś cāsya kurute vṛttiṃ sarve te pitaras trayaḥ 13,068.018a kalmaṣaṃ guruśuśrūṣā hanti māno mahad yaśaḥ 13,068.018c aputratāṃ trayaḥ putrā avṛttiṃ daśa dhenavaḥ 13,068.019a vedāntaniṣṭhasya bahuśrutasya; prajñānatṛptasya jitendriyasya 13,068.019c śiṣṭasya dāntasya yatasya caiva; bhūteṣu nityaṃ priyavādinaś ca 13,068.020a yaḥ kṣudbhayād vai na vikarma kuryān; mṛdur dāntaś cātitheyaś ca nityam 13,068.020c vṛttiṃ viprāyātisṛjeta tasmai; yas tulyaśīlaś ca saputradāraḥ 13,068.021a śubhe pātre ye guṇā gopradāne; tāvān doṣo brāhmaṇasvāpahāre 13,068.021c sarvāvasthaṃ brāhmaṇasvāpahāro; dārāś caiṣāṃ dūrato varjanīyāḥ 13,068.021d*0360_00 yudhiṣṭhira uvāca 13,068.021d*0360_01 brāhmaṇasvāpahāreṇa kiyān doṣo bhavaty uta 13,068.021d*0360_02 brāhmasvam ucyate kiṃ vā tan me brūhi pitāmaha 13,068.021d*0361_01 vipradāre parahṛte viprasvanicaye tathā 13,068.021d*0361_02 paritrāyanti śaktās tu namas tebhyo mṛtās tu vā 13,068.021d*0361_03 na pālayanti nihatā ye tān vaivasvato yamaḥ 13,068.021d*0361_04 daṇḍayan bhartsayan nityaṃ nirayebhyo na muñcati 13,068.021d*0361_05 tathā gavāṃ paritrāṇe pīḍane ca śubhāśubhe 13,068.021d*0361_06 vipragoṣu viśeṣeṇa rakṣiteṣu gṛheṣu vā 13,068.021d*0362_01 na mṛtaḥ svargam āpnoti putrapautrasamanvitaḥ 13,069.001 bhīṣma uvāca 13,069.001a atraiva kīrtyate sadbhir brāhmaṇasvābhimarśane 13,069.001c nṛgeṇa sumahat kṛcchraṃ yad avāptaṃ kurūdvaha 13,069.002a niviśantyāṃ purā pārtha dvāravatyām iti śrutiḥ 13,069.002c adṛśyata mahākūpas tṛṇavīrutsamāvṛtaḥ 13,069.003a prayatnaṃ tatra kurvāṇās tasmāt kūpāj jalārthinaḥ 13,069.003c śrameṇa mahatā yuktās tasmiṃs toye susaṃvṛte 13,069.004a dadṛśus te mahākāyaṃ kṛkalāsam avasthitam 13,069.004c tasya coddharaṇe yatnam akurvaṃs te sahasraśaḥ 13,069.005a pragrahaiś carmapaṭṭaiś ca taṃ baddhvā parvatopamam 13,069.005c nāśaknuvan samuddhartuṃ tato jagmur janārdanam 13,069.006a kham āvṛtyodapānasya kṛkalāsaḥ sthito mahān 13,069.006c tasya nāsti samuddhartety atha kṛṣṇe nyavedayan 13,069.007a sa vāsudevena samuddhṛtaś ca; pṛṣṭaś ca kāmān nijagāda rājā 13,069.007c nṛgas tadātmānam atho nyavedayat; purātanaṃ yajñasahasrayājinam 13,069.008a tathā bruvāṇaṃ tu tam āha mādhavaḥ; śubhaṃ tvayā karma kṛtaṃ na pāpakam 13,069.008c kathaṃ bhavān durgatim īdṛśīṃ gato; narendra tad brūhi kim etad īdṛśam 13,069.009a śataṃ sahasrāṇi śataṃ gavāṃ punaḥ; punaḥ śatāny aṣṭa śatāyutāni 13,069.009c tvayā purā dattam itīha śuśruma; nṛpa dvijebhyaḥ kva nu tad gataṃ tava 13,069.010a nṛgas tato 'bravīt kṛṣṇaṃ brāhmaṇasyāgnihotriṇaḥ 13,069.010c proṣitasya paribhraṣṭā gaur ekā mama godhane 13,069.011a gavāṃ sahasre saṃkhyātā tadā sā paśupair mama 13,069.011c sā brāhmaṇāya me dattā pretyārtham abhikāṅkṣatā 13,069.012a apaśyat parimārgaṃś ca tāṃ yāṃ paragṛhe dvijaḥ 13,069.012c mameyam iti covāca brāhmaṇo yasya sābhavat 13,069.013a tāv ubhau samanuprāptau vivadantau bhṛśajvarau 13,069.013c bhavān dātā bhavān hartety atha tau māṃ tadocatuḥ 13,069.014a śatena śatasaṃkhyena gavāṃ vinimayena vai 13,069.014c yāce pratigrahītāraṃ sa tu mām abravīd idam 13,069.015a deśakālopasaṃpannā dogdhrī kṣāntātivatsalā 13,069.015c svādukṣīrapradā dhanyā mama nityaṃ niveśane 13,069.016a kṛśaṃ ca bharate yā gaur mama putram apastanam 13,069.016c na sā śakyā mayā hātum ity uktvā sa jagāma ha 13,069.017a tatas tam aparaṃ vipraṃ yāce vinimayena vai 13,069.017c gavāṃ śatasahasraṃ vai tatkṛte gṛhyatām iti 13,069.018 brāhmaṇa uvāca 13,069.018a na rājñāṃ pratigṛhṇāmi śakto 'haṃ svasya mārgaṇe 13,069.018c saiva gaur dīyatāṃ śīghraṃ mameti madhusūdana 13,069.019a rukmam aśvāṃś ca dadato rajataṃ syandanāṃs tathā 13,069.019c na jagrāha yayau cāpi tadā sa brāhmaṇarṣabhaḥ 13,069.020a etasminn eva kāle tu coditaḥ kāladharmaṇā 13,069.020c pitṛlokam ahaṃ prāpya dharmarājam upāgamam 13,069.021a yamas tu pūjayitvā māṃ tato vacanam abravīt 13,069.021c nāntaḥ saṃkhyāyate rājaṃs tava puṇyasya karmaṇaḥ 13,069.022a asti caiva kṛtaṃ pāpam ajñānāt tad api tvayā 13,069.022c carasva pāpaṃ paścād vā pūrvaṃ vā tvaṃ yathecchasi 13,069.023a rakṣitāsmīti coktaṃ te pratijñā cānṛtā tava 13,069.023c brāhmaṇasvasya cādānaṃ trividhas te vyatikramaḥ 13,069.024a pūrvaṃ kṛcchraṃ cariṣye 'haṃ paścāc chubham iti prabho 13,069.024c dharmarājaṃ bruvann evaṃ patito 'smi mahītale 13,069.025a aśrauṣaṃ pracyutaś cāhaṃ yamasyoccaiḥ prabhāṣataḥ 13,069.025c vāsudevaḥ samuddhartā bhavitā te janārdanaḥ 13,069.026a pūrṇe varṣasahasrānte kṣīṇe karmaṇi duṣkṛte 13,069.026c prāpsyase śāśvatāṃl lokāñ jitān svenaiva karmaṇā 13,069.027a kūpe ''tmānam adhaḥśīrṣam apaśyaṃ patitaṃ ca ha 13,069.027c tiryagyonim anuprāptaṃ na tu mām ajahāt smṛtiḥ 13,069.028a tvayā tu tārito 'smy adya kim anyatra tapobalāt 13,069.028c anujānīhi māṃ kṛṣṇa gaccheyaṃ divam adya vai 13,069.029a anujñātaḥ sa kṛṣṇena namaskṛtya janārdanam 13,069.029c vimānaṃ divyam āsthāya yayau divam ariṃdama 13,069.030a tatas tasmin divaṃ prāpte nṛge bharatasattama 13,069.030c vāsudeva imaṃ ślokaṃ jagāda kurunandana 13,069.031a brāhmaṇasvaṃ na hartavyaṃ puruṣeṇa vijānatā 13,069.031c brāhmaṇasvaṃ hṛtaṃ hanti nṛgaṃ brāhmaṇagaur iva 13,069.032a satāṃ samāgamaḥ sadbhir nāphalaḥ pārtha vidyate 13,069.032c vimuktaṃ narakāt paśya nṛgaṃ sādhusamāgamāt 13,069.033a pradānaṃ phalavat tatra drohas tatra tathāphalaḥ 13,069.033c apacāraṃ gavāṃ tasmād varjayeta yudhiṣṭhira 13,070.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,070.001a dattānāṃ phalasaṃprāptiṃ gavāṃ prabrūhi me 'nagha 13,070.001c vistareṇa mahābāho na hi tṛpyāmi kathyatām 13,070.002 bhīṣma uvāca 13,070.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,070.002c ṛṣer uddālaker vākyaṃ nāciketasya cobhayoḥ 13,070.003a ṛṣir uddālakir dīkṣām upagamya tataḥ sutam 13,070.003c tvaṃ mām upacarasveti nāciketam abhāṣata 13,070.003e samāpte niyame tasmin maharṣiḥ putram abravīt 13,070.004a upasparśanasaktasya svādhyāyaniratasya ca 13,070.004c idhmā darbhāḥ sumanasaḥ kalaśaś cābhito jalam 13,070.004e vismṛtaṃ me tad ādāya nadītīrād ihāvraja 13,070.005a gatvānavāpya tat sarvaṃ nadīvegasamāplutam 13,070.005c na paśyāmi tad ity evaṃ pitaraṃ so 'bravīn muniḥ 13,070.006a kṣutpipāsāśramāviṣṭo munir uddālakis tadā 13,070.006c yamaṃ paśyeti taṃ putram aśapat sa mahātapāḥ 13,070.007a tathā sa pitrābhihato vāgvajreṇa kṛtāñjaliḥ 13,070.007c prasīdeti bruvann eva gatasattvo 'patad bhuvi 13,070.008a nāciketaṃ pitā dṛṣṭvā patitaṃ duḥkhamūrchitaḥ 13,070.008c kiṃ mayā kṛtam ity uktvā nipapāta mahītale 13,070.009a tasya duḥkhaparītasya svaṃ putram upagūhataḥ 13,070.009c vyatītaṃ tad ahaḥśeṣaṃ sā cogrā tatra śarvarī 13,070.010a pitryeṇāśruprapātena nāciketaḥ kurūdvaha 13,070.010c prāspandacchayane kauśye vṛṣṭyā sasyam ivāplutam 13,070.011a sa paryapṛcchat taṃ putraṃ ślāghyaṃ pratyāgataṃ punaḥ 13,070.011c divyair gandhaiḥ samādigdhaṃ kṣīṇasvapnam ivotthitam 13,070.012a api putra jitā lokāḥ śubhās te svena karmaṇā 13,070.012c diṣṭyā cāsi punaḥ prāpto na hi te mānuṣaṃ vapuḥ 13,070.013a pratyakṣadarśī sarvasya pitrā pṛṣṭo mahātmanā 13,070.013c anvarthaṃ taṃ pitur madhye maharṣīṇāṃ nyavedayat 13,070.014a kurvan bhavacchāsanam āśu yāto; hy ahaṃ viśālāṃ ruciraprabhāvām 13,070.014c vaivasvatīṃ prāpya sabhām apaśyaṃ; sahasraśo yojanahaimabhaumām 13,070.015a dṛṣṭvaiva mām abhimukham āpatantaṃ; gṛhaṃ nivedyāsanam ādideśa 13,070.015c vaivasvato 'rghyādibhir arhaṇaiś ca; bhavatkṛte pūjayām āsa māṃ saḥ 13,070.016a tatas tv ahaṃ taṃ śanakair avocaṃ; vṛtaṃ sadasyair abhipūjyamānam 13,070.016c prāpto 'smi te viṣayaṃ dharmarāja; lokān arhe yān sma tān me vidhatsva 13,070.017a yamo 'bravīn māṃ na mṛto 'si saumya; yamaṃ paśyety āha tu tvāṃ tapasvī 13,070.017c pitā pradīptāgnisamānatejā; na tac chakyam anṛtaṃ vipra kartum 13,070.018a dṛṣṭas te 'haṃ pratigacchasva tāta; śocaty asau tava dehasya kartā 13,070.018c dadāmi kiṃ cāpi manaḥpraṇītaṃ; priyātithe tava kāmān vṛṇīṣva 13,070.019a tenaivam uktas tam ahaṃ pratyavocaṃ; prāpto 'smi te viṣayaṃ durnivartyam 13,070.019c icchāmy ahaṃ puṇyakṛtāṃ samṛddhāṃl; lokān draṣṭuṃ yadi te 'haṃ varārhaḥ 13,070.020a yānaṃ samāropya tu māṃ sa devo; vāhair yuktaṃ suprabhaṃ bhānumantam 13,070.020c saṃdarśayām āsa tadā sma lokān; sarvāṃs tadā puṇyakṛtāṃ dvijendra 13,070.021a apaśyaṃ tatra veśmāni taijasāni kṛtātmanām 13,070.021c nānāsaṃsthānarūpāṇi sarvaratnamayāni ca 13,070.022a candramaṇḍalaśubhrāṇi kiṅkiṇījālavanti ca 13,070.022c anekaśatabhaumāni sāntarjalavanāni ca 13,070.023a vaiḍūryārkaprakāśāni rūpyarukmamayāni ca 13,070.023c taruṇādityavarṇāni sthāvarāṇi carāṇi ca 13,070.024a bhakṣyabhojyamayāñ śailān vāsāṃsi śayanāni ca 13,070.024c sarvakāmaphalāṃś caiva vṛkṣān bhavanasaṃsthitān 13,070.025a nadyo vīthyaḥ sabhā vāpī dīrghikāś caiva sarvaśaḥ 13,070.025c ghoṣavanti ca yānāni yuktāny eva sahasraśaḥ 13,070.026a kṣīrasravā vai sarito girīṃś ca; sarpis tathā vimalaṃ cāpi toyam 13,070.026b*0363_01 kṣīrasravā vai sarito girīṃś ca sarpiṣāṃ tathā 13,070.026b*0363_02 vimalaṃ caiva toyaṃ ca sarvaṃ svādu tathaiva ca 13,070.026c vaivasvatasyānumatāṃś ca deśān; adṛṣṭapūrvān subahūn apaśyam 13,070.027a sarvaṃ dṛṣṭvā tad ahaṃ dharmarājam; avocaṃ vai prabhaviṣṇuṃ purāṇam 13,070.027c kṣīrasyaitāḥ sarpiṣaś caiva nadyaḥ; śaśvat srotāḥ kasya bhojyāḥ pradiṣṭāḥ 13,070.028a yamo 'bravīd viddhi bhojyās tvam etā; ye dātāraḥ sādhavo gorasānām 13,070.028c anye lokāḥ śāśvatā vītaśokāḥ; samākīrṇā gopradāne ratānām 13,070.029a na tv evāsāṃ dānamātraṃ praśastaṃ; pātraṃ kālo goviśeṣo vidhiś ca 13,070.029c jñātvā deyā vipra gavāntaraṃ hi; duḥkhaṃ jñātuṃ pāvakādityabhūtam 13,070.030a svādhyāyāḍhyo yo 'timātraṃ tapasvī; vaitānastho brāhmaṇaḥ pātram āsām 13,070.030c kṛcchrotsṛṣṭāḥ poṣaṇābhyāgatāś ca; dvārair etair goviśeṣāḥ praśastāḥ 13,070.031a tisro rātrīr adbhir upoṣya bhūmau; tṛptā gāvas tarpitebhyaḥ pradeyāḥ 13,070.031c vatsaiḥ prītāḥ suprajāḥ sopacārās; tryahaṃ dattvā gorasair vartitavyam 13,070.032a dattvā dhenuṃ suvratāṃ kāṃsyadohāṃ; kalyāṇavatsām apalāyinīṃ ca 13,070.032c yāvanti lomāni bhavanti tasyās; tāvad varṣāṇy aśnute svargalokam 13,070.033a tathānaḍvāhaṃ brāhmaṇāya pradāya; dāntaṃ dhuryaṃ balavantaṃ yuvānam 13,070.033c kulānujīvaṃ vīryavantaṃ bṛhantaṃ; bhuṅkte lokān saṃmitān dhenudasya 13,070.034a goṣu kṣāntaṃ gośaraṇyaṃ kṛtajñaṃ; vṛttiglānaṃ tādṛśaṃ pātram āhuḥ 13,070.034c vṛttiglāne saṃbhrame vā mahārthe; kṛṣyarthe vā homahetoḥ prasūtyām 13,070.035a gurvarthe vā bālapuṣṭyābhiṣaṅgād; gāvo dātuṃ deśakālo 'viśiṣṭaḥ 13,070.035c antarjātāḥ sukrayajñānalabdhāḥ; prāṇakrītā nirjitāś caudakāś ca 13,070.035d*0364_01 gā vai dadyān nyāyabhūtā dvijebhyo 13,070.035d*0364_02 yo yātum ākāṅkṣati devalokam 13,070.036 nāciketa uvāca 13,070.036a śrutvā vaivasvatavacas tam ahaṃ punar abruvam 13,070.036c agomī gopradātṝṇāṃ kathaṃ lokān nigacchati 13,070.037a tato yamo 'bravīd dhīmān gopradāne parāṃ gatim 13,070.037c gopradānānukalpaṃ tu gām ṛte santi gopradāḥ 13,070.038a alābhe yo gavāṃ dadyād ghṛtadhenuṃ yatavrataḥ 13,070.038c tasyaitā ghṛtavāhinyaḥ kṣarante vatsalā iva 13,070.039a ghṛtālābhe ca yo dadyāt tiladhenuṃ yatavrataḥ 13,070.039c sa durgāt tārito dhenvā kṣīranadyāṃ pramodate 13,070.040a tilālābhe ca yo dadyāj jaladhenuṃ yatavrataḥ 13,070.040c sa kāmapravahāṃ śītāṃ nadīm etām upāśnute 13,070.041a evamādīni me tatra dharmarājo nyadarśayat 13,070.041c dṛṣṭvā ca paramaṃ harṣam avāpam aham acyuta 13,070.042a nivedaye cāpi priyaṃ bhavatsu; kratur mahān alpadhanapracāraḥ 13,070.042c prāpto mayā tāta sa matprasūtaḥ; prapatsyate vedavidhipravṛttaḥ 13,070.043a śāpo hy ayaṃ bhavato 'nugrahāya; prāpto mayā yatra dṛṣṭo yamo me 13,070.043c dānavyuṣṭiṃ tatra dṛṣṭvā mahārthāṃ; niḥsaṃdigdhaṃ dānadharmāṃś cariṣye 13,070.044a idaṃ ca mām abravīd dharmarājaḥ; punaḥ punaḥ saṃprahṛṣṭo dvijarṣe 13,070.044c dānena tāta prayato 'bhūḥ sadaiva; viśeṣato gopradānaṃ ca kuryāḥ 13,070.045a śuddho hy artho nāvamanyaḥ svadharmāt; pātre deyaṃ deśakālopapanne 13,070.045c tasmād gāvas te nityam eva pradeyā; mā bhūc ca te saṃśayaḥ kaś cid atra 13,070.046a etāḥ purā adadan nityam eva; śāntātmāno dānapathe niviṣṭāḥ 13,070.046c tapāṃsy ugrāṇy apratiśaṅkamānās; te vai dānaṃ pradaduś cāpi śaktyā 13,070.047a kāle śaktyā matsaraṃ varjayitvā; śuddhātmānaḥ śraddhinaḥ puṇyaśīlāḥ 13,070.047c dattvā taptvā lokam amuṃ prapannā; dedīpyante puṇyaśīlāś ca nāke 13,070.048a etad dānaṃ nyāyalabdhaṃ dvijebhyaḥ; pātre dattaṃ prāpaṇīyaṃ parīkṣya 13,070.048c kāmyāṣṭamyāṃ vartitavyaṃ daśāhaṃ; rasair gavāṃ śakṛtā prasnavair vā 13,070.049a vedavratī syād vṛṣabhapradātā; vedāvāptir goyugasya pradāne 13,070.049c tīrthāvāptir goprayuktapradāne; pāpotsargaḥ kapilāyāḥ pradāne 13,070.050a gām apy ekāṃ kapilāṃ saṃpradāya; nyāyopetāṃ kalmaṣād vipramucyet 13,070.050c gavāṃ rasāt paramaṃ nāsti kiṃ cid; gavāṃ dānaṃ sumahat tad vadanti 13,070.051a gāvo lokān dhārayanti kṣarantyo; gāvaś cānnaṃ saṃjanayanti loke 13,070.051c yas taj jānan na gavāṃ hārdam eti; sa vai gantā nirayaṃ pāpacetāḥ 13,070.052a yat te dātuṃ gosahasraṃ śataṃ vā; śatārdhaṃ vā daśa vā sādhuvatsāḥ 13,070.052c apy ekāṃ vā sādhave brāhmaṇāya; sāsyāmuṣmin puṇyatīrthā nadī vai 13,070.053a prāptyā puṣṭyā lokasaṃrakṣaṇena; gāvas tulyāḥ sūryapādaiḥ pṛthivyām 13,070.053c śabdaś caikaḥ saṃtatiś copabhogas; tasmād godaḥ sūrya ivābhibhāti 13,070.054a guruṃ śiṣyo varayed gopradāne; sa vai vaktā niyataṃ svargadātā 13,070.054c vidhijñānāṃ sumahān eṣa dharmo; vidhiṃ hy ādyaṃ vidhayaḥ saṃśrayanti 13,070.055a etad dānaṃ nyāyalabdhaṃ dvijebhyaḥ; pātre dattvā prāpayethāḥ parīkṣya 13,070.055c tvayy āśaṃsanty amarā mānavāś ca; vayaṃ cāpi prasṛte puṇyaśīlāḥ 13,070.056a ity ukto 'haṃ dharmarājñā maharṣe; dharmātmānaṃ śirasābhipraṇamya 13,070.056c anujñātas tena vaivasvatena; pratyāgamaṃ bhagavatpādamūlam 13,071.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,071.001a uktaṃ vai gopradānaṃ te nāciketam ṛṣiṃ prati 13,071.001c māhātmyam api caivoktam uddeśena gavāṃ prabho 13,071.002a nṛgeṇa ca yathā duḥkham anubhūtaṃ mahātmanā 13,071.002c ekāparādhād ajñānāt pitāmaha mahāmate 13,071.003a dvāravatyāṃ yathā cāsau niviśantyāṃ samuddhṛtaḥ 13,071.003c mokṣahetur abhūt kṛṣṇas tad apy avadhṛtaṃ mayā 13,071.004a kiṃ tv asti mama saṃdeho gavāṃ lokaṃ prati prabho 13,071.004c tattvataḥ śrotum icchāmi godā yatra viśanty uta 13,071.005 bhīṣma uvāca 13,071.005a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,071.005c yathāpṛcchat padmayonim etad eva śatakratuḥ 13,071.006 śakra uvāca 13,071.006a svarlokavāsināṃ lakṣmīm abhibhūya svayā tviṣā 13,071.006c golokavāsinaḥ paśye vrajataḥ saṃśayo 'tra me 13,071.007a kīdṛśā bhagavaṃl lokā gavāṃ tad brūhi me 'nagha 13,071.007c yān āvasanti dātāra etad icchāmi veditum 13,071.008a kīdṛśāḥ kiṃphalāḥ kaḥ svit paramas tatra vai guṇaḥ 13,071.008c kathaṃ ca puruṣās tatra gacchanti vigatajvarāḥ 13,071.009a kiyat kālaṃ pradānasya dātā ca phalam aśnute 13,071.009c kathaṃ bahuvidhaṃ dānaṃ syād alpam api vā katham 13,071.010a bahvīnāṃ kīdṛśaṃ dānam alpānāṃ vāpi kīdṛśam 13,071.010c adattvā gopradāḥ santi kena vā tac ca śaṃsa me 13,071.011a kathaṃ ca bahudātā syād alpadātrā samaḥ prabho 13,071.011c alpapradātā bahudaḥ kathaṃ ca syād iheśvara 13,071.012a kīdṛśī dakṣiṇā caiva gopradāne viśiṣyate 13,071.012c etat tathyena bhagavan mama śaṃsitum arhasi 13,072.001 brahmovāca 13,072.001a yo 'yaṃ praśnas tvayā pṛṣṭo gopradānādhikāravān 13,072.001c nāsya praṣṭāsti loke 'smiṃs tvatto 'nyo hi śatakrato 13,072.002a santi nānāvidhā lokā yāṃs tvaṃ śakra na paśyasi 13,072.002c paśyāmi yān ahaṃ lokān ekapatnyaś ca yāḥ striyaḥ 13,072.003a karmabhiś cāpi suśubhaiḥ suvratā ṛṣayas tathā 13,072.003c saśarīrā hi tān yānti brāhmaṇāḥ śubhavṛttayaḥ 13,072.004a śarīranyāsamokṣeṇa manasā nirmalena ca 13,072.004c svapnabhūtāṃś ca tāṃl lokān paśyantīhāpi suvratāḥ 13,072.005a te tu lokāḥ sahasrākṣa śṛṇu yādṛgguṇānvitāḥ 13,072.005c na tatra kramate kālo na jarā na ca pāpakam 13,072.005e tathānyan nāśubhaṃ kiṃ cin na vyādhis tatra na klamaḥ 13,072.006a yad yac ca gāvo manasā tasmin vāñchanti vāsava 13,072.006c tat sarvaṃ prāpayanti sma mama pratyakṣadarśanāt 13,072.006e kāmagāḥ kāmacāriṇyaḥ kāmāt kāmāṃś ca bhuñjate 13,072.007a vāpyaḥ sarāṃsi sarito vividhāni vanāni ca 13,072.007c gṛhāṇi parvatāś caiva yāvad dravyaṃ ca kiṃ cana 13,072.008a manojñaṃ sarvabhūtebhyaḥ sarvaṃ tatra pradṛśyate 13,072.008c īdṛśān viddhi tāṃl lokān nāsti lokas tato 'dhikaḥ 13,072.009a tatra sarvasahāḥ kṣāntā vatsalā guruvartinaḥ 13,072.009c ahaṃkārair virahitā yānti śakra narottamāḥ 13,072.010a yaḥ sarvamāṃsāni na bhakṣayīta; pumān sadā yāvad antāya yuktaḥ 13,072.010c mātāpitror arcitā satyayuktaḥ; śuśrūṣitā brāhmaṇānām anindyaḥ 13,072.011a akrodhano goṣu tathā dvijeṣu; dharme rato guruśuśrūṣakaś ca 13,072.011c yāvajjīvaṃ satyavṛtte rataś ca; dāne rato yaḥ kṣamī cāparādhe 13,072.012a mṛdur dānto devaparāyaṇaś ca; sarvātithiś cāpi tathā dayāvān 13,072.012c īdṛgguṇo mānavaḥ saṃprayāti; lokaṃ gavāṃ śāśvataṃ cāvyayaṃ ca 13,072.013a na pāradārī paśyati lokam enaṃ; na vai gurughno na mṛṣāpralāpī 13,072.013c sadāpavādī brāhmaṇaḥ śāntavedo; doṣair anyair yaś ca yukto durātmā 13,072.014a na mitradhruṅ naikṛtikaḥ kṛtaghnaḥ; śaṭho 'nṛjur dharmavidveṣakaś ca 13,072.014c na brahmahā manasāpi prapaśyed; gavāṃ lokaṃ puṇyakṛtāṃ nivāsam 13,072.015a etat te sarvam ākhyātaṃ naipuṇena sureśvara 13,072.015c gopradānaratānāṃ tu phalaṃ śṛṇu śatakrato 13,072.016a dāyādyalabdhair arthair yo gāḥ krītvā saṃprayacchati 13,072.016c dharmārjitadhanakrītān sa lokān aśnute 'kṣayān 13,072.017a yo vai dyūte dhanaṃ jitvā gāḥ krītvā saṃprayacchati 13,072.017c sa divyam ayutaṃ śakra varṣāṇāṃ phalam aśnute 13,072.018a dāyādyā yasya vai gāvo nyāyapūrvair upārjitāḥ 13,072.018c pradattās tāḥ pradātṝṇāṃ saṃbhavanty akṣayā dhruvāḥ 13,072.019a pratigṛhya ca yo dadyād gāḥ suśuddhena cetasā 13,072.019c tasyāpīhākṣayāṃl lokān dhruvān viddhi śacīpate 13,072.020a janmaprabhṛti satyaṃ ca yo brūyān niyatendriyaḥ 13,072.020c gurudvijasahaḥ kṣāntas tasya gobhiḥ samā gatiḥ 13,072.021a na jātu brāhmaṇo vācyo yad avācyaṃ śacīpate 13,072.021c manasā goṣu na druhyed govṛttir gonukampakaḥ 13,072.022a satye dharme ca niratas tasya śakra phalaṃ śṛṇu 13,072.022c gosahasreṇa samitā tasya dhenur bhavaty uta 13,072.023a kṣatriyasya guṇair ebhir anvitasya phalaṃ śṛṇu 13,072.023c tasyāpi śatatulyā gaur bhavatīti viniścayaḥ 13,072.024a vaiśyasyaite yadi guṇās tasya pañcāśataṃ bhavet 13,072.024c śūdrasyāpi vinītasya caturbhāgaphalaṃ smṛtam 13,072.025a etac caivaṃ yo 'nutiṣṭheta yuktaḥ; satyena yukto guruśuśrūṣayā ca 13,072.025c dāntaḥ kṣānto devatārcī praśāntaḥ; śucir buddho dharmaśīlo 'nahaṃvāk 13,072.026a mahat phalaṃ prāpnute sa dvijāya; dattvā dogdhrīṃ vidhinānena dhenum 13,072.026c nityaṃ dadyād ekabhaktaḥ sadā ca; satye sthito guruśuśrūṣitā ca 13,072.027a vedādhyāyī goṣu yo bhaktimāṃś ca; nityaṃ dṛṣṭvā yo 'bhinandeta gāś ca 13,072.027c ā jātito yaś ca gavāṃ nameta; idaṃ phalaṃ śakra nibodha tasya 13,072.028a yat syād iṣṭvā rājasūye phalaṃ tu; yat syād iṣṭvā bahunā kāñcanena 13,072.028c etat tulyaṃ phalam asyāhur agryaṃ; sarve santas tv ṛṣayo ye ca siddhāḥ 13,072.029a yo 'graṃ bhaktān kiṃ cid aprāśya dadyād; gobhyo nityaṃ govratī satyavādī 13,072.029c śānto buddho gosahasrasya puṇyaṃ; saṃvatsareṇāpnuyāt puṇyaśīlaḥ 13,072.030a ya ekaṃ bhaktam aśnīyād dadyād ekaṃ gavāṃ ca yat 13,072.030c daśa varṣāṇy anantāni govratī gonukampakaḥ 13,072.031a ekenaiva ca bhaktena yaḥ krītvā gāṃ prayacchati 13,072.031c yāvanti tasya proktāni divasāni śatakrato 13,072.031e tāvac chatānāṃ sa gavāṃ phalam āpnoti śāśvatam 13,072.031f*0365_01 rājasūyāśvamedhābhyāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 13,072.032a brāhmaṇasya phalaṃ hīdaṃ kṣatriye 'bhihitaṃ śṛṇu 13,072.032c pañcavārṣikam etat tu kṣatriyasya phalaṃ smṛtam 13,072.032e tato 'rdhena tu vaiśyasya śūdro vaiśyārdhataḥ smṛtaḥ 13,072.033a yaś cātmavikrayaṃ kṛtvā gāḥ krītvā saṃprayacchati 13,072.033c yāvatīḥ sparśayed gā vai tāvat tu phalam aśnute 13,072.033e lomni lomni mahābhāga lokāś cāsyākṣayāḥ smṛtāḥ 13,072.034a saṃgrāmeṣv arjayitvā tu yo vai gāḥ saṃprayacchati 13,072.034c ātmavikrayatulyās tāḥ śāśvatā viddhi kauśika 13,072.035a alābhe yo gavāṃ dadyāt tiladhenuṃ yatavrataḥ 13,072.035c durgāt sa tārito dhenvā kṣīranadyāṃ pramodate 13,072.036a na tv evāsāṃ dānamātraṃ praśastaṃ; pātraṃ kālo goviśeṣo vidhiś ca 13,072.036c kālajñānaṃ vipra gavāntaraṃ hi; duḥkhaṃ jñātuṃ pāvakādityabhūtam 13,072.037a svādhyāyāḍhyaṃ śuddhayoniṃ praśāntaṃ; vaitānasthaṃ pāpabhīruṃ kṛtajñam 13,072.037c goṣu kṣāntaṃ nātitīkṣṇaṃ śaraṇyaṃ; vṛttiglānaṃ tādṛśaṃ pātram āhuḥ 13,072.038a vṛttiglāne sīdati cātimātraṃ; kṛṣyarthaṃ vā homahetoḥ prasūtyām 13,072.038c gurvarthaṃ vā bālasaṃvṛddhaye vā; dhenuṃ dadyād deśakāle viśiṣṭe 13,072.039a antarjātāḥ sukrayajñānalabdhāḥ; prāṇakrītā nirjitāś caukajāś ca 13,072.039c kṛcchrotsṛṣṭāḥ poṣaṇābhyāgatāś ca; dvārair etair goviśeṣāḥ praśastāḥ 13,072.040a balānvitāḥ śīlavayopapannāḥ; sarvāḥ praśaṃsanti sugandhavatyaḥ 13,072.040c yathā hi gaṅgā saritāṃ variṣṭhā; tathārjunīnāṃ kapilā variṣṭhā 13,072.041a tisro rātrīs tv adbhir upoṣya bhūmau; tṛptā gāvas tarpitebhyaḥ pradeyāḥ 13,072.041c vatsaiḥ puṣṭaiḥ kṣīrapaiḥ supracārās; tryahaṃ dattvā gorasair vartitavyam 13,072.042a dattvā dhenuṃ suvratāṃ sādhuvatsāṃ; kalyāṇavṛttām apalāyinīṃ ca 13,072.042c yāvanti lomāni bhavanti tasyās; tāvanti varṣāṇi vasaty amutra 13,072.043a tathānaḍvāhaṃ brāhmaṇāyātha dhuryaṃ; dattvā yuvānaṃ balinaṃ vinītam 13,072.043c halasya voḍhāram anantavīryaṃ; prāpnoti lokān daśadhenudasya 13,072.044a kāntāre brāhmaṇān gāś ca yaḥ paritrāti kauśika 13,072.044c kṣemeṇa ca vimucyeta tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 13,072.044d*0366_01 kāntāraṃ yaḥ prapannas tu gāṃ dvijāya prayacchati 13,072.044d*0366_02 kṣemeṇa pratimucyeta tam adhvānaṃ na saṃśayaḥ 13,072.044d*0366_03 yānapātraṃ samārohan yaś ca gāṃ saṃprayacchati 13,072.044d*0366_04 tīrtvā samudraṃ kṣemeṇa pratyāyāti gṛhaṃ gṛhī 13,072.044d*0367_01 mṛtyukāle sahasrākṣa yaś ca gāṃ saṃprayacchati 13,072.044d*0367_02 mṛtyuṃ sukhaṃ sa labhate lokāṃś cāpnoty anuttamān 13,072.044d*0367_03 kṣatriyo yaś ca vai kaś cid yātrākāle prayacchati 13,072.044d*0367_04 gobhiś ca samanudhyāto jitvā śatrūn mahīyate 13,072.044d*0367_05 yaḥ kaś cit karma yat kiṃ cit kartum ārabhate nṛṣu 13,072.044d*0367_06 gāvo dattvā sa tat sarvaṃ sukhopāyena vindati 13,072.044d*0367_07 yaṃ yaṃ kāmaṃ samuddiśya gāṃ dvijāya prayacchati 13,072.044d*0367_08 tasya saṃpatsyate kāmaḥ paratra ca śubhāṃ gatim 13,072.044e aśvamedhakratos tulyaṃ phalaṃ bhavati śāśvatam 13,072.045a mṛtyukāle sahasrākṣa yāṃ vṛttim anukāṅkṣate 13,072.045c lokān bahuvidhān divyān yad vāsya hṛdi vartate 13,072.046a tat sarvaṃ samavāpnoti karmaṇā tena mānavaḥ 13,072.046c gobhiś ca samanujñātaḥ sarvatra sa mahīyate 13,072.047a yas tv etenaiva vidhinā gāṃ vaneṣv anugacchati 13,072.047c tṛṇagomayaparṇāśī niḥspṛho niyataḥ śuciḥ 13,072.048a akāmaṃ tena vastavyaṃ muditena śatakrato 13,072.048c mama loke suraiḥ sārdhaṃ loke yatrāpi cecchati 13,073.001 indra uvāca 13,073.001a jānan yo gām apahared vikrīyād vārthakāraṇāt 13,073.001c etad vijñātum icchāmi kā nu tasya gatir bhavet 13,073.002 brahmovāca 13,073.002a bhakṣārthaṃ vikrayārthaṃ vā ye 'pahāraṃ hi kurvate 13,073.002c dānārthaṃ vā brāhmaṇāya tatredaṃ śrūyatāṃ phalam 13,073.003a vikrayārthaṃ hi yo hiṃsyād bhakṣayed vā niraṅkuśaḥ 13,073.003c ghātayānaṃ hi puruṣaṃ ye 'numanyeyur arthinaḥ 13,073.004a ghātakaḥ khādako vāpi tathā yaś cānumanyate 13,073.004c yāvanti tasyā lomāni tāvad varṣāṇi majjati 13,073.005a ye doṣā yādṛśāś caiva dvijayajñopaghātake 13,073.005c vikraye cāpahāre ca te doṣā vai smṛtāḥ prabho 13,073.006a apahṛtya tu yo gāṃ vai brāhmaṇāya prayacchati 13,073.006c yāvad dāne phalaṃ tasyās tāvan nirayam ṛcchati 13,073.007a suvarṇaṃ dakṣiṇām āhur gopradāne mahādyute 13,073.007c suvarṇaṃ paramaṃ hy uktaṃ dakṣiṇārtham asaṃśayam 13,073.008a gopradānaṃ tārayate sapta pūrvāṃs tathā parān 13,073.008c suvarṇaṃ dakṣiṇāṃ dattvā tāvad dviguṇam ucyate 13,073.009a suvarṇaṃ paramaṃ dānaṃ suvarṇaṃ dakṣiṇā parā 13,073.009c suvarṇaṃ pāvanaṃ śakra pāvanānāṃ paraṃ smṛtam 13,073.010a kulānāṃ pāvanaṃ prāhur jātarūpaṃ śatakrato 13,073.010c eṣā me dakṣiṇā proktā samāsena mahādyute 13,073.011 bhīṣma uvāca 13,073.011a etat pitāmahenoktam indrāya bharatarṣabha 13,073.011c indro daśarathāyāha rāmāyāha pitā tathā 13,073.012a rāghavo 'pi priyabhrātre lakṣmaṇāya yaśasvine 13,073.012c ṛṣibhyo lakṣmaṇenoktam araṇye vasatā vibho 13,073.013a pāraṃparyāgataṃ cedam ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ 13,073.013c durdharaṃ dhārayām āsū rājānaś caiva dhārmikāḥ 13,073.013e upādhyāyena gaditaṃ mama cedaṃ yudhiṣṭhira 13,073.014a ya idaṃ brāhmaṇo nityaṃ vaded brāhmaṇasaṃsadi 13,073.014c yajñeṣu gopradāneṣu dvayor api samāgame 13,073.015a tasya lokāḥ kilākṣayyā daivataiḥ saha nityadā 13,073.015c iti brahmā sa bhagavān uvāca parameśvaraḥ 13,074.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,074.001a visrambhito 'haṃ bhavatā dharmān pravadatā vibho 13,074.001c pravakṣyāmi tu saṃdehaṃ tan me brūhi pitāmaha 13,074.002a vratānāṃ kiṃ phalaṃ proktaṃ kīdṛśaṃ vā mahādyute 13,074.002c niyamānāṃ phalaṃ kiṃ ca svadhītasya ca kiṃ phalam 13,074.003a damasyeha phalaṃ kiṃ ca vedānāṃ dhāraṇe ca kim 13,074.003c adhyāpane phalaṃ kiṃ ca sarvam icchāmi veditum 13,074.004a apratigrāhake kiṃ ca phalaṃ loke pitāmaha 13,074.004c tasya kiṃ ca phalaṃ dṛṣṭaṃ śrutaṃ yaḥ saṃprayacchati 13,074.005a svakarmaniratānāṃ ca śūrāṇāṃ cāpi kiṃ phalam 13,074.005c satye ca kiṃ phalaṃ proktaṃ brahmacarye ca kiṃ phalam 13,074.006a pitṛśuśrūṣaṇe kiṃ ca mātṛśuśrūṣaṇe tathā 13,074.006c ācāryaguruśuśrūṣāsv anukrośānukampane 13,074.007a etat sarvam aśeṣeṇa pitāmaha yathātatham 13,074.007c vettum icchāmi dharmajña paraṃ kautūhalaṃ hi me 13,074.008 bhīṣma uvāca 13,074.008a yo vrataṃ vai yathoddiṣṭaṃ tathā saṃpratipadyate 13,074.008c akhaṇḍaṃ samyag ārabdhaṃ tasya lokāḥ sanātanāḥ 13,074.009a niyamānāṃ phalaṃ rājan pratyakṣam iha dṛśyate 13,074.009c niyamānāṃ kratūnāṃ ca tvayāvāptam idaṃ phalam 13,074.010a svadhītasyāpi ca phalaṃ dṛśyate 'mutra ceha ca 13,074.010c ihaloke 'rthavān nityaṃ brahmaloke ca modate 13,074.011a damasya tu phalaṃ rājañ śṛṇu tvaṃ vistareṇa me 13,074.011c dāntāḥ sarvatra sukhino dāntāḥ sarvatra nirvṛtāḥ 13,074.012a yatrecchāgāmino dāntāḥ sarvaśatruniṣūdanāḥ 13,074.012c prārthayanti ca yad dāntā labhante tan na saṃśayaḥ 13,074.013a yujyante sarvakāmair hi dāntāḥ sarvatra pāṇḍava 13,074.013c svarge tathā pramodante tapasā vikrameṇa ca 13,074.014a dānair yajñaiś ca vividhair yathā dāntāḥ kṣamānvitāḥ 13,074.014b*0368_01 dānād damo viśiṣṭo hi dānaṃ kiṃ cid dvijātaye 13,074.014c dātā kupyati no dāntas tasmād dānāt paro damaḥ 13,074.015a yas tu dadyād akupyan hi tasya lokāḥ sanātanāḥ 13,074.015c krodho hanti hi yad dānaṃ tasmād dānāt paro damaḥ 13,074.015d*0369_01 vidyādānāt paraṃ nāsti vedavidyā mahāphalā 13,074.016a adṛśyāni mahārāja sthānāny ayutaśo divi 13,074.016c ṛṣīṇāṃ sarvalokeṣu yānīto yānti devatāḥ 13,074.017a damena yāni nṛpate gacchanti paramarṣayaḥ 13,074.017c kāmayānā mahat sthānaṃ tasmād dānāt paro damaḥ 13,074.018a adhyāpakaḥ parikleśād akṣayaṃ phalam aśnute 13,074.018c vidhivat pāvakaṃ hutvā brahmaloke narādhipa 13,074.019a adhītyāpi hi yo vedān nyāyavidbhyaḥ prayacchati 13,074.019c gurukarmapraśaṃsī ca so 'pi svarge mahīyate 13,074.020a kṣatriyo 'dhyayane yukto yajane dānakarmaṇi 13,074.020c yuddhe yaś ca paritrātā so 'pi svarge mahīyate 13,074.021a vaiśyaḥ svakarmanirataḥ pradānāl labhate mahat 13,074.021c śūdraḥ svakarmanirataḥ svargaṃ śuśrūṣayārcchati 13,074.022a śūrā bahuvidhāḥ proktās teṣām arthāṃś ca me śṛṇu 13,074.022c śūrānvayānāṃ nirdiṣṭaṃ phalaṃ śūrasya caiva ha 13,074.022d*0370_01 śūrāṇāṃ cāpi nirdiṣṭaṃ phalaṃ ca niyataṃ śṛṇu 13,074.023a yajñaśūrā dame śūrāḥ satyaśūrās tathāpare 13,074.023c yuddhaśūrās tathaivoktā dānaśūrāś ca mānavāḥ 13,074.024a buddhiśūrās tathaivānye kṣamāśūrās tathāpare 13,074.024c ārjave ca tathā śūrāḥ śame vartanti mānavāḥ 13,074.025a tais tais tu niyamaiḥ śūrā bahavaḥ santi cāpare 13,074.025c vedādhyayanaśūrāś ca śūrāś cādhyāpane ratāḥ 13,074.026a guruśuśrūṣayā śūrāḥ pitṛśuśrūṣayāpare 13,074.026c mātṛśuśrūṣayā śūrā bhaikṣyaśūrās tathāpare 13,074.027a sāṃkhyaśūrāś ca bahavo yogaśūrās tathāpare 13,074.027c araṇye gṛhavāse ca śūrāś cātithipūjane 13,074.027e sarve yānti parāṃl lokān svakarmaphalanirjitān 13,074.028a dhāraṇaṃ sarvavedānāṃ sarvatīrthāvagāhanam 13,074.028c satyaṃ ca bruvato nityaṃ samaṃ vā syān na vā samam 13,074.029a aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam 13,074.029c aśvamedhasahasrād dhi satyam eva viśiṣyate 13,074.030a satyena sūryas tapati satyenāgniḥ pradīpyate 13,074.030c satyena māruto vāti sarvaṃ satye pratiṣṭhitam 13,074.031a satyena devān prīṇāti pitṝn vai brāhmaṇāṃs tathā 13,074.031c satyam āhuḥ paraṃ dharmaṃ tasmāt satyaṃ na laṅghayet 13,074.032a munayaḥ satyaniratā munayaḥ satyavikramāḥ 13,074.032c munayaḥ satyaśapathās tasmāt satyaṃ viśiṣyate 13,074.032e satyavantaḥ svargaloke modante bharatarṣabha 13,074.033a damaḥ satyaphalāvāptir uktā sarvātmanā mayā 13,074.033c asaṃśayaṃ vinītātmā sarvaḥ svarge mahīyate 13,074.034a brahmacaryasya tu guṇāñ śṛṇu me vasudhādhipa 13,074.034c ā janmamaraṇād yas tu brahmacārī bhaved iha 13,074.034e na tasya kiṃ cid aprāpyam iti viddhi janādhipa 13,074.035a bahvyaḥ koṭyas tv ṛṣīṇāṃ tu brahmaloke vasanty uta 13,074.035c satye ratānāṃ satataṃ dāntānām ūrdhvaretasām 13,074.036a brahmacaryaṃ dahed rājan sarvapāpāny upāsitam 13,074.036c brāhmaṇena viśeṣeṇa brāhmaṇo hy agnir ucyate 13,074.037a pratyakṣaṃ ca tavāpy etad brāhmaṇeṣu tapasviṣu 13,074.037c bibheti hi yathā śakro brahmacāripradharṣitaḥ 13,074.037e tad brahmacaryasya phalam ṛṣīṇām iha dṛśyate 13,074.038a mātāpitroḥ pūjane yo dharmas tam api me śṛṇu 13,074.038c śuśrūṣate yaḥ pitaraṃ na cāsūyet kathaṃ cana 13,074.038e mātaraṃ vānahaṃvādī gurum ācāryam eva ca 13,074.039a tasya rājan phalaṃ viddhi svarloke sthānam uttamam 13,074.039c na ca paśyeta narakaṃ guruśuśrūṣur ātmavān 13,075.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,075.001a vidhiṃ gavāṃ param ahaṃ śrotum icchāmi tattvataḥ 13,075.001c yena tāñ śāśvatāṃl lokān akhilān aśnuvīmahi 13,075.002 bhīṣma uvāca 13,075.002a na godānāt paraṃ kiṃ cid vidyate vasudhādhipa 13,075.002c gaur hi nyāyāgatā dattā sadyas tārayate kulam 13,075.003a satām arthe samyag utpādito yaḥ; sa vai kḷptaḥ samyag iṣṭaḥ prajābhyaḥ 13,075.003c tasmāt pūrvaṃ hy ādikāle pravṛttaṃ; gavāṃ dāne śṛṇu rājan vidhiṃ me 13,075.004a purā goṣūpanītāsu goṣu saṃdigdhadarśinā 13,075.004c māndhātrā prakṛtaṃ praśnaṃ bṛhaspatir abhāṣata 13,075.005a dvijātim abhisatkṛtya śvaḥ kālam abhivedya ca 13,075.005c pradānārthe niyuñjīta rohiṇīṃ niyatavrataḥ 13,075.006a āhvānaṃ ca prayuñjīta samaṅge bahuleti ca 13,075.006c praviśya ca gavāṃ madhyam imāṃ śrutim udāharet 13,075.007a gaur me mātā govṛṣabhaḥ pitā me; divaṃ śarma jagatī me pratiṣṭhā 13,075.007c prapadyaivaṃ śarvarīm uṣya goṣu; munir vāṇīm utsṛjed gopradāne 13,075.008a sa tām ekāṃ niśāṃ gobhiḥ samasakhyaḥ samavrataḥ 13,075.008c aikātmyagamanāt sadyaḥ kalmaṣād vipramucyate 13,075.009a utsṛṣṭavṛṣavatsā hi pradeyā sūryadarśane 13,075.009c trividhaṃ pratipattavyam arthavādāśiṣaḥ stavāḥ 13,075.010a ūrjasvinya ūrjamedhāś ca yajño; garbho 'mṛtasya jagataś ca pratiṣṭhā 13,075.010c kṣitau rādhaḥprabhavaḥ śaśvad eva; prājāpatyāḥ sarvam ity arthavādaḥ 13,075.011a gāvo mamainaḥ praṇudantu sauryās; tathā saumyāḥ svargayānāya santu 13,075.011c āmnātā me dadatīr āśrayaṃ tu; tathānuktāḥ santu sarvāśiṣo me 13,075.012a śeṣotsarge karmabhir dehamokṣe; sarasvatyaḥ śreyasi saṃpravṛttāḥ 13,075.012c yūyaṃ nityaṃ puṇyakarmopavāhyā; diśadhvaṃ me gatim iṣṭāṃ prapannāḥ 13,075.013a yā vai yūyaṃ so 'ham adyaikabhāvo; yuṣmān dattvā cāham ātmapradātā 13,075.013c manaścyutā manaevopapannāḥ; saṃdhukṣadhvaṃ saumyarūpograrūpāḥ 13,075.014a evaṃ tasyāgre pūrvam ardhaṃ vadeta; gavāṃ dātā vidhivat pūrvadṛṣṭam 13,075.014c pratibrūyāc cheṣam ardhaṃ dvijātiḥ; pratigṛhṇan vai gopradāne vidhijñaḥ 13,075.015a gāṃ dadānīti vaktavyam arghyavastravasupradaḥ 13,075.015c ūdhasyā bharitavyā ca vaiṣṇavīti ca codayet 13,075.016a nāma saṃkīrtayet tasyā yathāsaṃkhyottaraṃ sa vai 13,075.016c phalaṃ ṣaḍviṃśad aṣṭau ca sahasrāṇi ca viṃśatiḥ 13,075.017a evam etān guṇān vṛddhān gavādīnāṃ yathākramam 13,075.017c gopradātā samāpnoti samastān aṣṭame krame 13,075.018a godaḥ śīlī nirbhayaś cārghadātā; na syād duḥkhī vasudātā ca kāmī 13,075.018c ūdhasyoḍhā bhārata yaś ca vidvān; vyākhyātās te vaiṣṇavāś candralokāḥ 13,075.019a gā vai dattvā govratī syāt trirātraṃ; niśāṃ caikāṃ saṃvaseteha tābhiḥ 13,075.019c kāmyāṣṭamyāṃ vartitavyaṃ trirātraṃ; rasair vā goḥ śakṛtā prasnavair vā 13,075.020a vedavratī syād vṛṣabhapradātā; vedāvāptir goyugasya pradāne 13,075.020c tathā gavāṃ vidhim āsādya yajvā; lokān agryān vindate nāvidhijñaḥ 13,075.021a kāmān sarvān pārthivān ekasaṃsthān; yo vai dadyāt kāmadughāṃ ca dhenum 13,075.021c samyak tāḥ syur havyakavyaughavatyas; tāsām ukṣṇāṃ jyāyasāṃ saṃpradānam 13,075.022a na cāśiṣyāyāvratāyopakuryān; nāśraddadhānāya na vakrabuddhaye 13,075.022c guhyo hy ayaṃ sarvalokasya dharmo; nemaṃ dharmaṃ yatra tatra prajalpet 13,075.023a santi loke śraddadhānā manuṣyāḥ; santi kṣudrā rākṣasā mānuṣeṣu 13,075.023c yeṣāṃ dānaṃ dīyamānaṃ hy aniṣṭaṃ; nāstikyaṃ cāpy āśrayante hy apuṇyāḥ 13,075.024a bārhaspatyaṃ vākyam etan niśamya; ye rājāno gopradānāni kṛtvā 13,075.024c lokān prāptāḥ puṇyaśīlāḥ suvṛttās; tān me rājan kīrtyamānān nibodha 13,075.025a uśīnaro viṣvagaśvo nṛgaś ca; bhagīratho viśruto yauvanāśvaḥ 13,075.025c māndhātā vai mucukundaś ca rājā; bhūridyumno naiṣadhaḥ somakaś ca 13,075.026a purūravā bharataś cakravartī; yasyānvaye bhāratāḥ sarva eva 13,075.026c tathā vīro dāśarathiś ca rāmo; ye cāpy anye viśrutāḥ kīrtimantaḥ 13,075.027a tathā rājā pṛthukarmā dilīpo; divaṃ prāpto gopradāne vidhijñaḥ 13,075.027c yajñair dānais tapasā rājadharmair; māndhātābhūd gopradānaiś ca yuktaḥ 13,075.028a tasmāt pārtha tvam apīmāṃ mayoktāṃ; bārhaspatīṃ bhāratīṃ dhārayasva 13,075.028c dvijāgryebhyaḥ saṃprayaccha pratīto; gāḥ puṇyā vai prāpya rājyaṃ kurūṇām 13,075.029 vaiśaṃpāyana uvāca 13,075.029a tathā sarvaṃ kṛtavān dharmarājo; bhīṣmeṇokto vidhivad gopradāne 13,075.029c sa māndhātur devadevopadiṣṭaṃ; samyag dharmaṃ dhārayām āsa rājā 13,075.030a iti nṛpa satataṃ gavāṃ pradāne; yavaśakalān saha gomayaiḥ pibānaḥ 13,075.030c kṣititalaśayanaḥ śikhī yatātmā; vṛṣa iva rājavṛṣas tadā babhūva 13,075.031a sa nṛpatir abhavat sadaiva tābhyaḥ; prayatamanā hy abhisaṃstuvaṃś ca gā vai 13,075.031c nṛpadhuri ca na gām ayuṅkta bhūyas; turagavarair agamac ca yatra tatra 13,076.001 vaiśaṃpāyana uvāca 13,076.001a tato yudhiṣṭhiro rājā bhūyaḥ śāṃtanavaṃ nṛpa 13,076.001c godāne vistaraṃ dhīmān papraccha vinayānvitaḥ 13,076.002 yudhiṣṭhira uvāca 13,076.002a gopradāne guṇān samyak punaḥ prabrūhi bhārata 13,076.002c na hi tṛpyāmy ahaṃ vīra śṛṇvāno 'mṛtam īdṛśam 13,076.003a ity ukto dharmarājena tadā śāṃtanavo nṛpa 13,076.003c samyag āha guṇāṃs tasmai gopradānasya kevalān 13,076.004 bhīṣma uvāca 13,076.004a vatsalāṃ guṇasaṃpannāṃ taruṇīṃ vastrasaṃvṛtām 13,076.004c dattvedṛśīṃ gāṃ viprāya sarvapāpaiḥ pramucyate 13,076.005a asuryā nāma te lokā gāṃ dattvā tatra gacchati 13,076.005c pītodakāṃ jagdhatṛṇāṃ naṣṭadugdhāṃ nirindriyām 13,076.006a jarogrām upayuktārthāṃ jīrṇāṃ kūpam ivājalam 13,076.006c dattvā tamaḥ praviśati dvijaṃ kleśena yojayet 13,076.007a duṣṭā ruṣṭā vyādhitā durbalā vā; na dātavyā yāś ca mūlyair adattaiḥ 13,076.007c kleśair vipraṃ yo 'phalaiḥ saṃyunakti; tasyāvīryāś cāphalāś caiva lokāḥ 13,076.008a balānvitāḥ śīlavayopapannāḥ; sarvāḥ praśaṃsanti sugandhavatyaḥ 13,076.008c yathā hi gaṅgā saritāṃ variṣṭhā; tathārjunīnāṃ kapilā variṣṭhā 13,076.009 yudhiṣṭhira uvāca 13,076.009a kasmāt samāne bahulāpradāne; sadbhiḥ praśastaṃ kapilāpradānam 13,076.009c viśeṣam icchāmi mahānubhāva; śrotuṃ samartho hi bhavān pravaktum 13,076.010 bhīṣma uvāca 13,076.010a vṛddhānāṃ bruvatāṃ tāta śrutaṃ me yat prabhāṣase 13,076.010c vakṣyāmi tad aśeṣeṇa rohiṇyo nirmitā yathā 13,076.011a prajāḥ sṛjeti vyādiṣṭaḥ pūrvaṃ dakṣaḥ svayaṃbhuvā 13,076.011c asṛjad vṛttim evāgre prajānāṃ hitakāmyayā 13,076.012a yathā hy amṛtam āśritya vartayanti divaukasaḥ 13,076.012c tathā vṛttiṃ samāśritya vartayanti prajā vibho 13,076.013a acarebhyaś ca bhūtebhyaś carāḥ śreṣṭhās tato narāḥ 13,076.013c brāhmaṇāś ca tataḥ śreṣṭhās teṣu yajñāḥ pratiṣṭhitāḥ 13,076.014a yajñair āpyāyate somaḥ sa ca goṣu pratiṣṭhitaḥ 13,076.014c sarve devāḥ pramodante pūrvavṛttās tataḥ prajāḥ 13,076.014d*0371_01 tataḥ prajāsu sṛṣṭāsu dakṣādyaiḥ kṣudhitāḥ prajāḥ 13,076.014d*0371_02 prajāpatim upādhāvan viniścitya caturmukham 13,076.015a etāny eva tu bhūtāni prākrośan vṛttikāṅkṣayā 13,076.015c vṛttidaṃ cānvapadyanta tṛṣitāḥ pitṛmātṛvat 13,076.016a itīdaṃ manasā gatvā prajāsargārtham ātmanaḥ 13,076.016c prajāpatir balādhānam amṛtaṃ prāpibat tadā 13,076.017a sa gatas tasya tṛptiṃ tu gandhaṃ surabhim udgiran 13,076.017b*0372_01 mukhajā sāsṛjad dhātuḥ surabhiṃ lokamātaram 13,076.017c dadarśodgārasaṃvṛttāṃ surabhiṃ mukhajāṃ sutām 13,076.018a sāsṛjat saurabheyīs tu surabhir lokamātaraḥ 13,076.018c suvarṇavarṇāḥ kapilāḥ prajānāṃ vṛttidhenavaḥ 13,076.019a tāsām amṛtavarṇānāṃ kṣarantīnāṃ samantataḥ 13,076.019c babhūvāmṛtajaḥ phenaḥ sravantīnām ivormijaḥ 13,076.020a sa vatsamukhavibhraṣṭo bhavasya bhuvi tiṣṭhataḥ 13,076.020c śirasy avāpa tat kruddhaḥ sa tadodaikṣata prabhuḥ 13,076.020e lalāṭaprabhavenākṣṇā rohiṇīḥ pradahann iva 13,076.021a tat tejas tu tato raudraṃ kapilā gā viśāṃ pate 13,076.021c nānāvarṇatvam anayan meghān iva divākaraḥ 13,076.022a yās tu tasmād apakramya somam evābhisaṃśritāḥ 13,076.022c yathotpannāḥ svavarṇasthās tā nītā nānyavarṇatām 13,076.023a atha kruddhaṃ mahādevaṃ prajāpatir abhāṣata 13,076.023c amṛtenāvasiktas tvaṃ nocchiṣṭaṃ vidyate gavām 13,076.024a yathā hy amṛtam ādāya somo viṣyandate punaḥ 13,076.024c tathā kṣīraṃ kṣaranty etā rohiṇyo 'mṛtasaṃbhavāḥ 13,076.025a na duṣyaty anilo nāgnir na suvarṇaṃ na codadhiḥ 13,076.025c nāmṛtenāmṛtaṃ pītaṃ vatsapītā na vatsalā 13,076.026a imāṃl lokān bhariṣyanti haviṣā prasnavena ca 13,076.026c āsām aiśvaryam aśnīhi sarvāmṛtamayaṃ śubham 13,076.027a vṛṣabhaṃ ca dadau tasmai saha tābhiḥ prajāpatiḥ 13,076.027c prasādayām āsa manas tena rudrasya bhārata 13,076.028a prītaś cāpi mahādevaś cakāra vṛṣabhaṃ tadā 13,076.028c dhvajaṃ ca vāhanaṃ caiva tasmāt sa vṛṣabhadhvajaḥ 13,076.029a tato devair mahādevas tadā paśupatiḥ kṛtaḥ 13,076.029c īśvaraḥ sa gavāṃ madhye vṛṣāṅka iti cocyate 13,076.030a evam avyagravarṇānāṃ kapilānāṃ mahaujasām 13,076.030c pradāne prathamaḥ kalpaḥ sarvāsām eva kīrtitaḥ 13,076.031a lokajyeṣṭhā lokavṛttipravṛttā; rudropetāḥ somaviṣyandabhūtāḥ 13,076.031c saumyāḥ puṇyāḥ kāmadāḥ prāṇadāś ca; gā vai dattvā sarvakāmapradaḥ syāt 13,076.032a imaṃ gavāṃ prabhavavidhānam uttamaṃ; paṭhan sadā śucir atimaṅgalapriyaḥ 13,076.032c vimucyate kalikaluṣeṇa mānavaḥ; priyaṃ sutān paśudhanam āpnuyāt tathā 13,076.033a havyaṃ kavyaṃ tarpaṇaṃ śāntikarma; yānaṃ vāso vṛddhabālasya puṣṭim 13,076.033c etān sarvān gopradāne guṇān vai; dātā rājann āpnuyād vai sadaiva 13,076.034 vaiśaṃpāyana uvāca 13,076.034a pitāmahasyātha niśamya vākyaṃ; rājā saha bhrātṛbhir ājamīḍhaḥ 13,076.034c sauvarṇakāṃsyopaduhās tato gāḥ; pārtho dadau brāhmaṇasattamebhyaḥ 13,076.035a tathaiva tebhyo 'bhidadau dvijebhyo; gavāṃ sahasrāṇi śatāni caiva 13,076.035c yajñān samuddiśya ca dakṣiṇārthe; lokān vijetuṃ paramāṃ ca kīrtim 13,077.001 bhīṣma uvāca 13,077.001a etasminn eva kāle tu vasiṣṭham ṛṣisattamam 13,077.001b*0373_01 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,077.001b*0373_02 vasiṣṭhasya ca saṃvādaṃ saudāsasya mahātmanaḥ 13,077.001c ikṣvākuvaṃśajo rājā saudāso dadatāṃ varaḥ 13,077.002a sarvalokacaraṃ siddhaṃ brahmakośaṃ sanātanam 13,077.002c purohitam idaṃ praṣṭum abhivādyopacakrame 13,077.003 saudāsa uvāca 13,077.003a trailokye bhagavan kiṃ svit pavitraṃ kathyate 'nagha 13,077.003b*0374_01 lokatraye muniśreṣṭha bhagavaṃl lokabhāvana 13,077.003c yat kīrtayan sadā martyaḥ prāpnuyāt puṇyam uttamam 13,077.004 bhīṣma uvāca 13,077.004a tasmai provāca vacanaṃ praṇatāya hitaṃ tadā 13,077.004c gavām upaniṣad vidvān namaskṛtya gavāṃ śuciḥ 13,077.005a gāvaḥ surabhigandhinyas tathā guggulugandhikāḥ 13,077.005c gāvaḥ pratiṣṭhā bhūtānāṃ gāvaḥ svastyayanaṃ mahat 13,077.006a gāvo bhūtaṃ bhaviṣyac ca gāvaḥ puṣṭiḥ sanātanī 13,077.006c gāvo lakṣmyās tathā mūlaṃ goṣu dattaṃ na naśyati 13,077.006e annaṃ hi satataṃ gāvo devānāṃ paramaṃ haviḥ 13,077.007a svāhākāravaṣaṭkārau goṣu nityaṃ pratiṣṭhitau 13,077.007c gāvo yajñasya hi phalaṃ goṣu yajñāḥ pratiṣṭhitāḥ 13,077.007d*0375_01 gāvo bhaviṣyaṃ bhūtaṃ ca goṣu yajñāḥ pratiṣṭhitāḥ 13,077.008a sāyaṃ prātaś ca satataṃ homakāle mahāmate 13,077.008c gāvo dadati vai homyam ṛṣibhyaḥ puruṣarṣabha 13,077.009a kāni cid yāni durgāṇi duṣkṛtāni kṛtāni ca 13,077.009c taranti caiva pāpmānaṃ dhenuṃ ye dadati prabho 13,077.010a ekāṃ ca daśagur dadyād daśa dadyāc ca gośatī 13,077.010c śataṃ sahasragur dadyāt sarve tulyaphalā hi te 13,077.011a anāhitāgniḥ śatagur ayajvā ca sahasraguḥ 13,077.011c samṛddho yaś ca kīnāśo nārghyam arhanti te trayaḥ 13,077.012a kapilāṃ ye prayacchanti savatsāṃ kāṃsyadohanām 13,077.012c suvratāṃ vastrasaṃvītām ubhau lokau jayanti te 13,077.013a yuvānam indriyopetaṃ śatena saha yūthapam 13,077.013c gavendraṃ brāhmaṇendrāya bhūriśṛṅgam alaṃkṛtam 13,077.014a vṛṣabhaṃ ye prayacchanti śrotriyāya paraṃtapa 13,077.014c aiśvaryaṃ te 'bhijāyante jāyamānāḥ punaḥ punaḥ 13,077.015a nākīrtayitvā gāḥ supyān nāsmṛtya punar utpatet 13,077.015c sāyaṃ prātar namasyec ca gās tataḥ puṣṭim āpnuyāt 13,077.016a gavāṃ mūtrapurīṣasya nodvijeta kadā cana 13,077.016c na cāsāṃ māṃsam aśnīyād gavāṃ vyuṣṭiṃ tathāśnute 13,077.017a gāś ca saṃkīrtayen nityaṃ nāvamanyeta gās tathā 13,077.017c aniṣṭaṃ svapnam ālakṣya gāṃ naraḥ saṃprakīrtayet 13,077.018a gomayena sadā snāyād gokarīṣe ca saṃviśet 13,077.018c śleṣmamūtrapurīṣāṇi pratighātaṃ ca varjayet 13,077.019a sārdracarmaṇi bhuñjīta nirīkṣan vāruṇīṃ diśam 13,077.019c vāgyataḥ sarpiṣā bhūmau gavāṃ vyuṣṭiṃ tathāśnute 13,077.020a ghṛtena juhuyād agniṃ ghṛtena svasti vācayet 13,077.020c ghṛtaṃ dadyād ghṛtaṃ prāśed gavāṃ vyuṣṭiṃ tathāśnute 13,077.021a gomatyā vidyayā dhenuṃ tilānām abhimantrya yaḥ 13,077.021c rasaratnamayīṃ dadyān na sa śocet kṛtākṛte 13,077.022a gāvo mām upatiṣṭhantu hemaśṛṅgāḥ payomucaḥ 13,077.022c surabhyaḥ saurabheyāś ca saritaḥ sāgaraṃ yathā 13,077.023a gāvaḥ paśyantu māṃ nityaṃ gāvaḥ paśyāmy ahaṃ tadā 13,077.023c gāvo 'smākaṃ vayaṃ tāsāṃ yato gāvas tato vayam 13,077.024a evaṃ rātrau divā caiva sameṣu viṣameṣu ca 13,077.024c mahābhayeṣu ca naraḥ kīrtayan mucyate bhayāt 13,078.001 vasiṣṭha uvāca 13,078.001a śataṃ varṣasahasrāṇāṃ tapas taptaṃ suduścaram 13,078.001c gobhiḥ pūrvavisṛṣṭābhir gacchema śreṣṭhatām iti 13,078.002a loke 'smin dakṣiṇānāṃ ca sarvāsāṃ vayam uttamāḥ 13,078.002c bhavema na ca lipyema doṣeṇeti paraṃtapa 13,078.003a sa eva cetasā tena hato lipyeta sarvadā 13,078.003c śakṛtā ca pavitrārthaṃ kurvīran devamānuṣāḥ 13,078.004a tathā sarvāṇi bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca 13,078.004c pradātāraś ca golokān gaccheyur iti mānada 13,078.005a tābhyo varaṃ dadau brahmā tapaso 'nte svayaṃ prabhuḥ 13,078.005c evaṃ bhavatv iti vibhur lokāṃs tārayateti ca 13,078.006a uttasthuḥ siddhikāmās tā bhūtabhavyasya mātaraḥ 13,078.006b*0376_01 prātar namasyās tā gāvas tataḥ puṣṭim avāpnuyāt 13,078.006c tapaso 'nte mahārāja gāvo lokaparāyaṇāḥ 13,078.007a tasmād gāvo mahābhāgāḥ pavitraṃ param ucyate 13,078.007c tathaiva sarvabhūtānāṃ gāvas tiṣṭhanti mūrdhani 13,078.008a samānavatsāṃ kapilāṃ dhenuṃ dattvā payasvinīm 13,078.008c suvratāṃ vastrasaṃvītāṃ brahmaloke mahīyate 13,078.009a rohiṇīṃ tulyavatsāṃ tu dhenuṃ dattvā payasvinīm 13,078.009c suvratāṃ vastrasaṃvītāṃ sūryaloke mahīyate 13,078.010a samānavatsāṃ śabalāṃ dhenuṃ dattvā payasvinīm 13,078.010c suvratāṃ vastrasaṃvītāṃ somaloke mahīyate 13,078.011a samānavatsāṃ śvetāṃ tu dhenuṃ dattvā payasvinīm 13,078.011c suvratāṃ vastrasaṃvītām indraloke mahīyate 13,078.012a samānavatsāṃ kṛṣṇāṃ tu dhenuṃ dattvā payasvinīm 13,078.012c suvratāṃ vastrasaṃvītām agniloke mahīyate 13,078.013a samānavatsāṃ dhūmrāṃ tu dhenuṃ dattvā payasvinīm 13,078.013c suvratāṃ vastrasaṃvītāṃ yāmyaloke mahīyate 13,078.014a apāṃ phenasavarṇāṃ tu savatsāṃ kāṃsyadohanām 13,078.014c pradāya vastrasaṃvītāṃ vāruṇaṃ lokam aśnute 13,078.015a vātareṇusavarṇāṃ tu savatsāṃ kāṃsyadohanām 13,078.015c pradāya vastrasaṃvītāṃ vāyuloke mahīyate 13,078.016a hiraṇyavarṇāṃ piṅgākṣīṃ savatsāṃ kāṃsyadohanām 13,078.016c pradāya vastrasaṃvītāṃ kauberaṃ lokam aśnute 13,078.017a palāladhūmravarṇāṃ tu savatsāṃ kāṃsyadohanām 13,078.017c pradāya vastrasaṃvītāṃ pitṛloke mahīyate 13,078.018a savatsāṃ pīvarīṃ dattvā śitikaṇṭhām alaṃkṛtām 13,078.018c vaiśvadevam asaṃbādhaṃ sthānaṃ śreṣṭhaṃ prapadyate 13,078.019a samānavatsāṃ gaurīṃ tu dhenuṃ dattvā payasvinīm 13,078.019c suvratāṃ vastrasaṃvītāṃ vasūnāṃ lokam aśnute 13,078.020a pāṇḍukambalavarṇāṃ tu savatsāṃ kāṃsyadohanām 13,078.020c pradāya vastrasaṃvītāṃ sādhyānāṃ lokam aśnute 13,078.021a vairāṭapṛṣṭham ukṣāṇaṃ sarvaratnair alaṃkṛtam 13,078.021c pradāya marutāṃ lokān ajarān pratipadyate 13,078.022a vatsopapannāṃ nīlāṅgāṃ sarvaratnasamanvitām 13,078.022c gandharvāpsarasāṃ lokān dattvā prāpnoti mānavaḥ 13,078.023a śitikaṇṭham anaḍvāhaṃ sarvaratnair alaṃkṛtam 13,078.023c dattvā prajāpater lokān viśokaḥ pratipadyate 13,078.024a gopradānarato yāti bhittvā jaladasaṃcayān 13,078.024c vimānenārkavarṇena divi rājan virājatā 13,078.025a taṃ cāruveṣāḥ suśroṇyaḥ sahasraṃ varayoṣitaḥ 13,078.025c ramayanti naraśreṣṭha gopradānarataṃ naram 13,078.026a vīṇānāṃ vallakīnāṃ ca nūpurāṇāṃ ca śiñjitaiḥ 13,078.026c hāsaiś ca hariṇākṣīṇāṃ prasuptaḥ pratibodhyate 13,078.027a yāvanti lomāni bhavanti dhenvās; tāvanti varṣāṇi mahīyate saḥ 13,078.027c svargāc cyutaś cāpi tato nṛloke; kule samutpatsyati gomināṃ saḥ 13,079.001 vasiṣṭha uvāca 13,079.001a ghṛtakṣīrapradā gāvo ghṛtayonyo ghṛtodbhavāḥ 13,079.001c ghṛtanadyo ghṛtāvartās tā me santu sadā gṛhe 13,079.002a ghṛtaṃ me hṛdaye nityaṃ ghṛtaṃ nābhyāṃ pratiṣṭhitam 13,079.002c ghṛtaṃ sarveṣu gātreṣu ghṛtaṃ me manasi sthitam 13,079.003a gāvo mamāgrato nityaṃ gāvaḥ pṛṣṭhata eva ca 13,079.003c gāvo me sarvataś caiva gavāṃ madhye vasāmy aham 13,079.004a ity ācamya japet sāyaṃ prātaś ca puruṣaḥ sadā 13,079.004c yad ahnā kurute pāpaṃ tasmāt sa parimucyate 13,079.005a prāsādā yatra sauvarṇā vasor dhārā ca yatra sā 13,079.005c gandharvāpsaraso yatra tatra yānti sahasradāḥ 13,079.006a navanītapaṅkāḥ kṣīrodā dadhiśaivalasaṃkulāḥ 13,079.006c vahanti yatra nadyo vai tatra yānti sahasradāḥ 13,079.007a gavāṃ śatasahasraṃ tu yaḥ prayacched yathāvidhi 13,079.007c parām ṛddhim avāpyātha sa goloke mahīyate 13,079.008a daśa cobhayataḥ pretya mātāpitroḥ pitāmahān 13,079.008c dadhāti sukṛtāṃl lokān punāti ca kulaṃ naraḥ 13,079.009a dhenvāḥ pramāṇena samapramāṇāṃ; dhenuṃ tilānām api ca pradāya 13,079.009c pānīyadātā ca yamasya loke; na yātanāṃ kāṃ cid upaiti tatra 13,079.009d*0377_01 lokān anantān samavāpya dhīraḥ 13,079.009d*0377_02 pramodate sukṛtī svargaloke 13,079.010a pavitram agryaṃ jagataḥ pratiṣṭhā; divaukasāṃ mātaro 'thāprameyāḥ 13,079.010c anvālabhed dakṣiṇato vrajec ca; dadyāc ca pātre prasamīkṣya kālam 13,079.011a dhenuṃ savatsāṃ kapilāṃ bhūriśṛṅgāṃ; kāṃsyopadohāṃ vasanottarīyām 13,079.011c pradāya tāṃ gāhati durvigāhyāṃ; yāmyāṃ sabhāṃ vītabhayo manuṣyaḥ 13,079.012a surūpā bahurūpāś ca viśvarūpāś ca mātaraḥ 13,079.012c gāvo mām upatiṣṭhantām iti nityaṃ prakīrtayet 13,079.013a nātaḥ puṇyataraṃ dānaṃ nātaḥ puṇyataraṃ phalam 13,079.013c nāto viśiṣṭaṃ lokeṣu bhūtaṃ bhavitum arhati 13,079.014a tvacā lomnātha śṛṅgaiś ca vālaiḥ kṣīreṇa medasā 13,079.014c yajñaṃ vahanti saṃbhūya kim asty abhyadhikaṃ tataḥ 13,079.015a yayā sarvam idaṃ vyāptaṃ jagat sthāvarajaṅgamam 13,079.015c tāṃ dhenuṃ śirasā vande bhūtabhavyasya mātaram 13,079.016a guṇavacanasamuccayaikadeśo; nṛvara mayaiṣa gavāṃ prakīrtitas te 13,079.016c na hi param iha dānam asti gobhyo; bhavanti na cāpi parāyaṇaṃ tathānyat 13,079.017 bhīṣma uvāca 13,079.017a param idam iti bhūmipo vicintya; pravaram ṛṣer vacanaṃ tato mahātmā 13,079.017c vyasṛjata niyatātmavān dvijebhyaḥ; subahu ca godhanam āptavāṃś ca lokān 13,080.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,080.001a pavitrāṇāṃ pavitraṃ yac chreṣṭhaṃ loke ca yad bhavet 13,080.001c pāvanaṃ paramaṃ caiva tan me brūhi pitāmaha 13,080.002 bhīṣma uvāca 13,080.002a gāvo mahārthāḥ puṇyāś ca tārayanti ca mānavān 13,080.002c dhārayanti prajāś cemāḥ payasā haviṣā tathā 13,080.003a na hi puṇyatamaṃ kiṃ cid gobhyo bharatasattama 13,080.003c etāḥ pavitrāḥ puṇyāś ca triṣu lokeṣv anuttamāḥ 13,080.004a devānām upariṣṭāc ca gāvaḥ prativasanti vai 13,080.004c dattvā caitā narapate yānti svargaṃ manīṣiṇaḥ 13,080.005a māndhātā yauvanāśvaś ca yayātir nahuṣas tathā 13,080.005c gāvo dadantaḥ satataṃ sahasraśatasaṃmitāḥ 13,080.005e gatāḥ paramakaṃ sthānaṃ devair api sudurlabham 13,080.006a api cātra purāvṛttaṃ kathayiṣyāmi te 'nagha 13,080.006b*0378_01 saurabhyaḥ puṇyakarmāṇaḥ pāvakāḥ śubhadarśanāḥ 13,080.006b*0378_02 yadarthaṃ gośatāś caiva saurabhyaḥ surasattama 13,080.006b*0378_03 tac ca me śṛṇu kārtsnyena vadato hy arisūdana 13,080.006b*0378_04 purā devayuge tāta daityendreṣu mahātmasu 13,080.007a ṛṣīṇām uttamaṃ dhīmān kṛṣṇadvaipāyanaṃ śukaḥ 13,080.007c abhivādyāhnikaṃ kṛtvā śuciḥ prayatamānasaḥ 13,080.007e pitaraṃ paripapraccha dṛṣṭalokaparāvaram 13,080.008a ko yajñaḥ sarvayajñānāṃ variṣṭha upalakṣyate 13,080.008c kiṃ ca kṛtvā paraṃ svargaṃ prāpnuvanti manīṣiṇaḥ 13,080.009a kena devāḥ pavitreṇa svargam aśnanti vā vibho 13,080.009c kiṃ ca yajñasya yajñatvaṃ kva ca yajñaḥ pratiṣṭhitaḥ 13,080.010a dānānām uttamaṃ kiṃ ca kiṃ ca satram ataḥ param 13,080.010c pavitrāṇāṃ pavitraṃ ca yat tad brūhi mamānagha 13,080.011a etac chrutvā tu vacanaṃ vyāsaḥ paramadharmavit 13,080.011c putrāyākathayat sarvaṃ tattvena bharatarṣabha 13,080.012 vyāsa uvāca 13,080.012a gāvaḥ pratiṣṭhā bhūtānāṃ tathā gāvaḥ parāyaṇam 13,080.012c gāvaḥ puṇyāḥ pavitrāś ca pāvanaṃ dharma eva ca 13,080.013a pūrvam āsannaśṛṅgā vai gāva ity anuśuśrumaḥ 13,080.013b*0379_01 tāḥ kila śṛṅgam ākāṅkṣan varṣātapanivāraṇam 13,080.013b*0379_02 mānuṣīṃ ca tvacaṃ gurvīṃ śītavātātapāsahām 13,080.013b*0379_03 vastrāvaraṇagocarmam avirodhaḥ parasparam 13,080.013b*0379_04 tato brahmā dadau tāsāṃ manasā dhāritāṃ parām 13,080.013c śṛṅgārthe samupāsanta tāḥ kila prabhum avyayam 13,080.014a tato brahmā tu gāḥ prāyam upaviṣṭāḥ samīkṣya ha 13,080.014c īpsitaṃ pradadau tābhyo gobhyaḥ pratyekaśaḥ prabhuḥ 13,080.014d*0380_01 āhūya manujaṃ prāha goṣu svāṃ tanum ādadhaḥ 13,080.014d*0380_02 ācchādanaṃ cāvaraṇaṃ yūyaṃ gṛhṇīta mānavāḥ 13,080.014d*0380_03 śītavātātapaṃ yena dhārayanti prajārthinaḥ 13,080.014d*0380_04 sukumāratvacaṃ yūyaṃ vastrair ācchādayiṣyatha 13,080.014d*0380_05 evam astv iti tāḥ prādāt tvacaṃ svāṃ carma eva ca 13,080.015a tāsāṃ śṛṅgāṇy ajāyanta yasyā yādṛṅ manogatam 13,080.015c nānāvarṇāḥ śṛṅgavantyas tā vyarocanta putraka 13,080.016a brahmaṇā varadattās tā havyakavyapradāḥ śubhāḥ 13,080.016c puṇyāḥ pavitrāḥ subhagā divyasaṃsthānalakṣaṇāḥ 13,080.016e gāvas tejo mahad divyaṃ gavāṃ dānaṃ praśasyate 13,080.017a ye caitāḥ saṃprayacchanti sādhavo vītamatsarāḥ 13,080.017c te vai sukṛtinaḥ proktāḥ sarvadānapradāś ca te 13,080.017e gavāṃ lokaṃ tathā puṇyam āpnuvanti ca te 'nagha 13,080.018a yatra vṛkṣā madhuphalā divyapuṣpaphalopagāḥ 13,080.018c puṣpāṇi ca sugandhīni divyāni dvijasattama 13,080.018d*0381_01 phalāni ca rasāḍhyāni mṛdūni rucirāṇi ca 13,080.019a sarvā maṇimayī bhūmiḥ sūkṣmakāñcanavālukā 13,080.019c sarvatra sukhasaṃsparśā niṣpaṅkā nīrajā śubhā 13,080.020a raktotpalavanaiś caiva maṇidaṇḍair hiraṇmayaiḥ 13,080.020c taruṇādityasaṃkāśair bhānti tatra jalāśayāḥ 13,080.021a mahārhamaṇipatraiś ca kāñcanaprabhakesaraiḥ 13,080.021c nīlotpalavimiśraiś ca sarobhir bahupaṅkajaiḥ 13,080.022a karavīravanaiḥ phullaiḥ sahasrāvartasaṃvṛtaiḥ 13,080.022c saṃtānakavanaiḥ phullair vṛkṣaiś ca samalaṃkṛtāḥ 13,080.023a nirmalābhiś ca muktābhir maṇibhiś ca mahādhanaiḥ 13,080.023c uddhūtapulinās tatra jātarūpaiś ca nimnagāḥ 13,080.024a sarvaratnamayaiś citrair avagāḍhā nagottamaiḥ 13,080.024c jātarūpamayaiś cānyair hutāśanasamaprabhaiḥ 13,080.025a sauvarṇagirayas tatra maṇiratnaśiloccayāḥ 13,080.025c sarvaratnamayair bhānti śṛṅgaiś cārubhir ucchritaiḥ 13,080.026a nityapuṣpaphalās tatra nagāḥ patrarathākulāḥ 13,080.026c divyagandharasaiḥ puṣpaiḥ phalaiś ca bharatarṣabha 13,080.027a ramante puṇyakarmāṇas tatra nityaṃ yudhiṣṭhira 13,080.027c sarvakāmasamṛddhārthā niḥśokā gatamanyavaḥ 13,080.028a vimāneṣu vicitreṣu ramaṇīyeṣu bhārata 13,080.028c modante puṇyakarmāṇo viharanto yaśasvinaḥ 13,080.029a upakrīḍanti tān rājañ śubhāś cāpsarasāṃ gaṇāḥ 13,080.029c etāṃl lokān avāpnoti gāṃ dattvā vai yudhiṣṭhira 13,080.029d*0382_01 apsarobhiś ca sahito bhāti vai goprado naraḥ 13,080.030a yāsām adhipatiḥ pūṣā māruto balavān balī 13,080.030c aiśvarye varuṇo rājā tā māṃ pāntu yugaṃdharāḥ 13,080.031a surūpā bahurūpāś ca viśvarūpāś ca mātaraḥ 13,080.031c prājāpatyā iti brahmañ japen nityaṃ yatavrataḥ 13,080.032a gās tu śuśrūṣate yaś ca samanveti ca sarvaśaḥ 13,080.032c tasmai tuṣṭāḥ prayacchanti varān api sudurlabhān 13,080.033a na druhyen manasā cāpi goṣu tā hi sukhapradāḥ 13,080.033c arcayeta sadā caiva namaskāraiś ca pūjayet 13,080.033e dāntaḥ prītamanā nityaṃ gavāṃ vyuṣṭiṃ tathāśnute 13,080.034a yena devāḥ pavitreṇa bhuñjate lokam uttamam 13,080.034c yat pavitraṃ pavitrāṇāṃ tad ghṛtaṃ śirasā vahet 13,080.035a ghṛtena juhuyād agniṃ ghṛtena svasti vācayet 13,080.035c ghṛtaṃ prāśed ghṛtaṃ dadyād gavāṃ vyuṣṭiṃ tathāśnute 13,080.036a tryaham uṣṇaṃ piben mūtraṃ tryaham uṣṇaṃ pibet payaḥ 13,080.036c gavām uṣṇaṃ payaḥ pītvā tryaham uṣṇaṃ ghṛtaṃ pibet 13,080.036e tryaham uṣṇaṃ ghṛtaṃ pītvā vāyubhakṣo bhavet tryaham 13,080.037a nirhṛtaiś ca yavair gobhir māsaṃ prasṛtayāvakaḥ 13,080.037c brahmahatyāsamaṃ pāpaṃ sarvam etena śudhyati 13,080.038a parābhavārthaṃ daityānāṃ devaiḥ śaucam idaṃ kṛtam 13,080.038c devatvam api ca prāptāḥ saṃsiddhāś ca mahābalāḥ 13,080.039a gāvaḥ pavitrāḥ puṇyāś ca pāvanaṃ paramaṃ mahat 13,080.039c tāś ca dattvā dvijātibhyo naraḥ svargam upāśnute 13,080.040a gavāṃ madhye śucir bhūtvā gomatīṃ manasā japet 13,080.040c pūtābhir adbhir ācamya śucir bhavati nirmalaḥ 13,080.041a agnimadhye gavāṃ madhye brāhmaṇānāṃ ca saṃsadi 13,080.041c vidyāvedavratasnātā brāhmaṇāḥ puṇyakarmiṇaḥ 13,080.042a adhyāpayerañ śiṣyān vai gomatīṃ yajñasaṃmitām 13,080.042c trirātropoṣitaḥ śrutvā gomatīṃ labhate varam 13,080.043a putrakāmaś ca labhate putraṃ dhanam athāpi ca 13,080.043c patikāmā ca bhartāraṃ sarvakāmāṃś ca mānavaḥ 13,080.043e gāvas tuṣṭāḥ prayacchanti sevitā vai na saṃśayaḥ 13,080.044a evam etā mahābhāgā yajñiyāḥ sarvakāmadāḥ 13,080.044c rohiṇya iti jānīhi naitābhyo vidyate param 13,080.045a ity uktaḥ sa mahātejāḥ śukaḥ pitrā mahātmanā 13,080.045c pūjayām āsa gā nityaṃ tasmāt tvam api pūjaya 13,080.045d@009_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,080.045d@009_0001 surāṇām asurāṇāṃ ca bhūtānāṃ ca pitāmaha 13,080.045d@009_0002 prabhuḥ sraṣṭā ca bhagavān munibhiḥ stūyate vibhuḥ 13,080.045d@009_0003 tasyopari kathaṃ hy eṣa golokaḥ sthānatāṃ gataḥ 13,080.045d@009_0004 saṃśayo me mahān eṣa tan me vyākhyātum arhasi 13,080.045d@009_0004 bhīṣmaḥ 13,080.045d@009_0005 manovāgbuddhayas tāvad ekasthāḥ kurusattama 13,080.045d@009_0006 tato me śṛṇu kārtsnyena gomahābhāgyam uttamam 13,080.045d@009_0007 puṇyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ tathā svastyayanaṃ mahat 13,080.045d@009_0008 kīrtir viharatāṃ loke gavāṃ yogeṣu bhaktimān 13,080.045d@009_0009 śrūyate hi purāṇeṣu maharṣīṇāṃ mahātmanām 13,080.045d@009_0010 saṃsthāne sarvalokānāṃ devānāṃ cāpi saṃbhave 13,080.045d@009_0011 devatārthe 'mṛtārthe ca yajñārthe caiva bhārata 13,080.045d@009_0012 surabhir nāma vikhyātā rohiṇī kāmarūpiṇī 13,080.045d@009_0013 saṃkalpya manasā pūrvaṃ rohiṇī hy amṛtānanā 13,080.045d@009_0014 ghoraṃ tapaḥ samāsthāya nirmitā viśvakarmaṇā 13,080.045d@009_0015 puruṣaṃ cāsṛjad bhūyas tejasā tapasā ca ha 13,080.045d@009_0016 dedīpyamānaṃ vapuṣā samiddham iva pāvakam 13,080.045d@009_0017 so 'paśyad divyarūpāṃ tāṃ surabhiṃ rohiṇīṃ tadā 13,080.045d@009_0018 dṛṣṭvaiva cātivimanāḥ so 'bhavat kāmamohitaḥ 13,080.045d@009_0019 taṃ kāmārtam atho jñātvā svayaṃbhūr lokabhāvanaḥ 13,080.045d@009_0020 mārto bhava tathā caiṣa bhagavān abhyabhāṣata 13,080.045d@009_0021 tataḥ sa bhagavāṃs tatra mārtāṇḍa iti viśrutaḥ 13,080.045d@009_0022 cakāra nāma taṃ dṛṣṭvā tasyārtībhāvam uttamam 13,080.045d@009_0023 so 'dadād bhagavāṃs tasmai mārtāṇḍāya mahātmane 13,080.045d@009_0024 surūpāṃ surabhiṃ kanyāṃ tapas tejomayīṃ śubhām 13,080.045d@009_0025 yathā mayaiṣa codbhūtas tvaṃ caiveṣā ca rohiṇī 13,080.045d@009_0026 maithunaṃ gatavantau ca tathā cotpatsyati prajā 13,080.045d@009_0027 prajā bhaviṣyate puṇyā pavitraṃ paramaṃ ca vām 13,080.045d@009_0028 na cāpy agamyāgamanād doṣaṃ prāpsyasi karhi cit 13,080.045d@009_0029 tvatprajāsaṃbhavaṃ kṣīraṃ bhaviṣyati paraṃ haviḥ 13,080.045d@009_0030 yajñeṣu cājyabhāgānāṃ tvatprajāmūlajo vidhiḥ 13,080.045d@009_0031 prajāśuśrūṣavaś caiva ye bhaviṣyanti rohiṇi 13,080.045d@009_0032 tava tenaiva puṇyena golokaṃ yāntu mānavāḥ 13,080.045d@009_0033 idaṃ pavitraṃ paramam ṛṣabhaṃ nāma karhi cit 13,080.045d@009_0034 yad vai jñātvā dvijā loke mokṣyante yonisaṃkarāt 13,080.045d@009_0035 etatkriyāḥ prapatsyante mantrabrāhmaṇasaṃskṛtāḥ 13,080.045d@009_0036 devatānāṃ pitṝṇāṃ ca havyakavyapurogamāḥ 13,080.045d@009_0037 tata etena puṇyena prajās tava tu rohiṇi 13,080.045d@009_0038 ūrdhvaṃ mamāpi lokasya vatsyante nirupadravāḥ 13,080.045d@009_0039 bhadraṃ tebhyaś ca bhadraṃ te ye prajāsu bhavanti vai 13,080.045d@009_0040 yugaṃdharāś ca te putrāḥ santu lokasya dhāraṇe 13,080.045d@009_0041 yān yān kāmayase lokāṃs tāṃl lokān anuyāsyasi 13,080.045d@009_0042 sarvadevagaṇāś caiva tava yāsyanti putratām 13,080.045d@009_0043 tava stanasamudbhūtaṃ pibanto 'mṛtam uttamam 13,080.045d@009_0044 evam etān varān sarvān agṛhṇāt surabhis tadā 13,080.045d@009_0045 bruvataḥ sarvalokeśān nirvṛtiṃ cāgamat parām 13,080.045d@009_0046 sṛṣṭvā prajāś ca vipulā lokasaṃdhāraṇāya vai 13,080.045d@009_0047 brahmaṇā samanujñātā surabhir lokam āviśat 13,080.045d@009_0048 evaṃ varapradānena svayaṃbhor eva bhārata 13,080.045d@009_0049 upariṣṭād gavāṃ lokaṃ proktaṃ te sarvam āditaḥ 13,080.045d@009_0049 yudhiṣṭhiraḥ 13,080.045d@009_0050 surabheḥ kāḥ prajāḥ pūrvaṃ mārtāṇḍād abhavan purā 13,080.045d@009_0051 bhīṣmaḥ 13,080.045d@009_0051 etan me śaṃsa tattvena goṣu me prīyate manaḥ 13,080.045d@009_0052 śṛṇu nāmāni divyāni gomātṝṇāṃ viśeṣataḥ 13,080.045d@009_0053 yābhir vyāptās trayo lokāḥ kalyāṇābhir janādhipa 13,080.045d@009_0054 surabhyaḥ prathamodbhūtā yāś ca syuḥ prathamāḥ prajāḥ 13,080.045d@009_0055 mayocyamānāḥ śṛṇu tāḥ prāpsyase vipulaṃ yaśaḥ 13,080.045d@009_0056 taptvā tapo ghoratapāḥ surabhir dīptatejasī 13,080.045d@009_0057 suṣāvaikādaśa sutān rudrā ye chandasi stutāḥ 13,080.045d@009_0058 ajaikapād ahirbudhnyas tryambakaś ca mahāyaśāḥ 13,080.045d@009_0059 vṛṣākapiś ca śaṃbhuś ca kapālī raivatas tathā 13,080.045d@009_0060 haraś ca bahurūpaś ca ugra ugro 'tha vīryavān 13,080.045d@009_0061 tasya caivātmajaḥ śrīmān viśvarūpo mahāyaśāḥ 13,080.045d@009_0062 ekādaśaite kathitā rudrās te nāma nāmataḥ 13,080.045d@009_0063 mahātmāno mahāyogās tejoyuktā mahābalāḥ 13,080.045d@009_0064 ete variṣṭhajanmāno devānāṃ brahmavādinām 13,080.045d@009_0065 viprāṇāṃ prakṛtir loke eta eva hi viśrutāḥ 13,080.045d@009_0066 eta ekādaśa proktā rudrās tribhuvaneśvarāḥ 13,080.045d@009_0067 śataṃ tv etat samākhyātaṃ śatarudraṃ mahātmanām 13,080.045d@009_0068 suṣuve prathamāṃ kanyāṃ surabhiḥ pṛthivīṃ tadā 13,080.045d@009_0069 viśvakāmadughā dhenur yā dhārayati dehinaḥ 13,080.045d@009_0070 sutaṃ gobrāhmaṇaṃ rājann ekam ity abhidhīyate 13,080.045d@009_0071 gobrāhmaṇasya jananī surabhiḥ parikīrtyate 13,080.045d@009_0072 sṛṣṭvā tu prathamaṃ rudrān varadān brahmasaṃbhavān 13,080.045d@009_0073 paścāt prabhuṃ grahapatiṃ suṣuve lokasaṃmatam 13,080.045d@009_0074 somarājānam amṛtaṃ yajñasarvasvam uttamam 13,080.045d@009_0075 oṣadhīnāṃ rasānāṃ ca devānāṃ jīvitasya ca 13,080.045d@009_0076 tataḥ śriyaṃ ca medhāṃ ca kīrtiṃ devīṃ sarasvatīm 13,080.045d@009_0077 catasraḥ suṣuve kanyā yogeṣu niyatāḥ sthitāḥ 13,080.045d@009_0078 etāḥ sṛṣṭvā prajā eṣā surabhiḥ kāmarūpiṇī 13,080.045d@009_0079 suṣuve caramaṃ bhūyo divyā gomātaraḥ śubhāḥ 13,080.045d@009_0080 puṇyāṃ māyāṃ madhuścyotāṃ śivāṃ śīghrāṃ saridvarām 13,080.045d@009_0081 hiraṇyavarṇāṃ subhagāṃ gavyāṃ pṛśnīṃ kuthāvatīm 13,080.045d@009_0082 aṅgāvatīṃ ghṛtavatīṃ dadhikṣīrapayovatīm 13,080.045d@009_0083 amoghāṃ surasāṃ satyāṃ revatīṃ mārutīṃ rasām 13,080.045d@009_0084 ajāṃ ca sikatāṃ caiva śuddhadhūmām adhāriṇīm 13,080.045d@009_0085 jīvāṃ prāṇavatīṃ dhanyāṃ śuddhāṃ dhenuṃ dhanāvahām 13,080.045d@009_0086 indrām ṛddhiṃ ca śāntiṃ ca śāntapāpāṃ saridvarām 13,080.045d@009_0087 catvāriṃśatam ekāṃ ca dhanyās tā divi pūjitāḥ 13,080.045d@009_0088 bhūyo jajñe surabhyāś ca śrīmāṃś candrāṃśusaprabhaḥ 13,080.045d@009_0089 vṛṣo dakṣa iti khyātaḥ kaṇṭhe maṇitalaprabhaḥ 13,080.045d@009_0090 sragvī kakudmān dyutimān mṛṇālasadṛśaprabhaḥ 13,080.045d@009_0091 surabhyanumate datto dhvajo māheśvaras tu saḥ 13,080.045d@009_0092 surabhyaḥ kāmarūpiṇyo gāvaḥ puṇyārtham uttamāḥ 13,080.045d@009_0093 ādityebhyo vasubhyaś ca viśvebhyaś ca dadur varān 13,080.045d@009_0094 surabhis tu tapas taptvā suṣuve gās tataḥ punaḥ 13,080.045d@009_0095 yā dattā lokapālānām indrādīnāṃ yudhiṣṭhira 13,080.045d@009_0096 suṣṭutāṃ kapilāṃ caiva rohiṇīṃ ca yaśasvinīm 13,080.045d@009_0097 sarvakāmadughāṃ caiva marutāṃ kāmarūpiṇīm 13,080.045d@009_0098 gāvo mṛṣṭadughā hy etāś catasro 'mṛtasaṃskṛtāḥ 13,080.045d@009_0099 yāsāṃ bhūtvā purā vatsāḥ pibanty amṛtam uttamam 13,080.045d@009_0100 suṣṭutāṃ devarājāya vāsavāya mahātmane 13,080.045d@009_0101 kapilāṃ dharmarājāya varuṇāya ca rohiṇīm 13,080.045d@009_0102 sarvakāmadughāṃ dhenuṃ rājñe vaiśravaṇāya ca 13,080.045d@009_0103 ity etā lokam ahitā viśrutāḥ surabheḥ prajāḥ 13,080.045d@009_0104 etāsāṃ prajayā pūrṇā pṛthivī munipuṃgava 13,080.045d@009_0105 gobhyaḥ prabhavate sarvaṃ yat kiṃ cid iha śobhanam 13,080.045d@009_0106 surabhyapatyam ity etan nāmatas te 'nupūrvaśaḥ 13,080.045d@009_0107 yudhiṣṭhiraḥ 13,080.045d@009_0107 kīrtitaṃ brūhi rājendra kiṃ bhūyaḥ kathayāmi te 13,080.045d@009_0108 surabhyās tu tadā devyāḥ kīrtir lakṣmīḥ sarasvatī 13,080.045d@009_0109 medhā ca pravarā devī yāś catasro 'bhiviśrutāḥ 13,080.045d@009_0110 pṛthag gobhyaḥ kim etāḥ syur utāho goṣu saṃśritāḥ 13,080.045d@009_0111 bhīṣmaḥ 13,080.045d@009_0111 devāḥ ke vāśritā goṣu tan me brūhi pitāmaha 13,080.045d@009_0112 yaṃ devaṃ saṃśritā gāvas taṃ devaṃ devasaṃjñitam 13,080.045d@009_0113 yad yad devāśritaṃ daivaṃ tat tad daivaṃ dvijā viduḥ 13,080.045d@009_0114 sarveṣām eva devānāṃ pūrvaṃ kila samudbhave 13,080.045d@009_0115 indraḥ 13,080.045d@009_0115 amṛtārthe surapatiḥ surabhiṃ samupasthitaḥ 13,080.045d@009_0116 iccheyam amṛtaṃ dattaṃ tvayā devi rasādhikam 13,080.045d@009_0117 tvatprasādāc chivaṃ mahyam amaratvaṃ bhaved iti 13,080.045d@009_0117 surabhiḥ 13,080.045d@009_0118 vatso bhūtvā surapate pibasva prasnavaṃ mama 13,080.045d@009_0119 tato 'maratvam api tat sthānam aindram avāpsyasi 13,080.045d@009_0120 na ca te vṛtrahan yuddhe vyathāribhyo bhaviṣyati 13,080.045d@009_0121 balārtham ātmanaḥ śakra prasnavaṃ piba me vibho 13,080.045d@009_0121 bhīṣmaḥ 13,080.045d@009_0122 tato 'dhayat stanaṃ tasyāḥ surabhyāḥ surasattamaḥ 13,080.045d@009_0123 amaratvaṃ surūpatvaṃ balaṃ ca padam uttamam 13,080.045d@009_0124 puraṃdaro 'mṛtaṃ pītvā prahṛṣṭaḥ samupasthitaḥ 13,080.045d@009_0125 putro 'haṃ tava bhadraṃ te brūhi kiṃ karavāṇi te 13,080.045d@009_0125 surabhiḥ 13,080.045d@009_0126 kṛtaṃ putra tvayā sarvam upayāhi triviṣṭapam 13,080.045d@009_0127 pālayasva surān sarvāñ jahi ye suraśatravaḥ 13,080.045d@009_0128 na ca gobrāhmaṇe 'vajñā kāryā te śāntim icchatā 13,080.045d@009_0129 gobrāhmaṇasya niḥśvāsaḥ śoṣayed api devatāḥ 13,080.045d@009_0130 gobrāhmaṇapriyo nityaṃ svastiśabdam udāharan 13,080.045d@009_0131 pṛthivyām antarikṣe ca nākapṛṣṭhe ca vikramet 13,080.045d@009_0132 yac ca te 'nyad bhavet kṛtyaṃ tan me brūyāḥ samāsataḥ 13,080.045d@009_0133 tat te sarvaṃ kariṣyāmi satyenaitad bravīmi te 13,080.045d@009_0133 indraḥ 13,080.045d@009_0134 iccheyaṃ goṣu niyataṃ vastuṃ devi bravīmi te 13,080.045d@009_0135 surabhiḥ 13,080.045d@009_0135 ebhiḥ suragaṇaiḥ sārdhaṃ mamānugraham ācara 13,080.045d@009_0136 gavāṃ śarīraṃ pratyakṣam etat kauśika lakṣaye 13,080.045d@009_0137 yo yatrotsahate vastuṃ sa tatra vasatāṃ suraḥ 13,080.045d@009_0138 sarvaṃ pavitraṃ paramaṃ gavāṃ gātraṃ supūjitam 13,080.045d@009_0139 bhīṣmaḥ 13,080.045d@009_0139 tathā kuruṣva bhadraṃ te yathā tvaṃ śakra manyase 13,080.045d@009_0140 tasyās tad vacanaṃ śrutvā surabhyāḥ surasattamaḥ 13,080.045d@009_0141 saha sarvaiḥ suragaṇair abhajat saurabhīṃ prajām 13,080.045d@009_0142 śṛṅge vaktre ca jihvāyāṃ devarājaḥ samāviśat 13,080.045d@009_0143 sarvacchidreṣu pavanaḥ pādeṣu marutāṃ gaṇāḥ 13,080.045d@009_0144 kakudaṃ sarvago rudraḥ kukṣau caiva hutāśanaḥ 13,080.045d@009_0145 sarasvatī staneṣv agryā śrīḥ purīṣe jagatpriyā 13,080.045d@009_0146 mūtre kīrtiḥ sumahatī medhā payasi śāśvatī 13,080.045d@009_0147 vaktre somaś ca vai devo hṛdaye bhagavān yamaḥ 13,080.045d@009_0148 dharmaḥ pucche kriyā lomni bhāskaraś cakṣuṣī śritaḥ 13,080.045d@009_0149 siddhāḥ saṃdhiṣu siddhiś ca tapas tejaś ca ceṣṭane 13,080.045d@009_0150 evaṃ sarve suragaṇā niyatā gātravartmasu 13,080.045d@009_0151 mahatī devatā gāvo brāhmaṇaiḥ parisaṃskṛtāḥ 13,080.045d@009_0152 gām āśrayanti sahitā devā hi prabhaviṣṇavaḥ 13,080.045d@009_0153 kim anyat sarvakāmena na vidadhyād bhavān priyam 13,080.045d@009_0154 bhāvataḥ parayā bhaktyā pūjayasva nareśvara 13,080.045d@009_0155 gāvas tu paramaṃ loke pavitraṃ pāvanaṃ haviḥ 13,080.045d@009_0156 nipātya bhakṣitaḥ svargād bhārgavaḥ phenapaḥ kila 13,080.045d@009_0157 sa ca prāṇān punar labdhvā tato golokam āśritaḥ 13,080.045d@009A_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,080.045d@009A_0001 kaḥ phenapeti nāmnāsau kathaṃ vā bhakṣitaḥ purā 13,080.045d@009A_0002 mṛta ujjīvitaḥ kasmāt kathaṃ golokam āśritaḥ 13,080.045d@009A_0003 viruddhe mānuṣe loke tathā samayavartmasu 13,080.045d@009A_0004 ṛte daivaṃ hi duṣprāpaṃ mānuṣeṣu viśeṣataḥ 13,080.045d@009A_0005 bhīṣmaḥ 13,080.045d@009A_0005 saṃśayo me mahān atra tan me vyākhyātum arhasi 13,080.045d@009A_0006 śrūyate bhārgave vaṃśe sumitro nāma bhārata 13,080.045d@009A_0007 vedādhyayanasaṃpanno vipule tapasi sthitaḥ 13,080.045d@009A_0008 vānaprasthāśrame yuktaḥ svakarmanirataḥ sadā 13,080.045d@009A_0009 vinayācāratattvajñaḥ sarvadharmārthakovidaḥ 13,080.045d@009A_0010 yattas triṣavaṇasnāyī saṃdhyopāsanatatparaḥ 13,080.045d@009A_0011 agnihotrarataḥ kṣānto japañ juhvac ca nityadā 13,080.045d@009A_0012 pitṝn devāṃś ca niyatam atithīṃś caiva pūjayan 13,080.045d@009A_0013 prāṇasaṃdhāraṇārthaṃ ca yat kiṃ cid upahārayan 13,080.045d@009A_0014 giris triśikharo nāma yataḥ prabhavate nadī 13,080.045d@009A_0015 kulaheti purāṇeṣu viśrutā rudranirmitā 13,080.045d@009A_0016 tasyās tīre same deśe puṣpamālāsamākule 13,080.045d@009A_0017 vanyauṣadhidrumopete nānāpakṣimṛgāyute 13,080.045d@009A_0018 vyapetadaṃśamaśake dhvāṅkṣagṛdhrair asevite 13,080.045d@009A_0019 kṛṣṇadarbhatṛṇaprāye suramye jyotiraśmini 13,080.045d@009A_0020 sarvonnataiḥ samaiḥ śyāmair yājñīyais tarubhir vṛte 13,080.045d@009A_0021 tatrāśramapadaṃ puṇyaṃ bhṛgūṇām abhavat purā 13,080.045d@009A_0022 uvāsa tatra niyataḥ sumitro nāma bhārgavaḥ 13,080.045d@009A_0023 yathoddiṣṭena pūrveṣāṃ bhṛgūṇāṃ sādhuvartmanām 13,080.045d@009A_0024 tasmā āṅgirasaḥ kaś cid dadau gāṃ śarkarīṃ śubhām 13,080.045d@009A_0025 varṣāsu paścime māsi paurṇamāsyāṃ śucivrataḥ 13,080.045d@009A_0026 sa tāṃ labdhvā dharmaśīlaś cintayām āsa tatparaḥ 13,080.045d@009A_0027 sumitraḥ parayā bhaktyā jananīm iva mātaram 13,080.045d@009A_0028 tena saṃdhukṣyamāṇā sā rohiṇī kāmacāriṇī 13,080.045d@009A_0029 vivṛddhim agamac chreṣṭhā prāṇataś ca sudarśanā 13,080.045d@009A_0030 sirāvimuktapārśvāntā vipulāṃ kāntim udvahat 13,080.045d@009A_0031 śyāmapārśvāntapṛṣṭhāntā surabhir madhupiṅgalā 13,080.045d@009A_0032 bṛhatī sūkṣmaromāntā rūpodagrā tanutvacā 13,080.045d@009A_0033 kṛṣṇapucchā śvetavaktrā samavṛttapayodharā 13,080.045d@009A_0034 pṛṣṭhonnatā pūrvanatā śaṅkukarṇī sulocanā 13,080.045d@009A_0035 dīrghajihvā hrasvaśṛṅgī saṃpūrṇadaśanāntarā 13,080.045d@009A_0036 māṃsādhikagalāntā sā prasannā śubhadarśanā 13,080.045d@009A_0037 nityaṃ śamayutā snigdhā saṃpūrṇodāttanisvanā 13,080.045d@009A_0038 prājāpatyair gavāṃ nityaṃ praśastair lakṣaṇair yutā 13,080.045d@009A_0039 yauvanastheva vanitā śuśubhe rūpaśobhayā 13,080.045d@009A_0040 vṛṣeṇopagatā sā tu kalyā madhuradarśanā 13,080.045d@009A_0041 mithunaṃ janayām āsa tulyarūpam ivātmanaḥ 13,080.045d@009A_0042 saṃvardhayām āsa sa tāṃ savatsāṃ bhārgavo ṛṣiḥ 13,080.045d@009A_0043 tayoḥ prajādhisaṃsargāt sahasraṃ ca gavām abhūt 13,080.045d@009A_0044 gavāṃ jātisahasrāṇi saṃbhūtāni parasparam 13,080.045d@009A_0045 ṛṣabhāṇāṃ ca rājendra naivāntaḥ pratidṛśyate 13,080.045d@009A_0046 tair āśramapadaṃ ramyam araṇyaṃ caiva sarvaśaḥ 13,080.045d@009A_0047 samākulaṃ samabhavan meghair iva nabhaḥsthalam 13,080.045d@009A_0048 kāni cit padmavarṇāni kiṃśukābhāni kāni cit 13,080.045d@009A_0049 rukmavarṇāni cānyāni candrāṃśusadṛśāni ca 13,080.045d@009A_0050 tathā rājatavarṇāni kāni cil lohitāni vai 13,080.045d@009A_0051 nīlalohitatāmrāṇi kṛṣṇāni kapilāni ca 13,080.045d@009A_0052 nānārāgavicitrāṇi yūthāni bahulāni ca 13,080.045d@009A_0053 na ca kṣīraṃ ghṛtaṃ snehād vatsānām upajīvati 13,080.045d@009A_0054 bhārgavaḥ kevalaṃ cāsīd gavāṃ prāṇāyane rataḥ 13,080.045d@009A_0055 tathā śuśrūṣatas tasya gavāṃ hitam avekṣataḥ 13,080.045d@009A_0056 vyatīyāt sumahān kālo vatsocchiṣṭena vartataḥ 13,080.045d@009A_0057 kṣutpipāsāpariśrāntaḥ satataṃ prasnavaṃ gavām 13,080.045d@009A_0058 vatsair ucchiṣṭamuditaṃ bahukṣīratayā bahu 13,080.045d@009A_0059 pītavāṃs tena nāmāsya phenapety abhiviśrutam 13,080.045d@009A_0060 bhīṣmaḥ 13,080.045d@009A_0060 gautamasyābhiniṣpannam evaṃ nāma yudhiṣṭhira 13,080.045d@009A_0061 kadā cit kāmarūpiṇyo gāvaḥ strīveṣam āsthitāḥ 13,080.045d@009A_0062 hrade krīḍanti saṃhṛṣṭā gāyantyaḥ puṇyalakṣaṇāḥ 13,080.045d@009A_0063 dadṛśus tasya gāvo vai vismayotphullalocanāḥ 13,080.045d@009A_0064 striyaḥ 13,080.045d@009A_0064 ūcuś ca kā yūyam iti striyo mānuṣayā girā 13,080.045d@009A_0065 gāva eva vayaṃ sarvāḥ karmabhiḥ śobhanair yutāḥ 13,080.045d@009A_0066 sarvāḥ strīveṣadhāriṇyo yathākāmaṃ carāmahe 13,080.045d@009A_0066 gāvaḥ 13,080.045d@009A_0067 gavāṃ gāvaḥ paraṃ daivaṃ gavāṃ gāvaḥ parā gatiḥ 13,080.045d@009A_0068 striyaḥ 13,080.045d@009A_0068 kathayadhvam ihāsmākaṃ kena vaḥ sukṛtāṃ gatiḥ 13,080.045d@009A_0069 asmākaṃ haviṣā devā brāhmaṇās tarpitās tathā 13,080.045d@009A_0070 kavyena pitaraś caiva havyenāgniś ca tarpitaḥ 13,080.045d@009A_0071 prajayā ca tathāsmākaṃ kṛṣir abhyuddhṛtā sadā 13,080.045d@009A_0072 śakaṭaiś cāpi saṃyuktā daśavāhaśatena vai 13,080.045d@009A_0073 tad etaiḥ sukṛtaiḥ sphītair vayaṃ yāś caiva naḥ prajāḥ 13,080.045d@009A_0074 golokam anusaṃprāptā yaḥ paraḥ kāmagocaraḥ 13,080.045d@009A_0075 yūyaṃ tu sarvā rohiṇyaḥ saprajāḥ sahapuṃgavāḥ 13,080.045d@009A_0076 gāvaḥ 13,080.045d@009A_0076 adhogāminya ity eva paśyāmo divyacakṣuṣā 13,080.045d@009A_0077 evaṃ gavāṃ paraṃ daivaṃ gāva eva parāyaṇam 13,080.045d@009A_0078 svapakṣyās tāraṇīyā vaḥ śaraṇāya gatā vayam 13,080.045d@009A_0079 kim asmābhiḥ karaṇīyaṃ vartitavyaṃ kathaṃ cana 13,080.045d@009A_0080 striyaḥ 13,080.045d@009A_0080 prāpnuyāma ca golokaṃ bhavāma na ca garhitāḥ 13,080.045d@009A_0081 vartate rantidevasya satraṃ varṣasahasrakam 13,080.045d@009A_0082 tatra tasya nṛpasyāśu paśutvam upagacchata 13,080.045d@009A_0083 tatas tasyopayogena paśutve yajñasaṃskṛtāḥ 13,080.045d@009A_0084 bhīṣmaḥ 13,080.045d@009A_0084 golokān prāpsyatha śubhāṃs tena puṇyena saṃyutāḥ 13,080.045d@009A_0085 etat tāsāṃ vacaḥ śrutvā gavāṃ saṃhṛṣṭamānasāḥ 13,080.045d@009A_0086 gamanāya manaś cakrur autsukyaṃ cāgaman param 13,080.045d@009A_0087 na hi no bhārgavo dātā paśutvenopayojanam 13,080.045d@009A_0088 yajñas tasya narendrasya vartate dharmatas tathā 13,080.045d@009A_0089 vayaṃ na cānanujñātāḥ śaktā gantuṃ kathaṃ cana 13,080.045d@009A_0090 avocann atha tatratyā bhārgavo vadhyatām ayam 13,080.045d@009A_0091 etat sarvā rocayata na hi śakyam ato 'nyathā 13,080.045d@009A_0092 lokān prāptuṃ sahāsmābhir niścayaḥ kriyatām ayam 13,080.045d@009A_0093 na tu tāsāṃ sametānāṃ kā cid ghoreṇa cakṣuṣā 13,080.045d@009A_0094 śaknoti bhārgavaṃ draṣṭuṃ satkṛtenopasaṃyutā 13,080.045d@009A_0095 atha padmasavarṇābhā bhāskarāṃśusamaprabhāḥ 13,080.045d@009A_0096 japālohitatāmrākṣyo nirmāṃsakaṭhinānanāḥ 13,080.045d@009A_0097 rohiṇyaḥ kapilāḥ prāhuḥ sarvāsāṃ vai samakṣataḥ 13,080.045d@009A_0098 meghastanitanirghoṣās tejobhir abhirañjitāḥ 13,080.045d@009A_0099 vayaṃ hi taṃ vadhiṣyāmaḥ sumitraṃ nātra saṃśayaḥ 13,080.045d@009A_0100 gāvaḥ 13,080.045d@009A_0100 sukṛtaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā kiṃ naḥ śreyo vidhāsyatha 13,080.045d@009A_0101 kapilāḥ sarvavarṇeṣu pradhānatvam avāpsyatha 13,080.045d@009A_0102 bhīṣmaḥ 13,080.045d@009A_0102 gavāṃ śataphalāc caikāṃ dattvā phalam avāpsyati 13,080.045d@009A_0103 etad gavāṃ vacaḥ śrutvā kapilā hṛṣṭamānasāḥ 13,080.045d@009A_0104 bhīṣmaḥ 13,080.045d@009A_0104 cakruḥ sarvā bhārgavasya sumitrasya vadhe matim 13,080.045d@009A_0105 yās tu gomātaras tasya kāmacāriṇya āgatāḥ 13,080.045d@009A_0106 samīpaṃ hi sumitrasya kṛtajñāḥ samupasthitāḥ 13,080.045d@009A_0107 abhipraśasya caivāhus tam ṛṣiṃ puṇyadarśanāḥ 13,080.045d@009A_0108 golokād āgatā veda ṛṣe gomātaro vayam 13,080.045d@009A_0109 suprītāḥ sma varaṃ gṛhṇa yam icchasi mahāmune 13,080.045d@009A_0110 sumitraḥ 13,080.045d@009A_0110 yad dhi goṣu parāṃ buddhiṃ kṛtavān asi nityadā 13,080.045d@009A_0111 prīto 'smy anugṛhīto 'smi yan māṃ gomātaraḥ śubhāḥ 13,080.045d@009A_0112 suprītamanasaḥ sarvās tiṣṭhante ca varapradāḥ 13,080.045d@009A_0113 bhaved goṣv eva me bhaktir yathaivādya tathā sadā 13,080.045d@009A_0114 gomātaraḥ 13,080.045d@009A_0114 goghnāś caivāvasīdantu narā brahmadviṣaś ca ye 13,080.045d@009A_0115 evam etad ṛṣiśreṣṭha hitaṃ vadasi naḥ priyam 13,080.045d@009A_0116 sumitraḥ 13,080.045d@009A_0116 ehi gaccha sahāsmābhir golokam ṛṣisattama 13,080.045d@009A_0117 yūyam iṣṭāṃ gatiṃ yāntu na hy ahaṃ gantum utsahe 13,080.045d@009A_0118 bhīṣmaḥ 13,080.045d@009A_0118 imā gāvaḥ samutsṛjya tapasvinyo mama priyāḥ 13,080.045d@009A_0119 tās tu tasya vacaḥ śrutvā kapilānāṃ sudāruṇam 13,080.045d@009A_0120 ninyus tam ṛṣim utkṣipya bhārgavaṃ nabha udvahan 13,080.045d@009A_0121 kalevaraṃ tu tatraiva tasya saṃnyasya mātaraḥ 13,080.045d@009A_0122 niṣkṛṣya karaṇaṃ yogād anayan bhārgavasya vai 13,080.045d@009A_0123 sarvaṃ cāsya tadācakhyuḥ kapilānāṃ viceṣṭitam 13,080.045d@009A_0124 yadarthaṃ haraṇaṃ gobhir golokaṃ lokamātaraḥ 13,080.045d@009A_0125 tatas tu kapilās tatra tasya dṛṣṭvā kalevaram 13,080.045d@009A_0126 yathāpratijñaṃ śṛṅgaiś ca khuraiś cāpy avacūrṇayan 13,080.045d@009A_0127 tataḥ saṃchidya bahudhā bhārgavaṃ nṛpasattama 13,080.045d@009A_0128 yayur yatretarā gāvas tac ca sarvaṃ nyavedayan 13,080.045d@009A_0129 atha gomātṛbhiḥ śaptās tā gāvaḥ pṛthivīcarāḥ 13,080.045d@009A_0130 amedhyavadanāḥ kṣipraṃ bhavadhvaṃ brahmaghātakāḥ 13,080.045d@009A_0131 evaṃ kṛtajñā gāvo hi yathā gomātaro nṛpa 13,080.045d@009A_0132 ṛṣiś ca prāptavāṃl lokaṃ gāvaś ca parimokṣitāḥ 13,080.045d@009A_0132 bhīṣmaḥ 13,080.045d@009A_0133 tā gāvo rantidevasya gatvā yajñaṃ manīṣiṇaḥ 13,080.045d@009A_0134 ātmānaṃ jñāpayām āsur maharṣīṇāṃ samakṣataḥ 13,080.045d@009A_0135 rantidevas tato rājā prayataḥ prāñjaliḥ śuciḥ 13,080.045d@009A_0136 uvāca gāvaḥ praṇataḥ kim āgamanam ity api 13,080.045d@009A_0136 gāvaḥ 13,080.045d@009A_0137 icchāmas tava rājendra satre 'smin viniyojanam 13,080.045d@009A_0138 rantidevaḥ 13,080.045d@009A_0138 paśutvam upasaṃprāptuṃ prasādaṃ kartum arhasi 13,080.045d@009A_0139 nāsmi śakto gavāṃ ghātaṃ kartuṃ śatasahasraśaḥ 13,080.045d@009A_0140 ghātayitvā tv ahaṃ yuṣmān katham ātmānam uddhare 13,080.045d@009A_0141 yaḥ paśutvena saṃyojya yuṣmān svargaṃ nayed iha 13,080.045d@009A_0142 gāvaḥ 13,080.045d@009A_0142 ātmānaṃ caiva tapasā gāvaḥ samupagamyatām 13,080.045d@009A_0143 asmākaṃ tāraṇe yukto dharmātmā tapasi sthitaḥ 13,080.045d@009A_0144 rantidevaḥ 13,080.045d@009A_0144 śruto 'smābhir bhavān rājaṃs tatas tu svayam āgatāḥ 13,080.045d@009A_0145 mama satre paśutvaṃ vo yady evaṃ hi manīṣitam 13,080.045d@009A_0146 samayenāham etena juhuyāṃ vo hutāśane 13,080.045d@009A_0147 kadā cid yadi vaḥ kā cid akāmā viniyujyate 13,080.045d@009A_0148 gāvaḥ 13,080.045d@009A_0148 tadā samāptiḥ satrasya gavāṃ syād iti naiṣṭhikī 13,080.045d@009A_0149 evam astu mahārāja yathā tvaṃ prabravīṣi naḥ 13,080.045d@009A_0150 akāmāḥ syur yadā gāvas tadā satraṃ samāpyatām 13,080.045d@009A_0150 bhīṣmaḥ 13,080.045d@009A_0151 tataḥ pravṛtte gosatre rantidevasya dhīmataḥ 13,080.045d@009A_0152 gosahasrāṇy aharahar niyujyante śamitṛbhiḥ 13,080.045d@009A_0153 evaṃ bahūni varṣāṇi vyatītāni narādhipa 13,080.045d@009A_0154 gavāṃ vai vadhyamānānāṃ na cāntaḥ pratyadṛśyata 13,080.045d@009A_0155 gavāṃ carmasahasrais tu rāśayaḥ parvatopamāḥ 13,080.045d@009A_0156 babhūvuḥ kuruśārdūla bahudhā meghasaṃnibhāḥ 13,080.045d@009A_0157 medaḥkledavahā caiva prāvartata mahānadī 13,080.045d@009A_0158 adyāpi bhuvi vikhyātā nadī carmaṇvatī śubhā 13,080.045d@009A_0159 tataḥ kadā cit svaṃ vatsaṃ gaur upāmantrya duḥkhitā 13,080.045d@009A_0160 ehi vatsa stanaṃ pāhi mā tvaṃ paścāt kṣudhārditaḥ 13,080.045d@009A_0161 tapsyase vimanā duḥkhaṃ ghātitāyāṃ mayi dhruvam 13,080.045d@009A_0162 ete hy āyānti caṇḍālāḥ saśastrā māṃ jighāṃsavaḥ 13,080.045d@009A_0163 atha śuśrāva tāṃ vāṇīṃ mānuṣīṃ samudāhṛtām 13,080.045d@009A_0164 rantidevo mahārāja tatas tāṃ samavārayat 13,080.045d@009A_0165 sthāpayām āsa gosatram atha taṃ pārthivarṣabha 13,080.045d@009A_0166 satrotsṛṣṭāḥ parityaktā gāvo 'nyāḥ samupāśritāḥ 13,080.045d@009A_0167 yās tasya rājño nihatā gāvo yajñe mahātmanaḥ 13,080.045d@009A_0168 tā golokam upājagmuḥ prokṣitā brahmavādibhiḥ 13,080.045d@009A_0169 rantidevo 'pi rājarṣir iṣṭvā yajñaṃ yathāvidhi 13,080.045d@009A_0170 tataḥ sakhyaṃ surapates tridivaṃ cākṣayaṃ yayau 13,080.045d@009A_0171 phenapo divi goloke mumude śāśvatīḥ samāḥ 13,080.045d@009A_0172 avaśiṣṭāś ca yā gāvas tā babhūvur vanecarāḥ 13,080.045d@009A_0173 phenapākhyānam etat te gavāṃ māhātmyam eva ca 13,080.045d@009A_0174 kathitaṃ pāvanaṃ puṇyaṃ kṛṣṇadvaipāyaneritam 13,080.045d@009A_0175 nārāyaṇo 'pi bhagavān dṛṣṭvā goṣu paraṃ yaśaḥ 13,080.045d@009A_0176 śuśrūṣāṃ paramāṃ cakre bhaktiṃ ca bharatarṣabha 13,080.045d@009A_0177 tasmāt tvam api rājendra gā vai pūjaya bhārata 13,080.045d@009A_0178 dvijebhyaś caiva satataṃ prayaccha kurusattama 13,080.045d@009B_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,080.045d@009B_0001 pavitrāṇāṃ pavitraṃ yac chreṣṭhaṃ lokeṣu pūjitam 13,080.045d@009B_0002 bhīṣmaḥ 13,080.045d@009B_0002 mahāvrataṃ mahābhāga tan me brūhi pitāmaha 13,080.045d@009B_0003 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,080.045d@009B_0004 pituḥ putrasya saṃvādaṃ vyāsasya ca śukasya ca 13,080.045d@009B_0005 ṛṣīṇām uttamaṃ kṛṣṇaṃ bhāvitātmānam acyutam 13,080.045d@009B_0006 pāraṃparyaviśeṣajñaṃ sarvaśāstrārthakovidam 13,080.045d@009B_0007 kṛtaśaucaḥ śukas tatra kṛtajapyaḥ kṛtāhnikaḥ 13,080.045d@009B_0008 paraṃ niyamam āsthāya paraṃ dharmam upāśritaḥ 13,080.045d@009B_0009 praṇamya śirasā vyāsaṃ sūkṣmatattvārthadarśinam 13,080.045d@009B_0010 śukaḥ papraccha vai praśnaṃ dānadharmakutūhalaḥ 13,080.045d@009B_0011 bahucitrāṇi dānāni bahuśaḥ śaṃsase mune 13,080.045d@009B_0012 mahārthaṃ pāvanaṃ puṇyaṃ kiṃ svid dānaṃ mahāphalam 13,080.045d@009B_0013 kena durgāṇi tarati kena lokān avāpnute 13,080.045d@009B_0014 kena vā mahad āpnoti iha loke paratra ca 13,080.045d@009B_0015 ke vā yajñasya voḍhāraḥ keṣu yajñaḥ pratiṣṭhitaḥ 13,080.045d@009B_0016 kiṃ ca yajñasya yajñatvaṃ kiṃ ca yajñasya bheṣajam 13,080.045d@009B_0017 yajñānām uttamaṃ kiṃ ca tad bhavān prabravītu me 13,080.045d@009B_0018 sa tasmai bhajamānāya jātakautūhalāya ca 13,080.045d@009B_0019 vyāso vratanidhiḥ prāha gavām idam anuttamam 13,080.045d@009B_0020 dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ loke śrutisukhāvaham 13,080.045d@009B_0021 yat pavitraṃ pavitrāṇāṃ maṅgalānāṃ ca maṅgalam 13,080.045d@009B_0022 sarvapāpapraśamanaṃ tat samāsena me śṛṇu 13,080.045d@009B_0023 yad idaṃ tiṣṭhate loke jagat sthāvarajaṃgamam 13,080.045d@009B_0024 gāvas tāḥ prāpya tiṣṭhanti goloke puṇyadarśanāḥ 13,080.045d@009B_0025 mātaraḥ sarvabhūtānāṃ viśvasya jagataś ca ha 13,080.045d@009B_0026 rudrāṇām atha sādhyānāṃ gāva eva tu mātaraḥ 13,080.045d@009B_0027 rudrāṇāṃ mātaro hy etā ādityānāṃ svasā smṛtāḥ 13,080.045d@009B_0028 vasūnāṃ ca duhitryas tā brahmasaṃtānamūlajāḥ 13,080.045d@009B_0029 yāsām adhipatiḥ pūṣā maruto vālabandhanāḥ 13,080.045d@009B_0030 aiśvaryaṃ varuṇo rājā viśvedevāḥ samāśritāḥ 13,080.045d@009B_0031 ya evaṃ veda tā gāvo mātaro devapūjitāḥ 13,080.045d@009B_0032 sa vipro brahmalokāya gavāṃ lokāya vā dhruvaḥ 13,080.045d@009B_0033 gāvas tu nāvamanyeta karmaṇā manasā girā 13,080.045d@009B_0034 gavāṃ sthānaṃ paraṃ loke prārthayed yaḥ parāṃ gatim 13,080.045d@009B_0035 na padbhyāṃ tāḍayed gāvo na daṇḍena na muṣṭinā 13,080.045d@009B_0036 imāṃ vidyām upāśritya pāvanīṃ brahmanirmitām 13,080.045d@009B_0037 mātṝṇām anupāte ca na gomadhye na govraje 13,080.045d@009B_0038 naro mūtrapurīṣasya dṛṣṭvā kuryād visarjanam 13,080.045d@009B_0039 śuddhāś candanaśītāṅgyaś candraraśmisamaprabhāḥ 13,080.045d@009B_0040 saumyāḥ surabhyaḥ subhagā gāvo guggulugandhayaḥ 13,080.045d@009B_0041 sarve devāviśan gāvaḥ samudram iva sindhavaḥ 13,080.045d@009B_0042 divaṃ caivāntarikṣaṃ ca gavāṃ vyuṣṭiṃ samaśnute 13,080.045d@009B_0043 dadhinā juhuyād agniṃ dadhinā svasti vācayet 13,080.045d@009B_0044 dadhi dadyāc ca prāśeta gavāṃ vyuṣṭiṃ samaśnute 13,080.045d@009B_0045 ghṛtena juhuyād agniṃ ghṛtena svasti vācayet 13,080.045d@009B_0046 ghṛtam ālabhya prāśnīyād gavāṃ vyuṣṭiṃ samaśnute 13,080.045d@009B_0047 gāvaḥ saṃjīvanā yās tu gāvo dānam anuttamam 13,080.045d@009B_0048 tāḥ puṇyagopāḥ suphalā bhajamānaṃ bhajantu mām 13,080.045d@009B_0049 yena devāḥ pavitreṇa svargalokam ito gatāḥ 13,080.045d@009B_0050 tat pavitraṃ pavitrāṇāṃ mama mūrdhni pratiṣṭhitam 13,080.045d@009B_0051 vīṇāmṛdaṅgapaṇavā gavāṃ gātraṃ pratiṣṭhitāḥ 13,080.045d@009B_0052 krīḍārativihārārthe triṣu lokeṣu vartate 13,080.045d@009B_0053 na tatra devā vartante nāgnihotrāṇi juhvati 13,080.045d@009B_0054 na yajñair ijyate cātra yatra gaur vai na duhyate 13,080.045d@009B_0055 kṣīraṃ dadhi ghṛtaṃ yāsāṃ rasānām uttamo rasaḥ 13,080.045d@009B_0056 amṛtaprabhavā gāvas trailokyaṃ yena jīvati 13,080.045d@009B_0057 iḍām āhūya dhenuṃ ca savatsāṃ yajñamātaram 13,080.045d@009B_0058 upāhvayanti yaṃ viprā gāvo yajñahaviṣkṛtāḥ 13,080.045d@009B_0059 yā medhyā prathamaṃ karma iyaṃ dhenuḥ sarasvatī 13,080.045d@009B_0060 paurṇamāsena vatsena kāmaṃ kāmaguṇānvitā 13,080.045d@009B_0061 yatra sarvam idaṃ protaṃ yat kiṃ cij jaṃgamaṃ jagat 13,080.045d@009B_0062 sā gaur vai prathamā puṇyā sarvabhūtahite ratā 13,080.045d@009B_0063 dhāraṇāḥ pāvanāḥ puṇyā bhāvanā bhūtabhāvanāḥ 13,080.045d@009B_0064 gāvo mām abhirakṣantu iha loke paratra ca 13,080.045d@009B_0065 eṣa yajñaḥ sahopāṅga eṣa yajñaḥ sanātanaḥ 13,080.045d@009B_0066 vedāḥ sahopaniṣado gavāṃ rūpe pratiṣṭhitāḥ 13,080.045d@009B_0067 etat tāta mayā proktaṃ gavām iha paraṃ matam 13,080.045d@009B_0068 sarvataḥ śrāvayen nityaṃ prayato brahmasaṃsadi 13,080.045d@009B_0069 śrutvā labheta tāṃl lokān ye mayā parikīrtitāḥ 13,080.045d@009B_0070 śrāvayitvāpi prītātmā lokāṃs tān pratipadyate 13,080.045d@009B_0071 dhenum ekāṃ sadā dadyād ahany ahani pāvanīm 13,080.045d@009B_0072 tat tathā prāpnuyād vipraḥ paṭhan vai gomatīṃ sadā 13,080.045d@009B_0073 atha dhenur na vidyeta tiladhenum anuttamām 13,080.045d@009B_0074 dadyād gomatikalpena tāṃ dhenuṃ sarvapāvanīm 13,080.045d@009B_0075 āhnikaṃ gomatīṃ nityaṃ yaḥ paṭheta sadā naraḥ 13,080.045d@009B_0076 sarvapāpāt pramucyeta prayatātmā ya ācaret 13,080.045d@009B_0077 ghṛtaṃ vā nityam ālabhya prāśya vā gomatīṃ japet 13,080.045d@009B_0078 snātvā vā gokarīṣeṇa paṭhan pāpāt pramucyate 13,080.045d@009B_0079 manasā gomatīṃ japyed gomatyā nityam āhnikam 13,080.045d@009B_0080 na tv eva divasaṃ kuryād vyarthaṃ gomatipāṭhakaḥ 13,080.045d@009B_0081 gomatīṃ japamānā hi devā devatvam āpnuvan 13,080.045d@009B_0082 ṛṣitvam ṛṣayaś cāpi gomatyā sarvam āpnuvan 13,080.045d@009B_0083 baddho bandhāt pramucyeta kṛcchrān mucyeta saṃkaṭāt 13,080.045d@009B_0084 gomatīṃ sevate yas tu labhate priyasaṃgamam 13,080.045d@009B_0085 etat pavitraṃ kārtsnyena etad vratam anuttamam 13,080.045d@009B_0086 etat tu pṛthivīpāla pāvanaṃ śṛṇvatāṃ sadā 13,080.045d@009B_0087 putrakāmāś ca ye ke cid dhanakāmāś ca mānavāḥ 13,080.045d@009B_0088 adhvāne coravairibhyo mucyate gomatīṃ paṭhan 13,080.045d@009B_0089 pūrvavairānubandheṣu raṇe cāpy ātatāyinaḥ 13,080.045d@009B_0090 śukaḥ 13,080.045d@009B_0090 labhate jayam evāśu sadā gomatipāṭhakaḥ 13,080.045d@009B_0091 kṣatriyāś caiva śūdrāś ca mantrahīnāś ca ye dvijāḥ 13,080.045d@009B_0092 vyāsaḥ 13,080.045d@009B_0092 kapilām upajīvanti katham etat pitar bhavet 13,080.045d@009B_0093 kṣatriyāś caiva śūdrāś ca mantrahīnāś ca ye dvijāḥ 13,080.045d@009B_0094 kapilām upajīvanti teṣāṃ vakṣyāmi nirṇayam 13,080.045d@009B_0095 kapilās tūttamā loke goṣu caivottamā matāḥ 13,080.045d@009B_0096 tāsāṃ dātā labhet svargaṃ vidhinā yaś ca sevate 13,080.045d@009B_0097 spṛśeta kapilāṃ yas tu daṇḍena caraṇena vā 13,080.045d@009B_0098 sa tena sparśamātreṇa narakāyopapadyate 13,080.045d@009B_0099 mantreṇa yuñjyāt kapilāṃ mantreṇaiva pramucyate 13,080.045d@009B_0100 mantrahīnaṃ tu yo yuñjyāt kṛmiyonau prasūyate 13,080.045d@009B_0101 prahārahatamarmāṅgā duḥkhena ca jaḍīkṛtā 13,080.045d@009B_0102 padāni yāvad gaccheta tāval lokān kṛmir bhavet 13,080.045d@009B_0103 yāvac ca bindavas tasyāḥ śoṇitasya kṣitiṃ gatāḥ 13,080.045d@009B_0104 tāvad varṣasahasrāṇi narakaṃ pratipadyate 13,080.045d@009B_0105 mantreṇa yuñjyāt kapilāṃ mantreṇa viniyojayet 13,080.045d@009B_0106 mantrahīnair anuyuto majjayet tamasi prabho 13,080.045d@009B_0107 kapilāṃ ye 'pi jīvanti buddhimohānvitā narāḥ 13,080.045d@009B_0108 te 'pi varṣasahasrāṇi patanti narake nṛpa 13,080.045d@009B_0109 atha nyāyena ye viprāḥ kapilām upayuñjate 13,080.045d@009B_0110 tasmiṃl loke pramodante lokāś caiṣām anāmayāḥ 13,080.045d@009B_0111 vidhinā ye na kurvanti śūdrāṃs tān upadhāraya 13,080.045d@009B_0111 śukaḥ 13,080.045d@009B_0112 nānāvarṇair upetānāṃ gavāṃ kiṃ munisattama 13,080.045d@009B_0113 vyāsaḥ 13,080.045d@009B_0113 kapilāḥ sarvavarṇeṣu variṣṭhatvam avāpnuvan 13,080.045d@009B_0114 śṛṇu putra yathā goṣu variṣṭhāḥ kapilāḥ smṛtāḥ 13,080.045d@009B_0115 kapilatvaṃ ca saṃprāptāḥ pūjyāś ca satataṃ nṛṣu 13,080.045d@009B_0116 agniḥ purāpacakrāma devebhya iti naḥ śrutam 13,080.045d@009B_0117 devebhyo māṃ chādayata śaraṇyāḥ śaraṇaṃ gatam 13,080.045d@009B_0118 ūcus tāḥ sahitās tatra svāgataṃ tava pāvaka 13,080.045d@009B_0119 iha guptas tvam asmābhir na devair upalapsyase 13,080.045d@009B_0120 atha devā vivitsantaḥ pāvakaṃ paricakramuḥ 13,080.045d@009B_0121 goṣu guptaṃ ca vijñāya tāḥ kṣipram upatasthire 13,080.045d@009B_0122 yuṣmāsu nivasaty agnir iti gāḥ samacūcudan 13,080.045d@009B_0123 prakāśyatāṃ hutavaho lokān na cchettum arhatha 13,080.045d@009B_0124 evam astv ity anujñāya pāvakaṃ samadarśayan 13,080.045d@009B_0125 adhigamya pāvakaṃ tuṣṭās te devāḥ sadya eva tu 13,080.045d@009B_0126 agniṃ pracodayām āsuḥ kriyatāṃ goṣv anugrahaḥ 13,080.045d@009B_0127 gavāṃ tu yāsāṃ gātreṣu pāvakaḥ samavasthitaḥ 13,080.045d@009B_0128 kapilatvam anuprāptāḥ sarvaśreṣṭhatvam eva ca 13,080.045d@009B_0129 mahāphalatvaṃ loke ca dadau tāsāṃ hutāśanaḥ 13,080.045d@009B_0130 tasmād dhi sarvavarṇānāṃ kapilāṃ gāṃ pradāpaya 13,080.045d@009B_0131 śrotriyāya praśāntāya prayatāyāgnihotriṇe 13,080.045d@009B_0132 yāvanti romāṇi bhavanti dhenvā 13,080.045d@009B_0133 yugāni tāvanti punāti dātṝn 13,080.045d@009B_0134 pratigrahītṝṃś ca punāti dattā 13,080.045d@009B_0135 śukaḥ 13,080.045d@009B_0135 śiṣṭe tu gaur vai pratipādanena 13,080.045d@009B_0136 kena varṇavibhāgena vijñeyā kapilā bhavet 13,080.045d@009B_0137 vyāsaḥ 13,080.045d@009B_0137 kati vā lakṣaṇāny asyā dṛṣṭāni munibhiḥ purā 13,080.045d@009B_0138 śṛṇu tāta yathā goṣu vijñeyā kapilā bhavet 13,080.045d@009B_0139 netrayoḥ śṛṅgayoś caiva khureṣu vṛṣaṇeṣu ca 13,080.045d@009B_0140 karṇato ghrāṇataś cāpi ṣaḍvidhāḥ kapilāḥ smṛtāḥ 13,080.045d@009B_0141 eteṣāṃ lakṣaṇānāṃ tu yady ekam api dṛśyate 13,080.045d@009B_0142 kapilāṃ tāṃ vijānīyād evam āhur manīṣiṇaḥ 13,080.045d@009B_0143 āgneyī netrakapilā khurair māheśvarī bhavet 13,080.045d@009B_0144 grīvāyāṃ vaiṣṇavī jñeyā pūṣṇo ghrāṇād ajāyata 13,080.045d@009B_0145 karṇatas tu vasantena svayonim abhijāyate 13,080.045d@009B_0146 gāyatryāś ca vṛṣaṇayor utpattiḥ ṣaḍguṇā smṛtā 13,080.045d@009B_0147 evaṃ gāvaś ca viprāś ca gāyatrī satyam eva ca 13,080.045d@009B_0148 vasantaś ca suparṇaś ca ekataḥ samajāyata 13,080.045d@009B_0149 netrayoḥ kapilāṃ yas tu vāhayeta duheta vā 13,080.045d@009B_0150 sa pāpakarmā narake pratiṣṭhāṃ pratipadyate 13,080.045d@009B_0151 narakād vipramuktas tu tiryagyoniṃ niṣevate 13,080.045d@009B_0152 yadā labheta mānuṣyaṃ jātyandho jāyate naraḥ 13,080.045d@009B_0153 śṛṅgayoḥ kapilāṃ yas tu vāhayeta duheta vā 13,080.045d@009B_0154 tiryagyoniṃ sa labhate jāyamānaḥ punaḥ punaḥ 13,080.045d@009B_0155 khureṣu kapilāṃ yas tu vāhayeta duheta vā 13,080.045d@009B_0156 tamasy apāre majjeta dhanahīno narādhamaḥ 13,080.045d@009B_0157 kapilāṃ vāladhāneṣu vāhayeta duheta vā 13,080.045d@009B_0158 nirāśrayaḥ sadā caiva jāyate yadi cet kṛmiḥ 13,080.045d@009B_0159 varṇena kapilāṃ yas tu jānann apy upajīvati 13,080.045d@009B_0160 sahasraśaḥ kṛmir bhūtvā mānuṣyaṃ prāpnuyād atha 13,080.045d@009B_0161 caṇḍālaḥ pāpakarmā vā jāyate sa narādhamaḥ 13,080.045d@009B_0162 ghrāṇena kapilāṃ yas tu pramādād upajīvati 13,080.045d@009B_0163 so 'pi varṣasahasrāṇi tiryagyonau prajāyate 13,080.045d@009B_0164 vyādhigrasto jaḍo rogī bhaven mānuṣyam āgataḥ 13,080.045d@009B_0165 madhusarpiḥsugandhās tu kapilāḥ śāstrataḥ smṛtāḥ 13,080.045d@009B_0166 etāḥ samupajīveta so 'pi tiryakṣu jāyate 13,080.045d@009B_0167 sthāvaratvam anuprāpto yadi mānuṣyatāṃ labhet 13,080.045d@009B_0168 alpāyuḥ sa bhavej jāto hīnavarṇakulodbhavaḥ 13,080.045d@009B_0169 ye tu pāpā hy asūyante kapilāṃ vāhayanti ca 13,080.045d@009B_0170 nirayeṣu pratiṣṭhante yāvad ābhūtasaṃplavam 13,081.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,081.001a mayā gavāṃ purīṣaṃ vai śriyā juṣṭam iti śrutam 13,081.001c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ saṃśayo 'tra hi me mahān 13,081.002 bhīṣma uvāca 13,081.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,081.002c gobhir nṛpeha saṃvādaṃ śriyā bharatasattama 13,081.003a śrīḥ kṛtveha vapuḥ kāntaṃ gomadhyaṃ praviveśa ha 13,081.003c gāvo 'tha vismitās tasyā dṛṣṭvā rūpasya saṃpadam 13,081.004 gāva ūcuḥ 13,081.004a kāsi devi kuto vā tvaṃ rūpeṇāpratimā bhuvi 13,081.004c vismitāḥ sma mahābhāge tava rūpasya saṃpadā 13,081.005a icchāmas tvāṃ vayaṃ jñātuṃ kā tvaṃ kva ca gamiṣyasi 13,081.005c tattvena ca suvarṇābhe sarvam etad bravīhi naḥ 13,081.006 śrīr uvāca 13,081.006a lokakāntāsmi bhadraṃ vaḥ śrīr nāmneha pariśrutā 13,081.006c mayā daityāḥ parityaktā vinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ 13,081.006d*0383_01 mayābhipannā devāś ca modante śāśvatīḥ samāḥ 13,081.007a indro vivasvān somaś ca viṣṇur āpo 'gnir eva ca 13,081.007c mayābhipannā ṛdhyante ṛṣayo devatās tathā 13,081.008a yāṃś ca dviṣāmy ahaṃ gāvas te vinaśyanti sarvaśaḥ 13,081.008c dharmārthakāmahīnāś ca te bhavanty asukhānvitāḥ 13,081.009a evaṃprabhāvāṃ māṃ gāvo vijānīta sukhapradām 13,081.009c icchāmi cāpi yuṣmāsu vastuṃ sarvāsu nityadā 13,081.009e āgatā prārthayānāhaṃ śrījuṣṭā bhavatānaghāḥ 13,081.010 gāva ūcuḥ 13,081.010a adhruvāṃ cañcalāṃ ca tvāṃ sāmānyāṃ bahubhiḥ saha 13,081.010c na tvām icchāmi bhadraṃ te gamyatāṃ yatra rocate 13,081.011a vapuṣmantyo vayaṃ sarvāḥ kim asmākaṃ tvayādya vai 13,081.011c yatreṣṭaṃ gamyatāṃ tatra kṛtakāryā vayaṃ tvayā 13,081.012 śrīr uvāca 13,081.012a kim etad vaḥ kṣamaṃ gāvo yan māṃ nehābhyanandatha 13,081.012c na māṃ saṃprati gṛhṇītha kasmād vai durlabhāṃ satīm 13,081.013a satyaś ca lokavādo 'yaṃ loke carati suvratāḥ 13,081.013c svayaṃ prāpte paribhavo bhavatīti viniścayaḥ 13,081.014a mahad ugraṃ tapaḥ kṛtvā māṃ niṣevanti mānavāḥ 13,081.014c devadānavagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ 13,081.015a kṣamam etad dhi vo gāvaḥ pratigṛhṇīta mām iha 13,081.015c nāvamanyā hy ahaṃ saumyās trailokye sacarācare 13,081.016 gāva ūcuḥ 13,081.016a nāvamanyāmahe devi na tvāṃ paribhavāmahe 13,081.016c adhruvā calacittāsi tatas tvāṃ varjayāmahe 13,081.017a bahunātra kim uktena gamyatāṃ yatra vāñchasi 13,081.017c vapuṣmatyo vayaṃ sarvāḥ kim asmākaṃ tvayānaghe 13,081.018 śrīr uvāca 13,081.018a avajñātā bhaviṣyāmi sarvalokeṣu mānadāḥ 13,081.018c pratyākhyānena yuṣmābhiḥ prasādaḥ kriyatām iti 13,081.019a mahābhāgā bhavatyo vai śaraṇyāḥ śaraṇāgatām 13,081.019c paritrāyantu māṃ nityaṃ bhajamānām aninditām 13,081.019e mānanāṃ tv aham icchāmi bhavatyaḥ satataṃ śubhāḥ 13,081.020a apy ekāṅge tu vo vastum icchāmi ca sukutsite 13,081.020c na vo 'sti kutsitaṃ kiṃ cid aṅgeṣv ālakṣyate 'naghāḥ 13,081.021a puṇyāḥ pavitrāḥ subhagā mamādeśaṃ prayacchata 13,081.021c vaseyaṃ yatra cāṅge 'haṃ tan me vyākhyātum arhatha 13,081.022 bhīṣma uvāca 13,081.022a evam uktās tu tā gāvaḥ śubhāḥ karuṇavatsalāḥ 13,081.022c saṃmantrya sahitāḥ sarvāḥ śriyam ūcur narādhipa 13,081.023a avaśyaṃ mānanā kāryā tavāsmābhir yaśasvini 13,081.023c śakṛnmūtre nivasa naḥ puṇyam etad dhi naḥ śubhe 13,081.024 śrīr uvāca 13,081.024a diṣṭyā prasādo yuṣmābhiḥ kṛto me 'nugrahātmakaḥ 13,081.024c evaṃ bhavatu bhadraṃ vaḥ pūjitāsmi sukhapradāḥ 13,081.025 bhīṣma uvāca 13,081.025a evaṃ kṛtvā tu samayaṃ śrīr gobhiḥ saha bhārata 13,081.025c paśyantīnāṃ tatas tāsāṃ tatraivāntaradhīyata 13,081.026a etad gośakṛtaḥ putra māhātmyaṃ te 'nuvarṇitam 13,081.026c māhātmyaṃ ca gavāṃ bhūyaḥ śrūyatāṃ gadato mama 13,082.001 bhīṣma uvāca 13,082.001a ye ca gāḥ saṃprayacchanti hutaśiṣṭāśinaś ca ye 13,082.001c teṣāṃ satrāṇi yajñāś ca nityam eva yudhiṣṭhira 13,082.002a ṛte dadhighṛteneha na yajñaḥ saṃpravartate 13,082.002c tena yajñasya yajñatvam atomūlaṃ ca lakṣyate 13,082.003a dānānām api sarveṣāṃ gavāṃ dānaṃ praśasyate 13,082.003c gāvaḥ śreṣṭhāḥ pavitrāś ca pāvanaṃ hy etad uttamam 13,082.004a puṣṭyartham etāḥ seveta śāntyartham api caiva ha 13,082.004c payo dadhi ghṛtaṃ yāsāṃ sarvapāpapramocanam 13,082.005a gāvas tejaḥ paraṃ proktam iha loke paratra ca 13,082.005c na gobhyaḥ paramaṃ kiṃ cit pavitraṃ puruṣarṣabha 13,082.006a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,082.006c pitāmahasya saṃvādam indrasya ca yudhiṣṭhira 13,082.007a parābhūteṣu daityeṣu śakre tribhuvaneśvare 13,082.007c prajāḥ samuditāḥ sarvāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ 13,082.008a atharṣayaḥ sagandharvāḥ kiṃnaroragarākṣasāḥ 13,082.008c devāsurasuparṇāś ca prajānāṃ patayas tathā 13,082.008e paryupāsanta kauravya kadā cid vai pitāmaham 13,082.009a nāradaḥ parvataś caiva viśvāvasuhahāhuhū 13,082.009c divyatāneṣu gāyantaḥ paryupāsanta taṃ prabhum 13,082.010a tatra divyāni puṣpāṇi prāvahat pavanas tathā 13,082.010c ājahrur ṛtavaś cāpi sugandhīni pṛthak pṛthak 13,082.011a tasmin devasamāvāye sarvabhūtasamāgame 13,082.011c divyavāditrasaṃghuṣṭe divyastrīcāraṇāvṛte 13,082.011e indraḥ papraccha deveśam abhivādya praṇamya ca 13,082.012a devānāṃ bhagavan kasmāl lokeśānāṃ pitāmaha 13,082.012c upariṣṭād gavāṃ loka etad icchāmi veditum 13,082.013a kiṃ tapo brahmacaryaṃ vā gobhiḥ kṛtam iheśvara 13,082.013c devānām upariṣṭād yad vasanty arajasaḥ sukham 13,082.014a tataḥ provāca taṃ brahmā śakraṃ balanisūdanam 13,082.014c avajñātās tvayā nityaṃ gāvo balanisūdana 13,082.015a tena tvam āsāṃ māhātmyaṃ na vettha śṛṇu tat prabho 13,082.015c gavāṃ prabhāvaṃ paramaṃ māhātmyaṃ ca surarṣabha 13,082.016a yajñāṅgaṃ kathitā gāvo yajña eva ca vāsava 13,082.016c etābhiś cāpy ṛte yajño na pravartet kathaṃ cana 13,082.017a dhārayanti prajāś caiva payasā haviṣā tathā 13,082.017c etāsāṃ tanayāś cāpi kṛṣiyogam upāsate 13,082.018a janayanti ca dhānyāni bījāni vividhāni ca 13,082.018c tato yajñāḥ pravartante havyaṃ kavyaṃ ca sarvaśaḥ 13,082.019a payo dadhi ghṛtaṃ caiva puṇyāś caitāḥ surādhipa 13,082.019c vahanti vividhān bhārān kṣuttṛṣṇāparipīḍitāḥ 13,082.020a munīṃś ca dhārayantīha prajāś caivāpi karmaṇā 13,082.020c vāsavākūṭavāhinyaḥ karmaṇā sukṛtena ca 13,082.020e upariṣṭāt tato 'smākaṃ vasanty etāḥ sadaiva hi 13,082.021a etat te kāraṇaṃ śakra nivāsakṛtam adya vai 13,082.021c gavāṃ devopariṣṭād dhi samākhyātaṃ śatakrato 13,082.022a etā hi varadattāś ca varadāś caiva vāsava 13,082.022c saurabhyaḥ puṇyakarmiṇyaḥ pāvanāḥ śubhalakṣaṇāḥ 13,082.023a yadarthaṃ gā gatāś caiva saurabhyaḥ surasattama 13,082.023c tac ca me śṛṇu kārtsnyena vadato balasūdana 13,082.024a purā devayuge tāta daityendreṣu mahātmasu 13,082.024c trīṃl lokān anuśāsatsu viṣṇau garbhatvam āgate 13,082.025a adityās tapyamānāyās tapo ghoraṃ suduścaram 13,082.025c putrārtham amaraśreṣṭha pādenaikena nityadā 13,082.026a tāṃ tu dṛṣṭvā mahādevīṃ tapyamānāṃ mahat tapaḥ 13,082.026c dakṣasya duhitā devī surabhir nāma nāmataḥ 13,082.027a atapyata tapo ghoraṃ hṛṣṭā dharmaparāyaṇā 13,082.027c kailāsaśikhare ramye devagandharvasevite 13,082.028a vyatiṣṭhad ekapādena paramaṃ yogam āsthitā 13,082.028c daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca 13,082.029a saṃtaptās tapasā tasyā devāḥ sarṣimahoragāḥ 13,082.029c tatra gatvā mayā sārdhaṃ paryupāsanta tāṃ śubhām 13,082.030a athāham abruvaṃ tatra devīṃ tāṃ tapasānvitām 13,082.030c kimarthaṃ tapyate devi tapo ghoram anindite 13,082.031a prītas te 'haṃ mahābhāge tapasānena śobhane 13,082.031c varayasva varaṃ devi dātāsmīti puraṃdara 13,082.032 surabhy uvāca 13,082.032a vareṇa bhagavan mahyaṃ kṛtaṃ lokapitāmaha 13,082.032c eṣa eva varo me 'dya yat prīto 'si mamānagha 13,082.033 brahmovāca 13,082.033a tām evaṃ bruvatīṃ devīṃ surabhīṃ tridaśeśvara 13,082.033c pratyabruvaṃ yad devendra tan nibodha śacīpate 13,082.034a alobhakāmyayā devi tapasā ca śubhena te 13,082.034c prasanno 'haṃ varaṃ tasmād amaratvaṃ dadāni te 13,082.035a trayāṇām api lokānām upariṣṭān nivatsyasi 13,082.035c matprasādāc ca vikhyāto golokaḥ sa bhaviṣyati 13,082.036a mānuṣeṣu ca kurvāṇāḥ prajāḥ karma sutās tava 13,082.036c nivatsyanti mahābhāge sarvā duhitaraś ca te 13,082.037a manasā cintitā bhogās tvayā vai divyamānuṣāḥ 13,082.037c yac ca svargasukhaṃ devi tat te saṃpatsyate śubhe 13,082.038a tasyā lokāḥ sahasrākṣa sarvakāmasamanvitāḥ 13,082.038c na tatra kramate mṛtyur na jarā na ca pāvakaḥ 13,082.038e na dainyaṃ nāśubhaṃ kiṃ cid vidyate tatra vāsava 13,082.039a tatra divyāny araṇyāni divyāni bhavanāni ca 13,082.039c vimānāni ca yuktāni kāmagāni ca vāsava 13,082.039d*0384_01 brahmacaryeṇa tapasā satyena ca damena ca 13,082.040a vrataiś ca vividhaiḥ puṇyais tathā tīrthānusevanāt 13,082.040c tapasā mahatā caiva sukṛtena ca karmaṇā 13,082.040e śakyaḥ samāsādayituṃ golokaḥ puṣkarekṣaṇa 13,082.041a etat te sarvam ākhyātaṃ mayā śakrānupṛcchate 13,082.041c na te paribhavaḥ kāryo gavām arinisūdana 13,082.042 bhīṣma uvāca 13,082.042a etac chrutvā sahasrākṣaḥ pūjayām āsa nityadā 13,082.042c gāś cakre bahumānaṃ ca tāsu nityaṃ yudhiṣṭhira 13,082.043a etat te sarvam ākhyātaṃ pāvanaṃ ca mahādyute 13,082.043c pavitraṃ paramaṃ cāpi gavāṃ māhātmyam uttamam 13,082.043e kīrtitaṃ puruṣavyāghra sarvapāpavināśanam 13,082.044a ya idaṃ kathayen nityaṃ brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ 13,082.044c havyakavyeṣu yajñeṣu pitṛkāryeṣu caiva ha 13,082.044e sārvakāmikam akṣayyaṃ pitṝṃs tasyopatiṣṭhati 13,082.045a goṣu bhaktaś ca labhate yad yad icchati mānavaḥ 13,082.045c striyo 'pi bhaktā yā goṣu tāś ca kāmān avāpnuyuḥ 13,082.046a putrārthī labhate putraṃ kanyā patim avāpnuyāt 13,082.046c dhanārthī labhate vittaṃ dharmārthī dharmam āpnuyāt 13,082.047a vidyārthī prāpnuyād vidyāṃ sukhārthī prāpnuyāt sukham 13,082.047c na kiṃ cid durlabhaṃ caiva gavāṃ bhaktasya bhārata 13,083.000*0385_01 namaḥ sarvasahābhyaś cety abhidhāya dine dine 13,083.000*0385_02 namaskaroti gobhyo yaḥ sa sukhaṃ yāti tatpatham 13,083.000*0386_00 vaiśaṃpāyana uvāca 13,083.000*0386_01 evaṃ śrutvā paraṃ puṇyaṃ gavāṃ dānam anuttamam 13,083.000*0386_02 dharmarājaḥ prahṛṣṭātmā kauravaṃ punar abravīt 13,083.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,083.001a uktaṃ pitāmahenedaṃ gavāṃ dānam anuttamam 13,083.001c viśeṣeṇa narendrāṇām iti dharmam avekṣatām 13,083.002a rājyaṃ hi satataṃ duḥkham āśramāś ca sudurvidāḥ 13,083.002c parivāreṇa vai duḥkhaṃ durdharaṃ cākṛtātmabhiḥ 13,083.002e bhūyiṣṭhaṃ ca narendrāṇāṃ vidyate na śubhā gatiḥ 13,083.003a pūyante te 'tra niyataṃ prayacchanto vasuṃdharām 13,083.003c pūrvaṃ ca kathitā dharmās tvayā me kurunandana 13,083.004a evam eva gavām uktaṃ pradānaṃ te nṛgeṇa ha 13,083.004c ṛṣiṇā nāciketena pūrvam eva nidarśitam 13,083.004d*0387_01 nidarśitaṃ pūrvam eva ṛṣiṇā nāsiketunā 13,083.005a vedopaniṣade caiva sarvakarmasu dakṣiṇā 13,083.005c sarvakratuṣu coddiṣṭaṃ bhūmir gāvo 'tha kāñcanam 13,083.006a tatra śrutis tu paramā suvarṇaṃ dakṣiṇeti vai 13,083.006c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ pitāmaha yathātatham 13,083.007a kiṃ suvarṇaṃ kathaṃ jātaṃ kasmin kāle kim ātmakam 13,083.007c kiṃ dānaṃ kiṃ phalaṃ caiva kasmāc ca param ucyate 13,083.008a kasmād dānaṃ suvarṇasya pūjayanti manīṣiṇaḥ 13,083.008c kasmāc ca dakṣiṇārthaṃ tad yajñakarmasu śasyate 13,083.009a kasmāc ca pāvanaṃ śreṣṭhaṃ bhūmer gobhyaś ca kāñcanam 13,083.009c paramaṃ dakṣiṇārthe ca tad bravīhi pitāmaha 13,083.010 bhīṣma uvāca 13,083.010a śṛṇu rājann avahito bahukāraṇavistaram 13,083.010c jātarūpasamutpattim anubhūtaṃ ca yan mayā 13,083.011a pitā mama mahātejāḥ śaṃtanur nidhanaṃ gataḥ 13,083.011c tasya ditsur ahaṃ śrāddhaṃ gaṅgādvāram upāgamam 13,083.012a tatrāgamya pituḥ putra śrāddhakarma samārabham 13,083.012c mātā me jāhnavī caiva sāhāyyam akarot tadā 13,083.013a tato 'gratas tapaḥsiddhān upaveśya bahūn ṛṣīn 13,083.013c toyapradānāt prabhṛti kāryāṇy aham athārabham 13,083.014a tat samāpya yathoddiṣṭaṃ pūrvakarma samāhitaḥ 13,083.014c dātuṃ nirvapaṇaṃ samyag yathāvad aham ārabham 13,083.015a tatas taṃ darbhavinyāsaṃ bhittvā surucirāṅgadaḥ 13,083.015c pralambābharaṇo bāhur udatiṣṭhad viśāṃ pate 13,083.016a tam utthitam ahaṃ dṛṣṭvā paraṃ vismayam āgamam 13,083.016c pratigrahītā sākṣān me piteti bharatarṣabha 13,083.017a tato me punar evāsīt saṃjñā saṃcintya śāstrataḥ 13,083.017c nāyaṃ vedeṣu vihito vidhir hasta iti prabho 13,083.017e piṇḍo deyo nareṇeha tato matir abhūn mama 13,083.018a sākṣān neha manuṣyasya pitaro 'ntarhitāḥ kva cit 13,083.018c gṛhṇanti vihitaṃ tv evaṃ piṇḍo deyaḥ kuśeṣv iti 13,083.019a tato 'haṃ tad anādṛtya pitur hastanidarśanam 13,083.019c śāstrapramāṇāt sūkṣmaṃ tu vidhiṃ pārthiva saṃsmaran 13,083.020a tato darbheṣu tat sarvam adadaṃ bharatarṣabha 13,083.020c śāstramārgānusāreṇa tad viddhi manujarṣabha 13,083.021a tataḥ so 'ntarhito bāhuḥ pitur mama narādhipa 13,083.021c tato māṃ darśayām āsuḥ svapnānte pitaras tadā 13,083.022a prīyamāṇās tu mām ūcuḥ prītāḥ sma bharatarṣabha 13,083.022c vijñānena tavānena yan na muhyasi dharmataḥ 13,083.023a tvayā hi kurvatā śāstraṃ pramāṇam iha pārthiva 13,083.023c ātmā dharmaḥ śrutaṃ vedāḥ pitaraś ca maharṣibhiḥ 13,083.024a sākṣāt pitāmaho brahmā guravo 'tha prajāpatiḥ 13,083.024c pramāṇam upanītā vai sthitiś ca na vicālitā 13,083.025a tad idaṃ samyag ārabdhaṃ tvayādya bharatarṣabha 13,083.025c kiṃ tu bhūmer gavāṃ cārthe suvarṇaṃ dīyatām iti 13,083.026a evaṃ vayaṃ ca dharmaś ca sarve cāsmatpitāmahāḥ 13,083.026c pāvitā vai bhaviṣyanti pāvanaṃ paramaṃ hi tat 13,083.027a daśa pūrvān daśa parāṃs tathā saṃtārayanti te 13,083.027c suvarṇaṃ ye prayacchanti evaṃ me pitaro 'bruvan 13,083.028a tato 'haṃ vismito rājan pratibuddho viśāṃ pate 13,083.028c suvarṇadāne 'karavaṃ matiṃ bharatasattama 13,083.029a itihāsam imaṃ cāpi śṛṇu rājan purātanam 13,083.029c jāmadagnyaṃ prati vibho dhanyam āyuṣyam eva ca 13,083.030a jāmadagnyena rāmeṇa tīvraroṣānvitena vai 13,083.030c triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī kṛtā niḥkṣatriyā purā 13,083.031a tato jitvā mahīṃ kṛtsnāṃ rāmo rājīvalocanaḥ 13,083.031c ājahāra kratuṃ vīro brahmakṣatreṇa pūjitam 13,083.032a vājimedhaṃ mahārāja sarvakāmasamanvitam 13,083.032c pāvanaṃ sarvabhūtānāṃ tejodyutivivardhanam 13,083.033a vipāpmāpi sa tejasvī tena kratuphalena vai 13,083.033c naivātmano 'tha laghutāṃ jāmadagnyo 'bhyagacchata 13,083.034a sa tu kratuvareṇeṣṭvā mahātmā dakṣiṇāvatā 13,083.034c papracchāgamasaṃpannān ṛṣīn devāṃś ca bhārgavaḥ 13,083.035a pāvanaṃ yat paraṃ nṝṇām ugre karmaṇi vartatām 13,083.035c tad ucyatāṃ mahābhāgā iti jātaghṛṇo 'bravīt 13,083.035f*0388_01 pratyuvāca tatas teṣāṃ vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ 13,083.035f*0389_01 rāma viprāḥ satkriyantāṃ vedaprāmāṇyadarśanāt 13,083.035f*0389_02 bhūyaś ca viprarṣigaṇāḥ praṣṭavyāḥ pāvanaṃ prati 13,083.035f*0389_03 te yad brūyur mahāprājñās tac caiva samudācara 13,083.035f*0389_04 tato vasiṣṭhaṃ devarṣim agastyam atha kaśyapam 13,083.035f*0389_05 tam evārthaṃ mahātejāḥ papraccha bhṛgunandanaḥ 13,083.035f*0389_06 jātā matir me viprendrāḥ kathaṃ pūyeyam ity uta 13,083.035f*0389_07 kena vā karmayogena pradāneneha kena vā 13,083.035f*0389_08 yadi vo 'nugrahakṛtā buddhir māṃ prati sattamāḥ 13,083.035f*0389_09 ṛṣaya ūcuḥ 13,083.035f*0389_09 prabrūta pāvanaṃ kiṃ me bhaved iti tapodhanāḥ 13,083.035f*0389_10 gāś ca vittaṃ ca bhūmiṃ ca dattveha bhṛgunandana 13,083.035f*0389_11 pāpakṛn mucyate martya iti bhārgava śuśruma 13,083.035f*0389_12 anyad dānaṃ tu viprarṣe śrūyatāṃ pāvanaṃ mahat 13,083.035f*0389_13 divyam atyadbhutākāram apatyaṃ jātavedasaḥ 13,083.035f*0389_14 dagdhvā lokān purā vīryāt saṃbhūtam iha śuśruma 13,083.035f*0389_15 suvarṇam iti vikhyātaṃ tad dadat siddhim eṣyasi 13,083.035f*0389_16 tato 'bravīd vasiṣṭhas taṃ bhagavān saṃśitavrataḥ 13,083.035f*0389_17 śṛṇu rāma yathotpannaṃ suvarṇam analaprabham 13,083.035f*0389_18 yat phalaṃ cāsya vihitaṃ dāne param ihocyate 13,083.035f*0389_19 suvarṇaṃ yena yasmāc ca yathā ca guṇavattaram 13,083.035f*0389_20 tan nibodha mahābāho sarvaṃ nigadato mama 13,083.035f*0389_21 agnīṣomātmakam idaṃ suvarṇaṃ viddhi niścaye 13,083.035f*0389_22 ajo 'gnir varuṇo meṣaḥ sūryo 'śva iti darśanam 13,083.035f*0389_23 kuñjarāś ca smṛtā nāgā mahiṣāś cāsurā iti 13,083.035f*0389_24 kukkuṭāś ca varāhāś ca rākṣasā bhṛgunandana 13,083.035f*0389_25 iḍā gāvaḥ payaḥ somo bhūmir ity eva ca śrutiḥ 13,083.035f*0389_26 jagat sarvaṃ vinirmathya tejorāśiḥ samutthitaḥ 13,083.035f*0389_27 suvarṇam ebhyo viprarṣe ratnaṃ paramam uttamam 13,083.035f*0389_28 etasmāt kāraṇād devā gandharvoragarākṣasāḥ 13,083.035f*0389_29 manuṣyāś ca piśācāś ca prayatā dhārayanti tat 13,083.035f*0389_30 mukuṭair aṅgadayutair alaṃkāraiḥ pṛthagvidhaiḥ 13,083.035f*0389_31 suvarṇavikṛtais tatra virājante bhṛgūttama 13,083.035f*0389_32 tasmāt sarvapavitrebhyaḥ pavitraṃ paramaṃ smṛtam 13,083.035f*0389_33 bhūmer gobhyo 'tha ratnebhyas tad viddhi bharatarṣabha 13,083.035f*0389_34 pṛthivīṃ gāś ca dattveha yac cānyad api kiṃ cana 13,083.035f*0389_35 viśiṣyate suvarṇasya dānaṃ paramakaṃ vibho 13,083.035f*0389_36 akṣayaṃ pāvanaṃ caiva suvarṇam amaradyute 13,083.035f*0389_37 prayaccha dvijamukhyebhyaḥ pāvanaṃ hy etad uttamam 13,083.035f*0389_38 suvarṇam eva sarvāsu dakṣiṇāsu vidhīyate 13,083.035f*0389_39 suvarṇaṃ ye prayacchanti sarvadās te bhavanty uta 13,083.036 vasiṣṭha uvāca 13,083.036a devatās te prayacchanti suvarṇaṃ ye dadaty uta 13,083.036c agnir hi devatāḥ sarvāḥ suvarṇaṃ ca tad ātmakam 13,083.037a tasmāt suvarṇaṃ dadatā dattāḥ sarvāś ca devatāḥ 13,083.037c bhavanti puruṣavyāghra na hy ataḥ paramaṃ viduḥ 13,083.038a bhūya eva ca māhātmyaṃ suvarṇasya nibodha me 13,083.038c gadato mama viprarṣe sarvaśastrabhṛtāṃ vara 13,083.039a mayā śrutam idaṃ pūrvaṃ purāṇe bhṛgunandana 13,083.039c prajāpateḥ kathayato manoḥ svāyaṃbhuvasya vai 13,083.040a śūlapāṇer bhagavato rudrasya ca mahātmanaḥ 13,083.040c girau himavati śreṣṭhe tadā bhṛgukulodvaha 13,083.041a devyā vivāhe nirvṛtte rudrāṇyā bhṛgunandana 13,083.041c samāgame bhagavato devyā saha mahātmanaḥ 13,083.041e tataḥ sarve samudvignā bhagavantam upāgaman 13,083.042a te mahādevam āsīnaṃ devīṃ ca varadām umām 13,083.042c prasādya śirasā sarve rudram ūcur bhṛgūdvaha 13,083.043a ayaṃ samāgamo deva devyā saha tavānagha 13,083.043c tapasvinas tapasvinyā tejasvinyātitejasaḥ 13,083.043e amoghatejās tvaṃ deva devī ceyam umā tathā 13,083.044a apatyaṃ yuvayor deva balavad bhavitā prabho 13,083.044c tan nūnaṃ triṣu lokeṣu na kiṃ cic cheṣayiṣyati 13,083.045a tad ebhyaḥ praṇatebhyas tvaṃ devebhyaḥ pṛthulocana 13,083.045c varaṃ prayaccha lokeśa trailokyahitakāmyayā 13,083.045e apatyārthaṃ nigṛhṇīṣva tejo jvalitam uttamam 13,083.045e*0390_01 tejaḥ paramakaṃ vibho 13,083.045e*0390_02 trailokyasārau hi yuvāṃ lokaṃ saṃtāpayiṣyatha 13,083.045e*0390_03 tad apatyaṃ hi yuvayor devān abhibhaved dhruvam 13,083.045e*0390_04 na hi te pṛthivī devī na ca dyaur na divaṃ prabho 13,083.045e*0390_05 vīryaṃ dhārayituṃ śaktāḥ samastā iti no matiḥ 13,083.045e*0390_06 tejaḥprabhāvān nirdagdhaṃ na syāt sarvam idaṃ jagat 13,083.045e*0390_07 tasmāt prasādaṃ bhagavan kartum arhasi naḥ prabho 13,083.045e*0390_08 na devyāḥ saṃbhavet putro bhavataḥ surasattama 13,083.045e*0390_09 dhairyād eva nigṛhṇīṣva 13,083.046a iti teṣāṃ kathayatāṃ bhagavān govṛṣadhvajaḥ 13,083.046c evam astv iti devāṃs tān viprarṣe pratyabhāṣata 13,083.047a ity uktvā cordhvam anayat tad reto vṛṣavāhanaḥ 13,083.047c ūrdhvaretāḥ samabhavat tataḥprabhṛti cāpi saḥ 13,083.048a rudrāṇī tu tataḥ kruddhā prajocchede tathā kṛte 13,083.048c devān athābravīt tatra strībhāvāt paruṣaṃ vacaḥ 13,083.049a yasmād apatyakāmo vai bhartā me vinivartitaḥ 13,083.049c tasmāt sarve surā yūyam anapatyā bhaviṣyatha 13,083.050a prajocchedo mama kṛto yasmād yuṣmābhir adya vai 13,083.050c tasmāt prajā vaḥ khagamāḥ sarveṣāṃ na bhaviṣyati 13,083.051a pāvakas tu na tatrāsīc chāpakāle bhṛgūdvaha 13,083.051c devā devyās tathā śāpād anapatyās tadābhavan 13,083.052a rudras tu tejo 'pratimaṃ dhārayām āsa tat tadā 13,083.052c praskannaṃ tu tatas tasmāt kiṃ cit tatrāpatad bhuvi 13,083.053a tat papāta tadā cāgnau vavṛdhe cādbhutopamam 13,083.053c tejas tejasi saṃpṛktam ekayonitvam āgatam 13,083.054a etasminn eva kāle tu devāḥ śakrapurogamāḥ 13,083.054c asuras tārako nāma tena saṃtāpitā bhṛśam 13,083.055a ādityā vasavo rudrā maruto 'thāśvināv api 13,083.055c sādhyāś ca sarve saṃtrastā daiteyasya parākramāt 13,083.056a sthānāni devatānāṃ hi vimānāni purāṇi ca 13,083.056c ṛṣīṇām āśramāś caiva babhūvur asurair hṛtāḥ 13,083.057a te dīnamanasaḥ sarve devāś ca ṛṣayaś ca ha 13,083.057c prajagmuḥ śaraṇaṃ devaṃ brahmāṇam ajaraṃ prabhum 13,083.057d*0391_01 vareṇyaṃ varadaṃ devaṃ stotum ārebhire prabhum 13,084.001 devā ūcuḥ 13,084.001a asuras tārako nāma tvayā dattavaraḥ prabho 13,084.001c surān ṛṣīṃś ca kliśnāti vadhas tasya vidhīyatām 13,084.002a tasmād bhayaṃ samutpannam asmākaṃ vai pitāmaha 13,084.002c paritrāyasva no deva na hy anyā gatir asti naḥ 13,084.003 brahmovāca 13,084.003a samo 'haṃ sarvabhūtānām adharmaṃ neha rocaye 13,084.003c hanyatāṃ tārakaḥ kṣipraṃ surarṣigaṇabādhakaḥ 13,084.004a vedā dharmāś ca notsādaṃ gaccheyuḥ surasattamāḥ 13,084.004c vihitaṃ pūrvam evātra mayā vai vyetu vo jvaraḥ 13,084.005 devā ūcuḥ 13,084.005a varadānād bhagavato daiteyo balagarvitaḥ 13,084.005c devair na śakyate hantuṃ sa kathaṃ praśamaṃ vrajet 13,084.006a sa hi naiva sma devānāṃ nāsurāṇāṃ na rakṣasām 13,084.006c vadhyaḥ syām iti jagrāha varaṃ tvattaḥ pitāmaha 13,084.007a devāś ca śaptā rudrāṇyā prajocchede purā kṛte 13,084.007c na bhaviṣyati vo 'patyam iti sarvajagatpate 13,084.008 brahmovāca 13,084.008a hutāśano na tatrāsīc chāpakāle surottamāḥ 13,084.008c sa utpādayitāpatyaṃ vadhārthaṃ tridaśadviṣām 13,084.009a tad vai sarvān atikramya devadānavarākṣasān 13,084.009c mānuṣān atha gandharvān nāgān atha ca pakṣiṇaḥ 13,084.010a astreṇāmoghapātena śaktyā taṃ ghātayiṣyati 13,084.010c yato vo bhayam utpannaṃ ye cānye suraśatravaḥ 13,084.011a sanātano hi saṃkalpaḥ kāma ity abhidhīyate 13,084.011c rudrasya tejaḥ praskannam agnau nipatitaṃ ca tat 13,084.012a tat tejo 'gnir mahad bhūtaṃ dvitīyam iva pāvakam 13,084.012c vadhārthaṃ devaśatrūṇāṃ gaṅgāyāṃ janayiṣyati 13,084.013a sa tu nāvāpa taṃ śāpaṃ naṣṭaḥ sa hutabhuk tadā 13,084.013c tasmād vo bhayahṛd devāḥ samutpatsyati pāvakiḥ 13,084.014a anviṣyatāṃ vai jvalanas tathā cādya niyujyatām 13,084.014c tārakasya vadhopāyaḥ kathito vai mayānaghāḥ 13,084.015a na hi tejasvināṃ śāpās tejaḥsu prabhavanti vai 13,084.015c balāny atibalaṃ prāpya nabalāni bhavanti vai 13,084.016a hanyād avadhyān varadān api caiva tapasvinaḥ 13,084.016c saṃkalpābhiruciḥ kāmaḥ sanātanatamo 'nalaḥ 13,084.017a jagatpatir anirdeśyaḥ sarvagaḥ sarvabhāvanaḥ 13,084.017c hṛcchayaḥ sarvabhūtānāṃ jyeṣṭho rudrād api prabhuḥ 13,084.018a anviṣyatāṃ sa tu kṣipraṃ tejorāśir hutāśanaḥ 13,084.018c sa vo manogataṃ kāmaṃ devaḥ saṃpādayiṣyati 13,084.019a etad vākyam upaśrutya tato devā mahātmanaḥ 13,084.019c jagmuḥ saṃsiddhasaṃkalpāḥ paryeṣanto vibhāvasum 13,084.020a tatas trailokyam ṛṣayo vyacinvanta suraiḥ saha 13,084.020c kāṅkṣanto darśanaṃ vahneḥ sarve tadgatamānasāḥ 13,084.021a pareṇa tapasā yuktāḥ śrīmanto lokaviśrutāḥ 13,084.021c lokān anvacaran siddhāḥ sarva eva bhṛgūdvaha 13,084.021e naṣṭam ātmani saṃlīnaṃ nādhijagmur hutāśanam 13,084.022a tataḥ saṃjātasaṃtrāsān agner darśanalālasān 13,084.022c jalecaraḥ klāntamanās tejasāgneḥ pradīpitaḥ 13,084.022e uvāca devān maṇḍūko rasātalatalotthitaḥ 13,084.023a rasātalatale devā vasaty agnir iti prabho 13,084.023c saṃtāpād iha saṃprāptaḥ pāvakaprabhavād aham 13,084.024a sa saṃsupto jale devā bhagavān havyavāhanaḥ 13,084.024c apaḥ saṃsṛjya tejobhis tena saṃtāpitā vayam 13,084.025a tasya darśanam iṣṭaṃ vo yadi devā vibhāvasoḥ 13,084.025c tatrainam abhigacchadhvaṃ kāryaṃ vo yadi vahninā 13,084.026a gamyatāṃ sādhayiṣyāmo vayaṃ hy agnibhayāt surāḥ 13,084.026c etāvad uktvā maṇḍūkas tvarito jalam āviśat 13,084.027a hutāśanas tu bubudhe maṇḍūkasyātha paiśunam 13,084.027c śaśāpa sa tam āsādya na rasān vetsyasīti vai 13,084.028a taṃ sa saṃyujya śāpena maṇḍūkaṃ pāvako yayau 13,084.028c anyatra vāsāya vibhur na ca devān adarśayat 13,084.029a devās tv anugrahaṃ cakrur maṇḍūkānāṃ bhṛgūdvaha 13,084.029c yat tac chṛṇu mahābāho gadato mama sarvaśaḥ 13,084.030 devā ūcuḥ 13,084.030a agniśāpād ajihvāpi rasajñānabahiṣkṛtāḥ 13,084.030c sarasvatīṃ bahuvidhāṃ yūyam uccārayiṣyatha 13,084.031a bilavāsagatāṃś caiva nirādānān acetasaḥ 13,084.031c gatāsūn api vaḥ śuṣkān bhūmiḥ saṃdhārayiṣyati 13,084.031e tamogatāyām api ca niśāyāṃ vicariṣyatha 13,084.032a ity uktvā tāṃs tato devāḥ punar eva mahīm imām 13,084.032c parīyur jvalanasyārthe na cāvindan hutāśanam 13,084.033a atha tān dviradaḥ kaś cit surendradviradopamaḥ 13,084.033c aśvatthastho 'gnir ity evaṃ prāha devān bhṛgūdvaha 13,084.034a śaśāpa jvalanaḥ sarvān dviradān krodhamūrchitaḥ 13,084.034c pratīpā bhavatāṃ jihvā bhavitrīti bhṛgūdvaha 13,084.035a ity uktvā niḥsṛto 'śvatthād agnir vāraṇasūcitaḥ 13,084.035c praviveśa śamīgarbham atha vahniḥ suṣupsayā 13,084.035d*0392_01 viveśa kīcakānantaḥ praviśann eva sūcitaḥ 13,084.035d*0392_02 ūṣmāyāṃ cittalair vaṃśais tāṃs tyaktvā prāviśac chamīm 13,084.036a anugrahaṃ tu nāgānāṃ yaṃ cakruḥ śṛṇu taṃ prabho 13,084.036c devā bhṛgukulaśreṣṭha prītāḥ satyaparākramāḥ 13,084.037 devā ūcuḥ 13,084.037a pratīpayā jihvayāpi sarvāhārān kariṣyatha 13,084.037c vācaṃ coccārayiṣyadhvam uccair avyañjitākṣaram 13,084.037e ity uktvā punar evāgnim anusasrur divaukasaḥ 13,084.038a aśvatthān niḥsṛtaś cāgniḥ śamīgarbhagatas tadā 13,084.038c śukena khyāpito vipra taṃ devāḥ samupādravan 13,084.039a śaśāpa śukam agnis tu vāgvihīno bhaviṣyasi 13,084.039c jihvāṃ cāvartayām āsa tasyāpi hutabhuk tadā 13,084.040a dṛṣṭvā tu jvalanaṃ devāḥ śukam ūcur dayānvitāḥ 13,084.040c bhavitā na tvam atyantaṃ śakune naṣṭavāg iti 13,084.041a āvṛttajihvasya sato vākyaṃ kāntaṃ bhaviṣyati 13,084.041b*0393_01 kriyamāṇā ca te vāṇī bhaviṣyati narair bhuvi 13,084.041c bālasyeva pravṛddhasya kalam avyaktam adbhutam 13,084.042a ity uktvā taṃ śamīgarbhe vahnim ālakṣya devatāḥ 13,084.042c tad evāyatanaṃ cakruḥ puṇyaṃ sarvakriyāsv api 13,084.043a tataḥprabhṛti cāpy agniḥ śamīgarbheṣu dṛśyate 13,084.043c utpādane tathopāyam anujagmuś ca mānavāḥ 13,084.044a āpo rasātale yās tu saṃsṛṣṭāś citrabhānunā 13,084.044c tāḥ parvataprasravaṇair ūṣmāṃ muñcanti bhārgava 13,084.044e pāvakenādhiśayatā saṃtaptās tasya tejasā 13,084.045a tato 'gnir devatā dṛṣṭvā babhūva vyathitas tadā 13,084.045c kim āgamanam ity evaṃ tān apṛcchata pāvakaḥ 13,084.046a tam ūcur vibudhāḥ sarve te caiva paramarṣayaḥ 13,084.046c tvāṃ niyokṣyāmahe kārye tad bhavān kartum arhati 13,084.046e kṛte ca tasmin bhavitā tavāpi sumahān guṇaḥ 13,084.047 agnir uvāca 13,084.047a brūta yad bhavatāṃ kāryaṃ sarvaṃ kartāsmi tat surāḥ 13,084.047c bhavatāṃ hi niyojyo 'haṃ mā vo 'trāstu vicāraṇā 13,084.048 devā ūcuḥ 13,084.048a asuras tārako nāma brahmaṇo varadarpitaḥ 13,084.048c asmān prabādhate vīryād vadhas tasya vidhīyatām 13,084.049a imān devagaṇāṃs tāta prajāpatigaṇāṃs tathā 13,084.049c ṛṣīṃś cāpi mahābhāgān paritrāyasva pāvaka 13,084.050a apatyaṃ tejasā yuktaṃ pravīraṃ janaya prabho 13,084.050c yad bhayaṃ no 'surāt tasmān nāśayed dhavyavāhana 13,084.051a śaptānāṃ no mahādevyā nānyad asti parāyaṇam 13,084.051c anyatra bhavato vīryaṃ tasmāt trāyasva nas tataḥ 13,084.052a ity uktaḥ sa tathety uktvā bhagavān havyakavyabhuk 13,084.052c jagāmātha durādharṣo gaṅgāṃ bhāgīrathīṃ prati 13,084.053a tayā cāpy abhavan miśro garbhaś cāsyābhavat tadā 13,084.053c vavṛdhe sa tadā garbhaḥ kakṣe kṛṣṇagatir yathā 13,084.054a tejasā tasya garbhasya gaṅgā vihvalacetanā 13,084.054c saṃtāpam agamat tīvraṃ sā soḍhuṃ na śaśāka ha 13,084.055a āhite jvalanenātha garbhe tejaḥsamanvite 13,084.055c gaṅgāyām asuraḥ kaś cid bhairavaṃ nādam utsṛjat 13,084.056a abuddhāpatitenātha nādena vipulena sā 13,084.056c vitrastodbhrāntanayanā gaṅgā viplutalocanā 13,084.056e visaṃjñā nāśakad garbhaṃ saṃdhārayitum ātmanā 13,084.057a sā tu tejaḥparītāṅgī kampamānā ca jāhnavī 13,084.057c uvāca vacanaṃ vipra tadā garbhabaloddhatā 13,084.057e na te śaktāsmi bhagavaṃs tejaso 'sya vidhāraṇe 13,084.058a vimūḍhāsmi kṛtānena tathāsvāsthyaṃ kṛtaṃ param 13,084.058c vihvalā cāsmi bhagavaṃs tejo naṣṭaṃ ca me 'nagha 13,084.059a dhāraṇe nāsya śaktāhaṃ garbhasya tapatāṃ vara 13,084.059c utsrakṣye 'ham imaṃ duḥkhān na tu kāmāt kathaṃ cana 13,084.060a na cetaso 'sti saṃsparśo mama deva vibhāvaso 13,084.060c āpadarthe hi saṃbandhaḥ susūkṣmo 'pi mahādyute 13,084.061a yad atra guṇasaṃpannam itaraṃ vā hutāśana 13,084.061c tvayy eva tad ahaṃ manye dharmādharmau ca kevalau 13,084.062a tām uvāca tato vahnir dhāryatāṃ dhāryatām ayam 13,084.062c garbho mattejasā yukto mahāguṇaphalodayaḥ 13,084.063a śaktā hy asi mahīṃ kṛtsnāṃ voḍhuṃ dhārayituṃ tathā 13,084.063c na hi te kiṃ cid aprāpyaṃ madretodhāraṇād ṛte 13,084.064a sā vahninā vāryamāṇā devaiś cāpi saridvarā 13,084.064c samutsasarja taṃ garbhaṃ merau girivare tadā 13,084.065a samarthā dhāraṇe cāpi rudratejaḥpradharṣitā 13,084.065c nāśakat taṃ tadā garbhaṃ saṃdhārayitum ojasā 13,084.066a sā samutsṛjya taṃ duḥkhād dīptavaiśvānaraprabham 13,084.066c darśayām āsa cāgnis tāṃ tadā gaṅgāṃ bhṛgūdvaha 13,084.066e papraccha saritāṃ śreṣṭhāṃ kaccid garbhaḥ sukhodayaḥ 13,084.067a kīdṛgvarṇo 'pi vā devi kīdṛgrūpaś ca dṛśyate 13,084.067c tejasā kena vā yuktaḥ sarvam etad bravīhi me 13,084.068 gaṅgovāca 13,084.068a jātarūpaḥ sa garbho vai tejasā tvam ivānala 13,084.068c suvarṇo vimalo dīptaḥ parvataṃ cāvabhāsayat 13,084.069a padmotpalavimiśrāṇāṃ hradānām iva śītalaḥ 13,084.069c gandho 'sya sa kadambānāṃ tulyo vai tapatāṃ vara 13,084.070a tejasā tasya garbhasya bhāskarasyeva raśmibhiḥ 13,084.070c yad dravyaṃ parisaṃsṛṣṭaṃ pṛthivyāṃ parvateṣu vā 13,084.070e tat sarvaṃ kāñcanībhūtaṃ samantāt pratyadṛśyata 13,084.071a paryadhāvata śailāṃś ca nadīḥ prasravaṇāni ca 13,084.071c vyadīpayat tejasā ca trailokyaṃ sacarācaram 13,084.072a evaṃrūpaḥ sa bhagavān putras te havyavāhana 13,084.072c sūryavaiśvānarasamaḥ kāntyā soma ivāparaḥ 13,084.072e evam uktvā tu sā devī tatraivāntaradhīyata 13,084.073a pāvakaś cāpi tejasvī kṛtvā kāryaṃ divaukasām 13,084.073c jagāmeṣṭaṃ tato deśaṃ tadā bhārgavanandana 13,084.074a etaiḥ karmaguṇair loke nāmāgneḥ parigīyate 13,084.074c hiraṇyaretā iti vai ṛṣibhir vibudhais tathā 13,084.074e pṛthivī ca tadā devī khyātā vasumatīti vai 13,084.075a sa tu garbho mahātejā gāṅgeyaḥ pāvakodbhavaḥ 13,084.075c divyaṃ śaravaṇaṃ prāpya vavṛdhe 'dbhutadarśanaḥ 13,084.076a dadṛśuḥ kṛttikās taṃ tu bālārkasadṛśadyutim 13,084.076c jātasnehāś ca taṃ bālaṃ pupuṣuḥ stanyavisravaiḥ 13,084.077a tataḥ sa kārttikeyatvam avāpa paramadyutiḥ 13,084.077c skannatvāt skandatāṃ cāpi guhāvāsād guho 'bhavat 13,084.078a evaṃ suvarṇam utpannam apatyaṃ jātavedasaḥ 13,084.078c tatra jāmbūnadaṃ śreṣṭhaṃ devānām api bhūṣaṇam 13,084.079a tataḥprabhṛti cāpy etaj jātarūpam udāhṛtam 13,084.079c yat suvarṇaṃ sa bhagavān agnir īśaḥ prajāpatiḥ 13,084.080a pavitrāṇāṃ pavitraṃ hi kanakaṃ dvijasattama 13,084.080c agnīṣomātmakaṃ caiva jātarūpam udāhṛtam 13,084.081a ratnānām uttamaṃ ratnaṃ bhūṣaṇānāṃ tathottamam 13,084.081c pavitraṃ ca pavitrāṇāṃ maṅgalānāṃ ca maṅgalam 13,085.001 vasiṣṭha uvāca 13,085.001a api cedaṃ purā rāma śrutaṃ me brahmadarśanam 13,085.001c pitāmahasya yadvṛttaṃ brahmaṇaḥ paramātmanaḥ 13,085.002a devasya mahatas tāta vāruṇīṃ bibhratas tanum 13,085.002c aiśvarye vāruṇe rāma rudrasyeśasya vai prabho 13,085.003a ājagmur munayaḥ sarve devāś cāgnipurogamāḥ 13,085.003c yajñāṅgāni ca sarvāṇi vaṣaṭkāraś ca mūrtimān 13,085.004a mūrtimanti ca sāmāni yajūṃṣi ca sahasraśaḥ 13,085.004c ṛgvedaś cāgamat tatra padakramavibhūṣitaḥ 13,085.004d*0394_01 ṛgvedaś cāgamat tatra sāmāni ca yajūṃṣi ca 13,085.005a lakṣaṇāni svarāḥ stobhā niruktaṃ svarabhaktayaḥ 13,085.005c oṃkāraś cāvasan netre nigrahapragrahau tathā 13,085.006a vedāś ca sopaniṣado vidyā sāvitry athāpi ca 13,085.006c bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca dadhāra bhagavāñ śivaḥ 13,085.006e juhvac cātmany athātmānaṃ svayam eva tadā prabho 13,085.006f*0395_01 yajñaṃ ca śobhayām āsa bahurūpaṃ pinākadhṛk 13,085.006f*0395_02 dyaur nabhaḥ pṛthivī khaṃ ca tathā caivaiṣa bhūpatiḥ 13,085.006f*0395_03 sarvavidyeśvaraḥ śrīmān eṣa cāpi vibhāvasuḥ 13,085.006f*0395_04 eṣa brahmā śivo rudro varuṇo 'gniḥ prajāpatiḥ 13,085.006f*0395_05 kīrtyate bhagavān devaḥ sarvabhūtapatiḥ śivaḥ 13,085.006f*0395_06 tasya yajñaḥ paśupates tapaḥ kratava eva ca 13,085.006f*0395_07 dīkṣā dīptavratā devī diśaś ca sadigīśvarāḥ 13,085.006f*0396_01 dṛṣṭvā devī tu tat skannaṃ retaḥ śūlāstradhāriṇaḥ 13,085.007a devapatnyaś ca kanyāś ca devānāṃ caiva mātaraḥ 13,085.007c ājagmuḥ sahitās tatra tadā bhṛgukulodvaha 13,085.008a yajñaṃ paśupateḥ prītā varuṇasya mahātmanaḥ 13,085.008c svayaṃbhuvas tu tā dṛṣṭvā retaḥ samapatad bhuvi 13,085.009a tasya śukrasya niṣpandāt pāṃsūn saṃgṛhya bhūmitaḥ 13,085.009c prāsyat pūṣā karābhyāṃ vai tasminn eva hutāśane 13,085.010a tatas tasmin saṃpravṛtte satre jvalitapāvake 13,085.010c brahmaṇo juhvatas tatra prādurbhāvo babhūva ha 13,085.011a skannamātraṃ ca tac chukraṃ sruveṇa pratigṛhya saḥ 13,085.011c ājyavan mantravac cāpi so 'juhod bhṛgunandana 13,085.012a tataḥ saṃjanayām āsa bhūtagrāmaṃ sa vīryavān 13,085.012c tatas tu tejasas tasmāj jajñe lokeṣu taijasam 13,085.013a tamasas tāmasā bhāvā vyāpi sattvaṃ tathobhayam 13,085.013c saguṇas tejaso nityaṃ tamasy ākāśam eva ca 13,085.014a sarvabhūteṣv atha tathā sattvaṃ tejas tathā tamaḥ 13,085.014c śukre hute 'gnau tasmiṃs tu prādurāsaṃs trayaḥ prabho 13,085.015a puruṣā vapuṣā yuktā yuktāḥ prasavajair guṇaiḥ 13,085.015c bhṛg ity eva bhṛguḥ pūrvam aṅgārebhyo 'ṅgirābhavat 13,085.016a aṅgārasaṃśrayāc caiva kavir ity aparo 'bhavat 13,085.016c saha jvālābhir utpanno bhṛgus tasmād bhṛguḥ smṛtaḥ 13,085.017a marīcibhyo marīcis tu mārīcaḥ kaśyapo hy abhūt 13,085.017c aṅgārebhyo 'ṅgirās tāta vālakhilyāḥ śiloccayāt 13,085.017e atraivātreti ca vibho jātam atriṃ vadanty api 13,085.018a tathā bhasmavyapohebhyo brahmarṣigaṇasaṃmitāḥ 13,085.018c vaikhānasāḥ samutpannās tapaḥśrutaguṇepsavaḥ 13,085.018e aśruto 'sya samutpannāv aśvinau rūpasaṃmatau 13,085.019a śeṣāḥ prajānāṃ patayaḥ srotobhyas tasya jajñire 13,085.019c ṛṣayo lomakūpebhyaḥ svedāc chando malātmakam 13,085.020a etasmāt kāraṇād āhur agniṃ sarvās tu devatāḥ 13,085.020c ṛṣayaḥ śrutasaṃpannā vedaprāmāṇyadarśanāt 13,085.021a yāni dārūṇi te māsā niryāsāḥ pakṣasaṃjñitāḥ 13,085.021c ahorātrā muhūrtās tu pittaṃ jyotiś ca vāruṇam 13,085.022a raudraṃ lohitam ity āhur lohitāt kanakaṃ smṛtam 13,085.022c tan maitram iti vijñeyaṃ dhūmāc ca vasavaḥ smṛtāḥ 13,085.023a arciṣo yāś ca te rudrās tathādityā mahāprabhāḥ 13,085.023c uddiṣṭās te tathāṅgārā ye dhiṣṇyeṣu divi sthitāḥ 13,085.024a ādināthaś ca lokasya tat paraṃ brahma tad dhruvam 13,085.024c sarvakāmadam ity āhus tatra havyam udāvahat 13,085.025a tato 'bravīn mahādevo varuṇaḥ paramātmakaḥ 13,085.025c mama satram idaṃ divyam ahaṃ gṛhapatis tv iha 13,085.026a trīṇi pūrvāṇy apatyāni mama tāni na saṃśayaḥ 13,085.026c iti jānīta khagamā mama yajñaphalaṃ hi tat 13,085.027 agnir uvāca 13,085.027a madaṅgebhyaḥ prasūtāni madāśrayakṛtāni ca 13,085.027c mamaiva tāny apatyāni varuṇo hy avaśātmakaḥ 13,085.028a athābravīl lokagurur brahmā lokapitāmahaḥ 13,085.028c mamaiva tāny apatyāni mama śukraṃ hutaṃ hi tat 13,085.029a ahaṃ vaktā ca mantrasya hotā śukrasya caiva ha 13,085.029c yasya bījaṃ phalaṃ tasya śukraṃ cet kāraṇaṃ matam 13,085.030a tato 'bruvan devagaṇāḥ pitāmaham upetya vai 13,085.030c kṛtāñjalipuṭāḥ sarve śirobhir abhivandya ca 13,085.031a vayaṃ ca bhagavan sarve jagac ca sacarācaram 13,085.031c tavaiva prasavāḥ sarve tasmād agnir vibhāvasuḥ 13,085.031e varuṇaś ceśvaro devo labhatāṃ kāmam īpsitam 13,085.032a nisargād varuṇaś cāpi brahmaṇo yādasāṃ patiḥ 13,085.032c jagrāha vai bhṛguṃ pūrvam apatyaṃ sūryavarcasam 13,085.033a īśvaro 'ṅgirasaṃ cāgner apatyārthe 'bhyakalpayat 13,085.033c pitāmahas tv apatyaṃ vai kaviṃ jagrāha tattvavit 13,085.034a tadā sa vāruṇaḥ khyāto bhṛguḥ prasavakarmakṛt 13,085.034c āgneyas tv aṅgirāḥ śrīmān kavir brāhmo mahāyaśāḥ 13,085.034e bhārgavāṅgirasau loke lokasaṃtānalakṣaṇau 13,085.035a ete vipravarāḥ sarve prajānāṃ patayas trayaḥ 13,085.035c sarvaṃ saṃtānam eteṣām idam ity upadhāraya 13,085.036a bhṛgos tu putrās tatrāsan sapta tulyā bhṛgor guṇaiḥ 13,085.036c cyavano vajraśīrṣaś ca śucir aurvas tathaiva ca 13,085.037a śukro vareṇyaś ca vibhuḥ savanaś ceti sapta te 13,085.037c bhārgavā vāruṇāḥ sarve yeṣāṃ vaṃśe bhavān api 13,085.038a aṣṭau cāṅgirasaḥ putrā vāruṇās te 'py udāhṛtāḥ 13,085.038c bṛhaspatir utathyaś ca vayasyaḥ śāntir eva ca 13,085.039a ghoro virūpaḥ saṃvartaḥ sudhanvā cāṣṭamaḥ smṛtaḥ 13,085.039c ete 'ṣṭāv agnijāḥ sarve jñānaniṣṭhā nirāmayāḥ 13,085.040a brāhmaṇasya kaveḥ putrā vāruṇās te 'py udāhṛtāḥ 13,085.040c aṣṭau prasavajair yuktā guṇair brahmavidaḥ śubhāḥ 13,085.041a kaviḥ kāvyaś ca viṣṇuś ca buddhimān uśanās tathā 13,085.041c bhṛguś ca virajāś caiva kāśī cograś ca dharmavit 13,085.042a aṣṭau kavisutā hy ete sarvam ebhir jagat tatam 13,085.042c prajāpataya ete hi prajānāṃ yair imāḥ prajāḥ 13,085.043a evam aṅgirasaś caiva kaveś ca prasavānvayaiḥ 13,085.043c bhṛgoś ca bhṛguśārdūla vaṃśajaiḥ satataṃ jagat 13,085.044a varuṇaś cādito vipra jagrāha prabhur īśvaraḥ 13,085.044c kaviṃ tāta bhṛguṃ caiva tasmāt tau vāruṇau smṛtau 13,085.045a jagrāhāṅgirasaṃ devaḥ śikhī tasmād dhutāśanaḥ 13,085.045c tasmād aṅgiraso jñeyāḥ sarva eva tadanvayāḥ 13,085.046a brahmā pitāmahaḥ pūrvaṃ devatābhiḥ prasāditaḥ 13,085.046c ime naḥ saṃtariṣyanti prajābhir jagadīśvarāḥ 13,085.047a sarve prajānāṃ patayaḥ sarve cātitapasvinaḥ 13,085.047c tvatprasādād imaṃ lokaṃ tārayiṣyanti śāśvatam 13,085.048a tathaiva vaṃśakartāras tava tejovivardhanāḥ 13,085.048c bhaveyur vedaviduṣaḥ sarve vākpatayas tathā 13,085.049a devapakṣadharāḥ saumyāḥ prājāpatyā maharṣayaḥ 13,085.049c āpnuvanti tapaś caiva brahmacaryaṃ paraṃ tathā 13,085.049d*0397_01 anantaṃ brahma satyaṃ ca tapaś ca paramaṃ bhuvi 13,085.050a sarve hi vayam ete ca tavaiva prasavaḥ prabho 13,085.050c devānāṃ brāhmaṇānāṃ ca tvaṃ hi kartā pitāmaha 13,085.051a marīcim āditaḥ kṛtvā sarve caivātha bhārgavāḥ 13,085.051c apatyānīti saṃprekṣya kṣamayāma pitāmaha 13,085.052a te tv anenaiva rūpeṇa prajaniṣyanti vai prajāḥ 13,085.052c sthāpayiṣyanti cātmānaṃ yugādinidhane tathā 13,085.052d*0398_01 ity uktaḥ sa tadā tais tu brahmā lokapitāmahaḥ 13,085.052d*0398_02 tathety evābravīt prītas te 'pi jagmur yathāgatam 13,085.053a evam etat purā vṛttaṃ tasya yajñe mahātmanaḥ 13,085.053c devaśreṣṭhasya lokādau vāruṇīṃ bibhratas tanum 13,085.054a agnir brahmā paśupatiḥ śarvo rudraḥ prajāpatiḥ 13,085.054c agner apatyam etad vai suvarṇam iti dhāraṇā 13,085.055a agnyabhāve ca kurvanti vahnisthāneṣu kāñcanam 13,085.055c jāmadagnya pramāṇajñā vedaśrutinidarśanāt 13,085.056a kuśastambe juhoty agniṃ suvarṇaṃ tatra saṃsthitam 13,085.056b*0399_01 valmīkasya vapāyāṃ ca karṇe vājasya dakṣiṇe 13,085.056b*0399_02 śakaṭorvyāṃ parasyāpsu brāhmaṇasya kare 'pi vā 13,085.056c hute prītikarīm ṛddhiṃ bhagavāṃs tatra manyate 13,085.057a tasmād agniparāḥ sarvā devatā iti śuśruma 13,085.057c brahmaṇo hi prasūto 'gnir agner api ca kāñcanam 13,085.058a tasmād ye vai prayacchanti suvarṇaṃ dharmadarśinaḥ 13,085.058b*0400_01 suvarṇaṃ ye prayacchanti narāḥ śuddhena cetasā 13,085.058c devatās te prayacchanti samastā iti naḥ śrutam 13,085.059a tasya cātamaso lokā gacchataḥ paramāṃ gatim 13,085.059c svarloke rājarājyena so 'bhiṣicyeta bhārgava 13,085.060a ādityodayane prāpte vidhimantrapuraskṛtam 13,085.060c dadāti kāñcanaṃ yo vai duḥsvapnaṃ pratihanti saḥ 13,085.061a dadāty uditamātre yas tasya pāpmā vidhūyate 13,085.061c madhyāhne dadato rukmaṃ hanti pāpam anāgatam 13,085.062a dadāti paścimāṃ saṃdhyāṃ yaḥ suvarṇaṃ dhṛtavrataḥ 13,085.062c brahmavāyvagnisomānāṃ sālokyam upayāti saḥ 13,085.063a sendreṣu caiva lokeṣu pratiṣṭhāṃ prāpnute śubhām 13,085.063c iha loke yaśaḥ prāpya śāntapāpmā pramodate 13,085.064a tataḥ saṃpadyate 'nyeṣu lokeṣv apratimaḥ sadā 13,085.064c anāvṛtagatiś caiva kāmacārī bhavaty uta 13,085.065a na ca kṣarati tebhyaḥ sa śaśvac caivāpnute mahat 13,085.065c suvarṇam akṣayaṃ dattvā lokān āpnoti puṣkalān 13,085.066a yas tu saṃjanayitvāgnim ādityodayanaṃ prati 13,085.066c dadyād vai vratam uddiśya sarvān kāmān samaśnute 13,085.067a agnir ity eva tat prāhuḥ pradānaṃ vai sukhāvaham 13,085.067c yatheṣṭaguṇasaṃpannaṃ pravartakam iti smṛtam 13,085.067d*0401_01 eṣā suvarṇasyotpattiḥ kathitā te mayānagha 13,085.067d*0401_02 kārttikeyasya ca vibho tad viddhi bhṛgunandana 13,085.067d*0401_03 kārttikeyas tu saṃvṛddhaḥ kālena mahatā tadā 13,085.067d*0401_04 devaiḥ senāpatitvena vṛtaḥ sendrair bhṛgūdvaha 13,085.067d*0401_05 jaghāna tārakaṃ cāpi daityam anyāṃs tathāsurān 13,085.067d*0401_06 tridaśendrājñayā brahmaṃl lokānāṃ hitakāmyayā 13,085.067d*0401_07 suvarṇadāne ca mayā kathitās te guṇā vibho 13,085.067d*0401_08 tasmāt suvarṇaṃ viprebhyaḥ prayaccha dadatāṃ vara 13,085.068 bhīṣma uvāca 13,085.068a ity uktaḥ sa vasiṣṭhena jāmadagnyaḥ pratāpavān 13,085.068c dadau suvarṇaṃ viprebhyo vyamucyata ca kilbiṣāt 13,085.069a etat te sarvam ākhyātaṃ suvarṇasya mahīpate 13,085.069c pradānasya phalaṃ caiva janma cāgnyam anuttamam 13,085.070a tasmāt tvam api viprebhyaḥ prayaccha kanakaṃ bahu 13,085.070c dadat suvarṇaṃ nṛpate kilbiṣād vipramokṣyasi 13,085.070d*0402_01 evam etan mahārāja suvarṇasya mahātmanaḥ 13,085.070d*0402_02 janma te kathitaṃ puṇyaṃ pradānaṃ ca yudhiṣṭhira 13,085.070d*0402_03 iti rāmam uvācedaṃ vasiṣṭhaḥ śreṣṭhavāg ṛṣiḥ 13,085.070d*0402_04 suvarṇadāne māhātmyaṃ tat kuruṣva yudhiṣṭhira 13,086.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,086.001a uktāḥ pitāmaheneha suvarṇasya vidhānataḥ 13,086.001c vistareṇa pradānasya ye guṇāḥ śrutilakṣaṇāḥ 13,086.002a yat tu kāraṇam utpatteḥ suvarṇasyeha kīrtitam 13,086.002c sa kathaṃ tārakaḥ prāpto nidhanaṃ tad bravīhi me 13,086.003a uktaḥ sa devatānāṃ hi avadhya iti pārthiva 13,086.003c na ca tasyeha te mṛtyur vistareṇa prakīrtitaḥ 13,086.004a etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tvattaḥ kurukulodvaha 13,086.004c kārtsnyena tārakavadhaṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me 13,086.005 bhīṣma uvāca 13,086.005a vipannakṛtyā rājendra devatā ṛṣayas tathā 13,086.005c kṛttikāś codayām āsur apatyabharaṇāya vai 13,086.006a na devatānāṃ kā cid dhi samarthā jātavedasaḥ 13,086.006c ekāpi śaktā taṃ garbhaṃ saṃdhārayitum ojasā 13,086.007a ṣaṇṇāṃ tāsāṃ tataḥ prītaḥ pāvako garbhadhāraṇāt 13,086.007c svena tejovisargeṇa vīryeṇa parameṇa ca 13,086.008a tās tu ṣaṭ kṛttikā garbhaṃ pupuṣur jātavedasaḥ 13,086.008c ṣaṭsu vartmasu tejo 'gneḥ sakalaṃ nihitaṃ prabho 13,086.009a tatas tā vardhamānasya kumārasya mahātmanaḥ 13,086.009c tejasābhiparītāṅgyo na kva cic charma lebhire 13,086.010a tatas tejaḥparītāṅgyaḥ sarvāḥ kāla upasthite 13,086.010c samaṃ garbhaṃ suṣuvire kṛttikās tā nararṣabha 13,086.011a tatas taṃ ṣaḍadhiṣṭhānaṃ garbham ekatvam āgatam 13,086.011c pṛthivī pratijagrāha kāntīpurasamīpataḥ 13,086.012a sa garbho divyasaṃsthāno dīptimān pāvakaprabhaḥ 13,086.012c divyaṃ śaravaṇaṃ prāpya vavṛdhe priyadarśanaḥ 13,086.013a dadṛśuḥ kṛttikās taṃ tu bālaṃ vahnisamadyutim 13,086.013c jātasnehāś ca sauhārdāt pupuṣuḥ stanyavisravaiḥ 13,086.014a abhavat kārttikeyaḥ sa trailokye sacarācare 13,086.014c skannatvāt skandatāṃ cāpa guhāvāsād guho 'bhavat 13,086.015a tato devās trayastriṃśad diśaś ca sadigīśvarāḥ 13,086.015c rudro dhātā ca viṣṇuś ca yajñaḥ pūṣāryamā bhagaḥ 13,086.016a aṃśo mitraś ca sādhyāś ca vasavo vāsavo 'śvinau 13,086.016c āpo vāyur nabhaś candro nakṣatrāṇi grahā raviḥ 13,086.017a pṛthag bhūtāni cānyāni yāni devārpaṇāni vai 13,086.017c ājagmus tatra taṃ draṣṭuṃ kumāraṃ jvalanātmajam 13,086.017e ṛṣayas tuṣṭuvuś caiva gandharvāś ca jagus tathā 13,086.018a ṣaḍānanaṃ kumāraṃ taṃ dviṣaḍakṣaṃ dvijapriyam 13,086.018c pīnāṃsaṃ dvādaśabhujaṃ pāvakādityavarcasam 13,086.019a śayānaṃ śaragulmasthaṃ dṛṣṭvā devāḥ saharṣibhiḥ 13,086.019c lebhire paramaṃ harṣaṃ menire cāsuraṃ hatam 13,086.020a tato devāḥ priyāṇy asya sarva eva samācaran 13,086.020c krīḍataḥ krīḍanīyāni daduḥ pakṣigaṇāṃś ca ha 13,086.021a suparṇo 'sya dadau patraṃ mayūraṃ citrabarhiṇam 13,086.021c rākṣasāś ca dadus tasmai varāhamahiṣāv ubhau 13,086.022a kukkuṭaṃ cāgnisaṃkāśaṃ pradadau varuṇaḥ svayam 13,086.022c candramāḥ pradadau meṣam ādityo rucirāṃ prabhām 13,086.023a gavāṃ mātā ca gā devī dadau śatasahasraśaḥ 13,086.023c chāgam agnir guṇopetam ilā puṣpaphalaṃ bahu 13,086.024a sudhanvā śakaṭaṃ caiva rathaṃ cāmitakūbaram 13,086.024c varuṇo vāruṇān divyān bhujaṃgān pradadau śubhān 13,086.024e siṃhān surendro vyāghrāṃś ca dvīpino 'nyāṃś ca daṃṣṭriṇaḥ 13,086.025a śvāpadāṃś ca bahūn ghorāṃś chatrāṇi vividhāni ca 13,086.025c rākṣasāsurasaṃghāś ca ye 'nujagmus tam īśvaram 13,086.025d*0403_01 tasmai pradadur agryāṇi vāhanāni dhanāni ca 13,086.026a vardhamānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā prārthayām āsa tārakaḥ 13,086.026c upāyair bahubhir hantuṃ nāśakac cāpi taṃ vibhum 13,086.027a senāpatyena taṃ devāḥ pūjayitvā guhālayam 13,086.027c śaśaṃsur viprakāraṃ taṃ tasmai tārakakāritam 13,086.028a sa vivṛddho mahāvīryo devasenāpatiḥ prabhuḥ 13,086.028c jaghānāmoghayā śaktyā dānavaṃ tārakaṃ guhaḥ 13,086.029a tena tasmin kumāreṇa krīḍatā nihate 'sure 13,086.029c surendraḥ sthāpito rājye devānāṃ punar īśvaraḥ 13,086.030a sa senāpatir evātha babhau skandaḥ pratāpavān 13,086.030c īśo goptā ca devānāṃ priyakṛc chaṃkarasya ca 13,086.031a hiraṇyamūrtir bhagavān eṣa eva ca pāvakiḥ 13,086.031c sadā kumāro devānāṃ senāpatyam avāptavān 13,086.032a tasmāt suvarṇaṃ maṅgalyaṃ ratnam akṣayyam uttamam 13,086.032c sahajaṃ kārttikeyasya vahnes tejaḥ paraṃ matam 13,086.033a evaṃ rāmāya kauravya vasiṣṭho 'kathayat purā 13,086.033c tasmāt suvarṇadānāya prayatasva narādhipa 13,086.034a rāmaḥ suvarṇaṃ dattvā hi vimuktaḥ sarvakilbiṣaiḥ 13,086.034c triviṣṭape mahat sthānam avāpāsulabhaṃ naraiḥ 13,087.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,087.001a cāturvarṇyasya dharmātman dharmaḥ proktas tvayānagha 13,087.001c tathaiva me śrāddhavidhiṃ kṛtsnaṃ prabrūhi pārthiva 13,087.002 vaiśaṃpāyana uvāca 13,087.002a yudhiṣṭhireṇaivam ukto bhīṣmaḥ śāṃtanavas tadā 13,087.002c imaṃ śrāddhavidhiṃ kṛtsnaṃ pravaktum upacakrame 13,087.003 bhīṣma uvāca 13,087.003a śṛṇuṣvāvahito rājañ śrāddhakalpam imaṃ śubham 13,087.003c dhanyaṃ yaśasyaṃ putrīyaṃ pitṛyajñaṃ paraṃtapa 13,087.004a devāsuramanuṣyāṇāṃ gandharvoragarakṣasām 13,087.004c piśācakiṃnarāṇāṃ ca pūjyā vai pitaraḥ sadā 13,087.005a pitṝn pūjyāditaḥ paścād devān saṃtarpayanti vai 13,087.005c tasmāt sarvaprayatnena puruṣaḥ pūjayet sadā 13,087.006a anvāhāryaṃ mahārāja pitṝṇāṃ śrāddham ucyate 13,087.006c tac cāmiṣeṇa vidhinā vidhiḥ prathamakalpitaḥ 13,087.007a sarveṣv ahaḥsu prīyante kṛtaiḥ śrāddhaiḥ pitāmahāḥ 13,087.007b*0404_01 piṇḍān vāhāryakaṃ śrāddhaṃ kuryān māsānumāsikam 13,087.007b*0404_02 pitṛyajñaṃ tu nirvartya vipraś candrakṣaye 'gnimān 13,087.007b*0404_03 piṇḍānāṃ māsikaṃ śrāddham anvāhāryaṃ vidur budhāḥ 13,087.007b*0404_04 tadāmiṣeṇa kurvīta prathamaḥ prāñjaliḥ śuciḥ 13,087.007c pravakṣyāmi tu te sarvāṃs tithyāṃ tithyāṃ guṇāguṇān 13,087.008a yeṣv ahaḥsu kṛtaiḥ śrāddhair yat phalaṃ prāpyate 'nagha 13,087.008c tat sarvaṃ kīrtayiṣyāmi yathāvat tan nibodha me 13,087.009a pitṝn arcya pratipadi prāpnuyāt svagṛhe striyaḥ 13,087.009c abhirūpaprajāyinyo darśanīyā bahuprajāḥ 13,087.010a striyo dvitīyāṃ jāyante tṛtīyāyāṃ tu vandinaḥ 13,087.010c caturthyāṃ kṣudrapaśavo bhavanti bahavo gṛhe 13,087.011a pañcamyāṃ bahavaḥ putrā jāyante kurvatāṃ nṛpa 13,087.011c kurvāṇās tu narāḥ ṣaṣṭhyāṃ bhavanti dyutibhāginaḥ 13,087.012a kṛṣibhāgī bhavec chrāddhaṃ kurvāṇaḥ saptamīṃ nṛpa 13,087.012c aṣṭamyāṃ tu prakurvāṇo vāṇijye lābham āpnuyāt 13,087.013a navamyāṃ kurvataḥ śrāddhaṃ bhavaty ekaśaphaṃ bahu 13,087.013c vivardhante tu daśamīṃ gāvaḥ śrāddhāni kurvataḥ 13,087.014a kupyabhāgī bhaven martyaḥ kurvann ekādaśīṃ nṛpa 13,087.014c brahmavarcasvinaḥ putrā jāyante tasya veśmani 13,087.015a dvādaśyām īhamānasya nityam eva pradṛśyate 13,087.015c rajataṃ bahu citraṃ ca suvarṇaṃ ca manoramam 13,087.016a jñātīnāṃ tu bhavec chreṣṭhaḥ kurvañ śrāddhaṃ trayodaśīm 13,087.016c avaśyaṃ tu yuvāno 'sya pramīyante narā gṛhe 13,087.017a yuddhabhāgī bhaven martyaḥ śrāddhaṃ kurvaṃś caturdaśīm 13,087.017b*0405_01 caturdaśīṃ prakurvāṇaḥ sukhabhāgī bhaven naraḥ 13,087.017c amāvāsyāṃ tu nivapan sarvān kāmān avāpnuyāt 13,087.018a kṛṣṇapakṣe daśamyādau varjayitvā caturdaśīm 13,087.018c śrāddhakarmaṇi tithyaḥ syuḥ praśastā na tathetarāḥ 13,087.019a yathā caivāparaḥ pakṣaḥ pūrvapakṣād viśiṣyate 13,087.019c tathā śrāddhasya pūrvāhṇād aparāhṇo viśiṣyate 13,088.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,088.001a kiṃ svid dattaṃ pitṛbhyo vai bhavaty akṣayam īśvara 13,088.001c kiṃ haviś cirarātrāya kim ānantyāya kalpate 13,088.002 bhīṣma uvāca 13,088.002a havīṃṣi śrāddhakalpe tu yāni śrāddhavido viduḥ 13,088.002c tāni me śṛṇu kāmyāni phalaṃ caiṣāṃ yudhiṣṭhira 13,088.003a tilair vrīhiyavair māṣair adbhir mūlaphalais tathā 13,088.003c dattena māsaṃ prīyante śrāddhena pitaro nṛpa 13,088.004a vardhamānatilaṃ śrāddham akṣayaṃ manur abravīt 13,088.004c sarveṣv eva tu bhojyeṣu tilāḥ prādhānyataḥ smṛtāḥ 13,088.005a dvau māsau tu bhavet tṛptir matsyaiḥ pitṛgaṇasya ha 13,088.005c trīn māsān āvikenāhuś cāturmāsyaṃ śaśena tu 13,088.006a ājena māsān prīyante pañcaiva pitaro nṛpa 13,088.006c vārāheṇa tu ṣaṇmāsān sapta vai śākunena tu 13,088.007a māsān aṣṭau pārṣatena rauraveṇa navaiva tu 13,088.007c gavayasya tu māṃsena tṛptiḥ syād daśamāsikī 13,088.008a māsān ekādaśa prītiḥ pitṝṇāṃ māhiṣeṇa tu 13,088.008c gavyena datte śrāddhe tu saṃvatsaram ihocyate 13,088.009a yathā gavyaṃ tathā yuktaṃ pāyasaṃ sarpiṣā saha 13,088.009c vādhrīṇasasya māṃsena tṛptir dvādaśavārṣikī 13,088.010a ānantyāya bhaved dattaṃ khaḍgamāṃsaṃ pitṛkṣaye 13,088.010c kālaśākaṃ ca lauhaṃ cāpy ānantyaṃ chāga ucyate 13,088.011a gāthāś cāpy atra gāyanti pitṛgītā yudhiṣṭhira 13,088.011c sanatkumāro bhagavān purā mayy abhyabhāṣata 13,088.012a api naḥ sa kule jāyād yo no dadyāt trayodaśīm 13,088.012c maghāsu sarpiṣā yuktaṃ pāyasaṃ dakṣiṇāyane 13,088.013a ājena vāpi lauhena maghāsv eva yatavrataḥ 13,088.013c hasticchāyāsu vidhivat karṇavyajanavījitam 13,088.014a eṣṭavyā bahavaḥ putrā yady eko 'pi gayāṃ vrajet 13,088.014b*0406_01 yajed vā aśvamedhena nīlaṃ vā vṛṣam utsṛjet 13,088.014c yatrāsau prathito lokeṣv akṣayyakaraṇo vaṭaḥ 13,088.015a āpo mūlaṃ phalaṃ māṃsam annaṃ vāpi pitṛkṣaye 13,088.015c yat kiṃ cin madhusaṃmiśraṃ tad ānantyāya kalpate 13,089.001 bhīṣma uvāca 13,089.001a yamas tu yāni śrāddhāni provāca śaśabindave 13,089.001c tāni me śṛṇu kāmyāni nakṣatreṣu pṛthak pṛthak 13,089.002a śrāddhaṃ yaḥ kṛttikāyoge kurvīta satataṃ naraḥ 13,089.002c agnīn ādhāya sāpatyo yajeta vigatajvaraḥ 13,089.003a apatyakāmo rohiṇyām ojaskāmo mṛgottame 13,089.003c krūrakarmā dadac chrāddham ārdrāyāṃ mānavo bhavet 13,089.004a kṛṣibhāgī bhaven martyaḥ kurvañ śrāddhaṃ punarvasau 13,089.004c puṣṭikāmo 'tha puṣyeṇa śrāddham īheta mānavaḥ 13,089.005a āśleṣāyāṃ dadac chrāddhaṃ vīrān putrān prajāyate 13,089.005c jñātīnāṃ tu bhavec chreṣṭho maghāsu śrāddham āvapan 13,089.006a phalgunīṣu dadac chrāddhaṃ subhagaḥ śrāddhado bhavet 13,089.006c apatyabhāg uttarāsu hastena phalabhāg bhavet 13,089.007a citrāyāṃ tu dadac chrāddhaṃ labhed rūpavataḥ sutān 13,089.007b*0407_01 phalgunīṣu dadac chrāddhaṃ labhed rūpavataḥ sutān 13,089.007b*0407_02 uttarāsu dadac chrāddhaṃ rūpavān abhijāyate 13,089.007b*0407_03 haste caiva dadac chrāddhaṃ sukham atyantam aśnute 13,089.007b*0407_04 citrāsu ca dadac chrāddhaṃ nānāphalam avāpnuyāt 13,089.007c svātiyoge pitṝn arcya vāṇijyam upajīvati 13,089.008a bahuputro viśākhāsu pitryam īhan bhaven naraḥ 13,089.008c anurādhāsu kurvāṇo rājacakraṃ pravartayet 13,089.009a ādipatyaṃ vrajen martyo jyeṣṭhāyām apavarjayan 13,089.009c naraḥ kurukulaśreṣṭha śraddhādamapuraḥsaraḥ 13,089.010a mūle tv ārogyam arccheta yaśo 'ṣāḍhāsv anuttamam 13,089.010c uttarāsu tv aṣāḍhāsu vītaśokaś caren mahīm 13,089.011a śrāddhaṃ tv abhijitā kurvan vidyāṃ śreṣṭhām avāpnuyāt 13,089.011c śravaṇe tu dadac chrāddhaṃ pretya gacchet parāṃ gatim 13,089.012a rājyabhāgī dhaniṣṭhāyāṃ prāpnuyān nāpadaṃ naraḥ 13,089.012c nakṣatre vāruṇe kurvan bhiṣaksiddhim avāpnuyāt 13,089.012d*0408_01 śravaṇe śrutisaṃpattir dhaniṣṭhāsu dhanaṃ bhavet 13,089.012d*0408_02 tathā śatabhiṣagyoge vyādhimokṣo balaṃ tathā 13,089.013a pūrvaproṣṭhapadāḥ kurvan bahu vinded ajāvikam 13,089.013c uttarāsv atha kurvāṇo vindate gāḥ sahasraśaḥ 13,089.014a bahurūpyakṛtaṃ vittaṃ vindate revatīṃ śritaḥ 13,089.014c aśvāṃś cāśvayuje vetti bharaṇīṣv āyur uttamam 13,089.015a imaṃ śrāddhavidhiṃ śrutvā śaśabindus tathākarot 13,089.015c akleśenājayac cāpi mahīṃ so 'nuśaśāsa ha 13,090.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,090.001a kīdṛśebhyaḥ pradātavyaṃ bhavec chrāddhaṃ pitāmaha 13,090.001c dvijebhyaḥ kuruśārdūla tan me vyākhyātum arhasi 13,090.002 bhīṣma uvāca 13,090.002a brāhmaṇān na parīkṣeta kṣatriyo dānadharmavit 13,090.002c daive karmaṇi pitrye tu nyāyyam āhuḥ parīkṣaṇam 13,090.003a devatāḥ pūjayantīha daivenaiveha tejasā 13,090.003c upetya tasmād devebhyaḥ sarvebhyo dāpayen naraḥ 13,090.004a śrāddhe tv atha mahārāja parīkṣed brāhmaṇān budhaḥ 13,090.004c kulaśīlavayorūpair vidyayābhijanena ca 13,090.005a eṣām anye paṅktidūṣās tathānye paṅktipāvanāḥ 13,090.005c apāṅkteyās tu ye rājan kīrtayiṣyāmi tāñ śṛṇu 13,090.006a kitavo bhrūṇahā yakṣmī paśupālo nirākṛtiḥ 13,090.006c grāmapreṣyo vārdhuṣiko gāyanaḥ sarvavikrayī 13,090.007a agāradāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayī 13,090.007c sāmudriko rājabhṛtyas tailikaḥ kūṭakārakaḥ 13,090.008a pitrā vivadamānaś ca yasya copapatir gṛhe 13,090.008c abhiśastas tathā stenaḥ śilpaṃ yaś copajīvati 13,090.009a parvakāraś ca sūcī ca mitradhruk pāradārikaḥ 13,090.009c avratānām upādhyāyaḥ kāṇḍapṛṣṭhas tathaiva ca 13,090.010a śvabhir yaś ca parikrāmed yaḥ śunā daṣṭa eva ca 13,090.010c parivittiś ca yaś ca syād duścarmā gurutalpagaḥ 13,090.010e kuśīlavo devalako nakṣatrair yaś ca jīvati 13,090.010f*0409_01 īdṛśair brāhmaṇair bhuktam apāṅkteyair yudhiṣṭhira 13,090.010f*0409_02 rakṣāṃsi gacchate havyam ity āhur brahmavādinaḥ 13,090.010f*0409_03 śrāddhaṃ bhuktvā tv adhīyīta vṛṣalītalpagaś ca yaḥ 13,090.010f*0409_04 purīṣe tasya taṃ māsaṃ pitaras tasya śerate 13,090.010f*0409_05 somavikrayiṇe viṣṭhā bhiṣaje pūyaśoṇitam 13,090.010f*0409_06 naṣṭaṃ devalake dattam apratiṣṭhaṃ ca vārdhuṣe 13,090.010f*0409_07 yat tu vāṇijake dattaṃ neha nāmutra tad bhavet 13,090.010f*0409_08 bhasmanīva hutaṃ havyaṃ tathā paunarbhave dvije 13,090.010f*0409_09 ye tu dharmavyapeteṣu cāritrāpagateṣu ca 13,090.010f*0409_10 havyaṃ kavyaṃ prayacchanti teṣāṃ tat pretya naśyati 13,090.010f*0409_11 jñānapūrvaṃ tu ye tebhyaḥ prayacchanty alpabuddhayaḥ 13,090.010f*0409_12 purīṣaṃ bhuñjate tasya pitaraḥ pretya niścayaḥ 13,090.011a etān iha vijānīyād apāṅkteyān dvijādhamān 13,090.011c śūdrāṇām upadeśaṃ ca ye kurvanty alpacetasaḥ 13,090.012a ṣaṣṭiṃ kāṇaḥ śataṃ ṣaṇḍhaḥ śvitrī yāvat prapaśyati 13,090.012c paṅktyāṃ samupaviṣṭāyāṃ tāvad dūṣayate nṛpa 13,090.013a yad veṣṭitaśirā bhuṅkte yad bhuṅkte dakṣiṇāmukhaḥ 13,090.013c sopānatkaś ca yad bhuṅkte sarvaṃ vidyāt tad āsuram 13,090.014a asūyatā ca yad dattaṃ yac ca śraddhāvivarjitam 13,090.014c sarvaṃ tad asurendrāya brahmā bhāgam akalpayat 13,090.015a śvānaś ca paṅktidūṣāś ca nāvekṣeran kathaṃ cana 13,090.015c tasmāt parivṛte dadyāt tilāṃś cānvavakīrayet 13,090.016a tilādāne ca kravyādā ye ca krodhavaśā gaṇāḥ 13,090.016b*0410_01 tilair virahitaṃ śrāddhaṃ kṛtaṃ krodhavaśena ca 13,090.016c yātudhānāḥ piśācāś ca vipralumpanti tad dhaviḥ 13,090.017a yāvad dhy apaṅktyaḥ paṅktyāṃ vai bhuñjānān anupaśyati 13,090.017c tāvat phalād bhraṃśayati dātāraṃ tasya bāliśam 13,090.018a ime tu bharataśreṣṭha vijñeyāḥ paṅktipāvanāḥ 13,090.018c ye tv atas tān pravakṣyāmi parīkṣasveha tān dvijān 13,090.019a vedavidyāvratasnātā brāhmaṇāḥ sarva eva hi 13,090.019b*0411_01 sadācāraparāś caiva vijñeyāḥ sarvapāvanāḥ 13,090.019c pāṅkteyān yāṃs tu vakṣyāmi jñeyās te paṅktipāvanāḥ 13,090.020a triṇāciketaḥ pañcāgnis trisuparṇaḥ ṣaḍaṅgavit 13,090.020c brahmadeyānusaṃtānaś chandogo jyeṣṭhasāmagaḥ 13,090.021a mātāpitror yaś ca vaśyaḥ śrotriyo daśapūruṣaḥ 13,090.021c ṛtukālābhigāmī ca dharmapatnīṣu yaḥ sadā 13,090.021e vedavidyāvratasnāto vipraḥ paṅktiṃ punāty uta 13,090.022a atharvaśiraso 'dhyetā brahmacārī yatavrataḥ 13,090.022c satyavādī dharmaśīlaḥ svakarmanirataś ca yaḥ 13,090.023a ye ca puṇyeṣu tīrtheṣu abhiṣekakṛtaśramāḥ 13,090.023c makheṣu ca samantreṣu bhavanty avabhṛthāplutāḥ 13,090.024a akrodhanā acapalāḥ kṣāntā dāntā jitendriyāḥ 13,090.024c sarvabhūtahitā ye ca śrāddheṣv etān nimantrayet 13,090.024e eteṣu dattam akṣayyam ete vai paṅktipāvanāḥ 13,090.025a ime pare mahārāja vijñeyāḥ paṅktipāvanāḥ 13,090.025c yatayo mokṣadharmajñā yogāḥ sucaritavratāḥ 13,090.025d*0412_01 pañcarātravido mukhyās tathā bhāgavatāḥ pare 13,090.025d*0412_02 vaikhānasāḥ kulaśreṣṭhā vaidikācāracāriṇaḥ 13,090.026a ye cetihāsaṃ prayatāḥ śrāvayanti dvijottamān 13,090.026c ye ca bhāṣyavidaḥ ke cid ye ca vyākaraṇe ratāḥ 13,090.027a adhīyate purāṇaṃ ye dharmaśāstrāṇy athāpi ca 13,090.027c adhītya ca yathānyāyaṃ vidhivat tasya kāriṇaḥ 13,090.028a upapanno gurukule satyavādī sahasradaḥ 13,090.028c agryaḥ sarveṣu vedeṣu sarvapravacaneṣu ca 13,090.029a yāvad ete prapaśyanti paṅktyās tāvat punanty uta 13,090.029c tato hi pāvanāt paṅktyāḥ paṅktipāvana ucyate 13,090.030a krośād ardhatṛtīyāt tu pāvayed eka eva hi 13,090.030c brahmadeyānusaṃtāna iti brahmavido viduḥ 13,090.031a anṛtvig anupādhyāyaḥ sa ced agrāsanaṃ vrajet 13,090.031c ṛtvigbhir ananujñātaḥ paṅktyā harati duṣkṛtam 13,090.032a atha ced vedavit sarvaiḥ paṅktidoṣair vivarjitaḥ 13,090.032b*0413_01 atharvavedavit sarvaṃ paṅktidoṣaṃ vyapānudet 13,090.032b*0413_02 vedaśāstravidaṃ vipraṃ sarvadoṣair vivarjitam 13,090.032c na ca syāt patito rājan paṅktipāvana eva saḥ 13,090.033a tasmāt sarvaprayatnena parīkṣyāmantrayed dvijān 13,090.033c svakarmaniratān dāntān kule jātān bahuśrutān 13,090.034a yasya mitrapradhānāni śrāddhāni ca havīṃṣi ca 13,090.034c na prīṇāti pitṝn devān svargaṃ ca na sa gacchati 13,090.035a yaś ca śrāddhe kurute saṃgatāni; na devayānena pathā sa yāti 13,090.035c sa vai muktaḥ pippalaṃ bandhanād vā; svargāl lokāc cyavate śrāddhamitraḥ 13,090.036a tasmān mitraṃ śrāddhakṛn nādriyeta; dadyān mitrebhyaḥ saṃgrahārthaṃ dhanāni 13,090.036c yaṃ manyate naiva śatruṃ na mitraṃ; taṃ madhyasthaṃ bhojayed dhavyakavye 13,090.037a yathoṣare bījam uptaṃ na rohen; na cāsyoptā prāpnuyād bījabhāgam 13,090.037c evaṃ śrāddhaṃ bhuktam anarhamāṇair; na ceha nāmutra phalaṃ dadāti 13,090.038a brāhmaṇo hy anadhīyānas tṛṇāgnir iva śāmyati 13,090.038c tasmai śrāddhaṃ na dātavyaṃ na hi bhasmani hūyate 13,090.039a saṃbhojanī nāma piśācadakṣiṇā; sā naiva devān na pitṝn upaiti 13,090.039c ihaiva sā bhrāmyati kṣīṇapuṇyā; śālāntare gaur iva naṣṭavatsā 13,090.040a yathāgnau śānte ghṛtam ājuhoti; tan naiva devān na pitṝn upaiti 13,090.040c tathā dattaṃ nartane gāyane ca; yāṃ cānṛce dakṣiṇām āvṛṇoti 13,090.041a ubhau hinasti na bhunakti caiṣā; yā cānṛce dakṣiṇā dīyate vai 13,090.041c āghātanī garhitaiṣā patantī; teṣāṃ pretān pātayed devayānāt 13,090.042a ṛṣīṇāṃ samayaṃ nityaṃ ye caranti yudhiṣṭhira 13,090.042c niścitāḥ sarvadharmajñās tān devā brāhmaṇān viduḥ 13,090.043a svādhyāyaniṣṭhā ṛṣayo jñānaniṣṭhās tathaiva ca 13,090.043c taponiṣṭhāś ca boddhavyāḥ karmaniṣṭhāś ca bhārata 13,090.044a kavyāni jñānaniṣṭhebhyaḥ pratiṣṭhāpyāni bhārata 13,090.044c tatra ye brāhmaṇāḥ ke cin na nindati hi te varāḥ 13,090.045a ye tu nindanti jalpeṣu na tāñ śrāddheṣu bhojayet 13,090.045c brāhmaṇā ninditā rājan hanyus tripuruṣaṃ kulam 13,090.046a vaikhānasānāṃ vacanam ṛṣīṇāṃ śrūyate nṛpa 13,090.046c dūrād eva parīkṣeta brāhmaṇān vedapāragān 13,090.046e priyān vā yadi vā dveṣyāṃs teṣu tac chrāddham āvapet 13,090.047a yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ bhojayed anṛcāṃ naraḥ 13,090.047c ekas tān mantravit prītaḥ sarvān arhati bhārata 13,091.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,091.001a kena saṃkalpitaṃ śrāddhaṃ kasmin kāle kim ātmakam 13,091.001c bhṛgvaṅgirasake kāle muninā katareṇa vā 13,091.002a kāni śrāddheṣu varjyāni tathā mūlaphalāni ca 13,091.002c dhānyajātiś ca kā varjyā tan me brūhi pitāmaha 13,091.003 bhīṣma uvāca 13,091.003a yathā śrāddhaṃ saṃpravṛttaṃ yasmin kāle yad ātmakam 13,091.003c yena saṃkalpitaṃ caiva tan me śṛṇu janādhipa 13,091.004a svāyaṃbhuvo 'triḥ kauravya paramarṣiḥ pratāpavān 13,091.004c tasya vaṃśe mahārāja dattātreya iti smṛtaḥ 13,091.005a dattātreyasya putro 'bhūn nimir nāma tapodhanaḥ 13,091.005c nimeś cāpy abhavat putraḥ śrīmān nāma śriyā vṛtaḥ 13,091.006a pūrṇe varṣasahasrānte sa kṛtvā duṣkaraṃ tapaḥ 13,091.006c kāladharmaparītātmā nidhanaṃ samupāgataḥ 13,091.007a nimis tu kṛtvā śaucāni vidhidṛṣṭena karmaṇā 13,091.007c saṃtāpam agamat tīvraṃ putraśokaparāyaṇaḥ 13,091.008a atha kṛtvopahāryāṇi caturdaśyāṃ mahāmatiḥ 13,091.008c tam eva gaṇayañ śokaṃ virātre pratyabudhyata 13,091.009a tasyāsīt pratibuddhasya śokena pihitātmanaḥ 13,091.009c manaḥ saṃhṛtya viṣaye buddhir vistaragāminī 13,091.010a tataḥ saṃcintayām āsa śrāddhakalpaṃ samāhitaḥ 13,091.010c yāni tasyaiva bhojyāni mūlāni ca phalāni ca 13,091.011a uktāni yāni cānyāni yāni ceṣṭāni tasya ha 13,091.011c tāni sarvāṇi manasā viniścitya tapodhanaḥ 13,091.012a amāvāsyāṃ mahāprājña viprān ānāyya pūjitān 13,091.012c dakṣiṇāvartikāḥ sarvā bṛsīḥ svayam athākarot 13,091.013a sapta viprāṃs tato bhojye yugapat samupānayat 13,091.013c ṛte ca lavaṇaṃ bhojyaṃ śyāmākānnaṃ dadau prabhuḥ 13,091.014a dakṣiṇāgrās tato darbhā viṣṭareṣu niveśitāḥ 13,091.014c pādayoś caiva viprāṇāṃ ye tv annam upabhuñjate 13,091.015a kṛtvā ca dakṣiṇāgrān vai darbhān suprayataḥ śuciḥ 13,091.015c pradadau śrīmate piṇḍaṃ nāmagotram udāharan 13,091.016a tat kṛtvā sa muniśreṣṭho dharmasaṃkaram ātmanaḥ 13,091.016b*0414_01 buddhvātriṃ manasā dadhyau bhagavantaṃ samāhitaḥ 13,091.016c paścāttāpena mahatā tapyamāno 'bhyacintayat 13,091.017a akṛtaṃ munibhiḥ pūrvaṃ kiṃ mayaitad anuṣṭhitam 13,091.017c kathaṃ nu śāpena na māṃ daheyur brāhmaṇā iti 13,091.018a tataḥ saṃcintayām āsa vaṃśakartāram ātmanaḥ 13,091.018c dhyātamātras tathā cātrir ājagāma tapodhanaḥ 13,091.019a athātris taṃ tathā dṛṣṭvā putraśokena karśitam 13,091.019c bhṛśam āśvāsayām āsa vāgbhir iṣṭābhir avyayaḥ 13,091.020a nime saṃkalpitas te 'yaṃ pitṛyajñas tapodhanaḥ 13,091.020c mā te bhūd bhīḥ pūrvadṛṣṭo dharmo 'yaṃ brahmaṇā svayam 13,091.021a so 'yaṃ svayaṃbhuvihito dharmaḥ saṃkalpitas tvayā 13,091.021c ṛte svayaṃbhuvaḥ ko 'nyaḥ śrāddheyaṃ vidhim āharet 13,091.022a ākhyāsyāmi ca te bhūyaḥ śrāddheyaṃ vidhim uttamam 13,091.022c svayaṃbhuvihitaṃ putra tat kuruṣva nibodha me 13,091.023a kṛtvāgnikaraṇaṃ pūrvaṃ mantrapūrvaṃ tapodhana 13,091.023c tato 'ryamṇe ca somāya varuṇāya ca nityaśaḥ 13,091.024a viśvedevāś ca ye nityaṃ pitṛbhiḥ saha gocarāḥ 13,091.024c tebhyaḥ saṃkalpitā bhāgāḥ svayam eva svayaṃbhuvā 13,091.025a stotavyā ceha pṛthivī nivāpasyeha dhāriṇī 13,091.025c vaiṣṇavī kāśyapī ceti tathaivehākṣayeti ca 13,091.026a udakānayane caiva stotavyo varuṇo vibhuḥ 13,091.026c tato 'gniś caiva somaś ca āpyāyyāv iha te 'nagha 13,091.027a devās tu pitaro nāma nirmitā vai svayaṃbhuvā 13,091.027c ūṣmapāḥ sumahābhāgās teṣāṃ bhāgāḥ prakalpitāḥ 13,091.027d*0415_01 somapāś ca haviṣmantas tathā barhiṣadā api 13,091.028a te śrāddhenārcyamānā vai vimucyante ha kilbiṣāt 13,091.028c saptakaḥ pitṛvaṃśas tu pūrvadṛṣṭaḥ svayaṃbhuvā 13,091.029a viśve cāgnimukhā devāḥ saṃkhyātāḥ pūrvam eva te 13,091.029c teṣāṃ nāmāni vakṣyāmi bhāgārhāṇāṃ mahātmanām 13,091.030a sahaḥ kṛtir vipāpmā ca puṇyakṛt pāvanas tathā 13,091.030c grāmniḥ kṣemaḥ samūhaś ca divyasānus tathaiva ca 13,091.031a vivasvān vīryavān hrīmān kīrtimān kṛta eva ca 13,091.031c vipūrvaḥ somapūrvaś ca sūryaśrīś ceti nāmataḥ 13,091.032a somapaḥ sūryasāvitro dattātmā puṣkarīyakaḥ 13,091.032c uṣṇīnābho nabhodaś ca viśvāyur dīptir eva ca 13,091.033a camūharaḥ suveṣaś ca vyomāriḥ śaṃkaro bhavaḥ 13,091.033c īśaḥ kartā kṛtir dakṣo bhuvano divyakarmakṛt 13,091.034a gaṇitaḥ pañcavīryaś ca ādityo raśmimāṃs tathā 13,091.034c saptakṛt somavarcāś ca viśvakṛt kavir eva ca 13,091.035a anugoptā sugoptā ca naptā ceśvara eva ca 13,091.035b*0416_01 ajo marīcir ity eva viśvedevāḥ sanātanāḥ 13,091.035c jitātmā munivīryaś ca dīptalomā bhayaṃkaraḥ 13,091.036a atikarmā pratītaś ca pradātā cāṃśumāṃs tathā 13,091.036c śailābhaḥ paramakrodhī dhīroṣṇī bhūpatis tathā 13,091.037a srajī vajrī varī caiva viśvedevāḥ sanātanāḥ 13,091.037c kīrtitās te mahābhāgāḥ kālasya gatigocarāḥ 13,091.038a aśrāddheyāni dhānyāni kodravāḥ pulakās tathā 13,091.038c hiṅgu dravyeṣu śākeṣu palāṇḍuṃ laśunaṃ tathā 13,091.039a palāṇḍuḥ saubhañjanakas tathā gṛñjanakādayaḥ 13,091.039c kūṣmāṇḍajātyalābuṃ ca kṛṣṇaṃ lavaṇam eva ca 13,091.040a grāmyaṃ vārāhamāṃsaṃ ca yac caivāprokṣitaṃ bhavet 13,091.040c kṛṣṇājājī viḍaś caiva śītapākī tathaiva ca 13,091.040e aṅkurādyās tathā varjyā iha śṛṅgāṭakāni ca 13,091.041a varjayel lavaṇaṃ sarvaṃ tathā jambūphalāni ca 13,091.041c avakṣutāvaruditaṃ tathā śrāddheṣu varjayet 13,091.042a nivāpe havyakavye vā garhitaṃ ca śvadarśanam 13,091.042c pitaraś caiva devāś ca nābhinandanti tad dhaviḥ 13,091.043a caṇḍālaśvapacau varjyau nivāpe samupasthite 13,091.043c kāṣāyavāsī kuṣṭhī vā patito brahmahāpi vā 13,091.044a saṃkīrṇayonir vipraś ca saṃbandhī patitaś ca yaḥ 13,091.044c varjanīyā budhair ete nivāpe samupasthite 13,091.045a ity evam uktvā bhagavān svavaṃśajam ṛṣiṃ purā 13,091.045c pitāmahasabhāṃ divyāṃ jagāmātris tapodhanaḥ 13,092.001 bhīṣma uvāca 13,092.001a tathā vidhau pravṛtte tu sarva eva maharṣayaḥ 13,092.001c pitṛyajñān akurvanta vidhidṛṣṭena karmaṇā 13,092.002a ṛṣayo dharmanityās tu kṛtvā nivapanāny uta 13,092.002c tarpaṇaṃ cāpy akurvanta tīrthāmbhobhir yatavratāḥ 13,092.003a nivāpair dīyamānaiś ca cāturvarṇyena bhārata 13,092.003c tarpitāḥ pitaro devās te nānnaṃ jarayanti vai 13,092.004a ajīrṇenābhihanyante te devāḥ pitṛbhiḥ saha 13,092.004c somam evābhyapadyanta nivāpānnābhipīḍitāḥ 13,092.005a te 'bruvan somam āsādya pitaro 'jīrṇapīḍitāḥ 13,092.005c nivāpānnena pīḍyāmaḥ śreyo no 'tra vidhīyatām 13,092.006a tān somaḥ pratyuvācātha śreyaś ced īpsitaṃ surāḥ 13,092.006c svayaṃbhūsadanaṃ yāta sa vaḥ śreyo vidhāsyati 13,092.007a te somavacanād devāḥ pitṛbhiḥ saha bhārata 13,092.007c meruśṛṅge samāsīnaṃ pitāmaham upāgaman 13,092.008 pitara ūcuḥ 13,092.008a nivāpānnena bhagavan bhṛśaṃ pīḍyāmahe vayam 13,092.008c prasādaṃ kuru no deva śreyo naḥ saṃvidhīyatām 13,092.009a iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā svayaṃbhūr idam abravīt 13,092.009c eṣa me pārśvato vahnir yuṣmacchreyo vidhāsyati 13,092.010 agnir uvāca 13,092.010a sahitās tāta bhokṣyāmo nivāpe samupasthite 13,092.010c jarayiṣyatha cāpy annaṃ mayā sārdhaṃ na saṃśayaḥ 13,092.011a etac chrutvā tu pitaras tatas te vijvarābhavan 13,092.011c etasmāt kāraṇāc cāgneḥ prāktanaṃ dīyate nṛpa 13,092.012a nivapte cāgnipūrve vai nivāpe puruṣarṣabha 13,092.012c na brahmarākṣasās taṃ vai nivāpaṃ dharṣayanty uta 13,092.012e rakṣāṃsi cāpavartante sthite deve vibhāvasau 13,092.013a pūrvaṃ piṇḍaṃ pitur dadyāt tato dadyāt pitāmahe 13,092.013c prapitāmahāya ca tata eṣa śrāddhavidhiḥ smṛtaḥ 13,092.014a brūyāc chrāddhe ca sāvitrīṃ piṇḍe piṇḍe samāhitaḥ 13,092.014c somāyeti ca vaktavyaṃ tathā pitṛmateti ca 13,092.015a rajasvalā ca yā nārī vyaṅgitā karṇayoś ca yā 13,092.015c nivāpe nopatiṣṭheta saṃgrāhyā nānyavaṃśajāḥ 13,092.016a jalaṃ prataramāṇaś ca kīrtayeta pitāmahān 13,092.016c nadīm āsādya kurvīta pitṝṇāṃ piṇḍatarpaṇam 13,092.017a pūrvaṃ svavaṃśajānāṃ tu kṛtvādbhis tarpaṇaṃ punaḥ 13,092.017c suhṛtsaṃbandhivargāṇāṃ tato dadyāj jalāñjalim 13,092.018a kalmāṣagoyugenātha yuktena tarato jalam 13,092.018c pitaro 'bhilaṣante vai nāvaṃ cāpy adhirohataḥ 13,092.018e sadā nāvi jalaṃ tajjñāḥ prayacchanti samāhitāḥ 13,092.019a māsārdhe kṛṣṇapakṣasya kuryān nivapanāni vai 13,092.019c puṣṭir āyus tathā vīryaṃ śrīś caiva pitṛvartinaḥ 13,092.020a pitāmahaḥ pulastyaś ca vasiṣṭhaḥ pulahas tathā 13,092.020c aṅgirāś ca kratuś caiva kaśyapaś ca mahān ṛṣiḥ 13,092.020e ete kurukulaśreṣṭha mahāyogeśvarāḥ smṛtāḥ 13,092.021a ete ca pitaro rājann eṣa śrāddhavidhiḥ paraḥ 13,092.021c pretās tu piṇḍasaṃbandhān mucyante tena karmaṇā 13,092.022a ity eṣā puruṣaśreṣṭha śrāddhotpattir yathāgamam 13,092.022c khyāpitā pūrvanirdiṣṭā dānaṃ vakṣyāmy ataḥ param 13,093.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,093.001a dvijātayo vratopetā havis te yadi bhuñjate 13,093.001c annaṃ brāhmaṇakāmāya katham etat pitāmaha 13,093.002 bhīṣma uvāca 13,093.002a avedoktavratāś caiva bhuñjānāḥ kāryakāriṇaḥ 13,093.002c vedokteṣu tu bhuñjānā vrataluptā yudhiṣṭhira 13,093.003 yudhiṣṭhira uvāca 13,093.003a yad idaṃ tapa ity āhur upavāsaṃ pṛthagjanāḥ 13,093.003c tapaḥ syād etad iha vai tapo 'nyad vāpi kiṃ bhavet 13,093.004 bhīṣma uvāca 13,093.004a māsārdhamāsau nopavased yat tapo manyate janaḥ 13,093.004c ātmatantropaghātī yo na tapasvī na dharmavit 13,093.005a tyāgasyāpi ca saṃpattiḥ śiṣyate tapa uttamam 13,093.005c sadopavāsī ca bhaved brahmacārī tathaiva ca 13,093.006a muniś ca syāt sadā vipro devāṃś caiva sadā yajet 13,093.006c kuṭumbiko dharmakāmaḥ sadāsvapnaś ca bhārata 13,093.007a amṛtāśī sadā ca syāt pavitrī ca sadā bhavet 13,093.007c ṛtavādī sadā ca syān niyataś ca sadā bhavet 13,093.008a vighasāśī sadā ca syāt sadā caivātithipriyaḥ 13,093.008c amāṃsāśī sadā ca syāt pavitrī ca sadā bhavet 13,093.009 yudhiṣṭhira uvāca 13,093.009a kathaṃ sadopavāsī syād brahmacārī ca pārthiva 13,093.009c vighasāśī kathaṃ ca syāt kathaṃ caivātithipriyaḥ 13,093.010 bhīṣma uvāca 13,093.010a antarā sāyamāśaṃ ca prātarāśaṃ tathaiva ca 13,093.010c sadopavāsī bhavati yo na bhuṅkte 'ntarā punaḥ 13,093.010d*0417_01 yo na bhuṅkte sa bhavati upavāsī sadā dvijaḥ 13,093.011a bhāryāṃ gacchan brahmacārī sadā bhavati caiva ha 13,093.011c ṛtavādī sadā ca syād dānaśīlaś ca mānavaḥ 13,093.012a abhakṣayan vṛthā māṃsam amāṃsāśī bhavaty uta 13,093.012c dānaṃ dadat pavitrī syād asvapnaś ca divāsvapan 13,093.013a bhṛtyātithiṣu yo bhuṅkte bhuktavatsu naraḥ sadā 13,093.013c amṛtaṃ kevalaṃ bhuṅkte iti viddhi yudhiṣṭhira 13,093.014a abhuktavatsu nāśnāti brāhmaṇeṣu tu yo naraḥ 13,093.014c abhojanena tenāsya jitaḥ svargo bhavaty uta 13,093.015a devebhyaś ca pitṛbhyaś ca bhṛtyebhyo 'tithibhiḥ saha 13,093.015c avaśiṣṭāni yo bhuṅkte tam āhur vighasāśinam 13,093.016a teṣāṃ lokā hy aparyantāḥ sadane brahmaṇaḥ smṛtāḥ 13,093.016c upasthitā hy apsarobhir gandharvaiś ca janādhipa 13,093.017a devatātithibhiḥ sārdhaṃ pitṛbhiś copabhuñjate 13,093.017c ramante putrapautraiś ca teṣāṃ gatir anuttamā 13,094.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,094.001a brāhmaṇebhyaḥ prayacchanti dānāni vividhāni ca 13,094.001c dātṛpratigrahītror vā ko viśeṣaḥ pitāmaha 13,094.002 bhīṣma uvāca 13,094.002a sādhor yaḥ pratigṛhṇīyāt tathaivāsādhuto dvijaḥ 13,094.002c guṇavaty alpadoṣaḥ syān nirguṇe tu nimajjati 13,094.003a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,094.003c vṛṣādarbheś ca saṃvādaṃ saptarṣīṇāṃ ca bhārata 13,094.004a kaśyapo 'trir vasiṣṭhaś ca bharadvājo 'tha gautamaḥ 13,094.004c viśvāmitro jamadagniḥ sādhvī caivāpy arundhatī 13,094.004d*0418_01 kāśyapo 'trir bharadvājo viśvāmitro 'tha gautamaḥ 13,094.004d*0418_02 jamadagnir vasiṣṭhaś ca sādhvī caivāpy arundhatī 13,094.005a sarveṣām atha teṣāṃ tu gaṇḍābhūt karmakārikā 13,094.005c śūdraḥ paśusakhaś caiva bhartā cāsyā babhūva ha 13,094.006a te vai sarve tapasyantaḥ purā cerur mahīm imām 13,094.006c samādhinopaśikṣanto brahmalokaṃ sanātanam 13,094.007a athābhavad anāvṛṣṭir mahatī kurunandana 13,094.007c kṛcchraprāṇo 'bhavad yatra loko 'yaṃ vai kṣudhānvitaḥ 13,094.008a kasmiṃś cic ca purā yajñe yājyena śibisūnunā 13,094.008c dakṣiṇārthe 'tha ṛtvigbhyo dattaḥ putro nijaḥ kila 13,094.009a tasmin kāle 'tha so 'lpāyur diṣṭāntam agamat prabho 13,094.009c te taṃ kṣudhābhisaṃtaptāḥ parivāryopatasthire 13,094.010a yājyātmajam atho dṛṣṭvā gatāsum ṛṣisattamāḥ 13,094.010c apacanta tadā sthālyāṃ kṣudhārtāḥ kila bhārata 13,094.011a nirādye martyaloke 'sminn ātmānaṃ te parīpsavaḥ 13,094.011c kṛcchrām āpedire vṛttim annahetos tapasvinaḥ 13,094.012a aṭamāno 'tha tān mārge pacamānān mahīpatiḥ 13,094.012c rājā śaibyo vṛṣādarbhiḥ kliśyamānān dadarśa ha 13,094.012d*0419_01 pratigrahanimittaṃ vai pratyuvāca sa tān nṛpaḥ 13,094.013 vṛṣādarbhir uvāca 13,094.013a pratigrahas tārayati puṣṭir vai pratigṛhṇatām 13,094.013b*0420_01 tasmād dadāmi vo vittaṃ tad gṛhṇīdhvaṃ tapodhanāḥ 13,094.013c mayi yad vidyate vittaṃ tac chṛṇudhvaṃ tapodhanāḥ 13,094.014a priyo hi me brāhmaṇo yācamāno; dadyām ahaṃ vo 'śvatarīsahasram 13,094.014b*0421_01 dhenūnāṃ dadāmy ayutaṃ samagram 13,094.014c ekaikaśaḥ savṛṣāḥ saṃprasūtāḥ; sarveṣāṃ vai śīghragāḥ śvetalomāḥ 13,094.014d*0422_01 manojavān pradadāmy arbudāni 13,094.015a kulaṃbharān anaḍuhaḥ śataṃśatān; dhuryāñ śubhān sarvaśo 'haṃ dadāni 13,094.015c pṛthvīvāhān pīvarāṃś caiva tāvad; agryā gṛṣṭyo dhenavaḥ suvratāś ca 13,094.016a varān grāmān vrīhiyavaṃ rasāṃś ca; ratnaṃ cānyad durlabhaṃ kiṃ dadāni 13,094.016c mā smābhakṣye bhāvam evaṃ kurudhvaṃ; puṣṭyarthaṃ vai kiṃ prayacchāmy ahaṃ vaḥ 13,094.017 ṛṣaya ūcuḥ 13,094.017a rājan pratigraho rājño madhvāsvādo viṣopamaḥ 13,094.017c taj jānamānaḥ kasmāt tvaṃ kuruṣe naḥ pralobhanam 13,094.017d*0423_01 daśasūnāsamaś cakrī daśacakrisamo dhvajī 13,094.017d*0423_02 daśadhvajisamā veśyā daśaveśyāsamo nṛpaḥ 13,094.017d*0423_03 daśasūnāsahasrāṇi yo vāhayati sainikaḥ 13,094.017d*0423_04 tena tulyo bhaved rājā ghoras tasya pratigrahaḥ 13,094.018a kṣatraṃ hi daivatam iva brāhmaṇaṃ samupāśritam 13,094.018c amalo hy eṣa tapasā prītaḥ prīṇāti devatāḥ 13,094.019a ahnāpīha tapo jātu brāhmaṇasyopajāyate 13,094.019b*0424_01 yad ahobhiḥ subahubhiḥ saṃcitaṃ paramaṃ tapaḥ 13,094.019c tad dāva iva nirdahyāt prāpto rājapratigrahaḥ 13,094.020a kuśalaṃ saha dānena rājann astu sadā tava 13,094.020c arthibhyo dīyatāṃ sarvam ity uktvā te tato yayuḥ 13,094.021a apakvam eva tan māṃsam abhūt teṣāṃ ca dhīmatām 13,094.021c atha hitvā yayuḥ sarve vanam āhārakāṅkṣiṇaḥ 13,094.022a tataḥ pracoditā rājñā vanaṃ gatvāsya mantriṇaḥ 13,094.022c pracīyodumbarāṇi sma dānaṃ dātuṃ pracakramuḥ 13,094.023a udumbarāṇy athānyāni hemagarbhāṇy upāharan 13,094.023c bhṛtyās teṣāṃ tatas tāni pragrāhitum upādravan 13,094.023d*0425_01 dṛṣṭvā phalāni munayas te grahītum upādravan 13,094.024a gurūṇīti viditvātha na grāhyāṇy atrir abravīt 13,094.024c na sma he mūḍhavijñānā na sma he mandabuddhayaḥ 13,094.024e haimānīmāni jānīmaḥ pratibuddhāḥ sma jāgṛmaḥ 13,094.025a iha hy etad upādattaṃ pretya syāt kaṭukodayam 13,094.025c apratigrāhyam evaitat pretya ceha sukhepsunā 13,094.026 vasiṣṭha uvāca 13,094.026a śatena niṣkaṃ gaṇitaṃ sahasreṇa ca saṃmitam 13,094.026c yathā bahu pratīcchan hi pāpiṣṭhāṃ labhate gatim 13,094.027 kaśyapa uvāca 13,094.027a yat pṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ 13,094.027c sarvaṃ tan nālam ekasya tasmād vidvāñ śamaṃ vrajet 13,094.028 bharadvāja uvāca 13,094.028a utpannasya ruroḥ śṛṅgaṃ vardhamānasya vardhate 13,094.028c prārthanā puruṣasyeva tasya mātrā na vidyate 13,094.029 gautama uvāca 13,094.029a na tal loke dravyam asti yal lokaṃ pratipūrayet 13,094.029c samudrakalpaḥ puruṣo na kadā cana pūryate 13,094.030 viśvāmitra uvāca 13,094.030a kāmaṃ kāmayamānasya yadā kāmaḥ samṛdhyate 13,094.030c athainam aparaḥ kāmas tṛṣṇā vidhyati bāṇavat 13,094.030d*0426_00 atriḥ 13,094.030d*0426_01 na jātu kāmaḥ kāmānām upabhogena śāmyati 13,094.030d*0426_02 haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate 13,094.031 jamadagnir uvāca 13,094.031a pratigrahe saṃyamo vai tapo dhārayate dhruvam 13,094.031c tad dhanaṃ brāhmaṇasyeha lubhyamānasya visravet 13,094.032 arundhaty uvāca 13,094.032a dharmārthaṃ saṃcayo yo vai dravyāṇāṃ pakṣasaṃmataḥ 13,094.032c tapaḥsaṃcaya eveha viśiṣṭo dravyasaṃcayāt 13,094.033 gaṇḍovāca 13,094.033a ugrād ito bhayād yasmād bibhyatīme mameśvarāḥ 13,094.033c balīyāṃso durbalavad bibhemy aham ataḥ param 13,094.034 paśusakha uvāca 13,094.034*0427_01 yathā caranti vidvāṃsas tathā dharmaparāyaṇāḥ 13,094.034*0427_02 tad eva viduṣā kāryam ātmano hitam icchatā 13,094.034a yad vai dharme paraṃ nāsti brāhmaṇās tad dhanaṃ viduḥ 13,094.034c vinayārthaṃ suvidvāṃsam upāseyaṃ yathātatham 13,094.035 ṛṣaya ūcuḥ 13,094.035*0428_01 yasya syād vibhavotkaṇṭhā tṛṣṇā yasyādhikā bhavet 13,094.035*0428_02 vinayāt sa samṛddhārthān samupāsīta yatnataḥ 13,094.035a kuśalaṃ saha dānāya tasmai yasya prajā imāḥ 13,094.035b*0429_01 kaśmalādhamadānāya pratiyatnāḥ prajādhamāḥ 13,094.035c phalāny upadhiyuktāni ya evaṃ naḥ prayacchasi 13,094.036 bhīṣma uvāca 13,094.036a ity uktvā hemagarbhāṇi hitvā tāni phalāni te 13,094.036c ṛṣayo jagmur anyatra sarva eva dhṛtavratāḥ 13,094.036d*0430_01 atha te mantriṇaḥ sarve rājānam idam abruvan 13,094.037 mantriṇaḥ ūcuḥ 13,094.037a upadhiṃ śaṅkamānās te hitvemāni phalāni vai 13,094.037c tato 'nyenaiva gacchanti viditaṃ te 'stu pārthiva 13,094.038a ity uktaḥ sa tu bhṛtyais tair vṛṣādarbhiś cukopa ha 13,094.038c teṣāṃ saṃpratikartuṃ ca sarveṣām agamad gṛham 13,094.039a sa gatvāhavanīye 'gnau tīvraṃ niyamam āsthitaḥ 13,094.039c juhāva saṃskṛtāṃ mantrair ekaikām āhutiṃ nṛpaḥ 13,094.040a tasmād agneḥ samuttasthau kṛtyā lokabhayaṃkarī 13,094.040c tasyā nāma vṛṣādarbhir yātudhānīty athākarot 13,094.041a sā kṛtyā kālarātrīva kṛtāñjalir upasthitā 13,094.041c vṛṣādarbhiṃ narapatiṃ kiṃ karomīti cābravīt 13,094.042 vṛṣādarbhir uvāca 13,094.042a ṛṣīṇāṃ gaccha saptānām arundhatyās tathaiva ca 13,094.042c dāsībhartuś ca dāsyāś ca manasā nāma dhāraya 13,094.043a jñātvā nāmāni caiteṣāṃ sarvān etān vināśaya 13,094.043c vinaṣṭeṣu yathā svairaṃ gaccha yatrepsitaṃ tava 13,094.044a sā tatheti pratiśrutya yātudhānī svarūpiṇī 13,094.044c jagāma tad vanaṃ yatra vicerus te maharṣayaḥ 13,095.001 bhīṣma uvāca 13,095.001a athātripramukhā rājan vane tasmin maharṣayaḥ 13,095.001c vyacaran bhakṣayanto vai mūlāni ca phalāni ca 13,095.002a athāpaśyan supīnāṃsapāṇipādamukhodaram 13,095.002c parivrajantaṃ sthūlāṅgaṃ parivrājaṃ śunaḥsakham 13,095.003a arundhatī tu taṃ dṛṣṭvā sarvāṅgopacitaṃ śubhā 13,095.003c bhavitāro bhavanto vai naivam ity abravīd ṛṣīn 13,095.004 vasiṣṭha uvāca 13,095.004a naitasyeha yathāsmākam agnihotram anirhutam 13,095.004c sāyaṃ prātaś ca hotavyaṃ tena pīvāñ śunaḥsakhaḥ 13,095.005 atrir uvāca 13,095.005a naitasyeha yathāsmākaṃ kṣudhā vīryaṃ samāhatam 13,095.005c kṛcchrādhītaṃ pranaṣṭaṃ ca tena pīvāñ śunaḥsakhaḥ 13,095.006 viśvāmitra uvāca 13,095.006a naitasyeha yathāsmākaṃ śaśvac chāstraṃ jaradgavaḥ 13,095.006c alasaḥ kṣutparo mūrkhas tena pīvāñ śunaḥsakhaḥ 13,095.007 jamadagnir uvāca 13,095.007a naitasyeha yathāsmākaṃ bhaktam indhanam eva ca 13,095.007c saṃcintya vārṣikaṃ kiṃ cit tena pīvāñ śunaḥsakhaḥ 13,095.008 kaśyapa uvāca 13,095.008a naitasyeha yathāsmākaṃ catvāraś ca sahodarāḥ 13,095.008c dehi dehīti bhikṣanti tena pīvāñ śunaḥsakhaḥ 13,095.009 bharadvāja uvāca 13,095.009a naitasyeha yathāsmākaṃ brahmabandhor acetasaḥ 13,095.009c śoko bhāryāpavādena tena pīvāñ śunaḥsakhaḥ 13,095.010 gautama uvāca 13,095.010a naitasyeha yathāsmākaṃ trikauśeyaṃ hi rāṅkavam 13,095.010c ekaikaṃ vai trivārṣīyaṃ tena pīvāñ śunaḥsakhaḥ 13,095.011 bhīṣma uvāca 13,095.011a atha dṛṣṭvā parivrāṭ sa tān maharṣīñ śunaḥsakhaḥ 13,095.011c abhigamya yathānyāyaṃ pāṇisparśam athācarat 13,095.012a paricaryāṃ vane tāṃ tu kṣutpratīghātakārikām 13,095.012c anyonyena nivedyātha prātiṣṭhanta sahaiva te 13,095.013a ekaniścayakāryāś ca vyacaranta vanāni te 13,095.013c ādadānāḥ samuddhṛtya mūlāni ca phalāni ca 13,095.014a kadā cid vicarantas te vṛkṣair aviralair vṛtām 13,095.014c śucivāriprasannodāṃ dadṛśuḥ padminīṃ śubhām 13,095.015a bālādityavapuḥprakhyaiḥ puṣkarair upaśobhitām 13,095.015c vaidūryavarṇasadṛśaiḥ padmapatrair athāvṛtām 13,095.016a nānāvidhaiś ca vihagair jalaprakarasevibhiḥ 13,095.016c ekadvārām anādeyāṃ sūpatīrthām akardamām 13,095.017a vṛṣādarbhiprayuktā tu kṛtyā vikṛtadarśanā 13,095.017c yātudhānīti vikhyātā padminīṃ tām arakṣata 13,095.018a śunaḥsakhasahāyās tu bisārthaṃ te maharṣayaḥ 13,095.018c padminīm abhijagmus te sarve kṛtyābhirakṣitām 13,095.019a tatas te yātudhānīṃ tāṃ dṛṣṭvā vikṛtadarśanām 13,095.019c sthitāṃ kamalinītīre kṛtyām ūcur maharṣayaḥ 13,095.020a ekā tiṣṭhasi kā nu tvaṃ kasyārthe kiṃ prayojanam 13,095.020c padminītīram āśritya brūhi tvaṃ kiṃ cikīrṣasi 13,095.021 yātudhāny uvāca 13,095.021a yāsmi sāsmy anuyogo me na kartavyaḥ kathaṃ cana 13,095.021c ārakṣiṇīṃ māṃ padminyā vitta sarve tapodhanāḥ 13,095.022 ṛṣaya ūcuḥ 13,095.022a sarva eva kṣudhārtāḥ sma na cānyat kiṃ cid asti naḥ 13,095.022c bhavatyāḥ saṃmate sarve gṛhṇīmahi bisāny uta 13,095.023 yātudhāny uvāca 13,095.023a samayena bisānīto gṛhṇīdhvaṃ kāmakārataḥ 13,095.023c ekaiko nāma me proktvā tato gṛhṇīta māciram 13,095.024 bhīṣma uvāca 13,095.024a vijñāya yātudhānīṃ tāṃ kṛtyām ṛṣivadhaiṣiṇīm 13,095.024c atriḥ kṣudhāparītātmā tato vacanam abravīt 13,095.025a arātrir atreḥ sā rātrir yāṃ nādhīte trir adya vai 13,095.025c arātrir atrir ity eva nāma me viddhi śobhane 13,095.026 yātudhāny uvāca 13,095.026a yathodāhṛtam etat te mayi nāma mahāmune 13,095.026c durdhāryam etan manasā gacchāvatara padminīm 13,095.027 vasiṣṭha uvāca 13,095.027a vasiṣṭho 'smi variṣṭho 'smi vase vāsaṃ gṛheṣv api 13,095.027c variṣṭhatvāc ca vāsāc ca vasiṣṭha iti viddhi mām 13,095.028 yātudhāny uvāca 13,095.028a nāmanairuktam etat te duḥkhavyābhāṣitākṣaram 13,095.028c naitad dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīm 13,095.029 kaśyapa uvāca 13,095.029a kulaṃ kulaṃ ca kupapaḥ kupayaḥ kaśyapo dvijaḥ 13,095.029c kāśyaḥ kāśanikāśatvād etan me nāma dhāraya 13,095.030 yātudhāny uvāca 13,095.030a yathodāhṛtam etat te mayi nāma mahāmune 13,095.030c durdhāryam etan manasā gacchāvatara padminīm 13,095.031 bharadvāja uvāca 13,095.031a bhare sutān bhare śiṣyān bhare devān bhare dvijān 13,095.031c bhare bhāryām anavyājo bharadvājo 'smi śobhane 13,095.032 yātudhāny uvāca 13,095.032a nāmanairuktam etat te duḥkhavyābhāṣitākṣaram 13,095.032c naitad dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīm 13,095.033 gautama uvāca 13,095.033a godamo damago 'dhūmo damo durdarśanaś ca te 13,095.033b*0431_01 gobhis tamo mama dhvastaṃ jātamātrasya dehataḥ 13,095.033c viddhi māṃ gautamaṃ kṛtye yātudhāni nibodha me 13,095.034 yātudhāny uvāca 13,095.034a yathodāhṛtam etat te mayi nāma mahāmune 13,095.034c naitad dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīm 13,095.035 viśvāmitra uvāca 13,095.035a viśvedevāś ca me mitraṃ mitram asmi gavāṃ tathā 13,095.035c viśvāmitram iti khyātaṃ yātudhāni nibodha me 13,095.036 yātudhāny uvāca 13,095.036a nāmanairuktam etat te duḥkhavyābhāṣitākṣaram 13,095.036c naitad dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīm 13,095.037 jamadagnir uvāca 13,095.037a jājamadyajajā nāma mṛjā māha jijāyiṣe 13,095.037c jamadagnir iti khyātam ato māṃ viddhi śobhane 13,095.038 yātudhāny uvāca 13,095.038a yathodāhṛtam etat te mayi nāma mahāmune 13,095.038c naitad dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīm 13,095.039 arundhaty uvāca 13,095.039a dharāṃ dharitrīṃ vasudhāṃ bhartus tiṣṭhāmy anantaram 13,095.039c mano 'nurundhatī bhartur iti māṃ viddhy arundhatīm 13,095.040 yātudhāny uvāca 13,095.040a nāmanairuktam etat te duḥkhavyābhāṣitākṣaram 13,095.040c naitad dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīm 13,095.041 gaṇḍovāca 13,095.041a gaṇḍaṃ gaṇḍaṃ gatavatī gaṇḍagaṇḍeti saṃjñitā 13,095.041c gaṇḍagaṇḍeva gaṇḍeti viddhi mānalasaṃbhave 13,095.041d*0432_01 vaktraikadeśe gaṇḍeti dhātum etaṃ pracakṣate 13,095.041d*0432_02 tenonnatena gaṇḍeti viddhi mānalasaṃbhave 13,095.042 yātudhāny uvāca 13,095.042a nāmanairuktam etat te duḥkhavyābhāṣitākṣaram 13,095.042c naitad dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīm 13,095.043 paśusakha uvāca 13,095.043a sakhā sakhe yaḥ sakhyeyaḥ paśūnāṃ ca sakhā sadā 13,095.043c gauṇaṃ paśusakhety evaṃ viddhi mām agnisaṃbhave 13,095.044 yātudhāny uvāca 13,095.044a nāmanairuktam etat te duḥkhavyābhāṣitākṣaram 13,095.044c naitad dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīm 13,095.045 śunaḥsakha uvāca 13,095.045a ebhir uktaṃ yathā nāma nāhaṃ vaktum ihotsahe 13,095.045c śunaḥsakhasakhāyaṃ māṃ yātudhāny upadhāraya 13,095.046 yātudhāny uvāca 13,095.046a nāma te 'vyaktam uktaṃ vai vākyaṃ saṃdigdhayā girā 13,095.046c tasmāt sakṛd idānīṃ tvaṃ brūhi yan nāma te dvija 13,095.047 śunaḥsakha uvāca 13,095.047a sakṛd uktaṃ mayā nāma na gṛhītaṃ yadā tvayā 13,095.047c tasmāt tridaṇḍābhihatā gaccha bhasmeti māciram 13,095.048 bhīṣma uvāca 13,095.048a sā brahmadaṇḍakalpena tena mūrdhni hatā tadā 13,095.048c kṛtyā papāta medinyāṃ bhasmasāc ca jagāma ha 13,095.049a śunaḥsakhaś ca hatvā tāṃ yātudhānīṃ mahābalām 13,095.049c bhuvi tridaṇḍaṃ viṣṭabhya śādvale samupāviśat 13,095.050a tatas te munayaḥ sarve puṣkarāṇi bisāni ca 13,095.050c yathākāmam upādāya samuttasthur mudānvitāḥ 13,095.051a śrameṇa mahatā yuktās te bisāni kalāpaśaḥ 13,095.051c tīre nikṣipya padminyās tarpaṇaṃ cakrur ambhasā 13,095.052a athotthāya jalāt tasmāt sarve te vai samāgaman 13,095.052c nāpaśyaṃś cāpi te tāni bisāni puruṣarṣabha 13,095.053 ṛṣaya ūcuḥ 13,095.053a kena kṣudhābhibhūtānām asmākaṃ pāpakarmaṇā 13,095.053c nṛśaṃsenāpanītāni bisāny āhārakāṅkṣiṇām 13,095.054a te śaṅkamānās tv anyonyaṃ papracchur dvijasattamāḥ 13,095.054c ta ūcuḥ śapathaṃ sarve kurma ity arikarśana 13,095.055a ta uktvā bāḍham ity eva sarva eva śunaḥsakham 13,095.055c kṣudhārtāḥ supariśrāntāḥ śapathāyopacakramuḥ 13,095.056 atrir uvāca 13,095.056a sa gāṃ spṛśatu pādena sūryaṃ ca pratimehatu 13,095.056c anadhyāyeṣv adhīyīta bisastainyaṃ karoti yaḥ 13,095.057 vasiṣṭha uvāca 13,095.057a anadhyāyaparo loke śunaḥ sa parikarṣatu 13,095.057c parivrāṭ kāmavṛtto 'stu bisastainyaṃ karoti yaḥ 13,095.058a śaraṇāgataṃ hantu mitraṃ svasutāṃ copajīvatu 13,095.058c arthān kāṅkṣatu kīnāśād bisastainyaṃ karoti yaḥ 13,095.059 kaśyapa uvāca 13,095.059a sarvatra sarvaṃ paṇatu nyāsalopaṃ karotu ca 13,095.059c kūṭasākṣitvam abhyetu bisastainyaṃ karoti yaḥ 13,095.060a vṛthāmāṃsaṃ samaśnātu vṛthādānaṃ karotu ca 13,095.060c yātu striyaṃ divā caiva bisastainyaṃ karoti yaḥ 13,095.061 bharadvāja uvāca 13,095.061a nṛśaṃsas tyaktadharmāstu strīṣu jñātiṣu goṣu ca 13,095.061c brāhmaṇaṃ cāpi jayatāṃ bisastainyaṃ karoti yaḥ 13,095.062a upādhyāyam adhaḥ kṛtvā ṛco 'dhyetu yajūṃṣi ca 13,095.062c juhotu ca sa kakṣāgnau bisastainyaṃ karoti yaḥ 13,095.063 jamadagnir uvāca 13,095.063a purīṣam utsṛjatv apsu hantu gāṃ cāpi dohinīm 13,095.063c anṛtau maithunaṃ yātu bisastainyaṃ karoti yaḥ 13,095.064a dveṣyo bhāryopajīvī syād dūrabandhuś ca vairavān 13,095.064c anyonyasyātithiś cāstu bisastainyaṃ karoti yaḥ 13,095.065 gautama uvāca 13,095.065a adhītya vedāṃs tyajatu trīn agnīn apavidhyatu 13,095.065c vikrīṇātu tathā somaṃ bisastainyaṃ karoti yaḥ 13,095.066a udapānaplave grāme brāhmaṇo vṛṣalīpatiḥ 13,095.066c tasya sālokyatāṃ yātu bisastainyaṃ karoti yaḥ 13,095.066d*0433_01 udapāne śleṣmamūtre cotsṛjed vṛṣalīpatiḥ 13,095.066d*0433_02 yātu pāpīyasāṃ lokaṃ bisastainyaṃ karoti yaḥ 13,095.067 viśvāmitra uvāca 13,095.067a jīvato vai gurūn bhṛtyān bharantv asya pare janāḥ 13,095.067c agatir bahuputraḥ syād bisastainyaṃ karoti yaḥ 13,095.068a aśucir brahmakūṭo 'stu ṛddhyā caivāpy ahaṃkṛtaḥ 13,095.068c karṣako matsarī cāstu bisastainyaṃ karoti yaḥ 13,095.069a varṣān karotu bhṛtako rājñaś cāstu purohitaḥ 13,095.069c ayājyasya bhaved ṛtvig bisastainyaṃ karoti yaḥ 13,095.070 arundhaty uvāca 13,095.070a nityaṃ parivadec chvaśrūṃ bhartur bhavatu durmanāḥ 13,095.070b*0434_01 śvaśrvā vivādaṃ vadatu bhartṛhīnā ca jīvatu 13,095.070c ekā svādu samaśnātu bisastainyaṃ karoti yā 13,095.071a jñātīnāṃ gṛhamadhyasthā saktūn attu dinakṣaye 13,095.071c abhāgyāvīrasūr astu bisastainyaṃ karoti yā 13,095.072 gaṇḍovāca 13,095.072a anṛtaṃ bhāṣatu sadā sādhubhiś ca virudhyatu 13,095.072c dadātu kanyāṃ śulkena bisastainyaṃ karoti yā 13,095.073a sādhayitvā svayaṃ prāśed dāsye jīvatu caiva ha 13,095.073c vikarmaṇā pramīyeta bisastainyaṃ karoti yā 13,095.074 paśusakha uvāca 13,095.074a dāsya eva prajāyeta so 'prasūtir akiṃcanaḥ 13,095.074c daivateṣv anamaskāro bisastainyaṃ karoti yaḥ 13,095.075 śunaḥsakha uvāca 13,095.075a adhvaryave duhitaraṃ dadātu; cchandoge vā caritabrahmacarye 13,095.075c ātharvaṇaṃ vedam adhītya vipraḥ; snāyīta yo vai harate bisāni 13,095.076 ṛṣaya ūcuḥ 13,095.076a iṣṭam etad dvijātīnāṃ yo 'yaṃ te śapathaḥ kṛtaḥ 13,095.076c tvayā kṛtaṃ bisastainyaṃ sarveṣāṃ naḥ śunaḥsakha 13,095.077 śunaḥsakha uvāca 13,095.077a nyastam ādyam apaśyadbhir yad uktaṃ kṛtakarmabhiḥ 13,095.077c satyam etan na mithyaitad bisastainyaṃ kṛtaṃ mayā 13,095.078a mayā hy antarhitānīha bisānīmāni paśyata 13,095.078c parīkṣārthaṃ bhagavatāṃ kṛtam etan mayānaghāḥ 13,095.078e rakṣaṇārthaṃ ca sarveṣāṃ bhavatām aham āgataḥ 13,095.079a yātudhānī hy atikruddhā kṛtyaiṣā vo vadhaiṣiṇī 13,095.079c vṛṣādarbhiprayuktaiṣā nihatā me tapodhanāḥ 13,095.080a duṣṭā hiṃsyād iyaṃ pāpā yuṣmān praty agnisaṃbhavā 13,095.080c tasmād asmy āgato viprā vāsavaṃ māṃ nibodhata 13,095.081a alobhād akṣayā lokāḥ prāptā vaḥ sārvakāmikāḥ 13,095.081c uttiṣṭhadhvam itaḥ kṣipraṃ tān avāpnuta vai dvijāḥ 13,095.082 bhīṣma uvāca 13,095.082a tato maharṣayaḥ prītās tathety uktvā puraṃdaram 13,095.082c sahaiva tridaśendreṇa sarve jagmus triviṣṭapam 13,095.083a evam ete mahātmāno bhogair bahuvidhair api 13,095.083c kṣudhā paramayā yuktāś chandyamānā mahātmabhiḥ 13,095.083e naiva lobhaṃ tadā cakrus tataḥ svargam avāpnuvan 13,095.084a tasmāt sarvāsv avasthāsu naro lobhaṃ vivarjayet 13,095.084c eṣa dharmaḥ paro rājann alobha iti viśrutaḥ 13,095.085a idaṃ naraḥ saccaritaṃ samavāyeṣu kīrtayet 13,095.085c sukhabhāgī ca bhavati na ca durgāṇy avāpnute 13,095.086a prīyante pitaraś cāsya ṛṣayo devatās tathā 13,095.086c yaśodharmārthabhāgī ca bhavati pretya mānavaḥ 13,096.001 bhīṣma uvāca 13,096.001a atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,096.001c yad vṛttaṃ tīrthayātrāyāṃ śapathaṃ prati tac chṛṇu 13,096.002a puṣkarārthaṃ kṛtaṃ stainyaṃ purā bharatasattama 13,096.002c rājarṣibhir mahārāja tathaiva ca dvijarṣibhiḥ 13,096.003a ṛṣayaḥ sametāḥ paścime vai prabhāse; samāgatā mantram amantrayanta 13,096.003c carāma sarve pṛthivīṃ puṇyatīrthāṃ; tan naḥ kāryaṃ hanta gacchāma sarve 13,096.004a śukro 'ṅgirāś caiva kaviś ca vidvāṃs; tathāgastyo nāradaparvatau ca 13,096.004c bhṛgur vasiṣṭhaḥ kaśyapo gautamaś ca; viśvāmitro jamadagniś ca rājan 13,096.005a ṛṣis tathā gālavo 'thāṣṭakaś ca; bharadvājo 'rundhatī vālakhilyāḥ 13,096.005c śibir dilīpo nahuṣo 'mbarīṣo; rājā yayātir dhundhumāro 'tha pūruḥ 13,096.006a jagmuḥ puraskṛtya mahānubhāvaṃ; śatakratuṃ vṛtrahaṇaṃ narendra 13,096.006c tīrthāni sarvāṇi parikramanto; māghyāṃ yayuḥ kauśikīṃ puṇyatīrthām 13,096.007a sarveṣu tīrtheṣv atha dhūtapāpā; jagmus tato brahmasaraḥ supuṇyam 13,096.007c devasya tīrthe jalam agnikalpā; vigāhya te bhuktabisaprasūnāḥ 13,096.008a ke cid bisāny akhanaṃs tatra rājann; anye mṛṇālāny akhanaṃs tatra viprāḥ 13,096.008c athāpaśyan puṣkaraṃ te hriyantaṃ; hradād agastyena samuddhṛtaṃ vai 13,096.009a tān āha sarvān ṛṣimukhyān agastyaḥ; kenādattaṃ puṣkaraṃ me sujātam 13,096.009c yuṣmāñ śaṅke dīyatāṃ puṣkaraṃ me; na vai bhavanto hartum arhanti padmam 13,096.010a śṛṇomi kālo hiṃsate dharmavīryaṃ; seyaṃ prāptā vardhate dharmapīḍā 13,096.010c purādharmo vardhate neha yāvat; tāvad gacchāmi paralokaṃ cirāya 13,096.011a purā vedān brāhmaṇā grāmamadhye; ghuṣṭasvarā vṛṣalāñ śrāvayanti 13,096.011c purā rājā vyavahārān adharmyān; paśyaty ahaṃ paralokaṃ vrajāmi 13,096.012a purāvarān pratyavarān garīyaso; yāvan narā nāvamaṃsyanti sarve 13,096.012c tamottaraṃ yāvad idaṃ na vartate; tāvad vrajāmi paralokaṃ cirāya 13,096.013a purā prapaśyāmi pareṇa martyān; balīyasā durbalān bhujyamānān 13,096.013c tasmād yāsyāmi paralokaṃ cirāya; na hy utsahe draṣṭum īdṛṅ nṛloke 13,096.014a tam āhur ārtā ṛṣayo maharṣiṃ; na te vayaṃ puṣkaraṃ corayāmaḥ 13,096.014c mithyābhiṣaṅgo bhavatā na kāryaḥ; śapāma tīkṣṇāñ śapathān maharṣe 13,096.015a te niścitās tatra maharṣayas tu; saṃmanyanto dharmam evaṃ narendra 13,096.015c tato 'śapañ śapathān paryayeṇa; sahaiva te pārthiva putrapautraiḥ 13,096.016 bhṛgur uvāca 13,096.016a pratyākrośed ihākruṣṭas tāḍitaḥ pratitāḍayet 13,096.016c khādec ca pṛṣṭhamāṃsāni yas te harati puṣkaram 13,096.017 vasiṣṭha uvāca 13,096.017a asvādhyāyaparo loke śvānaṃ ca parikarṣatu 13,096.017c pure ca bhikṣur bhavatu yas te harati puṣkaram 13,096.018 kaśyapa uvāca 13,096.018a sarvatra sarvaṃ paṇatu nyāse lobhaṃ karotu ca 13,096.018c kūṭasākṣitvam abhyetu yas te harati puṣkaram 13,096.019 gautama uvāca 13,096.019a jīvatv ahaṃkṛto buddhyā vipaṇatv adhamena saḥ 13,096.019c karṣako matsarī cāstu yas te harati puṣkaram 13,096.020 aṅgirā uvāca 13,096.020a aśucir brahmakūṭo 'stu śvānaṃ ca parikarṣatu 13,096.020c brahmahānikṛtiś cāstu yas te harati puṣkaram 13,096.021 dhundhumāra uvāca 13,096.021a akṛtajño 'stu mitrāṇāṃ śūdrāyāṃ tu prajāyatu 13,096.021c ekaḥ saṃpannam aśnātu yas te harati puṣkaram 13,096.022 pūrur uvāca 13,096.022a cikitsāyāṃ pracaratu bhāryayā caiva puṣyatu 13,096.022c śvaśurāt tasya vṛttiḥ syād yas te harati puṣkaram 13,096.023 dilīpa uvāca 13,096.023a udapānaplave grāme brāhmaṇo vṛṣalīpatiḥ 13,096.023c tasya lokān sa vrajatu yas te harati puṣkaram 13,096.024 śukra uvāca 13,096.024a pṛṣṭhamāṃsaṃ samaśnātu divā gacchatu maithunam 13,096.024c preṣyo bhavatu rājñaś ca yas te harati puṣkaram 13,096.025 jamadagnir uvāca 13,096.025a anadhyāyeṣv adhīyīta mitraṃ śrāddhe ca bhojayet 13,096.025c śrāddhe śūdrasya cāśnīyād yas te harati puṣkaram 13,096.026 śibir uvāca 13,096.026a anāhitāgnir mriyatāṃ yajñe vighnaṃ karotu ca 13,096.026c tapasvibhir virudhyeta yas te harati puṣkaram 13,096.027 yayātir uvāca 13,096.027a anṛtau jaṭī vratinyāṃ vai bhāryāyāṃ saṃprajāyatu 13,096.027c nirākarotu vedāṃś ca yas te harati puṣkaram 13,096.028 nahuṣa uvāca 13,096.028a atithiṃ gṛhastho nudatu kāmavṛtto 'stu dīkṣitaḥ 13,096.028c vidyāṃ prayacchatu bhṛto yas te harati puṣkaram 13,096.029 ambarīṣa uvāca 13,096.029a nṛśaṃsas tyaktadharmo 'stu strīṣu jñātiṣu goṣu ca 13,096.029c brāhmaṇaṃ cāpi jahatu yas te harati puṣkaram 13,096.030 nārada uvāca 13,096.030a gūḍho 'jñānī bahiḥ śāstraṃ paṭhatāṃ visvaraṃ padam 13,096.030c garīyaso 'vajānātu yas te harati puṣkaram 13,096.031 nābhāga uvāca 13,096.031a anṛtaṃ bhāṣatu sadā sadbhiś caiva virudhyatu 13,096.031c śulkena kanyāṃ dadatu yas te harati puṣkaram 13,096.032 kavir uvāca 13,096.032a padā sa gāṃ tāḍayatu sūryaṃ ca prati mehatu 13,096.032c śaraṇāgataṃ ca tyajatu yas te harati puṣkaram 13,096.033 viśvāmitra uvāca 13,096.033a karotu bhṛtako 'varṣāṃ rājñaś cāstu purohitaḥ 13,096.033c ṛtvig astu hy ayājyasya yas te harati puṣkaram 13,096.034 parvata uvāca 13,096.034a grāme cādhikṛtaḥ so 'stu kharayānena gacchatu 13,096.034c śunaḥ karṣatu vṛttyarthe yas te harati puṣkaram 13,096.035 bharadvāja uvāca 13,096.035a sarvapāpasamādānaṃ nṛśaṃse cānṛte ca yat 13,096.035c tat tasyāstu sadā pāpaṃ yas te harati puṣkaram 13,096.036 aṣṭaka uvāca 13,096.036a sa rājāstv akṛtaprajñaḥ kāmavṛttiś ca pāpakṛt 13,096.036c adharmeṇānuśāstūrvīṃ yas te harati puṣkaram 13,096.036d*0435_00 śukaḥ 13,096.036d*0435_01 śūdrayonau dvijātis tu reto muñcatu kāmataḥ 13,096.036d*0435_02 saṃnyāsī maithunaṃ gacched yas te harati puṣkaram 13,096.036d*0435_02 yamaḥ 13,096.036d*0435_03 aupāsanavihīnas tu devabrāhmaṇanindakaḥ 13,096.036d*0435_04 devasatrādhikāryas tu yas te harati puṣkaram 13,096.037 gālava uvāca 13,096.037a pāpiṣṭhebhyas tv anarghārhaḥ sa naro 'stu svapāpakṛt 13,096.037c dattvā dānaṃ kīrtayatu yas te harati puṣkaram 13,096.038 arundhaty uvāca 13,096.038a śvaśrvāpavādaṃ vadatu bhartur bhavatu durmanāḥ 13,096.038c ekā svādu samaśnātu yā te harati puṣkaram 13,096.038d*0436_00 śunakaḥ 13,096.038d*0436_01 vāsudevaṃ parityajya so 'nyaṃ devam upāsatu 13,096.038d*0437_00 bharadvājaḥ 13,096.038d*0437_01 sadā vasatu saṃnyāsī grāme vā nagare 'pi vā 13,096.038d*0437_02 bandhubhiḥ saha vāso 'stu yas te harati puṣkaram 13,096.039 vālakhilyā ūcuḥ 13,096.039a ekapādena vṛttyarthaṃ grāmadvāre sa tiṣṭhatu 13,096.039c dharmajñas tyaktadharmo 'stu yas te harati puṣkaram 13,096.040 paśusakha uvāca 13,096.040a agnihotram anādṛtya sukhaṃ svapatu sa dvijaḥ 13,096.040c parivrāṭ kāmavṛtto 'stu yas te harati puṣkaram 13,096.041 surabhy uvāca 13,096.041a bālvajena nidānena kāṃsyaṃ bhavatu dohanam 13,096.041c duhyeta paravatsena yā te harati puṣkaram 13,096.042 bhīṣma uvāca 13,096.042a tatas tu taiḥ śapathaiḥ śapyamānair; nānāvidhair bahubhiḥ kauravendra 13,096.042c sahasrākṣo devarāṭ saṃprahṛṣṭaḥ; samīkṣya taṃ kopanaṃ vipramukhyam 13,096.043a athābravīn maghavā pratyayaṃ svaṃ; samābhāṣya tam ṛṣiṃ jātaroṣam 13,096.043c brahmarṣidevarṣinṛparṣimadhye; yat tan nibodheha mamādya rājan 13,096.044 śakra uvāca 13,096.044a adhvaryave duhitaraṃ dadātu; cchandoge vā caritabrahmacarye 13,096.044c ātharvaṇaṃ vedam adhītya vipraḥ; snāyīta yaḥ puṣkaram ādadāti 13,096.045a sarvān vedān adhīyīta puṇyaśīlo 'stu dhārmikaḥ 13,096.045c brahmaṇaḥ sadanaṃ yātu yas te harati puṣkaram 13,096.045d*0438_01 vāsudevaṃ jagadyoniṃ sarvādhāram anāmakam 13,096.045d*0438_02 parāṇāṃ paramaṃ yātu yas te harati puṣkaram 13,096.046 agastya uvāca 13,096.046a āśīrvādas tvayā proktaḥ śapatho balasūdana 13,096.046c dīyatāṃ puṣkaraṃ mahyam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 13,096.047 indra uvāca 13,096.047a na mayā bhagavaṃl lobhād dhṛtaṃ puṣkaram adya vai 13,096.047c dharmaṃ tu śrotukāmena hṛtaṃ na kroddhum arhasi 13,096.048a dharmaḥ śrutisamutkarṣo dharmasetur anāmayaḥ 13,096.048c ārṣo vai śāśvato nityam avyayo 'yaṃ mayā śrutaḥ 13,096.049a tad idaṃ gṛhyatāṃ vidvan puṣkaraṃ munisattama 13,096.049c atikramaṃ me bhagavan kṣantum arhasy anindita 13,096.049d*0439_01 tvayā lokahitārthāya pīto vai lavaṇāmbudhiḥ 13,096.049d*0439_02 vindhyo nivārito yena vātāpiś ca niṣūditaḥ 13,096.049d*0439_03 nahuṣaḥ sarpatāṃ nīto bhavatā yad dvijottama 13,096.049d*0439_04 jijñāsamānena mayā kṛtaṃ tat kṣantum arhasi 13,096.050a ity uktaḥ sa mahendreṇa tapasvī kopano bhṛśam 13,096.050c jagrāha puṣkaraṃ dhīmān prasannaś cābhavan muniḥ 13,096.051a prayayus te tato bhūyas tīrthāni vanagocarāḥ 13,096.051c puṇyatīrtheṣu ca tathā gātrāṇy āplāvayanti te 13,096.051d*0440_01 puṇyatīrtheṣu gātrāṇi plāvayām āsur añjasā 13,096.052a ākhyānaṃ ya idaṃ yuktaḥ paṭhet parvaṇi parvaṇi 13,096.052c na mūrkhaṃ janayet putraṃ na bhavec ca nirākṛtiḥ 13,096.053a na tam āpat spṛśet kā cin na jvaro na rujaś ca ha 13,096.053c virajāḥ śreyasā yuktaḥ pretya svargam avāpnuyāt 13,096.054a yaś ca śāstram anudhyāyed ṛṣibhiḥ paripālitam 13,096.054c sa gacched brahmaṇo lokam avyayaṃ ca narottama 13,097.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,097.001a yad idaṃ śrāddhadharmeṣu dīyate bharatarṣabha 13,097.001c chatraṃ copānahau caiva kenaitat saṃpravartitam 13,097.001e kathaṃ caitat samutpannaṃ kimarthaṃ ca pradīyate 13,097.002a na kevalaṃ śrāddhadharme puṇyakeṣv api dīyate 13,097.002b*0441_01 bahuṣv api nimitteṣu puṇyam āśritya dīyate 13,097.002c etad vistarato rājañ śrotum icchāmi tattvataḥ 13,097.003 bhīṣma uvāca 13,097.003a śṛṇu rājann avahitaś chatropānahavistaram 13,097.003c yathaitat prathitaṃ loke yena caitat pravartitam 13,097.004a yathā cākṣayyatāṃ prāptaṃ puṇyatāṃ ca yathā gatam 13,097.004c sarvam etad aśeṣeṇa pravakṣyāmi janādhipa 13,097.005a itihāsaṃ purāvṛttam imaṃ śṛṇu narādhipa 13,097.005c jamadagneś ca saṃvādaṃ sūryasya ca mahātmanaḥ 13,097.006a purā sa bhagavān sākṣād dhanuṣākrīḍata prabho 13,097.006c saṃdhāya saṃdhāya śarāṃś cikṣepa kila bhārgavaḥ 13,097.007a tān kṣiptān reṇukā sarvāṃs tasyeṣūn dīptatejasaḥ 13,097.007c ānāyya sā tadā tasmai prādād asakṛd acyuta 13,097.008a atha tena sa śabdena jyātalasya śarasya ca 13,097.008c prahṛṣṭaḥ saṃpracikṣepa sā ca pratyājahāra tān 13,097.009a tato madhyāhnam ārūḍhe jyeṣṭhāmūle divākare 13,097.009c sa sāyakān dvijo viddhvā reṇukām idam abravīt 13,097.010a gacchānaya viśālākṣi śarān etān dhanuścyutān 13,097.010c yāvad etān punaḥ subhru kṣipāmīti janādhipa 13,097.011a sā gacchaty antarā chāyāṃ vṛkṣam āśritya bhāminī 13,097.011c tasthau tasyā hi saṃtaptaṃ śiraḥ pādau tathaiva ca 13,097.012a sthitā sā tu muhūrtaṃ vai bhartuḥ śāpabhayāc chubhā 13,097.012c yayāv ānayituṃ bhūyaḥ sāyakān asitekṣaṇā 13,097.012e pratyājagāma ca śarāṃs tān ādāya yaśasvinī 13,097.013a sā prasvinnā sucārvaṅgī padbhyāṃ duḥkhaṃ niyacchatī 13,097.013c upājagāma bhartāraṃ bhayād bhartuḥ pravepatī 13,097.014a sa tām ṛṣis tataḥ kruddho vākyam āha śubhānanām 13,097.014c reṇuke kiṃ cireṇa tvam āgateti punaḥ punaḥ 13,097.015 reṇukovāca 13,097.015a śiras tāvat pradīptaṃ me pādau caiva tapodhana 13,097.015c sūryatejoniruddhāhaṃ vṛkṣacchāyām upāśritā 13,097.016a etasmāt kāraṇād brahmaṃś ciram etat kṛtaṃ mayā 13,097.016c etaj jñātvā mama vibho mā krudhas tvaṃ tapodhana 13,097.017 jamadagnir uvāca 13,097.017a adyainaṃ dīptakiraṇaṃ reṇuke tava duḥkhadam 13,097.017c śarair nipātayiṣyāmi sūryam astrāgnitejasā 13,097.018 bhīṣma uvāca 13,097.018a sa visphārya dhanur divyaṃ gṛhītvā ca bahūñ śarān 13,097.018c atiṣṭhat sūryam abhito yato yāti tatomukhaḥ 13,097.019a atha taṃ prahariṣyantaṃ sūryo 'bhyetya vaco 'bravīt 13,097.019c dvijarūpeṇa kaunteya kiṃ te sūryo 'parādhyate 13,097.020a ādatte raśmibhiḥ sūryo divi vidvaṃs tatas tataḥ 13,097.020c rasaṃ sa taṃ vai varṣāsu pravarṣati divākaraḥ 13,097.021a tato 'nnaṃ jāyate vipra manuṣyāṇāṃ sukhāvaham 13,097.021c annaṃ prāṇā iti yathā vedeṣu paripaṭhyate 13,097.022a athābhreṣu nigūḍhaś ca raśmibhiḥ parivāritaḥ 13,097.022c sapta dvīpān imān brahman varṣeṇābhipravarṣati 13,097.023a tatas tadauṣadhīnāṃ ca vīrudhāṃ patrapuṣpajam 13,097.023c sarvaṃ varṣābhinirvṛttam annaṃ saṃbhavati prabho 13,097.024a jātakarmāṇi sarvāṇi vratopanayanāni ca 13,097.024c godānāni vivāhāś ca tathā yajñasamṛddhayaḥ 13,097.025a satrāṇi dānāni tathā saṃyogā vittasaṃcayāḥ 13,097.025c annataḥ saṃpravartante yathā tvaṃ vettha bhārgava 13,097.026a ramaṇīyāni yāvanti yāvad ārambhakāṇi ca 13,097.026c sarvam annāt prabhavati viditaṃ kīrtayāmi te 13,097.027a sarvaṃ hi vettha vipra tvaṃ yad etat kīrtitaṃ mayā 13,097.027c prasādaye tvā viprarṣe kiṃ te sūryo nipātyate 13,098.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,098.001a evaṃ tadā prayācantaṃ bhāskaraṃ munisattamaḥ 13,098.001c jamadagnir mahātejāḥ kiṃ kāryaṃ pratyapadyata 13,098.002 bhīṣma uvāca 13,098.002a tathā prayācamānasya munir agnisamaprabhaḥ 13,098.002c jamadagniḥ śamaṃ naiva jagāma kurunandana 13,098.003a tataḥ sūryo madhurayā vācā tam idam abravīt 13,098.003c kṛtāñjalir viprarūpī praṇamyedaṃ viśāṃ pate 13,098.004a calaṃ nimittaṃ viprarṣe sadā sūryasya gacchataḥ 13,098.004c kathaṃ calaṃ vetsyasi tvaṃ sadā yāntaṃ divākaram 13,098.005 jamadagnir uvāca 13,098.005a sthiraṃ vāpi calaṃ vāpi jāne tvāṃ jñānacakṣuṣā 13,098.005c avaśyaṃ vinayādhānaṃ kāryam adya mayā tava 13,098.006a aparāhṇe nimeṣārdhaṃ tiṣṭhasi tvaṃ divākara 13,098.006c tatra vetsyāmi sūrya tvāṃ na me 'trāsti vicāraṇā 13,098.007 sūrya uvāca 13,098.007a asaṃśayaṃ māṃ viprarṣe vetsyase dhanvināṃ vara 13,098.007c apakāriṇaṃ tu māṃ viddhi bhagavañ śaraṇāgatam 13,098.008 bhīṣma uvāca 13,098.008a tataḥ prahasya bhagavāñ jamadagnir uvāca tam 13,098.008c na bhīḥ sūrya tvayā kāryā praṇipātagato hy asi 13,098.009a brāhmaṇeṣv ārjavaṃ yac ca sthairyaṃ ca dharaṇītale 13,098.009c saumyatāṃ caiva somasya gāmbhīryaṃ varuṇasya ca 13,098.010a dīptim agneḥ prabhāṃ meroḥ pratāpaṃ tapanasya ca 13,098.010c etāny atikramed yo vai sa hanyāc charaṇāgatam 13,098.011a bhavet sa gurutalpī ca brahmahā ca tathā bhavet 13,098.011c surāpānaṃ ca kuryāt sa yo hanyāc charaṇāgatam 13,098.012a etasya tv apanītasya samādhiṃ tāta cintaya 13,098.012c yathā sukhagamaḥ panthā bhavet tvadraśmitāpitaḥ 13,098.013 bhīṣma uvāca 13,098.013a etāvad uktvā sa tadā tūṣṇīm āsīd bhṛgūdvahaḥ 13,098.013c atha sūryo dadau tasmai chatropānaham āśu vai 13,098.014 sūrya uvāca 13,098.014a maharṣe śirasas trāṇaṃ chatraṃ madraśmivāraṇam 13,098.014c pratigṛhṇīṣva padbhyāṃ ca trāṇārthaṃ carmapāduke 13,098.015a adyaprabhṛti caivaital loke saṃpracariṣyati 13,098.015c puṇyadāneṣu sarveṣu param akṣayyam eva ca 13,098.016 bhīṣma uvāca 13,098.016a upānacchatram etad vai sūryeṇeha pravartitam 13,098.016c puṇyam etad abhikhyātaṃ triṣu lokeṣu bhārata 13,098.017a tasmāt prayaccha viprebhyaś chatropānaham uttamam 13,098.017c dharmas te sumahān bhāvī na me 'trāsti vicāraṇā 13,098.018a chatraṃ hi bharataśreṣṭha yaḥ pradadyād dvijātaye 13,098.018c śubhraṃ śataśalākaṃ vai sa pretya sukham edhate 13,098.019a sa śakraloke vasati pūjyamāno dvijātibhiḥ 13,098.019c apsarobhiś ca satataṃ devaiś ca bharatarṣabha 13,098.020a dahyamānāya viprāya yaḥ prayacchaty upānahau 13,098.020b*0442_01 upānahau ca yo dadyāc ślakṣṇau snehasamanvitau 13,098.020c snātakāya mahābāho saṃśitāya dvijātaye 13,098.021a so 'pi lokān avāpnoti daivatair abhipūjitān 13,098.021c goloke sa mudā yukto vasati pretya bhārata 13,098.022a etat te bharataśreṣṭha mayā kārtsnyena kīrtitam 13,098.022c chatropānahadānasya phalaṃ bharatasattama 13,098.022d@010_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,098.022d@010_0001 śūdrāṇām iha śuśrūṣā nityam evānuvarṇitā 13,098.022d@010_0002 kaiḥ kāraṇaiḥ katividhā śuśrūṣā samudāhṛtā 13,098.022d@010_0003 ke ca śuśrūṣayā lokā vihitā bharatarṣabha 13,098.022d@010_0004 śūdrāṇāṃ bharataśreṣṭha brūhi me dharmalakṣaṇam 13,098.022d@010_0004 bhīṣmaḥ 13,098.022d@010_0005 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,098.022d@010_0006 śūdrāṇām anukampārthaṃ yad uktaṃ brahmavādinā 13,098.022d@010_0007 vṛddhaḥ parāśaraḥ prāha dharmaṃ śubhram anāmayam 13,098.022d@010_0008 anugrahārthaṃ varṇānāṃ śaucācārasamanvitam 13,098.022d@010_0009 dharmopadeśam akhilaṃ yathāvad anupūrvaśaḥ 13,098.022d@010_0010 śiṣyān adhyāpayām āsa śāstram arthavad arthavit 13,098.022d@010_0011 kṣāntendriyeṇa mānena śucinācāpalena vai 13,098.022d@010_0012 adurbalena dhīreṇa nottarottaravādinā 13,098.022d@010_0013 alubdhenānṛśaṃsena ṛjunā brahmavādinā 13,098.022d@010_0014 cāritratatpareṇaiva sarvabhūtahitātmanā 13,098.022d@010_0015 arayaḥ ṣaḍ vijetavyā nityaṃ svaṃ deham āśritāḥ 13,098.022d@010_0016 kāmakrodhau ca lobhaś ca mānamohau madas tathā 13,098.022d@010_0017 vidhinā dhṛtim āsthāya śuśrūṣur anahaṃkṛtaḥ 13,098.022d@010_0018 varṇatrayasyānumato yathāśakti yathābalam 13,098.022d@010_0019 karmaṇā manasā vācā cakṣuṣā ca caturvidham 13,098.022d@010_0020 āsthāya niyamaṃ dhīmāñ śānto dānto jitendriyaḥ 13,098.022d@010_0021 rakṣoyakṣajanadveṣī śeṣānnakṛtabhojanaḥ 13,098.022d@010_0022 varṇatrayān madhu yathā bhramaro dharmam ācaret 13,098.022d@010_0023 yadi śūdras tapaḥ kuryād vedadṛṣṭena karmaṇā 13,098.022d@010_0024 iha cāsya parikleśaḥ pretya cāsyāśubhā gatiḥ 13,098.022d@010_0025 adharmyam ayaśasyaṃ ca tapaḥ śūdre pratiṣṭhitam 13,098.022d@010_0026 amārgeṇa tapas taptvā mleccheṣu phalam aśnute 13,098.022d@010_0027 anyathā vartamāno hi na śūdro dharmam arhati 13,098.022d@010_0028 amārgeṇa prayātānāṃ pratyakṣād upalabhyate 13,098.022d@010_0029 cāturvarṇyavyapetānāṃ jātimūrtiparigrahaḥ 13,098.022d@010_0030 tathā te hi śakāś cīnāḥ kāmbhojāḥ pāradās tathā 13,098.022d@010_0031 śabarāḥ paplavāś caiva tuṣārayavanās tathā 13,098.022d@010_0032 dārvāś ca daradāś caiva ujjihānās tathetarāḥ 13,098.022d@010_0033 veṇāś ca kaṅkaṇāś caiva siṃhalā madrakās tathā 13,098.022d@010_0034 kiṣkindhakāḥ pulindāś ca kahvāś cāndhrāḥ sanīragāḥ 13,098.022d@010_0035 gandhikā dramiḍāś caiva barbarāś cūcukās tathā 13,098.022d@010_0036 kirātāḥ pārvateyāś ca kolāś colāḥ sakhāṣakāḥ 13,098.022d@010_0037 ārukāś caiva dohāś ca yāś cānyā mlecchajātayaḥ 13,098.022d@010_0038 vikṛtā vikṛtācārā dṛśyante krūrabuddhayaḥ 13,098.022d@010_0039 amārgeṇāśritā dharmaṃ tato jātyantaraṃ gatāḥ 13,098.022d@010_0040 amārgopārjitasyaitat tapaso viditaṃ phalam 13,098.022d@010_0041 na naśyati kṛtaṃ karma śubhaṃ vā yadi vāśubham 13,098.022d@010_0042 atrāpy ete vasu prāpya vikarmatapasārjitam 13,098.022d@010_0043 pāṣaṇḍān arcayiṣyanti dharmakāmā vṛthāśramāḥ 13,098.022d@010_0044 evaṃ caturṇāṃ varṇānām āśramāṇāṃ ca pārthiva 13,098.022d@010_0045 viparītaṃ vartamānā mlecchā jāyanty abuddhayaḥ 13,098.022d@010_0046 adhyāyadhanino viprāḥ kṣatriyāṇāṃ balaṃ dhanam 13,098.022d@010_0047 vaṇik kṛṣiś ca vaiśyānāṃ śūdrāṇāṃ paricārikā 13,098.022d@010_0048 vyucchedāt tasya dharmasya nirayāyopapadyate 13,098.022d@010_0049 tato mlecchā bhavanty ete nirghṛṇā dharmavarjitāḥ 13,098.022d@010_0050 punaś ca nirayas teṣāṃ tiryagyoniś ca śāśvatī 13,098.022d@010_0051 ye tu satpatham āsthāya varṇāśramakṛtaṃ purā 13,098.022d@010_0052 sarvān vimārgān utsṛjya svadharmapatham āśritāḥ 13,098.022d@010_0053 sarvabhūtadayāvanto daivatadvijapūjakāḥ 13,098.022d@010_0054 śāstradṛṣṭena vidhinā śraddhayā jitamanyavaḥ 13,098.022d@010_0055 teṣāṃ vidhiṃ pravakṣyāmi yathāvad anupūrvaśaḥ 13,098.022d@010_0056 upādānavidhiṃ kṛtsnaṃ śuśrūṣādhigamaṃ tathā 13,098.022d@010_0057 śiṣṭopanayanaṃ caiva mantrāṇi vividhāni ca 13,098.022d@010_0058 tathā śiṣyaparīkṣāṃ ca śāstraprāmāṇyadarśanāt 13,098.022d@010_0059 pravakṣyāmi yathātattvaṃ yathāvad anupūrvaśaḥ 13,098.022d@010_0060 śaucakṛtyasya śaucārthān sarvān eva viśeṣataḥ 13,098.022d@010_0061 mahāśaucaprabhṛtayo dṛṣṭās tattvārthadarśibhiḥ 13,098.022d@010_0062 tatrāpi śūdro bhikṣūṇām idaṃ śeṣaṃ ca kalpayet 13,098.022d@010_0063 bhikṣubhiḥ sukṛtaprajñaiḥ kevalaṃ dharmam āśritaiḥ 13,098.022d@010_0064 samyagdarśanasaṃpannair gatādhvani hitārthibhiḥ 13,098.022d@010_0065 avakāśam imaṃ medhyaṃ nirmitaṃ kāmavīrudham 13,098.022d@010_0066 nirjanaṃ saṃvṛtaṃ buddhvā niyatātmā jitendriyaḥ 13,098.022d@010_0067 sajalaṃ bhājanaṃ sthāpya mṛttikāṃ ca parīkṣitām 13,098.022d@010_0068 parīkṣya bhūmiṃ mūtrārthī tata āsīta vāgyataḥ 13,098.022d@010_0069 udaṅmukho divā kuryād rātrau ced dakṣiṇāmukhaḥ 13,098.022d@010_0070 antarhitāyāṃ bhūmau tu antarhitaśirās tathā 13,098.022d@010_0071 asamāpte tathā śauce na vācaṃ kiṃ cid īrayet 13,098.022d@010_0072 kṛtakṛtyas tathācamya gacchan nodīrayed vacaḥ 13,098.022d@010_0073 śaucārtham upaviṣṭas tu mṛdbhājanapuraskṛtaḥ 13,098.022d@010_0074 sthāpyaṃ kamaṇḍaluṃ gṛhya pārśvorubhyām athāntare 13,098.022d@010_0075 śaucaṃ kuryāc chanair vīro buddhipūrvam asaṃkaram 13,098.022d@010_0076 pāṇinā śuddham udakaṃ saṃgṛhya vidhipūrvakam 13,098.022d@010_0077 vipruṣaś ca yathā na syur yathā corū na saṃspṛśet 13,098.022d@010_0078 apāne mṛttikās tisraḥ pradeyās tv anupūrvaśaḥ 13,098.022d@010_0079 hastābhyāṃ ca tathā vipro hastaṃ hastena saṃspṛśet 13,098.022d@010_0080 apāne nava deyāḥ syur iti vṛddhānuśāsanam 13,098.022d@010_0081 mṛttikā dīyamānā hi śodhayed deśam añjasā 13,098.022d@010_0082 tasmāt pāṇitale deyā mṛttikās tu punaḥ punaḥ 13,098.022d@010_0083 buddhipūrvaṃ prayatnena yathā naiva spṛśet sphijau 13,098.022d@010_0084 yathā ghāto hi na bhaved kledajaḥ paridhānake 13,098.022d@010_0085 tathā gudaṃ pramārjeta śaucārthaṃ tu punaḥ punaḥ 13,098.022d@010_0086 pratipādaṃ tatas tyaktvā śaucam utthāya kārayet 13,098.022d@010_0087 savye dvādaśa deyāḥ syus tisras tisraḥ punaḥ punaḥ 13,098.022d@010_0088 deyāḥ kūrparake haste pṛṣṭhabandhe punaḥ punaḥ 13,098.022d@010_0089 tathaivādarśake dadyāc catasras tūbhayor api 13,098.022d@010_0090 ubhayor hastayor ekaṃ sapta sapta pradāpayet 13,098.022d@010_0091 tato 'nyāṃ mṛttikāṃ gṛhya kāryaṃ śaucaṃ punas tayoḥ 13,098.022d@010_0092 hastayor evam etad dhi mahāśaucaṃ vidhīyate 13,098.022d@010_0093 tato 'nyathā na kurvīta vidhir eṣa sanātanaḥ 13,098.022d@010_0094 upasthe mūtraśaucasya ata ūrdhvaṃ vidhīyate 13,098.022d@010_0095 ato 'nyathā tu yaḥ kuryāt prāyaścittīyate tu saḥ 13,098.022d@010_0096 malopahatacelasya dviguṇaṃ tu vidhīyate 13,098.022d@010_0097 sahapādam athorubhyāṃ hastaśaucam asaṃśayam 13,098.022d@010_0098 avadhīrayamāṇasya saṃdeha upajāyate 13,098.022d@010_0099 yathā yathā viśudhyeta tat tathā tad upakrame 13,098.022d@010_0100 sakardamaṃ tu varṣāsu gṛham āviśya saṃkaṭam 13,098.022d@010_0101 hastayor mṛttikās tisraḥ pādayoḥ ṣaṭ pradāpayet 13,098.022d@010_0102 kāmaṃ dattvā gude dadyāt tisraḥ padbhyāṃ tathaiva ca 13,098.022d@010_0103 hastaśaucaṃ prakartavyaṃ mūtraśaucavidhes tathā 13,098.022d@010_0104 mūtraśauce tathā hastau pādābhyāṃ cānupūrvaśaḥ 13,098.022d@010_0105 naiṣṭhike sthānaśauce tu mahāśaucaṃ vidhīyate 13,098.022d@010_0106 kṣārauṣarābhyāṃ vastrasya kuryāc chaucaṃ mṛdā saha 13,098.022d@010_0107 lepagandhāpanayanam amedhyasya vidhīyate 13,098.022d@010_0108 snānaśāṭyāṃ mṛdas tisro hastābhyāṃ cānupūrvaśaḥ 13,098.022d@010_0109 śaucaṃ prayatnataḥ kṛtvā kampayānaḥ samuddharet 13,098.022d@010_0110 deyāś catasras tisro vā dvir vāpy ekā tathāpadi 13,098.022d@010_0111 kālam āsādya deśaṃ ca śaucasya gurulāghavam 13,098.022d@010_0112 vidhinānena śaucaṃ tu nityaṃ kuryād atandritaḥ 13,098.022d@010_0113 aviprekṣann asaṃbhrāntaḥ pādau prakṣālya tatparaḥ 13,098.022d@010_0114 aprakṣālitapādas tu pāṇim ā maṇibandhanāt 13,098.022d@010_0115 adhastād upariṣṭāc ca tataḥ pāṇim upaspṛśet 13,098.022d@010_0116 manogatās tu niḥśabdā niḥśabdaṃ trir apaḥ pibet 13,098.022d@010_0117 dvir mukhaṃ parimṛjyāc ca khāni copaspṛśed budhaḥ 13,098.022d@010_0118 ṛgvedaṃ tena prīṇāti prathamaṃ yaḥ pibed apaḥ 13,098.022d@010_0119 dvitīyaṃ tu yajurvedaṃ tṛtīyaṃ sāma eva ca 13,098.022d@010_0120 mṛjyate prathamaṃ tena atharvā prītim āpnuyāt 13,098.022d@010_0121 dvitīyenetihāsaṃ ca purāṇasmṛtidevatāḥ 13,098.022d@010_0122 yac cakṣuṣi samādhatte tenādityaṃ tu prīṇayet 13,098.022d@010_0123 prīṇāti vāyuṃ ghrāṇaṃ ca diśaś cāpy atha śrotrayoḥ 13,098.022d@010_0124 brahmāṇaṃ tena prīṇāti yan mūrdhani samāpayet 13,098.022d@010_0125 samutkṣipati cāpordhvam ākāśaṃ tena prīṇayet 13,098.022d@010_0126 prīṇāti viṣṇuṃ padbhyāṃ tu salilaṃ vai samādadhat 13,098.022d@010_0127 prāṅmukhodaṅmukho vāpi antarjānur upaspṛśet 13,098.022d@010_0128 sarvatra vidhir ity eṣa bhojanādiṣu nityaśaḥ 13,098.022d@010_0129 anneṣu dantalagneṣu ucchiṣṭaḥ punar ācamet 13,098.022d@010_0130 vidhir eṣa samuddiṣṭaḥ śauce cābhyukṣaṇaṃ smṛtam 13,098.022d@010_0131 śūdrasyaiṣa vidhir dṛṣṭo gṛhān niṣkramataḥ sataḥ 13,098.022d@010_0132 nityaṃ tv aluptaśaucena vartitavyaṃ kṛtātmanā 13,098.022d@010_0133 yaśaskāmena bhikṣubhyaḥ śūdreṇātmahitārthinā 13,098.022d@010_0133 parāśaraḥ 13,098.022d@010_0134 kṣatrā ārambhayajñās tu vīryayajñā viśaḥ smṛtāḥ 13,098.022d@010_0135 śūdrāḥ paricarāyajñā japayajñās tu brāhmaṇāḥ 13,098.022d@010_0136 śuśrūṣājīvinaḥ śūdrā vaiśyā vipaṇijīvinaḥ 13,098.022d@010_0137 aniṣṭanigrahāḥ kṣatrā viprāḥ svādhyāyajīvinaḥ 13,098.022d@010_0138 tapasā śobhate vipro rājanyaḥ pālanādibhiḥ 13,098.022d@010_0139 ātithyena tathā vaiśyaḥ śūdro dāsyena śobhate 13,098.022d@010_0140 yatātmanā tu śūdreṇa śuśrūṣā nityam eva ca 13,098.022d@010_0141 kartavyā triṣu varṇeṣu prāyeṇāśramavāsiṣu 13,098.022d@010_0142 aśaktena trivargasya sevyā hy āśramavāsinaḥ 13,098.022d@010_0143 yathāśakyaṃ yathāprajñaṃ yathādharmaṃ yathāśrutam 13,098.022d@010_0144 viśeṣeṇaiva kartavyā śuśrūṣā bhikṣukāśrame 13,098.022d@010_0145 āśramāṇāṃ tu sarveṣāṃ caturṇāṃ bhikṣukāśramam 13,098.022d@010_0146 pradhānam iti varṇyante śiṣṭāḥ śāstraviniścaye 13,098.022d@010_0147 yac copadiśyate śiṣṭaiḥ śrutismṛtividhānataḥ 13,098.022d@010_0148 tathā stheyam aśaktena sa dharma iti niścitaḥ 13,098.022d@010_0149 ato 'nyathā tu kurvāṇaḥ śreyo nāpnoti mānavaḥ 13,098.022d@010_0150 tasmād bhikṣuṣu śūdreṇa kāryam ātmahitaṃ sadā 13,098.022d@010_0151 iha yat kurute śreyas tat pretya samupāśnute 13,098.022d@010_0152 tac cānasūyatā kāryaṃ kartavyaṃ yad dhi manyate 13,098.022d@010_0153 asūyatā kṛtasyeha phalaṃ duḥkhād avāpyate 13,098.022d@010_0154 priyavādī jitakrodho vītatandrir amatsaraḥ 13,098.022d@010_0155 kṣamāvāñ śīlasaṃpannaḥ satyadharmaparāyaṇaḥ 13,098.022d@010_0156 āpadbhāvena kuryād dhi śuśrūṣāṃ bhikṣukāśrame 13,098.022d@010_0157 ayaṃ me paramo dharmas tv anenemaṃ suduṣkaram 13,098.022d@010_0158 saṃsārasāgaraṃ ghoraṃ tariṣyāmi na saṃśayaḥ 13,098.022d@010_0159 vibhayo deham utsṛjya yāsyāmi paramāṃ gatim 13,098.022d@010_0160 nātaḥ paraṃ mamāpy anya eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 13,098.022d@010_0161 evaṃ saṃcintya manasā śūdro buddhisamādhinā 13,098.022d@010_0162 kuryād avimanā nityaṃ śuśrūṣādharmam uttamam 13,098.022d@010_0163 śuśrūṣāniyameneha bhāvyaṃ śiṣṭāśinā sadā 13,098.022d@010_0164 śamānvitena dāntena kāryākāryavidā sadā 13,098.022d@010_0165 sarvakāryeṣu kṛtyāni kṛtāny eva tu darśayet 13,098.022d@010_0166 yathā priyo bhaved bhikṣus tathā kāryaṃ prasādhayet 13,098.022d@010_0167 yad akalpaṃ bhaved bhikṣor na tat kāryaṃ samācaret 13,098.022d@010_0168 yadāśramasyāviruddhaṃ dharmamātrābhisaṃhitam 13,098.022d@010_0169 tat kāryam avicāreṇa nityam eva śubhārthinā 13,098.022d@010_0170 manasā karmaṇā vācā nityam eva prasādayet 13,098.022d@010_0171 sthātavyaṃ tiṣṭhamāneṣu gacchamānān anuvrajet 13,098.022d@010_0172 āsīneṣv āsitavyaṃ ca nityam evānuvartatā 13,098.022d@010_0173 dharmalabdhena snehena pādau saṃpīḍayet sadā 13,098.022d@010_0174 udvartanādīṃś ca tathā kuryād apraticoditaḥ 13,098.022d@010_0175 naiśakāryāṇi kṛtvā tu nityaṃ caivānucoditaḥ 13,098.022d@010_0176 yathāvidhir upaspṛśya saṃnyasya jalabhājanam 13,098.022d@010_0177 bhikṣūṇāṃ nilayaṃ gatvā praṇamya vidhipūrvakam 13,098.022d@010_0178 brahmapūrvān gurūṃs tatra praṇamya niyatendriyaḥ 13,098.022d@010_0179 tathācāryapurogāṇām anukuryān namaskriyām 13,098.022d@010_0180 svadharmacāriṇāṃ cāpi sukhaṃ pṛṣṭvābhivādya ca 13,098.022d@010_0181 yo bhavet pūrvasaṃsiddhas tulyadharmā bhavet sadā 13,098.022d@010_0182 tasmai praṇāmaḥ kartavyo netareṣu kadā cana 13,098.022d@010_0183 anuktvā teṣu cotthāya nityam eva yatavrataḥ 13,098.022d@010_0184 saṃmārjanam atho kṛtvā kṛtvā cāpy upalepanam 13,098.022d@010_0185 tataḥ puṣpabaliṃ dadyāt puṣpāṇy ādāya dharmataḥ 13,098.022d@010_0186 niṣkramyāvasathāt tūrṇam anyat karma samācaret 13,098.022d@010_0187 yathopaghāto na bhavet svādhyāye ''śramiṇāṃ tathā 13,098.022d@010_0188 upaghātaṃ tu kurvāṇa enasā saṃprayujyate 13,098.022d@010_0189 tathātmā praṇidhātavyo yathā te prītim āpnuyuḥ 13,098.022d@010_0190 paricārako 'haṃ varṇānāṃ trayāṇāṃ dharmataḥ smṛtaḥ 13,098.022d@010_0191 kim utāśramavṛddhānāṃ yathālabdhopajīvinām 13,098.022d@010_0192 bhikṣūṇāṃ gatarāgāṇāṃ kevalaṃ jñānadarśinām 13,098.022d@010_0193 viśeṣeṇa mayā kāryā śuśrūṣā niyatātmanā 13,098.022d@010_0194 teṣāṃ prasādāt tapasā prāpsyāmīṣṭāṃ śubhāṃ gatim 13,098.022d@010_0195 evam etad viniścitya yadi seveta bhikṣukān 13,098.022d@010_0196 vidhinā svopadiṣṭena prāpnoti paramāṃ gatim 13,098.022d@010_0196 parāśaraḥ 13,098.022d@010_0197 na tathā saṃpradānena nopavāsādibhis tathā 13,098.022d@010_0198 iṣṭāṃ gatim avāpnoti yathā śuśrūṣakarmaṇā 13,098.022d@010_0199 yādṛśena tu toyena śuddhiṃ prakurute naraḥ 13,098.022d@010_0200 tādṛg bhavati tad dhautam udakasya svabhāvataḥ 13,098.022d@010_0201 śūdro 'py etena mārgeṇa yādṛśaṃ sevate janam 13,098.022d@010_0202 tādṛg bhavati saṃsargād acireṇa na saṃśayaḥ 13,098.022d@010_0203 tasmāt prayatnataḥ sevyā bhikṣavo niyatātmanā 13,098.022d@010_0204 udakagrahaṇādyena snapanodvartanais tathā 13,098.022d@010_0205 adhvanā karśitānāṃ ca vyādhitānāṃ tathaiva ca 13,098.022d@010_0206 śuśrūṣāṃ niyataṃ kuryāt teṣām āpadi yatnataḥ 13,098.022d@010_0207 darbhājināny avekṣeta bhaikṣabhājanam eva ca 13,098.022d@010_0208 yathākāmaṃ ca kāryāṇi sarvāṇy evopasādhayet 13,098.022d@010_0209 prāyaścittaṃ yathā na syāt tathā sarvaṃ samācaret 13,098.022d@010_0210 vyādhitānāṃ tu prayataś cailaprakṣālanādibhiḥ 13,098.022d@010_0211 pratikarmakriyā kāryā bheṣajānayanais tathā 13,098.022d@010_0212 piṃṣaṇālepanaṃ cūrṇaṃ kaṣāyam atha sādhanam 13,098.022d@010_0213 nānyasya praticāreṣu sukhārtham upapādayet 13,098.022d@010_0214 bhikṣāṭano 'bhigaccheta bhiṣajaś ca vipaścitaḥ 13,098.022d@010_0215 tato viniṣkrayārthāni dravyāṇi samupārjayet 13,098.022d@010_0216 yaś ca prītamanā dadyād ādadyād bheṣajaṃ naraḥ 13,098.022d@010_0217 aśraddhayā hi dattāni tāny abhojyāni bhikṣubhiḥ 13,098.022d@010_0218 śraddhayā yad upādattaṃ śraddhayā copapāditam 13,098.022d@010_0219 tasyopabhogād dharmaḥ syād vyādhibhiś ca nivartyate 13,098.022d@010_0220 ā dehapatanād evaṃ śuśrūṣārtham atandritaiḥ 13,098.022d@010_0221 na tv eva dharmam utsṛjya kuryāt teṣāṃ pratikriyām 13,098.022d@010_0222 svabhāvato hi dvaṃdvāni viprayānty upayānti ca 13,098.022d@010_0223 svabhāvataḥ sarvabhāvā bhavanti na bhavanti ca 13,098.022d@010_0224 sāgarasyormisadṛśā vijñātavyā guṇātmakāḥ 13,098.022d@010_0225 vidyād evaṃ hi yo dhīmāṃs tattvavit tattvadarśanaḥ 13,098.022d@010_0226 parāśaraḥ 13,098.022d@010_0226 na sa lipyeta pāpena padmapatram ivāmbhasā 13,098.022d@010_0227 evaṃ prayatitavyaṃ hi śuśrūṣārtham atandritaiḥ 13,098.022d@010_0228 sarvābhir upasevābhis tuṣyanti yatayo yathā 13,098.022d@010_0229 nāparādhyeta bhikṣos tu na cainam avadhīrayet 13,098.022d@010_0230 uttaraṃ ca na saṃdadyāt kruddhaṃ caiva prasādayet 13,098.022d@010_0231 śreya evābhidhātavyaṃ kartavyaṃ ca prahṛṣṭavat 13,098.022d@010_0232 tūṣṇīṃbhāvena vai tatra na kruddham abhisaṃvadet 13,098.022d@010_0233 nādadīta parasvāni na gṛhṇīyād ayācitam 13,098.022d@010_0234 labdhālabdhena jīveta tathaiva paritoṣayet 13,098.022d@010_0235 kopinaṃ tu na yāceta jñānavidveṣakāritaḥ 13,098.022d@010_0236 sthāvareṣu dayāṃ kuryāj jaṃgameṣu ca prāṇiṣu 13,098.022d@010_0237 yathātmani tathānyeṣu samāṃ dṛṣṭiṃ nipātayet 13,098.022d@010_0238 sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani 13,098.022d@010_0239 saṃpaśyamāno vicaran brahmabhūyāya kalpate 13,098.022d@010_0240 hiṃsāṃ vā yadi vāhiṃsāṃ na kuryād ātmakāraṇāt 13,098.022d@010_0241 yatretaro bhaven nityaṃ doṣaṃ tatra na kārayet 13,098.022d@010_0242 evaṃ sa mucyate doṣāt parān āśritya vartayan 13,098.022d@010_0243 ātmāśrayeṇa doṣeṇa lipyate hy alpabuddhimān 13,098.022d@010_0244 jarāyujāṇḍajāś caiva udbhijjāḥ svedajāś ca ye 13,098.022d@010_0245 avadhyāḥ sarva evaite budhaiḥ samanuvarṇitāḥ 13,098.022d@010_0246 niścayārthaṃ vibuddhānāṃ prāyaścittaṃ vidhīyate 13,098.022d@010_0247 hiṃsā yathānyā vihitā tathā doṣaṃ prayojayet 13,098.022d@010_0248 yathopadiṣṭaṃ guruṇā śiṣyasya carato vidhim 13,098.022d@010_0249 na hi lobhaḥ prabhavati hiṃsā vāpi tadātmikā 13,098.022d@010_0250 śāstradarśanam etad dhi vihitaṃ viśvayoninā 13,098.022d@010_0251 yady etad evaṃ manyeta śūdro hy api ca buddhimān 13,098.022d@010_0252 kṛtaṃ kṛtavatāṃ gacchet kiṃ punar yo niṣevate 13,098.022d@010_0253 na śūdraḥ patate kaś cin na ca saṃskāram arhati 13,098.022d@010_0254 nāsyādhikāro dharme 'sti na dharmāt pratiṣedhanam 13,098.022d@010_0255 anugrahārthaṃ manunā sarvavarṇeṣu varṇitam 13,098.022d@010_0256 yadāpavādas tu bhavet strīkṛtaḥ paricārake 13,098.022d@010_0257 abhrāvakāśaśayanaṃ tasya saṃvatsaraṃ smṛtam 13,098.022d@010_0258 tena tasya bhavec chāntis tato bhūyo 'py upāvrajet 13,098.022d@010_0259 savarṇāyā bhaved etad dhīnāyās tv ardham arhati 13,098.022d@010_0260 varṣatrayaṃ tu vaiśyāyāḥ kṣatriyāyās tu ṣaṭ samāḥ 13,098.022d@010_0261 brāhmaṇyā tu sametasya samā dvādaśa kīrtitāḥ 13,098.022d@010_0262 kaṭāgninā vā dagdhavyas tasminn eva kṣaṇe bhavet 13,098.022d@010_0263 śiśnāvapātanād vāpi viśuddhiṃ samavāpnuyāt 13,098.022d@010_0264 anasthibandham ekaṃ tu yadi prāṇair viyojayet 13,098.022d@010_0265 upoṣyaikāham ādadyāt prāṇāyāmāṃs tu dvādaśa 13,098.022d@010_0266 triḥ snānam udake kṛtvā tasmāt pāpāt pramucyate 13,098.022d@010_0267 asthibandheṣu dviguṇaṃ prāyaścittaṃ vidhīyate 13,098.022d@010_0268 anena vidhinā vāpi sthāvareṣu na saṃśayaḥ 13,098.022d@010_0269 kāyena padbhyāṃ hastābhyām aparādhāt tu mucyate 13,098.022d@010_0270 aduṣṭaṃ kṣapayed yas tu sarvavarṇeṣu vācayet 13,098.022d@010_0271 tasyāpy aṣṭaguṇaṃ vidyāt prāyaścittaṃ tad eva tu 13,098.022d@010_0272 caturguṇaṃ karmakṛte dviguṇaṃ vākpradūṣite 13,098.022d@010_0273 kṛtvā tu mānasaṃ pāpaṃ tathaivaikaguṇaṃ smṛtam 13,098.022d@010_0274 tasmād etāni sarvāṇi viditvā na samācaret 13,098.022d@010_0275 sarvabhūtahitārthaṃ hi kuśalāni samācaret 13,098.022d@010_0276 evaṃ samāhitamanāḥ sevate yadi sattamān 13,098.022d@010_0277 tadgatis tatsamācāras tanmanās tatparāyaṇaḥ 13,098.022d@010_0278 nābhinandeta maraṇaṃ nābhinandeta jīvitam 13,098.022d@010_0279 kālam eva pratīkṣeta nirveśaṃ bhṛtako yathā 13,098.022d@010_0280 evaṃ pravartamānas tu vinītaḥ prayatātmavān 13,098.022d@010_0281 parāśaraḥ 13,098.022d@010_0281 nirṇayaṃ puṇyapāpābhyām acireṇopagacchati 13,098.022d@010_0282 śuśrūṣānirato nityam ariṣṭāny upalakṣayet 13,098.022d@010_0283 traivārṣikaṃ dvivārṣikaṃ vā vārṣikaṃ vā samutthitam 13,098.022d@010_0284 ṣāṇmāsikaṃ māsikaṃ vā saptarātrikam eva vā 13,098.022d@010_0285 sarvāṃs tadarthān vā vidyāt teṣāṃ cihnāni lakṣayet 13,098.022d@010_0286 puruṣaṃ hiraṇmayaṃ yas tu tiṣṭhantaṃ dakṣiṇāmukham 13,098.022d@010_0287 lakṣayed uttareṇaiva mṛtyus traivārṣiko bhavet 13,098.022d@010_0288 śuddhamaṇḍalam ādityam araśmiṃ saṃprapaśyataḥ 13,098.022d@010_0289 saṃvatsaradvayenaiva tasya mṛtyuṃ samādiśet 13,098.022d@010_0290 jyotsnāyām ātmanaś chāyāṃ sacchidrāṃ yaḥ prapaśyati 13,098.022d@010_0291 mṛtyuṃ saṃvatsareṇaiva jānīyāt sa vicakṣaṇaḥ 13,098.022d@010_0292 viśiraskāṃ yadā chāyāṃ paśyet puruṣa ātmanaḥ 13,098.022d@010_0293 jānīyād ātmano mṛtyuṃ ṣaṇmāseneha buddhimān 13,098.022d@010_0294 karṇau pidhāya hastābhyāṃ śabdaṃ na śṛṇute yadi 13,098.022d@010_0295 jānīyād ātmano mṛtyuṃ māsenaiva vicakṣaṇaḥ 13,098.022d@010_0296 śavagandham upāghrāti anyad vā surabhiṃ naraḥ 13,098.022d@010_0297 devatāyatanastho vai saptarātreṇa mṛtyubhāk 13,098.022d@010_0298 karṇanāsāpanayanaṃ dantadṛṣṭivirāgatā 13,098.022d@010_0299 luptasaṃjñaṃ hi karaṇaṃ sadyo mṛtyuṃ samādiśet 13,098.022d@010_0300 evam eṣām ariṣṭānāṃ paśyed anyatamaṃ yadi 13,098.022d@010_0301 na taṃ kālaṃ parīkṣeta yathāriṣṭaṃ prakalpitam 13,098.022d@010_0302 abhyāśena tu kālasya gaccheta pulinaṃ śuci 13,098.022d@010_0303 tatra prāṇān pramuñceta tam īśānam anusmaran 13,098.022d@010_0304 tato 'nyaṃ deham āsādya gāndharvaṃ sthānam āpnuyāt 13,098.022d@010_0305 tatrastho vasate viṃśatpadmāni sa mahādyutiḥ 13,098.022d@010_0306 gandharvaiś citrasenādyaiḥ sahitaḥ satkṛtas tathā 13,098.022d@010_0307 nīlavaiḍūryavarṇena vimānenāvabhāsayan 13,098.022d@010_0308 nabhaḥsthalam adīnātmā sārdham apsarasāṃ gaṇaiḥ 13,098.022d@010_0309 chandakāmānusārī ca tatra tatra mahīyate 13,098.022d@010_0310 modate 'maratulyātmā sadāmaragaṇaiḥ saha 13,098.022d@010_0311 patitaś ca kṣaye kāle kṣaṇena vimaladyutiḥ 13,098.022d@010_0312 vaiśyasya bahuvittasya kule 'grye bahugodhane 13,098.022d@010_0313 avāpya tatra vai janma sa pūto devakarmaṇā 13,098.022d@010_0314 chandasā jāgatenaiva prāptopanayanaṃ tataḥ 13,098.022d@010_0315 kṣaumavastropakaraṇaṃ dvijatvaṃ samavāpya tu 13,098.022d@010_0316 adhīyamāno vedārthān guruśuśrūṣaṇe rataḥ 13,098.022d@010_0317 brahmacārī jitakrodhas tapasvī jāyate tataḥ 13,098.022d@010_0318 adhītya dakṣiṇāṃ dattvā gurave vidhipūrvakam 13,098.022d@010_0319 kṛtadāraḥ samupaiti gṛhasthavratam uttamam 13,098.022d@010_0320 dadāti yajate caiva yajñair vipuladakṣiṇaiḥ 13,098.022d@010_0321 agnihotram upāsan vai juhvac caiva yathāvidhi 13,098.022d@010_0322 dharmaṃ saṃcinute nityaṃ mṛdugāmī jitendriyaḥ 13,098.022d@010_0323 sa kālapariṇāmāt tu mṛtyunā saṃprayujyate 13,098.022d@010_0324 saṃskṛtaś cāgnihotreṇa kṛtapātropadhānavān 13,098.022d@010_0325 saṃskṛto deham utsṛjya marudbhir upapadyate 13,098.022d@010_0326 marudbhiḥ sahitaś cāpi tulyatejā mahādyutiḥ 13,098.022d@010_0327 bālārkasamavarṇena vimānena virājatā 13,098.022d@010_0328 sukhaṃ carati tatrastho gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ 13,098.022d@010_0329 virajombarasaṃvītas taptakāñcanabhūṣaṇaḥ 13,098.022d@010_0330 chandakāmānusārī ca dviguṇaṃ kālam āvaset 13,098.022d@010_0331 saṃnivarteta kālena sthānāt tasmāt paricyutaḥ 13,098.022d@010_0332 avitṛptavihārārtho divyabhogān vihāya tu 13,098.022d@010_0333 sa jāyate nṛpakule gajāśvarathasaṃkule 13,098.022d@010_0334 pārthivīṃ śriyam āpannaḥ śrīmān dharmapatir yathā 13,098.022d@010_0335 janmaprabhṛti saṃskāraṃ caulopanayanāni ca 13,098.022d@010_0336 prāpya rājakule tatra yathāvad vidhipūrvakam 13,098.022d@010_0337 chandasā traiṣṭubheneha dvijatvam upanīyate 13,098.022d@010_0338 adhītya vedam akhilaṃ dhanurvedaṃ ca mukhyaśaḥ 13,098.022d@010_0339 samāvṛttas tataḥ pitrā yauvarājye 'bhiṣicyate 13,098.022d@010_0340 kṛtadārakriyaḥ śrīmān rājyaṃ saṃprāpya dharmataḥ 13,098.022d@010_0341 prajāḥ pālayate samyak ṣaḍbhāgakṛtasaṃvidhiḥ 13,098.022d@010_0342 yajñair bahubhir ījānaḥ samyag āptārthadakṣiṇaiḥ 13,098.022d@010_0343 praśāsati mahīṃ śrīmān rājyam indrasamadyutiḥ 13,098.022d@010_0344 svadharmanirato nityaṃ putrapautrasahāyavān 13,098.022d@010_0345 kālasya vaśam āpannaḥ prāṇāṃs tyajati saṃyuge 13,098.022d@010_0346 devarājasya bhavanam indralokam avāpnute 13,098.022d@010_0347 saṃpūjyamānas tridaśair vicacāra yathāsukham 13,098.022d@010_0348 rājarṣibhiḥ puṇyakṛdbhir yathā devapatis tathā 13,098.022d@010_0349 taiḥ stūyate bandibhis tu nānāvādyaiḥ prabodhyate 13,098.022d@010_0350 divyajāmbūnadamayaṃ bhrājamānaṃ samantataḥ 13,098.022d@010_0351 varāpsarobhiḥ saṃpūrṇaṃ devagandharvasevitam 13,098.022d@010_0352 yānam āruhya vicared yathā śakraḥ śacīpatiḥ 13,098.022d@010_0353 sa tatra vasate ṣaṣṭiṃ padmānīha mudānvitaḥ 13,098.022d@010_0354 sarvāṃl lokān anucaran maharddhir avabhāsayan 13,098.022d@010_0355 atha puṇyakṣayāt tasmāt sthāpyate bhuvi bhārata 13,098.022d@010_0356 parāśaraḥ 13,098.022d@010_0356 jāyate ca dvijakule vedavedāṅgapārage 13,098.022d@010_0357 tataḥ śrutisamāpannaḥ saṃskṛtaś ca yathāvidhi 13,098.022d@010_0358 caulopanayanaṃ tasya yathāvat kriyate dvijaiḥ 13,098.022d@010_0359 tato 'ṣṭame sa varṣe tu vratopanayanādibhiḥ 13,098.022d@010_0360 kriyābhir vidhidṛṣṭābhir brahmatvam upanīyate 13,098.022d@010_0361 gāyatreṇa cchandasā tu saṃskṛtaś caritavrataḥ 13,098.022d@010_0362 adhīyamāno medhāvī śuddhātmā niyatavrataḥ 13,098.022d@010_0363 acireṇaiva kālena sāṅgān vedān avāpnute 13,098.022d@010_0364 samāvṛttaḥ sa dharmātmā samāvṛttakriyas tathā 13,098.022d@010_0365 yājanādhyāpanarataḥ kuśale karmaṇi sthitaḥ 13,098.022d@010_0366 agnihotraparo nityaṃ devatātithipūjakaḥ 13,098.022d@010_0367 yajate vividhair yajñair japayajñais tathaiva ca 13,098.022d@010_0368 nyāyāgatadhanānveṣī nyāyavṛttas tapodhanaḥ 13,098.022d@010_0369 sarvabhūtahitaś caiva sarvaśāstraviśāradaḥ 13,098.022d@010_0370 svadāraparituṣṭātmā ṛtugāmī jitendriyaḥ 13,098.022d@010_0371 parāpavādavirataḥ satyavrataparaḥ sadā 13,098.022d@010_0372 sa kālapariṇāmāt tu saṃyuktaḥ kāladharmaṇā 13,098.022d@010_0373 saṃskṛtaś cāgnihotreṇa yathāvad vidhipūrvakam 13,098.022d@010_0374 somalokam avāpnoti dehanyāsān na saṃśayaḥ 13,098.022d@010_0375 tatra somaprabhair devair agniṣv āttaiś ca bhāsvaraiḥ 13,098.022d@010_0376 tathā barhiṣadaiś caiva devair āṅgirasair api 13,098.022d@010_0377 viśvebhiś caiva devaiś ca tathā brahmarṣibhiḥ punaḥ 13,098.022d@010_0378 devarṣibhiś cāpratimais tathaivāpsarasāṃ gaṇaiḥ 13,098.022d@010_0379 sādhyaiḥ siddhaiś ca satataṃ satkṛtas tatra modate 13,098.022d@010_0380 jātarūpamayaṃ divyam arkatulyaṃ manojavam 13,098.022d@010_0381 devagandharvasaṃkīrṇaṃ vimānam adhirohati 13,098.022d@010_0382 saumyarūpā manaḥkāntās taptakāñcanabhūṣaṇāḥ 13,098.022d@010_0383 somakanyā vimānasthaṃ ramayanti mudānvitāḥ 13,098.022d@010_0384 sa tatra ramate prītaḥ saha devaiḥ saharṣibhiḥ 13,098.022d@010_0385 lokān sarvān anucaran dīptatejā manojavaḥ 13,098.022d@010_0386 sabhāṃ kāmajavīṃ cāpi nityam evābhigacchati 13,098.022d@010_0387 sarvalokeśvaram ṛṣiṃ namaskṛtya pitāmaham 13,098.022d@010_0388 parameṣṭhir anantaśrīr lokānāṃ prabhavāpyayaḥ 13,098.022d@010_0389 yataḥ sarvāḥ pravartante sargapralayavikriyāḥ 13,098.022d@010_0390 sa tatra vartate śrīmān dviśataṃ dvijasattamaḥ 13,098.022d@010_0391 atha kālakṣayāt tasmāt sthānād āvartate punaḥ 13,098.022d@010_0392 jātidharmāṃs tathā sarvān sargād āvartanāni ca 13,098.022d@010_0393 aśāśvatam idaṃ sarvam iti cintyopalabhya ca 13,098.022d@010_0394 śāśvataṃ divyam acalam adīnam apunarbhavam 13,098.022d@010_0395 āsthāsyaty abhayaṃ nityaṃ yatrāvṛttir na vidyate 13,098.022d@010_0396 yatra gatvā na mriyate janma cāpi na vidyate 13,098.022d@010_0397 garbhakleśā mayā prāptā jāyatā ca punaḥ punaḥ 13,098.022d@010_0398 kāyakleśāś ca vividhā dvaṃdvāni vividhāni ca 13,098.022d@010_0399 śītoṣṇasukhaduḥkhāni īrṣyādveṣakṛtāni ca 13,098.022d@010_0400 tatratatropabhuktāni na kva cic chāśvatī sthitiḥ 13,098.022d@010_0401 evaṃ sa niścayaṃ kṛtvā nirmucya grahabandhanāt 13,098.022d@010_0402 chittvā bhāryāmayaṃ pāśaṃ tathaivāpatyasaṃbhavam 13,098.022d@010_0403 yatidharmam upāśritya guruśuśrūṣaṇe rataḥ 13,098.022d@010_0404 acireṇaiva kālena śreyaḥ samadhigacchati 13,098.022d@010_0405 yogaśāstraṃ ca sāṃkhyaṃ ca viditvā so 'rthatattvataḥ 13,098.022d@010_0406 anujñātaś ca guruṇā yathāśāstram avasthitaḥ 13,098.022d@010_0407 puṇyatīrthānusevī ca nadīnāṃ pulināśrayaḥ 13,098.022d@010_0408 śūnyāgāraniketaś ca vanavṛkṣaguhāśayaḥ 13,098.022d@010_0409 araṇyānucaro nityaṃ devāraṇyaniketanaḥ 13,098.022d@010_0410 ekarātraṃ dvirātraṃ vā na kva cit sajjate dvijaḥ 13,098.022d@010_0411 śīrṇaparṇapuṭe cāpi vyahne carati bhikṣukaḥ 13,098.022d@010_0412 na bhogārtham anupretya yātrāmātraṃ samaśnute 13,098.022d@010_0413 dharmalabdhaṃ samaśnāti na kāmāt kiṃ cid aśnute 13,098.022d@010_0414 yugamātradṛg adhvānaṃ krośād ūrdhvaṃ na gacchati 13,098.022d@010_0415 samo mānāvamānābhyāṃ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ 13,098.022d@010_0416 sarvabhūtābhayakaras tathaivābhayadakṣiṇaḥ 13,098.022d@010_0417 nirdvaṃdvo nirnamaskāro nirānandaparigrahaḥ 13,098.022d@010_0418 nirmamo nirahaṃkāraḥ sarvabhūtanirāśrayaḥ 13,098.022d@010_0419 parisaṃkhyānatattvajñas tadā satyarataḥ sadā 13,098.022d@010_0420 ūrdhvaṃ nādho na tiryak ca na kiṃ cid abhikāmayet 13,098.022d@010_0421 evaṃ hi ramamāṇas tu yatidharmaṃ yathāvidhi 13,098.022d@010_0422 kālasya parimāṇāt tu yathā pakvaphalaṃ tathā 13,098.022d@010_0423 sa visṛjya svakaṃ dehaṃ praviśed brahma śāśvatam 13,098.022d@010_0424 nirāmayam anādyantaṃ guṇasaumyam acetanam 13,098.022d@010_0425 nirakṣaram abījaṃ ca nirindriyam ajaṃ tathā 13,098.022d@010_0426 ajayyam akṣayaṃ yat tad abhedyaṃ sūkṣmam eva ca 13,098.022d@010_0427 nirguṇaṃ ca prakṛtiman nirvikāraṃ ca sarvaśaḥ 13,098.022d@010_0428 bhūtabhavyabhaviṣyasya kālasya parameśvaram 13,098.022d@010_0429 parāśaraḥ 13,098.022d@010_0429 avyaktaṃ puruṣaṃ kṣetram ānantyāya prapadyate 13,098.022d@010_0430 evaṃ sa bhikṣur nirvāṇaṃ prāpnuyād dagdhakilbiṣaḥ 13,098.022d@010_0431 ihastho deham utsṛjya nīḍaṃ śakunivad yathā 13,098.022d@010_0432 satpathālambanād eva śūdraḥ prāpnoti sadgatim 13,098.022d@010_0433 brahmaṇaḥ sthānam acalaṃ sthānāt sthānam avāpnuyāt 13,098.022d@010_0434 yathā khanan khanitreṇa jāṅgale vāri vindati 13,098.022d@010_0435 anirvedāt tataḥ sthānam īpsitaṃ pratipadyate 13,098.022d@010_0436 saiṣā gatir anādyantā sarvair apy upadhāritā 13,098.022d@010_0437 tasmāc chūdrair anirvedāc chraddadhānais tu nityadā 13,098.022d@010_0438 vartitavyaṃ yathāśaktyā yathā proktaṃ manīṣibhiḥ 13,098.022d@010_0439 yat karoti tad aśnāti śubhaṃ vā yadi vāśubham 13,098.022d@010_0440 nākṛtaṃ bhujyate karma na kṛtaṃ naśyate phalam 13,098.022d@010_0441 tathā śubhasamācāraḥ śubham evāpnute phalam 13,098.022d@010_0442 tathāśubhasamācāro hy aśubhaṃ samavāpnute 13,098.022d@010_0443 tathā śubhasamācāro hy aśubhāni vivarjayet 13,098.022d@010_0444 śubhāny eva samādadyād ya icched bhūtim ātmanaḥ 13,098.022d@010_0445 bhūtiś ca nānyataḥ śakyā śūdrāṇām iti niścayaḥ 13,098.022d@010_0446 ṛte yatīnāṃ śuśrūṣām iti santo vyavasthitāḥ 13,098.022d@010_0447 tasmād āgamasaṃpanno bhavet suniyatendriyaḥ 13,098.022d@010_0448 śakyate hy āgamād eva gatiṃ prāptum anāmayām 13,098.022d@010_0449 parā caiṣāṃ gatir dṛṣṭā yām anveṣanti sādhavaḥ 13,098.022d@010_0450 yatrāmṛtatvaṃ labhate tyaktvā duḥkham anantakam 13,098.022d@010_0451 imaṃ hi dharmam āsthāya ye 'pi syuḥ pāpayonayaḥ 13,098.022d@010_0452 striyo vaiśyāś ca śūdrāś ca prāpnuyuḥ paramāṃ gatim 13,098.022d@010_0453 kiṃ punar brāhmaṇo vidvān kṣatriyo vā bahuśrutaḥ 13,098.022d@010_0454 na cāpy akṣīṇapāpasya jñānaṃ bhavati dehinaḥ 13,098.022d@010_0455 jñānopalabdhir bhavati kṛtakṛtyo yadā bhavet 13,098.022d@010_0456 upalabhya tu vijñānaṃ jñānaṃ vāpy anasūyakaḥ 13,098.022d@010_0457 tathaiva varted guruṣu bhūyāṃsaṃ vā samāhitaḥ 13,098.022d@010_0458 athāvamanyeta guruṃ tathā teṣu pravartate 13,098.022d@010_0459 vyartham asya śrutaṃ bhavati jñānam ajñānatāṃ vrajet 13,098.022d@010_0460 gatiṃ cāpy aśubhāṃ gacchen nirayāya na saṃśayaḥ 13,098.022d@010_0461 prakṣīyate tasya puṇyaṃ jñānam asya virudhyate 13,098.022d@010_0462 adṛṣṭapūrvakalyāṇo yathā dṛṣṭvā vidhiṃ naraḥ 13,098.022d@010_0463 utsekān moham āpadya tattvajñānam avāptavān 13,098.022d@010_0464 evam eva hi notsekaḥ kartavyo jñānasaṃbhavaḥ 13,098.022d@010_0465 phalaṃ jñānasya hi śamaḥ praśamāya yatet sadā 13,098.022d@010_0466 upaśāntena dāntena kṣamāyuktena sarvadā 13,098.022d@010_0467 śuśrūṣā pratipattavyā nityam evānasūyatā 13,098.022d@010_0468 dhṛtyā śiśnodaraṃ rakṣet pāṇipādaṃ ca cakṣuṣā 13,098.022d@010_0469 indriyārthāṃś ca manasā mano buddhau samādadhet 13,098.022d@010_0470 dhṛtyāsīta tato gatvā śuddhadeśaṃ susaṃvṛtam 13,098.022d@010_0471 labdhvāsanaṃ yathādṛṣṭaṃ vidhipūrvaṃ samācaret 13,098.022d@010_0472 jñānayuktas tathā devaṃ hṛdistham upalakṣayet 13,098.022d@010_0473 ādīpyamānaṃ vapuṣā vidhūmam analaṃ yathā 13,098.022d@010_0474 raśmimantam ivādityaṃ vaidyutāgnim ivāmbare 13,098.022d@010_0475 saṃsthitaṃ hṛdaye paśyed īśaṃ śāśvatam avyayam 13,098.022d@010_0476 na cāyuktena śakyeta draṣṭuṃ dehe maheśvaraḥ 13,098.022d@010_0477 yuktas tu paśyate buddhyā saṃniveśya mano hṛdi 13,098.022d@010_0478 atha tv evaṃ na śaknoti kartuṃ hṛdayadhāraṇam 13,098.022d@010_0479 yathāsāṃkhyam upāsīta yathāvad yogam āsthitaḥ 13,098.022d@010_0480 pañca buddhīndriyāṇīha pañca karmendriyāṇy api 13,098.022d@010_0481 pañcabhūtaviśeṣāś ca manaś caiva tu ṣoḍaśa 13,098.022d@010_0482 tanmātrāṇy api pañcaiva mano 'haṃkāra eva ca 13,098.022d@010_0483 aṣṭamaṃ cāpy athāvyaktam etāḥ prakṛtisaṃjñitāḥ 13,098.022d@010_0484 etāḥ prakṛtayaś cāṣṭau vikārāś cāpi ṣoḍaśa 13,098.022d@010_0485 evam etad ihasthena vijñeyaṃ tattvabuddhinā 13,098.022d@010_0486 evaṃ varṣaṃ samuttīrya tīrṇo bhavati nānyathā 13,098.022d@010_0487 parisaṃkhyānam evaitan mantavyaṃ jñānabuddhinā 13,098.022d@010_0488 ahany ahani śāntātmā pāvanāya hitāya ca 13,098.022d@010_0489 evam eva prasaṃkhyāya tattvabuddhir vimucyate 13,098.022d@010_0490 niṣkalaṃ kevalaṃ bhavati śuddhatattvārthatattvavit 13,098.022d@010_0491 bhikṣukāśramam āsthāya śuśrūṣānirato budhaḥ 13,098.022d@010_0492 śūdro nirmucyate sattvasaṃsargād eva nānyathā 13,098.022d@010_0493 satsaṃnikarṣe parivartitavyaṃ 13,098.022d@010_0494 vidyādhikāś cāpi niṣevitavyāḥ 13,098.022d@010_0495 savarṇatāṃ gacchati saṃnikarṣān 13,098.022d@010_0496 nīlaḥ khago merum ivāśrayan vai 13,098.022d@010_0496 bhīṣmaḥ 13,098.022d@010_0497 ity evam ākhyāya mahāmunis tadā 13,098.022d@010_0498 caturthavarṇeṣu vidhānam arthavit 13,098.022d@010_0499 śuśrūṣayā vṛttagatiṃ samādhinā 13,098.022d@010_0500 samādhiyuktaḥ prayayau svam āśramam 13,098.022d@010A_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,098.022d@010A_0001 keṣāṃ devā mahābhāgāḥ saṃnamante mahātmanām 13,098.022d@010A_0002 bhīṣmaḥ 13,098.022d@010A_0002 loke 'smiṃs tān ṛṣīn sarvāñ śrotum icchāmi sattama 13,098.022d@010A_0003 itihāsam imaṃ viprāḥ kīrtayanti purāvidaḥ 13,098.022d@010A_0004 asminn arthe mahāprājñās taṃ nibodha yudhiṣṭhira 13,098.022d@010A_0005 vṛtraṃ hatvāpy upāvṛttaṃ tridaśānāṃ puraskṛtam 13,098.022d@010A_0006 mahendram anusaṃprāptaṃ stūyamānaṃ maharṣibhiḥ 13,098.022d@010A_0007 śriyā paramayā yuktaṃ rathasthaṃ harivāhanam 13,098.022d@010A_0008 mātaliḥ prāñjalir bhūtvā devam indram uvāca ha 13,098.022d@010A_0009 namaskṛtānāṃ sarveṣāṃ bhagavaṃs tvaṃ puraskṛtaḥ 13,098.022d@010A_0010 bhīṣmaḥ 13,098.022d@010A_0010 yeṣāṃ loke namaskuryāt tān bravītu bhavān mama 13,098.022d@010A_0011 tasya tad vacanaṃ śrutvā devarājaḥ śacīpatiḥ 13,098.022d@010A_0012 yantāraṃ paripṛcchantaṃ tam indraḥ pratyuvāca saḥ 13,098.022d@010A_0013 dharmaṃ cārthaṃ ca kāmaṃ ca yeṣāṃ cintayatāṃ matiḥ 13,098.022d@010A_0014 nādharme vartate nityaṃ tān namasyāmi mātale 13,098.022d@010A_0015 ye rūpaguṇasaṃpannāḥ pramadāhṛdayaṃgamāḥ 13,098.022d@010A_0016 nivṛttāḥ kāmabhogeṣu tān namasyāmi mātale 13,098.022d@010A_0017 sveṣu bhogeṣu saṃtuṣṭāḥ suvāco vacanakṣamāḥ 13,098.022d@010A_0018 amānakāmāś cārghyārhās tān namasyāmi mātale 13,098.022d@010A_0019 dhanaṃ vidyās tathaiśvaryaṃ yeṣāṃ na calayen matim 13,098.022d@010A_0020 calitāṃ ye nigṛhṇanti tān nityaṃ pūjayāmy aham 13,098.022d@010A_0021 iṣṭair dārair upetānāṃ śucīnām agnihotriṇām 13,098.022d@010A_0022 catuṣpādakuṭumbānāṃ mātale praṇamāmy aham 13,098.022d@010A_0023 mahatas tapasā prāptau dhanasya vipulasya ca 13,098.022d@010A_0024 tyāgas tasya na vai kāryo yo ''tmānaṃ nāvabudhyate 13,098.022d@010A_0025 yeṣām arthas tathā kāmo dharmamūlavivardhitaḥ 13,098.022d@010A_0026 dharmārthau yasya niyatau tān namasyāmi mātale 13,098.022d@010A_0027 dharmamūlārthakāmānāṃ brāhmaṇānāṃ gavām api 13,098.022d@010A_0028 pativratānāṃ nārīṇāṃ praṇāmaṃ prakaromy aham 13,098.022d@010A_0029 ye bhuktvā mānuṣān bhogān pūrve vayasi mātale 13,098.022d@010A_0030 tapasā svargam āyānti śaśvat tān pūjayāmy aham 13,098.022d@010A_0031 asaṃbhogān na cāsaktān dharmanityāñ jitendriyān 13,098.022d@010A_0032 saṃnyastān acalaprakhyān manasā pūjayāmi tān 13,098.022d@010A_0033 jñānaprasannavidyānāṃ nirūḍhaṃ dharmam icchatām 13,098.022d@010A_0034 paraiḥ kīrtitaśaucānāṃ mātale tān namāmy aham 13,098.022d*0443_01 mayā bhārataśārdūla kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,099.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,099.001a ārāmāṇāṃ taḍāgānāṃ yat phalaṃ kurunandana 13,099.001c tad ahaṃ śrotum icchāmi tvatto 'dya bharatarṣabha 13,099.002 bhīṣma uvāca 13,099.002a supradarśā vanavatī citradhātuvibhūṣitā 13,099.002c upetā sarvabījaiś ca śreṣṭhā bhūmir ihocyate 13,099.003a tasyāḥ kṣetraviśeṣaṃ ca taḍāgānāṃ niveśanam 13,099.003c audakāni ca sarvāṇi pravakṣyāmy anupūrvaśaḥ 13,099.004a taḍāgānāṃ ca vakṣyāmi kṛtānāṃ cāpi ye guṇāḥ 13,099.004c triṣu lokeṣu sarvatra pūjito yas taḍāgavān 13,099.005a atha vā mitrasadanaṃ maitraṃ mitravivardhanam 13,099.005c kīrtisaṃjananaṃ śreṣṭhaṃ taḍāgānāṃ niveśanam 13,099.006a dharmasyārthasya kāmasya phalam āhur manīṣiṇaḥ 13,099.006c taḍāgaṃ sukṛtaṃ deśe kṣetram eva mahāśrayam 13,099.007a caturvidhānāṃ bhūtānāṃ taḍāgam upalakṣayet 13,099.007c taḍāgāni ca sarvāṇi diśanti śriyam uttamām 13,099.008a devā manuṣyā gandharvāḥ pitaroragarākṣasāḥ 13,099.008c sthāvarāṇi ca bhūtāni saṃśrayanti jalāśayam 13,099.009a tasmāt tāṃs te pravakṣyāmi taḍāge ye guṇāḥ smṛtāḥ 13,099.009c yā ca tatra phalāvāptir ṛṣibhiḥ samudāhṛtā 13,099.010a varṣamātre taḍāge tu salilaṃ yasya tiṣṭhati 13,099.010c agnihotraphalaṃ tasya phalam āhur manīṣiṇaḥ 13,099.011a śaratkāle tu salilaṃ taḍāge yasya tiṣṭhati 13,099.011c gosahasrasya sa pretya labhate phalam uttamam 13,099.012a hemantakāle salilaṃ taḍāge yasya tiṣṭhati 13,099.012c sa vai bahusuvarṇasya yajñasya labhate phalam 13,099.013a yasya vai śaiśire kāle taḍāge salilaṃ bhavet 13,099.013c agniṣṭomasya yajñasya phalam āhur manīṣiṇaḥ 13,099.014a taḍāgaṃ sukṛtaṃ yasya vasante tu mahāśrayam 13,099.014b*0444_01 vasantakāle pānīyaṃ taḍāge yasya tiṣṭhati 13,099.014c atirātrasya yajñasya phalaṃ sa samupāśnute 13,099.015a nidāghakāle pānīyaṃ taḍāge yasya tiṣṭhati 13,099.015c vājapeyasamaṃ tasya phalaṃ vai munayo viduḥ 13,099.016a sa kulaṃ tārayet sarvaṃ yasya khāte jalāśaye 13,099.016c gāvaḥ pibanti pānīyaṃ sādhavaś ca narāḥ sadā 13,099.017a taḍāge yasya gāvas tu pibanti tṛṣitā jalam 13,099.017c mṛgapakṣimanuṣyāś ca so 'śvamedhaphalaṃ labhet 13,099.018a yat pibanti jalaṃ tatra snāyante viśramanti ca 13,099.018c taḍāgadasya tat sarvaṃ pretyānantyāya kalpate 13,099.019a durlabhaṃ salilaṃ tāta viśeṣeṇa paratra vai 13,099.019c pānīyasya pradānena prītir bhavati śāśvatī 13,099.020a tilān dadata pānīyaṃ dīpān dadata jāgrata 13,099.020c jñātibhiḥ saha modadhvam etat preteṣu durlabham 13,099.021a sarvadānair gurutaraṃ sarvadānair viśiṣyate 13,099.021c pānīyaṃ naraśārdūla tasmād dātavyam eva hi 13,099.022a evam etat taḍāgeṣu kīrtitaṃ phalam uttamam 13,099.022b*0445_01 ekāham api kaunteya bhūmistham udakaṃ kuru 13,099.022b*0445_02 kulaṃ tārayate janma sapta sapta ca sapta ca 13,099.022c ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi vṛkṣāṇām api ropaṇe 13,099.023a sthāvarāṇāṃ ca bhūtānāṃ jātayaḥ ṣaṭ prakīrtitāḥ 13,099.023c vṛkṣagulmalatāvallyas tvaksārās tṛṇajātayaḥ 13,099.024a etā jātyas tu vṛkṣāṇāṃ teṣāṃ rope guṇās tv ime 13,099.024b*0446_01 panasāmrādayo vṛkṣā gulmā mandārapūrvakāḥ 13,099.024b*0446_02 nāgikā maricā vallyo mālatītyādikā latāḥ 13,099.024b*0446_03 veṇukramukatvaksārāḥ sasyāni tṛṇajātayaḥ 13,099.024b*0447_01 sasyāni ropaṇād eṣāṃ tṛptir bhavati śāśvatī 13,099.024c kīrtiś ca mānuṣe loke pretya caiva phalaṃ śubham 13,099.025a labhate nāma loke ca pitṛbhiś ca mahīyate 13,099.025c devalokagatasyāpi nāma tasya na naśyati 13,099.026a atītānāgate cobhe pitṛvaṃśaṃ ca bhārata 13,099.026b*0448_01 śatāvarāñ śataparān mātāpitṛpitāmahān 13,099.026c tārayed vṛkṣaropī ca tasmād vṛkṣān praropayet 13,099.026d*0449_01 ropayitvā tu yo vṛkṣān kāle śuśrūṣate nagān 13,099.027a tasya putrā bhavanty ete pādapā nātra saṃśayaḥ 13,099.027c paralokagataḥ svargaṃ lokāṃś cāpnoti so 'vyayān 13,099.028a puṣpaiḥ suragaṇān vṛkṣāḥ phalaiś cāpi tathā pitṝn 13,099.028c chāyayā cātithīṃs tāta pūjayanti mahīruhāḥ 13,099.028d*0450_01 pūjayanti kṣitiruhāś chāyayā hy atithīn sadā 13,099.029a kiṃnaroragarakṣāṃsi devagandharvamānavāḥ 13,099.029c tathā ṛṣigaṇāś caiva saṃśrayanti mahīruhān 13,099.030a puṣpitāḥ phalavantaś ca tarpayantīha mānavān 13,099.030c vṛkṣadaṃ putravad vṛkṣās tārayanti paratra ca 13,099.031a tasmāt taḍāge vṛkṣā vai ropyāḥ śreyorthinā sadā 13,099.031c putravat paripālyāś ca putrās te dharmataḥ smṛtāḥ 13,099.032a taḍāgakṛd vṛkṣaropī iṣṭayajñaś ca yo dvijaḥ 13,099.032c ete svarge mahīyante ye cānye satyavādinaḥ 13,099.033a tasmāt taḍāgaṃ kurvīta ārāmāṃś caiva ropayet 13,099.033c yajec ca vividhair yajñaiḥ satyaṃ ca satataṃ vadet 13,100.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,100.001a gārhasthyaṃ dharmam akhilaṃ prabrūhi bharatarṣabha 13,100.001c ṛddhim āpnoti kiṃ kṛtvā manuṣya iha pārthiva 13,100.002 bhīṣma uvāca 13,100.002a atra te vartayiṣyāmi purāvṛttaṃ janādhipa 13,100.002c vāsudevasya saṃvādaṃ pṛthivyāś caiva bhārata 13,100.003a saṃstūya pṛthivīṃ devīṃ vāsudevaḥ pratāpavān 13,100.003c papraccha bharataśreṣṭha yad etat pṛcchase 'dya mām 13,100.004 vāsudeva uvāca 13,100.004a gārhasthyaṃ dharmam āśritya mayā vā madvidhena vā 13,100.004c kim avaśyaṃ dhare kāryaṃ kiṃ vā kṛtvā sukhī bhavet 13,100.005 pṛthivy uvāca 13,100.005a ṛṣayaḥ pitaro devā manuṣyāś caiva mādhava 13,100.005c ijyāś caivārcanīyāś ca yathā caivaṃ nibodha me 13,100.006a sadā yajñena devāṃś ca ātithyena ca mānavān 13,100.006c chandataś ca yathānityam arhān yuñjīta nityaśaḥ 13,100.006e tena hy ṛṣigaṇāḥ prītā bhavanti madhusūdana 13,100.007a nityam agniṃ paricared abhuktvā balikarma ca 13,100.007c kuryāt tathaiva devā vai prīyante madhusūdana 13,100.008a kuryād aharahaḥ śrāddham annādyenodakena vā 13,100.008c payomūlaphalair vāpi pitṝṇāṃ prītim āharan 13,100.009a siddhānnād vaiśvadevaṃ vai kuryād agnau yathāvidhi 13,100.009c agnīṣomaṃ vaiśvadevaṃ dhānvantaryam anantaram 13,100.010a prajānāṃ pataye caiva pṛthag ghomo vidhīyate 13,100.010c tathaiva cānupūrvyeṇa balikarma prayojayet 13,100.011a dakṣiṇāyāṃ yamāyeha pratīcyāṃ varuṇāya ca 13,100.011c somāya cāpy udīcyāṃ vai vāstumadhye dvijātaye 13,100.012a dhanvantareḥ prāg udīcyāṃ prācyāṃ śakrāya mādhava 13,100.012c manor vai iti ca prāhur baliṃ dvāre gṛhasya vai 13,100.012e marudbhyo devatābhyaś ca balim antargṛhe haret 13,100.013a tathaiva viśvedevebhyo balim ākāśato haret 13,100.013c niśācarebhyo bhūtebhyo baliṃ naktaṃ tathā haret 13,100.014a evaṃ kṛtvā baliṃ samyag dadyād bhikṣāṃ dvijātaye 13,100.014c alābhe brāhmaṇasyāgnāv agram utkṣipya nikṣipet 13,100.015a yadā śrāddhaṃ pitṛbhyaś ca dātum iccheta mānavaḥ 13,100.015c tadā paścāt prakurvīta nivṛtte śrāddhakarmaṇi 13,100.016a pitṝn saṃtarpayitvā tu baliṃ kuryād vidhānataḥ 13,100.016c vaiśvadevaṃ tataḥ kuryāt paścād brāhmaṇavācanam 13,100.017a tato 'nnenāvaśeṣeṇa bhojayed atithīn api 13,100.017c arcāpūrvaṃ mahārāja tataḥ prīṇāti mānuṣān 13,100.018a anityaṃ hi sthito yasmāt tasmād atithir ucyate 13,100.019a ācāryasya pituś caiva sakhyur āptasya cātitheḥ 13,100.019c idam asti gṛhe mahyam iti nityaṃ nivedayet 13,100.020a te yad vadeyus tat kuryād iti dharmo vidhīyate 13,100.020c gṛhasthaḥ puruṣaḥ kṛṣṇa śiṣṭāśī ca sadā bhavet 13,100.021a rājartvijaṃ snātakaṃ ca guruṃ śvaśuram eva ca 13,100.021c arcayen madhuparkeṇa parisaṃvatsaroṣitān 13,100.022a śvabhyaś ca śvapacebhyaś ca vayobhyaś cāvaped bhuvi 13,100.022c vaiśvadevaṃ hi nāmaitat sāyaṃprātar vidhīyate 13,100.023a etāṃs tu dharmān gārhasthān yaḥ kuryād anasūyakaḥ 13,100.023c sa iharddhiṃ parāṃ prāpya pretya nāke mahīyate 13,100.024 bhīṣma uvāca 13,100.024a iti bhūmer vacaḥ śrutvā vāsudevaḥ pratāpavān 13,100.024c tathā cakāra satataṃ tvam apy evaṃ samācara 13,100.025a evaṃ gṛhasthadharmaṃ tvaṃ cetayāno narādhipa 13,100.025c ihaloke yaśaḥ prāpya pretya svargam avāpsyasi 13,101.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,101.001a ālokadānaṃ nāmaitat kīdṛśaṃ bharatarṣabha 13,101.001c katham etat samutpannaṃ phalaṃ cātra bravīhi me 13,101.002 bhīṣma uvāca 13,101.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,101.002c manoḥ prajāpater vādaṃ suvarṇasya ca bhārata 13,101.003a tapasvī kaś cid abhavat suvarṇo nāma nāmataḥ 13,101.003c varṇato hemavarṇaḥ sa suvarṇa iti paprathe 13,101.004a kulaśīlaguṇopetaḥ svādhyāye ca paraṃ gataḥ 13,101.004c bahūn svavaṃśaprabhavān samatītaḥ svakair guṇaiḥ 13,101.005a sa kadā cin manuṃ vipro dadarśopasasarpa ca 13,101.005c kuśalapraśnam anyonyaṃ tau ca tatra pracakratuḥ 13,101.006a tatas tau siddhasaṃkalpau merau kāñcanaparvate 13,101.006c ramaṇīye śilāpṛṣṭhe sahitau saṃnyaṣīdatām 13,101.007a tatra tau kathayām āstāṃ kathā nānāvidhāśrayāḥ 13,101.007c brahmarṣidevadaityānāṃ purāṇānāṃ mahātmanām 13,101.008a suvarṇas tv abravīd vākyaṃ manuṃ svāyaṃbhuvaṃ prabhum 13,101.008c hitārthaṃ sarvabhūtānāṃ praśnaṃ me vaktum arhasi 13,101.009a sumanobhir yad ijyante daivatāni prajeśvara 13,101.009b*0451_01 sumanogandhadhūpādyair ijyante daivatāni ca 13,101.009c kim etat katham utpannaṃ phalayogaṃ ca śaṃsa me 13,101.010 manur uvāca 13,101.010a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,101.010c śukrasya ca baleś caiva saṃvādaṃ vai samāgame 13,101.011a baler vairocanasyeha trailokyam anuśāsataḥ 13,101.011c samīpam ājagāmāśu śukro bhṛgukulodvahaḥ 13,101.012a tam arghyādibhir abhyarcya bhārgavaṃ so 'surādhipaḥ 13,101.012c niṣasādāsane paścād vidhivad bhūridakṣiṇaḥ 13,101.013a katheyam abhavat tatra yā tvayā parikīrtitā 13,101.013c sumanodhūpadīpānāṃ saṃpradāne phalaṃ prati 13,101.014a tataḥ papraccha daityendraḥ kavīndraṃ praśnam uttamam 13,101.014c sumanodhūpadīpānāṃ kiṃ phalaṃ brahmavittama 13,101.014e pradānasya dvijaśreṣṭha tad bhavān vaktum arhati 13,101.015 śukra uvāca 13,101.015*0452_01 agniṣomādisṛṣṭau tu viṣṇoḥ sarvātmanaḥ prabho 13,101.015a tapaḥ pūrvaṃ samutpannaṃ dharmas tasmād anantaram 13,101.015c etasminn antare caiva vīrudoṣadhya eva ca 13,101.016a somasyātmā ca bahudhā saṃbhūtaḥ pṛthivītale 13,101.016c amṛtaṃ ca viṣaṃ caiva yāś cānyās tulyajātayaḥ 13,101.017a amṛtaṃ manasaḥ prītiṃ sadyaḥ puṣṭiṃ dadāti ca 13,101.017c mano glapayate tīvraṃ viṣaṃ gandhena sarvaśaḥ 13,101.018a amṛtaṃ maṅgalaṃ viddhi mahad viṣam amaṅgalam 13,101.018c oṣadhyo hy amṛtaṃ sarvaṃ viṣaṃ tejo 'gnisaṃbhavam 13,101.019a mano hlādayate yasmāc chriyaṃ cāpi dadhāti ha 13,101.019b*0453_01 amṛtaṃ mano hlādayati śriyaṃ caiva dadāti ha 13,101.019c tasmāt sumanasaḥ proktā naraiḥ sukṛtakarmabhiḥ 13,101.020a devatābhyaḥ sumanaso yo dadāti naraḥ śuciḥ 13,101.020c tasmāt sumanasaḥ proktā yasmāt tuṣyanti devatāḥ 13,101.020d*0454_01 tasya tuṣyanti vai devās tuṣṭāḥ puṣṭiṃ dadaty api 13,101.020d*0455_01 tasmai sumanaso devās tasmāt sumanasaḥ smṛtāḥ 13,101.021a yaṃ yam uddiśya dīyeran devaṃ sumanasaḥ prabho 13,101.021c maṅgalārthaṃ sa tenāsya prīto bhavati daityapa 13,101.022a jñeyās tūgrāś ca saumyāś ca tejasvinyaś ca tāḥ pṛthak 13,101.022c oṣadhyo bahuvīryāś ca bahurūpās tathaiva ca 13,101.023a yajñiyānāṃ ca vṛkṣāṇām ayajñiyān nibodha me 13,101.023c āsurāṇi ca mālyāni daivatebhyo hitāni ca 13,101.024a rākṣasānāṃ surāṇāṃ ca yakṣāṇāṃ ca tathā priyāḥ 13,101.024c pitṝṇāṃ mānuṣāṇāṃ ca kāntā yās tv anupūrvaśaḥ 13,101.025a vanyā grāmyāś ceha tathā kṛṣṭoptāḥ parvatāśrayāḥ 13,101.025c akaṇṭakāḥ kaṇṭakinyo gandharūparasānvitāḥ 13,101.026a dvividho hi smṛto gandha iṣṭo 'niṣṭaś ca puṣpajaḥ 13,101.026c iṣṭagandhāni devānāṃ puṣpāṇīti vibhāvayet 13,101.027a akaṇṭakānāṃ vṛkṣāṇāṃ śvetaprāyāś ca varṇataḥ 13,101.027c teṣāṃ puṣpāṇi devānām iṣṭāni satataṃ prabho 13,101.027d*0456_01 padmaṃ ca tulasījātir api sarveṣu pūjitāḥ 13,101.028a jalajāni ca mālyāni padmādīni ca yāni ca 13,101.028c gandharvanāgayakṣebhyas tāni dadyād vicakṣaṇaḥ 13,101.029a oṣadhyo raktapuṣpāś ca kaṭukāḥ kaṇṭakānvitāḥ 13,101.029c śatrūṇām abhicārārtham atharvasu nidarśitāḥ 13,101.030a tīkṣṇavīryās tu bhūtānāṃ durālambhāḥ sakaṇṭakāḥ 13,101.030c raktabhūyiṣṭhavarṇāś ca kṛṣṇāś caivopahārayet 13,101.031a manohṛdayanandinyo vimarde madhurāś ca yāḥ 13,101.031c cārurūpāḥ sumanaso mānuṣāṇāṃ smṛtā vibho 13,101.032a na tu śmaśānasaṃbhūtā na devāyatanodbhavāḥ 13,101.032c saṃnayet puṣṭiyukteṣu vivāheṣu rahaḥsu ca 13,101.033a girisānuruhāḥ saumyā devānām upapādayet 13,101.033c prokṣitābhyukṣitāḥ saumyā yathāyogaṃ yathāsmṛti 13,101.034a gandhena devās tuṣyanti darśanād yakṣarākṣasāḥ 13,101.034c nāgāḥ samupabhogena tribhir etais tu mānuṣāḥ 13,101.035a sadyaḥ prīṇāti devān vai te prītā bhāvayanty uta 13,101.035c saṃkalpasiddhā martyānām īpsitaiś ca manorathaiḥ 13,101.036a devāḥ prīṇanti satataṃ mānitā mānayanti ca 13,101.036c avajñātāvadhūtāś ca nirdahanty adhamān narān 13,101.037a ataūrdhvaṃ pravakṣyāmi dhūpadānavidhau phalam 13,101.037c dhūpāṃś ca vividhān sādhūn asādhūṃś ca nibodha me 13,101.038a niryāsaḥ saralaś caiva kṛtrimaś caiva te trayaḥ 13,101.038c iṣṭāniṣṭo bhaved gandhas tan me vistarataḥ śṛṇu 13,101.039a niryāsāḥ sallakīvarjyā devānāṃ dayitās tu te 13,101.039c gugguluḥ pravaras teṣāṃ sarveṣām iti niścayaḥ 13,101.040a aguruḥ sāriṇāṃ śreṣṭho yakṣarākṣasabhoginām 13,101.040c daityānāṃ sallakījaś ca kāṅkṣito yaś ca tadvidhaḥ 13,101.041a atha sarjarasādīnāṃ gandhaiḥ pārthivadāravaiḥ 13,101.041c phāṇitāsavasaṃyuktair manuṣyāṇāṃ vidhīyate 13,101.042a devadānavabhūtānāṃ sadyas tuṣṭikaraḥ smṛtaḥ 13,101.042c ye 'nye vaihārikās te tu mānuṣāṇām iti smṛtāḥ 13,101.043a ya evoktāḥ sumanasāṃ pradāne guṇahetavaḥ 13,101.043c dhūpeṣv api parijñeyās ta eva prītivardhanāḥ 13,101.044a dīpadāne pravakṣyāmi phalayogam anuttamam 13,101.044c yathā yena yadā caiva pradeyā yādṛśāś ca te 13,101.045a jyotis tejaḥ prakāśaś cāpy ūrdhvagaṃ cāpi varṇyate 13,101.045c pradānaṃ tejasāṃ tasmāt tejo vardhayate nṛṇām 13,101.046a andhaṃ tamas tamisraṃ ca dakṣiṇāyanam eva ca 13,101.046c uttarāyaṇam etasmāj jyotirdānaṃ praśasyate 13,101.047a yasmād ūrdhvagam etat tu tamasaś caiva bheṣajam 13,101.047c tasmād ūrdhvagater dātā bhaved iti viniścayaḥ 13,101.048a devās tejasvino yasmāt prabhāvantaḥ prakāśakāḥ 13,101.048c tāmasā rākṣasāś ceti tasmād dīpaḥ pradīyate 13,101.049a ālokadānāc cakṣuṣmān prabhāyukto bhaven naraḥ 13,101.049c tān dattvā nopahiṃseta na haren nopanāśayet 13,101.050a dīpahartā bhaved andhas tamogatir asuprabhaḥ 13,101.050c dīpapradaḥ svargaloke dīpamālī virājate 13,101.051a haviṣā prathamaḥ kalpo dvitīyas tv auṣadhīrasaiḥ 13,101.051c vasāmedosthiniryāsair na kāryaḥ puṣṭim icchatā 13,101.052a giriprapāte gahane caityasthāne catuṣpathe 13,101.052b*0457_01 devālaye sabhāyāṃ ca girau caitye catuṣpathe 13,101.052b*0457_02 gobrāhmaṇālaye durge dīpo bhūtipradaḥ śuciḥ 13,101.052c dīpadātā bhaven nityaṃ ya icched bhūtim ātmanaḥ 13,101.053a kuloddyoto viśuddhātmā prakāśatvaṃ ca gacchati 13,101.053c jyotiṣāṃ caiva sālokyaṃ dīpadātā naraḥ sadā 13,101.054a balikarmasu vakṣyāmi guṇān karmaphalodayān 13,101.054c devayakṣoraganṛṇāṃ bhūtānām atha rakṣasām 13,101.055a yeṣāṃ nāgrabhujo viprā devatātithibālakāḥ 13,101.055c rākṣasān eva tān viddhi nirvaṣaṭkāramaṅgalān 13,101.056a tasmād agraṃ prayaccheta devebhyaḥ pratipūjitam 13,101.056c śirasā praṇataś cāpi hared balim atandritaḥ 13,101.057a gṛhyā hi devatā nityam āśaṃsanti gṛhāt sadā 13,101.057c bāhyāś cāgantavo ye 'nye yakṣarākṣasapannagāḥ 13,101.058a ito dattena jīvanti devatāḥ pitaras tathā 13,101.058c te prītāḥ prīṇayanty etān āyuṣā yaśasā dhanaiḥ 13,101.059a balayaḥ saha puṣpais tu devānām upahārayet 13,101.059c dadhidrapsayutāḥ puṇyāḥ sugandhāḥ priyadarśanāḥ 13,101.060a kāryā rudhiramāṃsāḍhyā balayo yakṣarakṣasām 13,101.060c surāsavapuraskārā lājollepanabhūṣitāḥ 13,101.061a nāgānāṃ dayitā nityaṃ padmotpalavimiśritāḥ 13,101.061c tilān guḍasusaṃpannān bhūtānām upahārayet 13,101.062a agradātāgrabhogī syād balavarṇasamanvitaḥ 13,101.062c tasmād agraṃ prayaccheta devebhyaḥ pratipūjitam 13,101.063a jvalaty aharaho veśma yāś cāsya gṛhadevatāḥ 13,101.063c tāḥ pūjyā bhūtikāmena prasṛtāgrapradāyinā 13,101.064a ity etad asurendrāya kāvyaḥ provāca bhārgavaḥ 13,101.064c suvarṇāya manuḥ prāha suvarṇo nāradāya ca 13,101.065a nārado 'pi mayi prāha guṇān etān mahādyute 13,101.065c tvam apy etad viditveha sarvam ācara putraka 13,102.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,102.001a śrutaṃ me bharataśreṣṭha puṣpadhūpapradāyinām 13,102.001c phalaṃ balividhāne ca tad bhūyo vaktum arhasi 13,102.001d*0458_01 phalaṃ pradānena ca tad bhūyo vaktuṃ tvam arhasi 13,102.002a dhūpapradānasya phalaṃ pradīpasya tathaiva ca 13,102.002c balayaś ca kimarthaṃ vai kṣipyante gṛhamedhibhiḥ 13,102.003 bhīṣma uvāca 13,102.003a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,102.003c nahuṣaṃ prati saṃvādam agastyasya bhṛgos tathā 13,102.004a nahuṣo hi mahārāja rājarṣiḥ sumahātapāḥ 13,102.004c devarājyam anuprāptaḥ sukṛteneha karmaṇā 13,102.005a tatrāpi prayato rājan nahuṣas tridive vasan 13,102.005c mānuṣīś caiva divyāś ca kurvāṇo vividhāḥ kriyāḥ 13,102.006a mānuṣyas tatra sarvāḥ sma kriyās tasya mahātmanaḥ 13,102.006c pravṛttās tridive rājan divyāś caiva sanātanāḥ 13,102.007a agnikāryāṇi samidhaḥ kuśāḥ sumanasas tathā 13,102.007c balayaś cānnalājābhir dhūpanaṃ dīpakarma ca 13,102.008a sarvaṃ tasya gṛhe rājñaḥ prāvartata mahātmanaḥ 13,102.008c japayajñān manoyajñāṃs tridive 'pi cakāra saḥ 13,102.009a daivatāny arcayaṃś cāpi vidhivat sa sureśvaraḥ 13,102.009c sarvāṇy eva yathānyāyaṃ yathāpūrvam ariṃdama 13,102.010a athendrasya bhaviṣyatvād ahaṃkāras tam āviśat 13,102.010c sarvāś caiva kriyās tasya paryahīyanta bhūpate 13,102.011a sa ṛṣīn vāhayām āsa varadānamadānvitaḥ 13,102.011c parihīnakriyaś cāpi durbalatvam upeyivān 13,102.012a tasya vāhayataḥ kālo munimukhyāṃs tapodhanān 13,102.012c ahaṃkārābhibhūtasya sumahān atyavartata 13,102.013a atha paryāyaśa ṛṣīn vāhanāyopacakrame 13,102.013c paryāyaś cāpy agastyasya samapadyata bhārata 13,102.014a athāgamya mahātejā bhṛgur brahmavidāṃ varaḥ 13,102.014c agastyam āśramasthaṃ vai samupetyedam abravīt 13,102.015a evaṃ vayam asatkāraṃ devendrasyāsya durmateḥ 13,102.015c nahuṣasya kimarthaṃ vai marṣayāma mahāmune 13,102.016 agastya uvāca 13,102.016a katham eṣa mayā śakyaḥ śaptuṃ yasya mahāmune 13,102.016c varadena varo datto bhavato viditaś ca saḥ 13,102.017a yo me dṛṣṭipathaṃ gacchet sa me vaśyo bhaved iti 13,102.017c ity anena varo devād yācito gacchatā divam 13,102.018a evaṃ na dagdhaḥ sa mayā bhavatā ca na saṃśayaḥ 13,102.018c anyenāpy ṛṣimukhyena na śapto na ca pātitaḥ 13,102.019a amṛtaṃ caiva pānāya dattam asmai purā vibho 13,102.019c mahātmane tadarthaṃ ca nāsmābhir vinipātyate 13,102.020a prāyacchata varaṃ devaḥ prajānāṃ duḥkhakārakam 13,102.020c dvijeṣv adharmayuktāni sa karoti narādhamaḥ 13,102.021a atra yat prāptakālaṃ nas tad brūhi vadatāṃ vara 13,102.021c bhavāṃś cāpi yathā brūyāt kurvīmahi tathā vayam 13,102.022 bhṛgur uvāca 13,102.022a pitāmahaniyogena bhavantam aham āgataḥ 13,102.022c pratikartuṃ balavati nahuṣe darpam āsthite 13,102.023a adya hi tvā sudurbuddhī rathe yokṣyati devarāṭ 13,102.023c adyainam aham udvṛttaṃ kariṣye 'nindram ojasā 13,102.024a adyendraṃ sthāpayiṣyāmi paśyatas te śatakratum 13,102.024c saṃcālya pāpakarmāṇam indrasthānāt sudurmatim 13,102.025a adya cāsau kudevendras tvāṃ padā dharṣayiṣyati 13,102.025c daivopahatacittatvād ātmanāśāya mandadhīḥ 13,102.026a vyutkrāntadharmaṃ tam ahaṃ dharṣaṇāmarṣito bhṛśam 13,102.026c ahir bhavasveti ruṣā śapsye pāpaṃ dvijadruham 13,102.027a tata enaṃ sudurbuddhiṃ dhikśabdābhihatatviṣam 13,102.027c dharaṇyāṃ pātayiṣyāmi prekṣatas te mahāmune 13,102.028a nahuṣaṃ pāpakarmāṇam aiśvaryabalamohitam 13,102.028c yathā ca rocate tubhyaṃ tathā kartāsmy ahaṃ mune 13,102.029a evam uktas tu bhṛguṇā maitrāvaruṇir avyayaḥ 13,102.029c agastyaḥ paramaprīto babhūva vigatajvaraḥ 13,102.029d*0459_01 tathā cakāra tat sarvaṃ papāta nahuṣo yathā 13,103.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,103.001a kathaṃ sa vai vipannaś ca kathaṃ vai pātito bhuvi 13,103.001c kathaṃ cānindratāṃ prāptas tad bhavān vaktum arhati 13,103.002 bhīṣma uvāca 13,103.002a evaṃ tayoḥ saṃvadatoḥ kriyās tasya mahātmanaḥ 13,103.002c sarvā evābhyavartanta yā divyā yāś ca mānuṣāḥ 13,103.003a tathaiva dīpadānāni sarvopakaraṇāni ca 13,103.003c balikarma ca yac cānyad utsekāś ca pṛthagvidhāḥ 13,103.003e sarvās tasya samutpannā devarājño mahātmanaḥ 13,103.004a devaloke nṛloke ca sadācārā budhaiḥ smṛtāḥ 13,103.004c te ced bhavanti rājendra ṛdhyante gṛhamedhinaḥ 13,103.004e dhūpapradānair dīpaiś ca namaskārais tathaiva ca 13,103.005a yathā siddhasya cānnasya dvijāyāgraṃ pradīyate 13,103.005c balayaś ca gṛhoddeśe ataḥ prīyanti devatāḥ 13,103.006a yathā ca gṛhiṇas toṣo bhaved vai balikarmaṇā 13,103.006c tathā śataguṇā prītir devatānāṃ sma jāyate 13,103.007a evaṃ dhūpapradānaṃ ca dīpadānaṃ ca sādhavaḥ 13,103.007c praśaṃsanti namaskārair yuktam ātmaguṇāvaham 13,103.008a snānenādbhiś ca yat karma kriyate vai vipaścitā 13,103.008c namaskāraprayuktena tena prīyanti devatāḥ 13,103.008d*0460_01 pitaraś ca mahābhāgā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ 13,103.008e gṛhyāś ca devatāḥ sarvāḥ prīyante vidhinārcitāḥ 13,103.009a ity etāṃ buddhim āsthāya nahuṣaḥ sa nareśvaraḥ 13,103.009c surendratvaṃ mahat prāpya kṛtavān etad adbhutam 13,103.010a kasya cit tv atha kālasya bhāgyakṣaya upasthite 13,103.010c sarvam etad avajñāya na cakāraitad īdṛśam 13,103.011a tataḥ sa parihīṇo 'bhūt surendro balikarmataḥ 13,103.011c dhūpadīpodakavidhiṃ na yathāvac cakāra ha 13,103.011e tato 'sya yajñaviṣayo rakṣobhiḥ paryabādhyata 13,103.012a athāgastyam ṛṣiśreṣṭhaṃ vāhanāyājuhāva ha 13,103.012c drutaṃ sarasvatīkūlāt smayann iva mahābalaḥ 13,103.013a tato bhṛgur mahātejā maitrāvaruṇim abravīt 13,103.013c nimīlayasva nayane jaṭā yāvad viśāmi te 13,103.013d*0461_01 surendrapātanāyeti sa ca netre nyamīlayat 13,103.014a sthāṇubhūtasya tasyātha jaṭāḥ prāviśad acyutaḥ 13,103.014c bhṛguḥ sa sumahātejāḥ pātanāya nṛpasya ha 13,103.015a tataḥ sa devarāṭ prāptas tam ṛṣiṃ vāhanāya vai 13,103.015c tato 'gastyaḥ surapatiṃ vākyam āha viśāṃ pate 13,103.016a yojayasvendra māṃ kṣipraṃ kaṃ ca deśaṃ vahāmi te 13,103.016c yatra vakṣyasi tatra tvāṃ nayiṣyāmi surādhipa 13,103.017a ity ukto nahuṣas tena yojayām āsa taṃ munim 13,103.017c bhṛgus tasya jaṭāsaṃstho babhūva hṛṣito bhṛśam 13,103.018a na cāpi darśanaṃ tasya cakāra sa bhṛgus tadā 13,103.018c varadānaprabhāvajño nahuṣasya mahātmanaḥ 13,103.019a na cukopa sa cāgastyo yukto 'pi nahuṣeṇa vai 13,103.019c taṃ tu rājā pratodena codayām āsa bhārata 13,103.019d*0462_01 śrutismṛtī pramāṇaṃ vā neti vāde sa devarāṭ 13,103.020a na cukopa sa dharmātmā tataḥ pādena devarāṭ 13,103.020c agastyasya tadā kruddho vāmenābhyahanac chiraḥ 13,103.021a tasmiñ śirasy abhihate sa jaṭāntargato bhṛguḥ 13,103.021c śaśāpa balavat kruddho nahuṣaṃ pāpacetasam 13,103.022 bhṛgur uvāca 13,103.022a yasmāt padāhanaḥ krodhāc chirasīmaṃ mahāmunim 13,103.022c tasmād āśu mahīṃ gaccha sarpo bhūtvā sudurmate 13,103.023a ity uktaḥ sa tadā tena sarpo bhūtvā papāta ha 13,103.023c adṛṣṭenātha bhṛguṇā bhūtale bharatarṣabha 13,103.024a bhṛguṃ hi yadi so 'drākṣīn nahuṣaḥ pṛthivīpate 13,103.024c na sa śakto 'bhaviṣyad vai pātane tasya tejasā 13,103.025a sa tu tais taiḥ pradānaiś ca tapobhir niyamais tathā 13,103.025c patito 'pi mahārāja bhūtale smṛtimān abhūt 13,103.025e prasādayām āsa bhṛguṃ śāpānto me bhaved iti 13,103.026a tato 'gastyaḥ kṛpāviṣṭaḥ prāsādayata taṃ bhṛgum 13,103.026c śāpāntārthaṃ mahārāja sa ca prādāt kṛpānvitaḥ 13,103.027 bhṛgur uvāca 13,103.027a rājā yudhiṣṭhiro nāma bhaviṣyati kurūdvahaḥ 13,103.027c sa tvāṃ mokṣayitā śāpād ity uktvāntaradhīyata 13,103.028a agastyo 'pi mahātejāḥ kṛtvā kāryaṃ śatakratoḥ 13,103.028c svam āśramapadaṃ prāyāt pūjyamāno dvijātibhiḥ 13,103.029a nahuṣo 'pi tvayā rājaṃs tasmāc chāpāt samuddhṛtaḥ 13,103.029c jagāma brahmasadanaṃ paśyatas te janādhipa 13,103.030a tadā tu pātayitvā taṃ nahuṣaṃ bhūtale bhṛguḥ 13,103.030c jagāma brahmasadanaṃ brahmaṇe ca nyavedayat 13,103.031a tataḥ śakraṃ samānāyya devān āha pitāmahaḥ 13,103.031c varadānān mama surā nahuṣo rājyam āptavān 13,103.031e sa cāgastyena kruddhena bhraṃśito bhūtalaṃ gataḥ 13,103.032a na ca śakyaṃ vinā rājñā surā vartayituṃ kva cit 13,103.032c tasmād ayaṃ punaḥ śakro devarājye 'bhiṣicyatām 13,103.033a evaṃ saṃbhāṣamāṇaṃ tu devāḥ pārtha pitāmaham 13,103.033c evam astv iti saṃhṛṣṭāḥ pratyūcus te pitāmaham 13,103.034a so 'bhiṣikto bhagavatā devarājyena vāsavaḥ 13,103.034c brahmaṇā rājaśārdūla yathāpūrvaṃ vyarocata 13,103.035a evam etat purāvṛttaṃ nahuṣasya vyatikramāt 13,103.035c sa ca tair eva saṃsiddho nahuṣaḥ karmabhiḥ punaḥ 13,103.036a tasmād dīpāḥ pradātavyāḥ sāyaṃ vai gṛhamedhibhiḥ 13,103.036c divyaṃ cakṣur avāpnoti pretya dīpapradāyakaḥ 13,103.036e pūrṇacandrapratīkāśā dīpadāś ca bhavanty uta 13,103.037a yāvad akṣinimeṣāṇi jvalate tāvatīḥ samāḥ 13,103.037c rūpavān dhanavāṃś cāpi naro bhavati dīpadaḥ 13,103.037d*0463_01 ya idaṃ śṛṇuyād vāpi paṭhate yo dvijottamaḥ 13,103.037d*0463_02 brahmalokam avāpnoti sa ca naivātra saṃśayaḥ 13,104.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,104.001a brāhmaṇasvāni ye mandā haranti bharatarṣabha 13,104.001c nṛśaṃsakāriṇo mūḍhāḥ kva te gacchanti mānavāḥ 13,104.002 bhīṣma uvāca 13,104.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,104.002c caṇḍālasya ca saṃvādaṃ kṣatrabandhoś ca bhārata 13,104.002d*0464_01 pātakānāṃ paraṃ hy etad brahmasvaharaṇaṃ balāt 13,104.002d*0464_02 sānvayās te vinaśyanti caṇḍālāḥ pretya ceha ca 13,104.003 rājanya uvāca 13,104.003a vṛddharūpo 'si caṇḍāla bālavac ca viceṣṭase 13,104.003c śvakharāṇāṃ rajaḥsevī kasmād udvijase gavām 13,104.004a sādhubhir garhitaṃ karma caṇḍālasya vidhīyate 13,104.004c kasmād gorajasā dhvastam apāṃ kuṇḍe niṣiñcasi 13,104.005 caṇḍāla uvāca 13,104.005a brāhmaṇasya gavāṃ rājan hriyatīnāṃ rajaḥ purā 13,104.005c somam uddhvaṃsayām āsa taṃ somaṃ ye 'piban dvijāḥ 13,104.005d*0465_01 bhṛtyānām api rājñāṃ tu rajasā dhvaṃsitaṃ makhe 13,104.005d*0465_02 tatpānāc ca dvijāḥ sarve kṣipraṃ narakam āviśan 13,104.006a dīkṣitaś ca sa rājāpi kṣipraṃ narakam āviśat 13,104.006c saha tair yājakaiḥ sarvair brahmasvam upajīvya tat 13,104.007a ye 'pi tatrāpiban kṣīraṃ ghṛtaṃ dadhi ca mānavāḥ 13,104.007c brāhmaṇāḥ saharājanyāḥ sarve narakam āviśan 13,104.008a jaghnus tāḥ payasā putrāṃs tathā pautrān vidhunvatīḥ 13,104.008c paśūn avekṣamāṇāś ca sādhuvṛttena daṃpatī 13,104.009a ahaṃ tatrāvasaṃ rājan brahmacārī jitendriyaḥ 13,104.009c tāsāṃ me rajasā dhvastaṃ bhaikṣam āsīn narādhipa 13,104.010a caṇḍālo 'haṃ tato rājan bhuktvā tad abhavaṃ mṛtaḥ 13,104.010c brahmasvahārī ca nṛpaḥ so 'pratiṣṭhāṃ gatiṃ yayau 13,104.011a tasmād dharen na viprasvaṃ kadā cid api kiṃ cana 13,104.011b*0466_01 na paśyen nānumodec ca na hartuṃ kiṃ cid ācaret 13,104.011c brahmasvarajasā dhvastaṃ bhuktvā māṃ paśya yādṛśam 13,104.012a tasmāt somo 'py avikreyaḥ puruṣeṇa vipaścitā 13,104.012b*0467_01 etad dhi dhanam utkṛṣṭaṃ dvijānām aviśeṣataḥ 13,104.012c vikrayaṃ hīha somasya garhayanti manīṣiṇaḥ 13,104.013a ye cainaṃ krīṇate rājan ye ca vikrīṇate janāḥ 13,104.013c te tu vaivasvataṃ prāpya rauravaṃ yānti sarvaśaḥ 13,104.014a somaṃ tu rajasā dhvastaṃ vikrīyād buddhipūrvakam 13,104.014c śrotriyo vārdhuṣī bhūtvā cirarātrāya naśyati 13,104.014e narakaṃ triṃśataṃ prāpya śvaviṣṭhām upajīvati 13,104.014f*0468_01 brahmasvahārī narakān yātanāś cānubhūya tu 13,104.014f*0468_02 maleṣu ca kṛmir bhūtvā śvaviṣṭhām upajīvati 13,104.015a śvacaryām atimānaṃ ca sakhidāreṣu viplavam 13,104.015c tulayādhārayad dharmo hy atimāno 'tiricyate 13,104.016a śvānaṃ vai pāpinaṃ paśya vivarṇaṃ hariṇaṃ kṛśam 13,104.016c atimānena bhūtānām imāṃ gatim upāgatam 13,104.017a ahaṃ vai vipule jātaḥ kule dhanasamanvite 13,104.017c anyasmiñ janmani vibho jñānavijñānapāragaḥ 13,104.018a abhavaṃ tatra jānāno hy etān doṣān madāt tadā 13,104.018c saṃrabdha eva bhūtānāṃ pṛṣṭhamāṃsāny abhakṣayam 13,104.018d*0469_01 so 'haṃ vai viditaḥ sarvair dūrago malino vane 13,104.018d*0469_02 sādhūnāṃ paribhāvepsur viprāṇāṃ garvito dhanaiḥ 13,104.019a so 'haṃ tena ca vṛttena bhojanena ca tena vai 13,104.019c imām avasthāṃ saṃprāptaḥ paśya kālasya paryayam 13,104.020a ādīptam iva cailāntaṃ bhramarair iva cārditam 13,104.020c dhāvamānaṃ susaṃrabdhaṃ paśya māṃ rajasānvitam 13,104.021a svādhyāyais tu mahat pāpaṃ taranti gṛhamedhinaḥ 13,104.021c dānaiḥ pṛthagvidhaiś cāpi yathā prāhur manīṣiṇaḥ 13,104.022a tathā pāpakṛtaṃ vipram āśramasthaṃ mahīpate 13,104.022c sarvasaṅgavinirmuktaṃ chandāṃsy uttārayanty uta 13,104.023a ahaṃ tu pāpayonyāṃ vai prasūtaḥ kṣatriyarṣabha 13,104.023c niścayaṃ nādhigacchāmi kathaṃ mucyeyam ity uta 13,104.024a jātismaratvaṃ tu mama kena cit pūrvakarmaṇā 13,104.024c śubhena yena mokṣaṃ vai prāptum icchāmy ahaṃ nṛpa 13,104.025a tvam imaṃ me prapannāya saṃśayaṃ brūhi pṛcchate 13,104.025c caṇḍālatvāt katham ahaṃ mucyeyam iti sattama 13,104.026 rājanya uvāca 13,104.026a caṇḍāla pratijānīhi yena mokṣam avāpsyasi 13,104.026c brāhmaṇārthe tyajan prāṇān gatim iṣṭām avāpsyasi 13,104.027a dattvā śarīraṃ kravyādbhyo raṇāgnau dvijahetukam 13,104.027c hutvā prāṇān pramokṣas te nānyathā mokṣam arhasi 13,104.028 bhīṣma uvāca 13,104.028a ity uktaḥ sa tadā rājan brahmasvārthe paraṃtapa 13,104.028c hutvā raṇamukhe prāṇān gatim iṣṭām avāpa ha 13,104.029a tasmād rakṣyaṃ tvayā putra brahmasvaṃ bharatarṣabha 13,104.029c yadīcchasi mahābāho śāśvatīṃ gatim uttamām 13,105.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,105.001a eko lokaḥ sukṛtināṃ sarve tv āho pitāmaha 13,105.001c uta tatrāpi nānātvaṃ tan me brūhi pitāmaha 13,105.002 bhīṣma uvāca 13,105.002a karmabhiḥ pārtha nānātvaṃ lokānāṃ yānti mānavāḥ 13,105.002c puṇyān puṇyakṛto yānti pāpān pāpakṛto janāḥ 13,105.003a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,105.003c gautamasya munes tāta saṃvādaṃ vāsavasya ca 13,105.004a brāhmaṇo gautamaḥ kaś cin mṛdur dānto jitendriyaḥ 13,105.004c mahāvane hastiśiśuṃ paridyūnam amātṛkam 13,105.005a taṃ dṛṣṭvā jīvayām āsa sānukrośo dhṛtavrataḥ 13,105.005c sa tu dīrgheṇa kālena babhūvātibalo mahān 13,105.006a taṃ prabhinnaṃ mahānāgaṃ prasrutaṃ sarvato madam 13,105.006c dhṛtarāṣṭrasya rūpeṇa śakro jagrāha hastinam 13,105.007a hriyamāṇaṃ tu taṃ dṛṣṭvā gautamaḥ saṃśitavrataḥ 13,105.007c abhyabhāṣata rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ mahātapāḥ 13,105.008a mā me hārṣīr hastinaṃ putram enaṃ; duḥkhāt puṣṭaṃ dhṛtarāṣṭrākṛtajña 13,105.008c mitraṃ satāṃ saptapadaṃ vadanti; mitradroho naiva rājan spṛśet tvām 13,105.009a idhmodakapradātāraṃ śūnyapālakam āśrame 13,105.009c vinītam ācāryakule suyuktaṃ gurukarmaṇi 13,105.010a śiṣṭaṃ dāntaṃ kṛtajñaṃ ca priyaṃ ca satataṃ mama 13,105.010c na me vikrośato rājan hartum arhasi kuñjaram 13,105.011 dhṛtarāṣṭra uvāca 13,105.011a gavāṃ sahasraṃ bhavate dadāmi; dāsīśataṃ niṣkaśatāni pañca 13,105.011c anyac ca vittaṃ vividhaṃ maharṣe; kiṃ brāhmaṇasyeha gajena kṛtyam 13,105.012 gautama uvāca 13,105.012a tvām eva gāvo 'bhi bhavantu rājan; dāsyaḥ saniṣkā vividhaṃ ca ratnam 13,105.012c anyac ca vittaṃ vividhaṃ narendra; kiṃ brāhmaṇasyeha dhanena kṛtyam 13,105.013 dhṛtarāṣṭra uvāca 13,105.013a brāhmaṇānāṃ hastibhir nāsti kṛtyaṃ; rājanyānāṃ nāgakulāni vipra 13,105.013c svaṃ vāhanaṃ nayato nāsty adharmo; nāgaśreṣṭhād gautamāsmān nivarta 13,105.014 gautama uvāca 13,105.014a yatra preto nandati puṇyakarmā; yatra pretaḥ śocati pāpakarmā 13,105.014c vaivasvatasya sadane mahātmanas; tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye 13,105.015 dhṛtarāṣṭra uvāca 13,105.015a ye niṣkriyā nāstikāḥ śraddadhānāḥ; pāpātmāna indriyārthe niviṣṭāḥ 13,105.015c yamasya te yātanāṃ prāpnuvanti; paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra 13,105.016 gautama uvāca 13,105.016a vaivasvatī saṃyamanī janānāṃ; yatrānṛtaṃ nocyate yatra satyam 13,105.016c yatrābalā balinaṃ yātayanti; tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye 13,105.017 dhṛtarāṣṭra uvāca 13,105.017a jyeṣṭhāṃ svasāraṃ pitaraṃ mātaraṃ ca; guruṃ yathā mānayantaś caranti 13,105.017c tathāvidhānām eṣa loko maharṣe; paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra 13,105.018 gautama uvāca 13,105.018a mandākinī vaiśravaṇasya rājño; mahābhogā bhogijanapraveśyā 13,105.018c gandharvayakṣair apsarobhiś ca juṣṭā; tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye 13,105.019 dhṛtarāṣṭra uvāca 13,105.019a atithivratāḥ suvratā ye janā vai; pratiśrayaṃ dadati brāhmaṇebhyaḥ 13,105.019c śiṣṭāśinaḥ saṃvibhajyāśritāṃś ca; mandākinīṃ te 'pi vibhūṣayanti 13,105.020 gautama uvāca 13,105.020a meror agre yad vanaṃ bhāti ramyaṃ; supuṣpitaṃ kiṃnaragītajuṣṭam 13,105.020c sudarśanā yatra jambūr viśālā; tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye 13,105.021 dhṛtarāṣṭra uvāca 13,105.021a ye brāhmaṇā mṛdavaḥ satyaśīlā; bahuśrutāḥ sarvabhūtābhirāmāḥ 13,105.021c ye 'dhīyante setihāsaṃ purāṇaṃ; madhvāhutyā juhvati ca dvijebhyaḥ 13,105.022a tathāvidhānām eṣa loko maharṣe; paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra 13,105.022c yad vidyate viditaṃ sthānam asti; tad brūhi tvaṃ tvarito hy eṣa yāmi 13,105.023 gautama uvāca 13,105.023a supuṣpitaṃ kiṃnararājajuṣṭaṃ; priyaṃ vanaṃ nandanaṃ nāradasya 13,105.023c gandharvāṇām apsarasāṃ ca sadma; tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye 13,105.024 dhṛtarāṣṭra uvāca 13,105.024a ye nṛttagītakuśalā janāḥ sadā; hy ayācamānāḥ sahitāś caranti 13,105.024c tathāvidhānām eṣa loko maharṣe; paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra 13,105.025 gautama uvāca 13,105.025a yatrottarāḥ kuravo bhānti ramyā; devaiḥ sārdhaṃ modamānā narendra 13,105.025c yatrāgniyaunāś ca vasanti viprā; hy ayonayaḥ parvatayonayaś ca 13,105.026a yatra śakro varṣati sarvakāmān; yatra striyaḥ kāmacārāś caranti 13,105.026c yatra cerṣyā nāsti nārīnarāṇāṃ; tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye 13,105.027 dhṛtarāṣṭra uvāca 13,105.027a ye sarvabhūteṣu nivṛttakāmā; amāṃsādā nyastadaṇḍāś caranti 13,105.027c na hiṃsanti sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca; bhūtānāṃ ye sarvabhūtātmabhūtāḥ 13,105.028a nirāśiṣo nirmamā vītarāgā; lābhālābhe tulyanindāpraśaṃsāḥ 13,105.028c tathāvidhānām eṣa loko maharṣe; paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra 13,105.029 gautama uvāca 13,105.029a tataḥ paraṃ bhānti lokāḥ sanātanāḥ; supuṇyagandhā nirmalā vītaśokāḥ 13,105.029c somasya rājñaḥ sadane mahātmanas; tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye 13,105.030 dhṛtarāṣṭra uvāca 13,105.030a ye dānaśīlā na pratigṛhṇate sadā; na cāpy arthān ādadate parebhyaḥ 13,105.030c yeṣām adeyam arhate nāsti kiṃ cit; sarvātithyāḥ suprasādā janāś ca 13,105.031a ye kṣantāro nābhijalpanti cānyāñ; śaktā bhūtvā satataṃ puṇyaśīlāḥ 13,105.031c tathāvidhānām eṣa loko maharṣe; paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra 13,105.032 gautama uvāca 13,105.032a tataḥ paraṃ bhānti lokāḥ sanātanā; virajaso vitamaskā viśokāḥ 13,105.032c ādityasya sumahāntaḥ suvṛttās; tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye 13,105.033 dhṛtarāṣṭra uvāca 13,105.033a svādhyāyaśīlā guruśuśrūṣaṇe ratās; tapasvinaḥ suvratāḥ satyasaṃdhāḥ 13,105.033c ācāryāṇām apratikūlabhāṣiṇo; nityotthitā gurukarmasv acodyāḥ 13,105.034a tathāvidhānām eṣa loko maharṣe; viśuddhānāṃ bhāvitavāṅmatīnām 13,105.034c satye sthitānāṃ vedavidāṃ mahātmanāṃ; paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra 13,105.035 gautama uvāca 13,105.035a tataḥ pare bhānti lokāḥ sanātanāḥ; supuṇyagandhā virajā viśokāḥ 13,105.035c varuṇasya rājñaḥ sadane mahātmanas; tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye 13,105.036 dhṛtarāṣṭra uvāca 13,105.036a cāturmāsyair ye yajante janāḥ sadā; tatheṣṭīnāṃ daśaśataṃ prāpnuvanti 13,105.036c ye cāgnihotraṃ juhvati śraddadhānā; yathānyāyaṃ trīṇi varṣāṇi viprāḥ 13,105.037a svadāriṇāṃ dharmadhure mahātmanāṃ; yathocite vartmani susthitānām 13,105.037c dharmātmanām udvahatāṃ gatiṃ tāṃ; paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra 13,105.038 gautama uvāca 13,105.038a indrasya lokā virajā viśokā; duranvayāḥ kāṅkṣitā mānavānām 13,105.038c tasyāhaṃ te bhavane bhūritejaso; rājann imaṃ hastinaṃ yātayiṣye 13,105.039 dhṛtarāṣṭra uvāca 13,105.039a śatavarṣajīvī yaś ca śūro manuṣyo; vedādhyāyī yaś ca yajvāpramattaḥ 13,105.039c ete sarve śakralokaṃ vrajanti; paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra 13,105.040 gautama uvāca 13,105.040a prājāpatyāḥ santi lokā mahānto; nākasya pṛṣṭhe puṣkalā vītaśokāḥ 13,105.040c manīṣitāḥ sarvalokodbhavānāṃ; tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye 13,105.041 dhṛtarāṣṭra uvāca 13,105.041a ye rājāno rājasūyābhiṣiktā; dharmātmāno rakṣitāraḥ prajānām 13,105.041c ye cāśvamedhāvabhṛthāplutāṅgās; teṣāṃ lokā dhṛtarāṣṭro na tatra 13,105.042 gautama uvāca 13,105.042a tataḥ paraṃ bhānti lokāḥ sanātanāḥ; supuṇyagandhā virajā vītaśokāḥ 13,105.042c tasminn ahaṃ durlabhe tvāpradhṛṣye; gavāṃ loke hastinaṃ yātayiṣye 13,105.043 dhṛtarāṣṭra uvāca 13,105.043a yo gosahasrī śatadaḥ samāṃ samāṃ; yo gośatī daśa dadyāc ca śaktyā 13,105.043c tathā daśabhyo yaś ca dadyād ihaikāṃ; pañcabhyo vā dānaśīlas tathaikām 13,105.044a ye jīryante brahmacaryeṇa viprā; brāhmīṃ vācaṃ parirakṣanti caiva 13,105.044c manasvinas tīrthayātrāparāyaṇās; te tatra modanti gavāṃ vimāne 13,105.045a prabhāsaṃ mānasaṃ puṇyaṃ puṣkarāṇi mahat saraḥ 13,105.045c puṇyaṃ ca naimiṣaṃ tīrthaṃ bāhudāṃ karatoyinīm 13,105.046a gayāṃ gayaśiraś caiva vipāśāṃ sthūlavālukām 13,105.046c tūṣṇīṃgaṅgāṃ daśagaṅgāṃ mahāhradam athāpi ca 13,105.047a gautamīṃ kauśikīṃ pākāṃ mahātmāno dhṛtavratāḥ 13,105.047c sarasvatīdṛṣadvatyau yamunāṃ ye prayānti ca 13,105.048a tatra te divyasaṃsthānā divyamālyadharāḥ śivāḥ 13,105.048c prayānti puṇyagandhāḍhyā dhṛtarāṣṭro na tatra vai 13,105.049 gautama uvāca 13,105.049a yatra śītabhayaṃ nāsti na coṣṇabhayam aṇv api 13,105.049c na kṣutpipāse na glānir na duḥkhaṃ na sukhaṃ tathā 13,105.050a na dveṣyo na priyaḥ kaś cin na bandhur na ripus tathā 13,105.050c na jarāmaraṇe vāpi na puṇyaṃ na ca pātakam 13,105.051a tasmin virajasi sphīte prajñāsattvavyavasthite 13,105.051c svayaṃbhubhavane puṇye hastinaṃ me yatiṣyati 13,105.052 dhṛtarāṣṭra uvāca 13,105.052a nirmuktāḥ sarvasaṅgebhyo kṛtātmāno yatavratāḥ 13,105.052c adhyātmayogasaṃsthāne yuktāḥ svargagatiṃ gatāḥ 13,105.053a te brahmabhavanaṃ puṇyaṃ prāpnuvantīha sāttvikāḥ 13,105.053c na tatra dhṛtarāṣṭras te śakyo draṣṭuṃ mahāmune 13,105.054 gautama uvāca 13,105.054a rathantaraṃ yatra bṛhac ca gīyate; yatra vedī puṇḍarīkaiḥ stṛṇoti 13,105.054c yatropayāti haribhiḥ somapīthī; tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye 13,105.055a budhyāmi tvāṃ vṛtrahaṇaṃ śatakratuṃ; vyatikramantaṃ bhuvanāni viśvā 13,105.055c kaccin na vācā vṛjinaṃ kadā cid; akārṣaṃ te manaso 'bhiṣaṅgāt 13,105.056 śakra uvāca 13,105.056a yasmād imaṃ lokapathaṃ prajānām; anvāgamaṃ padavāde gajasya 13,105.056c tasmād bhavān praṇataṃ mānuśāstu; bravīṣi yat tat karavāṇi sarvam 13,105.057 gautama uvāca 13,105.057a śvetaṃ kareṇuṃ mama putranāgaṃ; yaṃ me 'hārṣīr daśavarṣāṇi bālam 13,105.057c yo me vane vasato 'bhūd dvitīyas; tam eva me dehi surendra nāgam 13,105.058 śakra uvāca 13,105.058a ayaṃ sutas te dvijamukhya nāgaś; cāghrāyate tvām abhivīkṣamāṇaḥ 13,105.058c pādau ca te nāsikayopajighrate; śreyo mama dhyāhi namaś ca te 'stu 13,105.059 gautama uvāca 13,105.059a śivaṃ sadaiveha surendra tubhyaṃ; dhyāyāmi pūjāṃ ca sadā prayuñje 13,105.059c mamāpi tvaṃ śakra śivaṃ dadasva; tvayā dattaṃ pratigṛhṇāmi nāgam 13,105.060 śakra uvāca 13,105.060a yeṣāṃ vedā nihitā vai guhāyāṃ; manīṣiṇāṃ sattvavatāṃ mahātmanām 13,105.060c teṣāṃ tvayaikena mahātmanāsmi; buddhas tasmāt prītimāṃs te 'ham adya 13,105.061a hantaihi brāhmaṇa kṣipraṃ saha putreṇa hastinā 13,105.061c prāpnuhi tvaṃ śubhāṃl lokān ahnāya ca cirāya ca 13,105.062 bhīṣma uvāca 13,105.062a sa gautamaṃ puraskṛtya saha putreṇa hastinā 13,105.062c divam ācakrame vajrī sadbhiḥ saha durāsadam 13,105.062d*0470_01 ya idaṃ śṛṇuyān nityaṃ yaḥ paṭhed vā jitendriyaḥ 13,105.062d*0470_02 sa yāti brahmaṇo lokaṃ brāhmaṇo gautamo yathā 13,106.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,106.001a dānaṃ bahuvidhākāraṃ śāntiḥ satyam ahiṃsatā 13,106.001c svadāratuṣṭiś coktā te phalaṃ dānasya caiva yat 13,106.002a pitāmahasya viditaṃ kim anyatra tapobalāt 13,106.002c tapaso yat paraṃ te 'dya tan me vyākhyātum arhasi 13,106.003 bhīṣma uvāca 13,106.003a tapaḥ pracakṣate yāvat tāval lokā yudhiṣṭhira 13,106.003c mataṃ mama tu kaunteya tapo nānaśanāt param 13,106.004a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,106.004c bhagīrathasya saṃvādaṃ brahmaṇaś ca mahātmanaḥ 13,106.005a atītya suralokaṃ ca gavāṃ lokaṃ ca bhārata 13,106.005c ṛṣilokaṃ ca so 'gacchad bhagīratha iti śrutiḥ 13,106.006a taṃ dṛṣṭvā sa vacaḥ prāha brahmā rājan bhagīratham 13,106.006c kathaṃ bhagīrathāgās tvam imaṃ deśaṃ durāsadam 13,106.007a na hi devā na gandharvā na manuṣyā bhagīratha 13,106.007c āyānty ataptatapasaḥ kathaṃ vai tvam ihāgataḥ 13,106.008 bhagīratha uvāca 13,106.008a niḥśaṅkam annam adadaṃ brāhmaṇebhyaḥ; śataṃ sahasrāṇi sadaiva dānam 13,106.008c brāhmaṃ vrataṃ nityam āsthāya viddhi; na tv evāhaṃ tasya phalād ihāgām 13,106.009a daśaikarātrān daśa pañcarātrān; ekādaśaikādaśakān kratūṃś ca 13,106.009c jyotiṣṭomānāṃ ca śataṃ yad iṣṭaṃ; phalena tenāpi ca nāgato 'ham 13,106.010a yac cāvasaṃ jāhnavītīranityaḥ; śataṃ samās tapyamānas tapo 'ham 13,106.010c adāṃ ca tatrāśvatarīsahasraṃ; nārīpuraṃ na ca tenāham āgām 13,106.011a daśāyutāni cāśvānām ayutāni ca viṃśatim 13,106.011c puṣkareṣu dvijātibhyaḥ prādāṃ gāś ca sahasraśaḥ 13,106.012a suvarṇacandroḍupadhāriṇīnāṃ; kanyottamānām adadaṃ sragviṇīnām 13,106.012c ṣaṣṭiṃ sahasrāṇi vibhūṣitānāṃ; jāmbūnadair ābharaṇair na tena 13,106.013a daśārbudāny adadaṃ gosavejyāsv; ekaikaśo daśa gā lokanātha 13,106.013c samānavatsāḥ payasā samanvitāḥ; suvarṇakāṃsyopaduhā na tena 13,106.014a aptoryāmeṣu niyatam ekaikasmin daśādadam 13,106.014c gṛṣṭīnāṃ kṣīradātrīṇāṃ rohiṇīnāṃ na tena ca 13,106.015a dogdhrīṇāṃ vai gavāṃ caiva prayutāni daśaiva ha 13,106.015c prādāṃ daśaguṇaṃ brahman na ca tenāham āgataḥ 13,106.016a vājināṃ bāhlijātānām ayutāny adadaṃ daśa 13,106.016c karkāṇāṃ hemamālānāṃ na ca tenāham āgataḥ 13,106.017a koṭīś ca kāñcanasyāṣṭau prādāṃ brahman daśa tv aham 13,106.017c ekaikasmin kratau tena phalenāhaṃ na cāgataḥ 13,106.018a vājināṃ śyāmakarṇānāṃ haritānāṃ pitāmaha 13,106.018c prādāṃ hemasrajāṃ brahman koṭīr daśa ca sapta ca 13,106.019a īṣādantān mahākāyān kāñcanasragvibhūṣitān 13,106.019c patnīmataḥ sahasrāṇi prāyacchaṃ daśa sapta ca 13,106.020a alaṃkṛtānāṃ deveśa divyaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ 13,106.020c rathānāṃ kāñcanāṅgānāṃ sahasrāṇy adadaṃ daśa 13,106.020e sapta cānyāni yuktāni vājibhiḥ samalaṃkṛtaiḥ 13,106.021a dakṣiṇāvayavāḥ ke cid vedair ye saṃprakīrtitāḥ 13,106.021c vājapeyeṣu daśasu prādāṃ tenāpi nāpy aham 13,106.022a śakratulyaprabhāvānām ijyayā vikrameṇa ca 13,106.022c sahasraṃ niṣkakaṇṭhānām adadaṃ dakṣiṇām aham 13,106.023a vijitya nṛpatīn sarvān makhair iṣṭvā pitāmaha 13,106.023c aṣṭabhyo rājasūyebhyo na ca tenāham āgataḥ 13,106.024a srotaś ca yāvad gaṅgāyāś channam āsīj jagatpate 13,106.024c dakṣiṇābhiḥ pravṛttābhir mama nāgāṃ ca tatkṛte 13,106.025a vājināṃ ca sahasre dve suvarṇaśatabhūṣite 13,106.025c varaṃ grāmaśataṃ cāham ekaikasya tridhādadam 13,106.025e tapasvī niyatāhāraḥ śamam āsthāya vāgyataḥ 13,106.026a dīrghakālaṃ himavati gaṅgāyāś ca durutsahām 13,106.026c mūrdhnā dhārāṃ mahādevaḥ śirasā yām adhārayat 13,106.026e na tenāpy aham āgacchaṃ phaleneha pitāmaha 13,106.027a śamyākṣepair ayajaṃ yac ca devān; sadyaskānām ayutaiś cāpi yat tat 13,106.027c trayodaśadvādaśāhāṃś ca deva; sapauṇḍarīkān na ca teṣāṃ phalena 13,106.028a aṣṭau sahasrāṇi kakudminām ahaṃ; śuklarṣabhāṇām adadaṃ brāhmaṇebhyaḥ 13,106.028c ekaikaṃ vai kāñcanaṃ śṛṅgam ebhyaḥ; patnīś caiṣām adadaṃ niṣkakaṇṭhīḥ 13,106.029a hiraṇyaratnanicitān adadaṃ ratnaparvatān 13,106.029c dhanadhānyasamṛddhāṃś ca grāmāñ śatasahasraśaḥ 13,106.030a śataṃ śatānāṃ gṛṣṭīnām adadaṃ cāpy atandritaḥ 13,106.030c iṣṭvānekair mahāyajñair brāhmaṇebhyo na tena ca 13,106.031a ekādaśāhair ayajaṃ sadakṣiṇair; dvirdvādaśāhair aśvamedhaiś ca deva 13,106.031c ārkāyaṇaiḥ ṣoḍaśabhiś ca brahmaṃs; teṣāṃ phaleneha na cāgato 'smi 13,106.032a niṣkaikakaṇṭham adadaṃ yojanāyataṃ; tad vistīrṇaṃ kāñcanapādapānām 13,106.032c vanaṃ cūtānāṃ ratnavibhūṣitānāṃ; na caiva teṣām āgato 'haṃ phalena 13,106.033a turāyaṇaṃ hi vratam apradhṛṣyam; akrodhano 'karavaṃ triṃśato 'bdān 13,106.033c śataṃ gavām aṣṭa śatāni caiva; dine dine hy adadaṃ brāhmaṇebhyaḥ 13,106.034a payasvinīnām atha rohiṇīnāṃ; tathaiva cāpy anaḍuhāṃ lokanātha 13,106.034c prādāṃ nityaṃ brāhmaṇebhyaḥ sureśa; nehāgatas tena phalena cāham 13,106.034d*0471_01 śamyākṣepeṇa pṛthivīṃ tridhā paryacaraṃ yajan 13,106.035a triṃśad agnim ahaṃ brahmann ayajaṃ yac ca nityadā 13,106.035c aṣṭābhiḥ sarvamedhaiś ca naramedhaiś ca saptabhiḥ 13,106.036a daśabhir viśvajidbhiś ca śatair aṣṭādaśottaraiḥ 13,106.036c na caiva teṣāṃ deveśa phalenāham ihāgataḥ 13,106.037a sarayvāṃ bāhudāyāṃ ca gaṅgāyām atha naimiṣe 13,106.037c gavāṃ śatānām ayutam adadaṃ na ca tena vai 13,106.038a indreṇa guhyaṃ nihitaṃ vai guhāyāṃ; yad bhārgavas tapasehābhyavindat 13,106.038c jājvalyamānam uśanastejaseha; tat sādhayām āsa mahaṃ vareṇyam 13,106.038d*0472_01 brāhmaṇārthāya karmāṇi raṇaṃ caiva karomi yat 13,106.039a tato me brāhmaṇās tuṣṭās tasmin karmaṇi sādhite 13,106.039b*0473_01 pūjitair brāhmaṇair nityaṃ vacanenāham āgataḥ 13,106.039c sahasram ṛṣayaś cāsan ye vai tatra samāgatāḥ 13,106.039e uktas tair asmi gaccha tvaṃ brahmalokam iti prabho 13,106.040a prītenoktaḥ sahasreṇa brāhmaṇānām ahaṃ prabho 13,106.040c imaṃ lokam anuprāpto mā bhūt te 'tra vicāraṇā 13,106.041a kāmaṃ yathāvad vihitaṃ vidhātrā; pṛṣṭena vācyaṃ tu mayā yathāvat 13,106.041c tapo hi nānyac cānaśanān mataṃ me; namo 'stu te devavara prasīda 13,106.042 bhīṣma uvāca 13,106.042a ity uktavantaṃ taṃ brahmā rājānaṃ sma bhagīratham 13,106.042c pūjayām āsa pūjārhaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā 13,106.042d*0474_01 tasmād anaśanair yukto viprān pūjaya nityadā 13,106.042d*0474_02 viprāṇāṃ vacanāt sarvaṃ paratreha ca sidhyati 13,106.042d*0474_03 vāsobhir annair gobhiś ca śubhair naiveśikair api 13,106.042d*0474_04 śubhaiḥ surakṣaṇaiś cāpi toṣyā eva dvijās tvayā 13,106.042d*0474_05 etad eva paraṃ guhyam alobhena samācara 13,107.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,107.001a śatāyur uktaḥ puruṣaḥ śatavīryaś ca vaidike 13,107.001c kasmān mriyante puruṣā bālā api pitāmaha 13,107.002a āyuṣmān kena bhavati svalpāyur vāpi mānavaḥ 13,107.002c kena vā labhate kīrtiṃ kena vā labhate śriyam 13,107.003a tapasā brahmacaryeṇa japair homais tathauṣadhaiḥ 13,107.003c janmanā yadi vācārāt tan me brūhi pitāmaha 13,107.004 bhīṣma uvāca 13,107.004a atra te vartayiṣyāmi yan māṃ tvam anupṛcchasi 13,107.004c alpāyur yena bhavati dīrghāyur vāpi mānavaḥ 13,107.005a yena vā labhate kīrtiṃ yena vā labhate śriyam 13,107.005c yathā ca vartan puruṣaḥ śreyasā saṃprayujyate 13,107.006a ācārāl labhate hy āyur ācārāl labhate śriyam 13,107.006b*0475_01 ācārād dhanam akṣayyam ācāro hanti kilbiṣam 13,107.006c ācārāt kīrtim āpnoti puruṣaḥ pretya ceha ca 13,107.007a durācāro hi puruṣo nehāyur vindate mahat 13,107.007c trasanti yasmād bhūtāni tathā paribhavanti ca 13,107.008a tasmāt kuryād ihācāraṃ ya icched bhūtim ātmanaḥ 13,107.008c api pāpaśarīrasya ācāro hanty alakṣaṇam 13,107.009a ācāralakṣaṇo dharmaḥ santaś cācāralakṣaṇāḥ 13,107.009c sādhūnāṃ ca yathā vṛttam etad ācāralakṣaṇam 13,107.010a apy adṛṣṭaṃ śrutaṃ vāpi puruṣaṃ dharmacāriṇam 13,107.010c bhūtikarmāṇi kurvāṇaṃ taṃ janāḥ kurvate priyam 13,107.011a ye nāstikā niṣkriyāś ca guruśāstrātilaṅghinaḥ 13,107.011c adharmajñā durācārās te bhavanti gatāyuṣaḥ 13,107.012a viśīlā bhinnamaryādā nityaṃ saṃkīrṇamaithunāḥ 13,107.012c alpāyuṣo bhavantīha narā nirayagāminaḥ 13,107.013a sarvalakṣaṇahīno 'pi samudācāravān naraḥ 13,107.013c śraddadhāno 'nasūyaś ca śataṃ varṣāṇi jīvati 13,107.014a akrodhanaḥ satyavādī bhūtānām avihiṃsakaḥ 13,107.014c anasūyur ajihmaś ca śataṃ varṣāṇi jīvati 13,107.015a loṣṭamardī tṛṇacchedī nakhakhādī ca yo naraḥ 13,107.015b*0476_01 sa vināśaṃ vrajaty āśu sūdako 'śucir eva ca 13,107.015c nityocchiṣṭaḥ saṃkusuko nehāyur vindate mahat 13,107.016a brāhme muhūrte budhyeta dharmārthau cānucintayet 13,107.016c utthāyācamya tiṣṭheta pūrvāṃ saṃdhyāṃ kṛtāñjaliḥ 13,107.017a evam evāparāṃ saṃdhyāṃ samupāsīta vāgyataḥ 13,107.017b*0477_01 utthāyāvaśyakaṃ kṛtvā kṛtaśaucaḥ samāhitaḥ 13,107.017c nekṣetādityam udyantaṃ nāstaṃ yāntaṃ kadā cana 13,107.017d*0478_01 nopasṛṣṭaṃ na vāristhaṃ na madhyaṃ nabhaso gatam 13,107.018a ṛṣayo dīrghasaṃdhyatvād dīrgham āyur avāpnuvan 13,107.018b*0479_01 sa darbhapāṇis tat kurvan vāgyatas tanmanāḥ śuciḥ 13,107.018c tasmāt tiṣṭhet sadā pūrvāṃ paścimāṃ caiva vāgyataḥ 13,107.019a ye ca pūrvām upāsante dvijāḥ saṃdhyāṃ na paścimām 13,107.019c sarvāṃs tān dhārmiko rājā śūdrakarmāṇi kārayet 13,107.020a paradārā na gantavyāḥ sarvavarṇeṣu karhi cit 13,107.020c na hīdṛśam anāyuṣyaṃ loke kiṃ cana vidyate 13,107.020e yādṛśaṃ puruṣasyeha paradāropasevanam 13,107.020f*0480_01 yāvaṃto romakūpāḥ syuḥ strīṇāṃ gātreṣu nirmitāḥ 13,107.020f*0480_02 tāvad varṣasahasrāṇi narakaṃ paryupāsate 13,107.020f*0481_01 tādṛśaṃ vidyate kiṃ cid anāyuṣyaṃ nṛṇām iha 13,107.020f*0482_01 tādṛśaṃ puruṣasyeha dhanāyuṣyaharaṃ nṛṇām 13,107.021a prasādhanaṃ ca keśānām añjanaṃ dantadhāvanam 13,107.021c pūrvāhṇa eva kurvīta devatānāṃ ca pūjanam 13,107.022a purīṣamūtre nodīkṣen nādhitiṣṭhet kadā cana 13,107.022c udakyayā ca saṃbhāṣāṃ na kurvīta kadā cana 13,107.023a notsṛjeta purīṣaṃ ca kṣetre grāmasya cāntike 13,107.023c ubhe mūtrapurīṣe tu nāpsu kuryāt kadā cana 13,107.023d*0483_01 annaṃ bubhukṣamāṇas tu trir mukhena spṛśed apaḥ 13,107.023d*0483_02 bhuktvā cānnaṃ tathaiva trir dviḥ punaḥ parimārjayet 13,107.023d*0484_01 devālaye 'tha govṛnde caitye sasyeṣu viśrame 13,107.023d*0484_02 bhokṣyan bhuktvā kṣute 'dhvānaṃ gatvā mūtrapurīṣayoḥ 13,107.023d*0484_03 dvir ācāmed yathānyāyaṃ hṛdgataṃ tu pibann apaḥ 13,107.024a prāṅmukho nityam aśnīyād vāgyato 'nnam akutsayan 13,107.024c praskandayec ca manasā bhuktvā cāgnim upaspṛśet 13,107.024d*0485_01 tatrācāntaḥ spṛśed agniṃ tathā mṛdugatir vrajet 13,107.025a āyuṣyaṃ prāṅmukho bhuṅkte yaśasyaṃ dakṣiṇāmukhaḥ 13,107.025c dhanyaṃ paścānmukho bhuṅkte ṛtaṃ bhuṅkte udaṅmukhaḥ 13,107.025d*0486_01 agnim ālabhya toyena sarvān prāṇān upaspṛśet 13,107.025d*0486_02 gātrāṇi caiva sarvāṇi nābhiṃ pāṇitalena tu 13,107.025d*0487_01 agrāsano jitakrodhī bālapūrvas tv alaṃkṛtaḥ 13,107.025d*0487_02 ghṛtāhutiviśuddhānnaṃ hutāgniś cākṣipan graset 13,107.026a nādhitiṣṭhet tuṣāñ jātu keśabhasmakapālikāḥ 13,107.026c anyasya cāpy upasthānaṃ dūrataḥ parivarjayet 13,107.027a śāntihomāṃś ca kurvīta sāvitrāṇi ca kārayet 13,107.027c niṣaṇṇaś cāpi khādeta na tu gacchan kathaṃ cana 13,107.028a mūtraṃ na tiṣṭhatā kāryaṃ na bhasmani na govraje 13,107.029a ārdrapādas tu bhuñjīta nārdrapādas tu saṃviśet 13,107.029c ārdrapādas tu bhuñjāno varṣāṇāṃ jīvate śatam 13,107.030a trīṇi tejāṃsi nocchiṣṭa ālabheta kadā cana 13,107.030c agniṃ gāṃ brāhmaṇaṃ caiva tathāsyāyur na riṣyate 13,107.031a trīṇi tejāṃsi nocchiṣṭa udīkṣeta kadā cana 13,107.031c sūryācandramasau caiva nakṣatrāṇi ca sarvaśaḥ 13,107.032a ūrdhvaṃ prāṇā hy utkrāmanti yūnaḥ sthavira āyati 13,107.032c pratyutthānābhivādābhyāṃ punas tān pratipadyate 13,107.033a abhivādayeta vṛddhāṃś ca āsanaṃ caiva dāpayet 13,107.033c kṛtāñjalir upāsīta gacchantaṃ pṛṣṭhato 'nviyāt 13,107.034a na cāsītāsane bhinne bhinnaṃ kāṃsyaṃ ca varjayet 13,107.034c naikavastreṇa bhoktavyaṃ na nagnaḥ snātum arhati 13,107.034e svaptavyaṃ naiva nagnena na cocchiṣṭo 'pi saṃviśet 13,107.035a ucchiṣṭo na spṛśec chīrṣaṃ sarve prāṇās tadāśrayāḥ 13,107.035c keśagrahān prahārāṃś ca śirasy etān vivarjayet 13,107.036a na pāṇibhyām ubhābhyāṃ ca kaṇḍūyej jātu vai śiraḥ 13,107.036c na cābhīkṣṇaṃ śiraḥ snāyāt tathāsyāyur na riṣyate 13,107.037a śiraḥsnātaś ca tailena nāṅgaṃ kiṃ cid upaspṛśet 13,107.037c tilapiṣṭaṃ na cāśnīyāt tathāyur vindate mahat 13,107.038a nādhyāpayet tathocchiṣṭo nādhīyīta kadā cana 13,107.038c vāte ca pūtigandhe ca manasāpi na cintayet 13,107.039a atra gāthā yamodgītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ 13,107.039c āyur asya nikṛntāmi prajām asyādade tathā 13,107.040a ya ucchiṣṭaḥ pravadati svādhyāyaṃ cādhigacchati 13,107.040c yaś cānadhyāyakāle 'pi mohād abhyasyati dvijaḥ 13,107.040d*0488_01 tasya vedaḥ praṇaśyeta āyuś ca parihīyate 13,107.040d*0489_01 na śūdrapatitābhyāśe caṇḍālaśravaṇena ca 13,107.040e tasmād yukto 'py anadhyāye nādhīyīta kadā cana 13,107.041a praty ādityaṃ praty anilaṃ prati gāṃ ca prati dvijān 13,107.041c ye mehanti ca panthānaṃ te bhavanti gatāyuṣaḥ 13,107.042a ubhe mūtrapurīṣe tu divā kuryād udaṅmukhaḥ 13,107.042c dakṣiṇābhimukho rātrau tathāsyāyur na riṣyate 13,107.043a trīn kṛśān nāvajānīyād dīrgham āyur jijīviṣuḥ 13,107.043c brāhmaṇaṃ kṣatriyaṃ sarpaṃ sarve hy āśīviṣās trayaḥ 13,107.044a dahaty āśīviṣaḥ kruddho yāvat paśyati cakṣuṣā 13,107.044c kṣatriyo 'pi dahet kruddho yāvat spṛśati tejasā 13,107.045a brāhmaṇas tu kulaṃ hanyād dhyānenāvekṣitena ca 13,107.045c tasmād etat trayaṃ yatnād upaseveta paṇḍitaḥ 13,107.046a guruṇā vairanirbandho na kartavyaḥ kadā cana 13,107.046c anumānyaḥ prasādyaś ca guruḥ kruddho yudhiṣṭhira 13,107.047a samyaṅ mithyāpravṛtte 'pi vartitavyaṃ gurāv iha 13,107.047c gurunindā dahaty āyur manuṣyāṇāṃ na saṃśayaḥ 13,107.048a dūrād āvasathān mūtraṃ dūrāt pādāvasecanam 13,107.048c ucchiṣṭotsarjanaṃ caiva dūre kāryaṃ hitaiṣiṇā 13,107.049a nātikalpaṃ nātisāyaṃ na ca madhyaṃdine sthite 13,107.049c nājñātaiḥ saha gaccheta naiko na vṛṣalaiḥ saha 13,107.050a panthā deyo brāhmaṇāya gobhyo rājabhya eva ca 13,107.050c vṛddhāya bhārataptāya garbhiṇyai durbalāya ca 13,107.051a pradakṣiṇaṃ ca kurvīta parijñātān vanaspatīn 13,107.051c catuṣpathān prakurvīta sarvān eva pradakṣiṇān 13,107.052a madhyaṃdine niśākāle madhyarātre ca sarvadā 13,107.052c catuṣpathān na seveta ubhe saṃdhye tathaiva ca 13,107.053a upānahau ca vastraṃ ca dhṛtam anyair na dhārayet 13,107.053c brahmacārī ca nityaṃ syāt pādaṃ pādena nākramet 13,107.054a amāvāsyāṃ paurṇamāsyāṃ caturdaśyāṃ ca sarvaśaḥ 13,107.054c aṣṭamyāṃ sarvapakṣāṇāṃ brahmacārī sadā bhavet 13,107.055a vṛthā māṃsaṃ na khādeta pṛṣṭhamāṃsaṃ tathaiva ca 13,107.055c ākrośaṃ parivādaṃ ca paiśunyaṃ ca vivarjayet 13,107.056a nāruṃtudaḥ syān na nṛśaṃsavādī; na hīnataḥ param abhyādadīta 13,107.056c yayāsya vācā para udvijeta; na tāṃ vaded ruśatīṃ pāpalokyām 13,107.057a vāksāyakā vadanān niṣpatanti; yair āhataḥ śocati rātryahāni 13,107.057c parasya nāmarmasu te patanti; tān paṇḍito nāvasṛjet pareṣu 13,107.058a rohate sāyakair viddhaṃ vanaṃ paraśunā hatam 13,107.058c vācā duruktaṃ bībhatsaṃ na saṃrohati vākkṣatam 13,107.058d*0490_01 karṇinālīkanārācān nirharanti śarīrataḥ 13,107.058d*0490_02 vākśalyas tu na nirhartuṃ śakyo hṛdiśayo hi saḥ 13,107.059a hīnāṅgān atiriktāṅgān vidyāhīnān vayodhikān 13,107.059c rūpadraviṇahīnāṃś ca sattvahīnāṃś ca nākṣipet 13,107.060a nāstikyaṃ vedanindāṃ ca devatānāṃ ca kutsanam 13,107.060c dveṣastambhābhimānāṃś ca taikṣṇyaṃ ca parivarjayet 13,107.061a parasya daṇḍaṃ nodyacchet kroddho nainaṃ nipātayet 13,107.061c anyatra putrāc chiṣyād vā śikṣārthaṃ tāḍanaṃ smṛtam 13,107.062a na brāhmaṇān parivaden nakṣatrāṇi na nirdiśet 13,107.062c tithiṃ pakṣasya na brūyāt tathāsyāyur na riṣyate 13,107.062d*0491_01 amāvāsyām ṛte nityaṃ dantadhāvanam ācaret 13,107.062d*0491_02 itihāsapurāṇāni dānaṃ vedaṃ ca nityaśaḥ 13,107.062d*0491_03 gāyatrīmananaṃ nityaṃ kuryāt saṃdhyāṃ samāhitaḥ 13,107.063a kṛtvā mūtrapurīṣe tu rathyām ākramya vā punaḥ 13,107.063c pādaprakṣālanaṃ kuryāt svādhyāye bhojane tathā 13,107.064a trīṇi devāḥ pavitrāṇi brāhmaṇānām akalpayan 13,107.064c adṛṣṭam adbhir nirṇiktaṃ yac ca vācā praśasyate 13,107.065a saṃyāvaṃ kṛsaraṃ māṃsaṃ śaṣkulī pāyasaṃ tathā 13,107.065c ātmārthaṃ na prakartavyaṃ devārthaṃ tu prakalpayet 13,107.066a nityam agniṃ paricared bhikṣāṃ dadyāc ca nityadā 13,107.066c vāgyato dantakāṣṭhaṃ ca nityam eva samācaret 13,107.066d*0492_01 dantakāṣṭhe ca saṃdhyāyāṃ malotsarge ca maunagaḥ 13,107.066d*0493_01 japtavyasyānusaṃdhāne snāne maunaṃ praśasyate 13,107.066e na cābhyuditaśāyī syāt prāyaścittī tathā bhavet 13,107.066f*0494_01 na saṃdhyāyāṃ svapen nityaṃ snāyāc chuddhaḥ sadā bhavet 13,107.067a mātāpitaram utthāya pūrvam evābhivādayet 13,107.067c ācāryam atha vāpy enaṃ tathāyur vindate mahat 13,107.067c*0495_01 bhūmāv ekena pāṇinā 13,107.067c*0495_02 gurūn dṛṣṭvā samuttiṣṭhet 13,107.068a varjayed dantakāṣṭhāni varjanīyāni nityaśaḥ 13,107.068c bhakṣayec chāstradṛṣṭāni parvasv api ca varjayet 13,107.069a udaṅmukhaś ca satataṃ śaucaṃ kuryāt samāhitaḥ 13,107.069b*0496_01 akṛtvā devapūjāṃ ca nācared dantadhāvanam 13,107.070a akṛtvā devatāpūjāṃ nānyaṃ gacchet kadā cana 13,107.070c anyatra tu guruṃ vṛddhaṃ dhārmikaṃ vā vicakṣaṇam 13,107.071a avalokyo na cādarśo malino buddhimattaraiḥ 13,107.071c na cājñātāṃ striyaṃ gacched garbhiṇīṃ vā kadā cana 13,107.071d*0497_01 dārasaṃgrahaṇāt pūrvaṃ nācaren maithunaṃ budhaḥ 13,107.071d*0497_02 anyathā tv avakīrṇaḥ syāt prāyaścittaṃ samācaret 13,107.071d*0497_03 nodīkṣet paradārāṃś ca rahasy ekāsano bhavet 13,107.071d*0497_04 indriyāṇi sadā yacchet svapne śuddhamanā bhavet 13,107.072a udakśirā na svapeta tathā pratyakśirā na ca 13,107.072c prākśirās tu svaped vidvān atha vā dakṣiṇāśirāḥ 13,107.073a na bhagne nāvadīrṇe vā śayane prasvapeta ca 13,107.073c nāntardhāne na saṃyukte na ca tiryak kadā cana 13,107.073d*0498_01 na cāpi gacchet kāryeṇa samayād vāpi nāstike 13,107.073d*0499_01 āsanaṃ tu padākṛṣya na prasajjet tathā naraḥ 13,107.074a na nagnaḥ karhi cit snāyān na niśāyāṃ kadā cana 13,107.074c snātvā ca nāvamṛjyeta gātrāṇi suvicakṣaṇaḥ 13,107.074d*0500_01 tiryaṅ na ca śayen nityaṃ nāntardhānena saṃyutaḥ 13,107.074d*0500_02 na niśāyāṃ punaḥ snāyād āpady agnidvijāntike 13,107.074d*0500_03 snāne nirmālyakaṃ varjet snātvā nāṅgāni mārjayet 13,107.075a na cānulimped asnātvā snātvā vāso na nirdhunet 13,107.075c ārdra eva tu vāsāṃsi nityaṃ seveta mānavaḥ 13,107.075e srajaś ca nāvakarṣeta na bahir dhārayeta ca 13,107.076a raktamālyaṃ na dhāryaṃ syāc chuklaṃ dhāryaṃ tu paṇḍitaiḥ 13,107.076c varjayitvā tu kamalaṃ tathā kuvalayaṃ vibho 13,107.077a raktaṃ śirasi dhāryaṃ tu tathā vāneyam ity api 13,107.077c kāñcanī caiva yā mālā na sā duṣyati karhi cit 13,107.077e snātasya varṇakaṃ nityam ārdraṃ dadyād viśāṃ pate 13,107.078a viparyayaṃ na kurvīta vāsaso buddhimān naraḥ 13,107.078c tathā nānyadhṛtaṃ dhāryaṃ na cāpadaśam eva ca 13,107.079a anyad eva bhaved vāsaḥ śayanīye narottama 13,107.079c anyad rathyāsu devānām arcāyām anyad eva hi 13,107.080a priyaṅgucandanābhyāṃ ca bilvena tagareṇa ca 13,107.080c pṛthag evānulimpeta kesareṇa ca buddhimān 13,107.081a upavāsaṃ ca kurvīta snātaḥ śucir alaṃkṛtaḥ 13,107.081b*0501_01 nopavāsaṃ vṛthā kuryād dhanaṃ nāpahared iha 13,107.081c parvakāleṣu sarveṣu brahmacārī sadā bhavet 13,107.082a nālīḍhayā parihataṃ bhakṣayīta kadā cana 13,107.082b*0502_01 nāvalīḍham avajñātam āghrātaṃ bhakṣayed api 13,107.082c tathā noddhṛtasārāṇi prekṣatāṃ nāpradāya ca 13,107.083a na saṃnikṛṣṭo medhāvī nāśucir na ca satsu ca 13,107.083c pratiṣiddhān na dharmeṣu bhakṣān bhuñjīta pṛṣṭhataḥ 13,107.084a pippalaṃ ca vaṭaṃ caiva śaṇaśākaṃ tathaiva ca 13,107.084c udumbaraṃ na khādec ca bhavārthī puruṣottamaḥ 13,107.085a ājaṃ gavyaṃ ca yan māṃsaṃ māyūraṃ caiva varjayet 13,107.085c varjayec chuṣkamāṃsaṃ ca tathā paryuṣitaṃ ca yat 13,107.085d*0503_01 śuṣkam annaṃ na bhuñjīta śūdrānnaṃ ca vivarjayet 13,107.086a na pāṇau lavaṇaṃ vidvān prāśnīyān na ca rātriṣu 13,107.086c dadhisaktūn na bhuñjīta vṛthāmāṃsaṃ ca varjayet 13,107.086d*0504_01 dadhisaktu na doṣāyāṃ piben madhu ca nityaśaḥ 13,107.087a vālena tu na bhuñjīta paraśrāddhaṃ tathaiva ca 13,107.087c sāyaṃ prātaś ca bhuñjīta nāntarāle samāhitaḥ 13,107.088a vāgyato naikavastraś ca nāsaṃviṣṭaḥ kadā cana 13,107.088c bhūmau sadaiva nāśnīyān nānāsīno na śabdavat 13,107.089a toyapūrvaṃ pradāyānnam atithibhyo viśāṃ pate 13,107.089c paścād bhuñjīta medhāvī na cāpy anyamanā naraḥ 13,107.090a samānam ekapaṅktyāṃ tu bhojyam annaṃ nareśvara 13,107.090b*0505_01 niḥśabdena tu bhuñjīta mitraṃ bhuñjīta nāhitam 13,107.090b*0506_01 yo 'tithīnām adattvā ca bālānāṃ jaraṭhaiḥ saha 13,107.090c viṣaṃ hālāhalaṃ bhuṅkte yo 'pradāya suhṛjjane 13,107.091a pānīyaṃ pāyasaṃ sarpir dadhisaktumadhūny api 13,107.091c nirasya śeṣam eteṣāṃ na pradeyaṃ tu kasya cit 13,107.092a bhuñjāno manujavyāghra naiva śaṅkāṃ samācaret 13,107.092c dadhi cāpy anupānaṃ vai na kartavyaṃ bhavārthinā 13,107.093a ācamya caiva hastena parisrāvya tathodakam 13,107.093c aṅguṣṭhaṃ caraṇasyātha dakṣiṇasyāvasecayet 13,107.094a pāṇiṃ mūrdhni samādhāya spṛṣṭvā cāgniṃ samāhitaḥ 13,107.094c jñātiśraiṣṭhyam avāpnoti prayogakuśalo naraḥ 13,107.095a adbhiḥ prāṇān samālabhya nābhiṃ pāṇitalena ca 13,107.095c spṛśaṃś caiva pratiṣṭheta na cāpy ārdreṇa pāṇinā 13,107.096a aṅguṣṭhasyāntarāle ca brāhmaṃ tīrtham udāhṛtam 13,107.096c kaniṣṭhikāyāḥ paścāt tu devatīrtham ihocyate 13,107.097a aṅguṣṭhasya ca yan madhyaṃ pradeśinyāś ca bhārata 13,107.097c tena pitryāṇi kurvīta spṛṣṭvāpo nyāyatas tathā 13,107.098a parāpavādaṃ na brūyān nāpriyaṃ ca kadā cana 13,107.098c na manyuḥ kaś cid utpādyaḥ puruṣeṇa bhavārthinā 13,107.099a patitais tu kathāṃ necched darśanaṃ cāpi varjayet 13,107.099c saṃsargaṃ ca na gaccheta tathāyur vindate mahat 13,107.100a na divā maithunaṃ gacchen na kanyāṃ na ca bandhakīm 13,107.100c na cāsnātāṃ striyaṃ gacchet tathāyur vindate mahat 13,107.101a sve sve tīrthe samācamya kārye samupakalpite 13,107.101c triḥ pītvāpo dviḥ pramṛjya kṛtaśauco bhaven naraḥ 13,107.102a indriyāṇi sakṛt spṛśya trir abhyukṣya ca mānavaḥ 13,107.102c kurvīta pitryaṃ daivaṃ ca vedadṛṣṭena karmaṇā 13,107.103a brāhmaṇārthe ca yac chaucaṃ tac ca me śṛṇu kaurava 13,107.103c pravṛttaṃ ca hitaṃ coktvā bhojanādyantayos tathā 13,107.104a sarvaśauceṣu brāhmeṇa tīrthena samupaspṛśet 13,107.104c niṣṭhīvya tu tathā kṣutvā spṛśyāpo hi śucir bhavet 13,107.104d*0507_01 niṣṭhīvane maithune ca kṣute kakṣyāvimocane 13,107.104d*0507_02 udakyādarśane tadvan nagnasyācamanaṃ smṛtam 13,107.104d*0507_03 spṛśet karṇaṃ sapraṇavaṃ sūryam īkṣet sadā tadā 13,107.105a vṛddho jñātis tathā mitraṃ daridro yo bhaved api 13,107.105b*0508_01 kulīnaḥ paṇḍita iti rakṣyā niḥsvāḥ svaśaktitaḥ 13,107.105c gṛhe vāsayitavyās te dhanyam āyuṣyam eva ca 13,107.106a gṛhe pārāvatā dhanyāḥ śukāś ca sahasārikāḥ 13,107.106b*0509_01 devatāḥ pratimādarśāś candanāḥ puṣpavallikāḥ 13,107.106b*0509_02 śuddhaṃ jalaṃ suvarṇaṃ ca rajataṃ gṛhamaṅgalam 13,107.106c gṛheṣv ete na pāpāya tathā vai tailapāyikāḥ 13,107.107a uddīpakāś ca gṛdhrāś ca kapotā bhramarās tathā 13,107.107c niviśeyur yadā tatra śāntim eva tadācaret 13,107.108a amaṅgalyāni caitāni tathākrośo mahātmanām 13,107.108c mahātmanāṃ ca guhyāni na vaktavyāni karhi cit 13,107.109a agamyāś ca na gaccheta rājapatnīḥ sakhīs tathā 13,107.109c vaidyānāṃ bālavṛddhānāṃ bhṛtyānāṃ ca yudhiṣṭhira 13,107.110a bandhūnāṃ brāhmaṇānāṃ ca tathā śāraṇikasya ca 13,107.110c saṃbandhināṃ ca rājendra tathāyur vindate mahat 13,107.111a brāhmaṇasthapatibhyāṃ ca nirmitaṃ yan niveśanam 13,107.111c tad āvaset sadā prājño bhavārthī manujeśvara 13,107.112a saṃdhyāyāṃ na svaped rājan vidyāṃ na ca samācaret 13,107.112c na bhuñjīta ca medhāvī tathāyur vindate mahat 13,107.113a naktaṃ na kuryāt pitryāṇi bhuktvā caiva prasādhanam 13,107.113c pānīyasya kriyā naktaṃ na kāryā bhūtim icchatā 13,107.114a varjanīyāś ca vai nityaṃ saktavo niśi bhārata 13,107.114c śeṣāṇi cāvadātāni pānīyaṃ caiva bhojane 13,107.115a sauhityaṃ ca na kartavyaṃ rātrau naiva samācaret 13,107.115b*0510_01 na bhuktvā maithunaṃ gacchen na dhāven nātihāsakam 13,107.115c dvijacchedaṃ na kurvīta bhuktvā na ca samācaret 13,107.116a mahākulaprasūtāṃ ca praśastāṃ lakṣaṇais tathā 13,107.116c vayaḥsthāṃ ca mahāprājña kanyām āvoḍhum arhati 13,107.117a apatyam utpādya tataḥ pratiṣṭhāpya kulaṃ tathā 13,107.117c putrāḥ pradeyā jñāneṣu kuladharmeṣu bhārata 13,107.118a kanyā cotpādya dātavyā kulaputrāya dhīmate 13,107.118c putrā niveśyāś ca kulād bhṛtyā labhyāś ca bhārata 13,107.119a śiraḥsnāto 'tha kurvīta daivaṃ pitryam athāpi ca 13,107.119b*0511_01 tailābhyañjanam aṣṭamyāṃ caturdaśyāṃ ca parvasu 13,107.119c nakṣatre na ca kurvīta yasmiñ jāto bhaven naraḥ 13,107.119e na proṣṭhapadayoḥ kāryaṃ tathāgneye ca bhārata 13,107.120a dāruṇeṣu ca sarveṣu pratyahaṃ ca vivarjayet 13,107.120c jyotiṣe yāni coktāni tāni sarvāṇi varjayet 13,107.121a prāṅmukhaḥ śmaśrukarmāṇi kārayeta samāhitaḥ 13,107.121c udaṅmukho vā rājendra tathāyur vindate mahat 13,107.121d*0512_01 sāmudreṇāmbhasā snānaṃ kṣauraṃ śrāddheṣu bhojanam 13,107.121d*0512_02 antarvatnīpatiḥ kurvan na putraphalam aśnute 13,107.121d*0512_03 satāṃ gurūṇāṃ vṛddhānāṃ kulastrīṇāṃ viśeṣataḥ 13,107.122a parivādaṃ na ca brūyāt pareṣām ātmanas tathā 13,107.122c parivādo na dharmāya procyate bharatarṣabha 13,107.123a varjayed vyaṅginīṃ nārīṃ tathā kanyāṃ narottama 13,107.123c samārṣāṃ vyaṅgitāṃ caiva mātuḥ svakulajāṃ tathā 13,107.124a vṛddhāṃ pravrajitāṃ caiva tathaiva ca pativratām 13,107.124c tathātikṛṣṇavarṇāṃ ca varṇotkṛṣṭāṃ ca varjayet 13,107.125a ayoniṃ ca viyoniṃ ca na gaccheta vicakṣaṇaḥ 13,107.125c piṅgalāṃ kuṣṭhinīṃ nārīṃ na tvam āvoḍhum arhasi 13,107.126a apasmārikule jātāṃ nihīnāṃ caiva varjayet 13,107.126c śvitriṇāṃ ca kule jātāṃ trayāṇāṃ manujeśvara 13,107.126d*0513_01 varjayed atiduṣṭāṃ ca vyādhinīṃ vyaṅgikāṃ tathā 13,107.126d*0513_02 saromaśām atisthūlāṃ kanyāṃ mātṛpitṛsthitām 13,107.126d*0513_03 alajjāṃ bhrātṛjāṃ duṣṭāṃ varjayed raktakeśinīm 13,107.127a lakṣaṇair anvitā yā ca praśastā yā ca lakṣaṇaiḥ 13,107.127c manojñā darśanīyā ca tāṃ bhavān voḍhum arhati 13,107.128a mahākule niveṣṭavyaṃ sadṛśe vā yudhiṣṭhira 13,107.128c avarā patitā caiva na grāhyā bhūtim icchatā 13,107.129a agnīn utpādya yatnena kriyāḥ suvihitāś ca yāḥ 13,107.129c vedeṣu brāhmaṇaiḥ proktās tāś ca sarvāḥ samācaret 13,107.130a na cerṣyā strīṣu kartavyā dārā rakṣyāś ca sarvaśaḥ 13,107.130c anāyuṣyā bhaved īrṣyā tasmād īrṣyāṃ vivarjayet 13,107.131a anāyuṣyo divāsvapnas tathābhyuditaśāyitā 13,107.131c prātar niśāyāṃ ca tathā ye cocchiṣṭāḥ svapanti vai 13,107.132a pāradāryam anāyuṣyaṃ nāpitocchiṣṭatā tathā 13,107.132c yatnato vai na kartavyam abhyāsaś caiva bhārata 13,107.132d*0514_01 yatno vai bhojane kāryo atyāśaṃ ca vivarjayet 13,107.133a saṃdhyāṃ na bhuñjen na snāyān na purīṣaṃ samutsṛjet 13,107.133b*0515_01 ātmānaṃ śuci manyeta brāhmaṇān na ca paspaśet 13,107.133b*0515_02 taṃ brūyād brāhmaṇaghnaṃ ca tasya cāyur vinaśyati 13,107.133b*0515_03 brāhmaṇā hi sadā pūjyā nareṇa bhūtim icchatā 13,107.133c prayataś ca bhavet tasyāṃ na ca kiṃ cit samācaret 13,107.134a brāhmaṇān pūjayec cāpi tathā snātvā narādhipa 13,107.134b*0516_01 samāvṛttaḥ śucīn viprān devān atha gurūn namet 13,107.134b*0516_02 kuryād vyāhṛtihomādīn arghyārhaś ca sadā bhavet 13,107.134c devāṃś ca praṇamet snāto gurūṃś cāpy abhivādayet 13,107.135a animantrito na gaccheta yajñaṃ gacchet tu darśakaḥ 13,107.135c animantrite hy anāyuṣyaṃ gamanaṃ tatra bhārata 13,107.136a na caikena parivrājyaṃ na gantavyaṃ tathā niśi 13,107.136b*0517_01 nānāpadi parasyānnam animantritam āharet 13,107.136b*0517_02 ekoddiṣṭaṃ na bhuñjīta prathamaṃ tu viśeṣataḥ 13,107.136b*0517_03 sapiṇḍīkaraṇaṃ varjyaṃ savidhānaṃ ca māsikam 13,107.136c anāgatāyāṃ saṃdhyāyāṃ paścimāyāṃ gṛhe vaset 13,107.137a mātuḥ pitur gurūṇāṃ ca kāryam evānuśāsanam 13,107.137c hitaṃ vāpy ahitaṃ vāpi na vicāryaṃ nararṣabha 13,107.137d*0518_01 kṣatriyas tu viśeṣeṇa dhanurvedaṃ samabhyaset 13,107.138a dhanurvede ca vede ca yatnaḥ kāryo narādhipa 13,107.138c hastipṛṣṭhe 'śvapṛṣṭhe ca rathacaryāsu caiva ha 13,107.138e yatnavān bhava rājendra yatnavān sukham edhate 13,107.139a apradhṛṣyaś ca śatrūṇāṃ bhṛtyānāṃ svajanasya ca 13,107.139c prajāpālanayuktaś ca na kṣatiṃ labhate kva cit 13,107.140a yuktiśāstraṃ ca te jñeyaṃ śabdaśāstraṃ ca bhārata 13,107.140c gandharvaśāstraṃ ca kalāḥ parijñeyā narādhipa 13,107.141a purāṇam itihāsāś ca tathākhyānāni yāni ca 13,107.141c mahātmanāṃ ca caritaṃ śrotavyaṃ nityam eva te 13,107.141d*0519_01 mānyānāṃ mānanaṃ kuryān nindyānāṃ nindanaṃ tathā 13,107.141d*0519_02 gobrāhmaṇārthe yudhyeta prāṇān api parityajet 13,107.141d*0519_03 na strīṣu sajjed draṣṭavyaṃ śaktyā dānarucir bhavet 13,107.141d*0519_04 na brāhmaṇān paribhavet kārpaṇyaṃ brāhmaṇair vṛtam 13,107.141d*0519_05 patitān nābhibhāṣeta nāhvayeta rajasvalām 13,107.142a patnīṃ rajasvalāṃ caiva nābhigacchen na cāhvayet 13,107.142c snātāṃ caturthe divase rātrau gacched vicakṣaṇaḥ 13,107.143a pañcame divase nārī ṣaṣṭhe 'hani pumān bhavet 13,107.143c etena vidhinā patnīm upagaccheta paṇḍitaḥ 13,107.143d*0520_01 ā ṣoḍaśād ṛtur mukhyaḥ putrajanmani śabditaḥ 13,107.144a jñātisaṃbandhimitrāṇi pūjanīyāni nityaśaḥ 13,107.144c yaṣṭavyaṃ ca yathāśakti yajñair vividhadakṣiṇaiḥ 13,107.144e ataūrdhvam araṇyaṃ ca sevitavyaṃ narādhipa 13,107.145a eṣa te lakṣaṇoddeśa āyuṣyāṇāṃ prakīrtitaḥ 13,107.145c śeṣas traividyavṛddhebhyaḥ pratyāhāryo yudhiṣṭhira 13,107.146a ācāro bhūtijanana ācāraḥ kīrtivardhanaḥ 13,107.146c ācārād vardhate hy āyur ācāro hanty alakṣaṇam 13,107.147a āgamānāṃ hi sarveṣām ācāraḥ śreṣṭha ucyate 13,107.147c ācāraprabhavo dharmo dharmād āyur vivardhate 13,107.148a etad yaśasyam āyuṣyaṃ svargyaṃ svastyayanaṃ mahat 13,107.148c anukampatā sarvavarṇān brahmaṇā samudāhṛtam 13,107.148d*0521_01 ya idaṃ śṛṇuyān nityaṃ yaś cāpi parikīrtayet 13,107.148d*0521_02 sa śubhān prāpnuyāl lokān sadācāraparo nṛpa 13,108.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,108.001a yathā jyeṣṭhaḥ kaniṣṭheṣu vartate bharatarṣabha 13,108.001c kaniṣṭhāś ca yathā jyeṣṭhe varteraṃs tad bravīhi me 13,108.002 bhīṣma uvāca 13,108.002a jyeṣṭhavat tāta vartasva jyeṣṭho hi satataṃ bhavān 13,108.002c guror garīyasī vṛttir yā cec chiṣyasya bhārata 13,108.003a na gurāv akṛtaprajñe śakyaṃ śiṣyeṇa vartitum 13,108.003c guror hi dīrghadarśitvaṃ yat tac chiṣyasya bhārata 13,108.004a andhaḥ syād andhavelāyāṃ jaḍaḥ syād api vā budhaḥ 13,108.004c parihāreṇa tad brūyād yas teṣāṃ syād vyatikramaḥ 13,108.005a pratyakṣaṃ bhinnahṛdayā bhedayeyuḥ kṛtaṃ narāḥ 13,108.005c śriyābhitaptāḥ kaunteya bhedakāmās tathārayaḥ 13,108.005d*0522_01 śriyābhitaptās tadbhedān na bhinnāḥ syuḥ samāhitāḥ 13,108.006a jyeṣṭhaḥ kulaṃ vardhayati vināśayati vā punaḥ 13,108.006c hanti sarvam api jyeṣṭhaḥ kulaṃ yatrāvajāyate 13,108.007a atha yo vinikurvīta jyeṣṭho bhrātā yavīyasaḥ 13,108.007c ajyeṣṭhaḥ syād abhāgaś ca niyamyo rājabhiś ca saḥ 13,108.008a nikṛtī hi naro lokān pāpān gacchaty asaṃśayam 13,108.008c vidulasyeva tat puṣpaṃ moghaṃ janayituḥ smṛtam 13,108.009a sarvānarthaḥ kule yatra jāyate pāpapūruṣaḥ 13,108.009c akīrtiṃ janayaty eva kīrtim antardadhāti ca 13,108.010a sarve cāpi vikarmasthā bhāgaṃ nārhanti sodarāḥ 13,108.010b*0523_01 jyeṣṭho 'pi durvinītas tu kaniṣṭhas tu viśeṣataḥ 13,108.010c nāpradāya kaniṣṭhebhyo jyeṣṭhaḥ kurvīta yautakam 13,108.011a anujaṃ hi pitur dāyo jaṅghāśramaphalo 'dhvagaḥ 13,108.011c svayam īhitalabdhaṃ tu nākāmo dātum arhati 13,108.012a bhrātṝṇām avibhaktānām utthānam api cet saha 13,108.012c na putrabhāgaṃ viṣamaṃ pitā dadyāt kathaṃ cana 13,108.013a na jyeṣṭhān avamanyeta duṣkṛtaḥ sukṛto 'pi vā 13,108.013b*0524_01 gurūṇām aparādho hi śakyaḥ kṣantavya eva ca 13,108.013c yadi strī yady avarajaḥ śreyaḥ paśyet tathācaret 13,108.013e dharmaṃ hi śreya ity āhur iti dharmavido viduḥ 13,108.013f*0525_01 same tu jyeṣṭhatantrāḥ syuḥ kiṃ cid ūne 'pi nityaśaḥ 13,108.014a daśācāryān upādhyāya upādhyāyān pitā daśa 13,108.014c daśa caiva pitṝn mātā sarvāṃ vā pṛthivīm api 13,108.015a gauraveṇābhibhavati nāsti mātṛsamo guruḥ 13,108.015c mātā garīyasī yac ca tenaitāṃ manyate janaḥ 13,108.016a jyeṣṭho bhrātā pitṛsamo mṛte pitari bhārata 13,108.016c sa hy eṣāṃ vṛttidātā syāt sa caitān paripālayet 13,108.017a kaniṣṭhās taṃ namasyeran sarve chandānuvartinaḥ 13,108.017c tam eva copajīveran yathaiva pitaraṃ tathā 13,108.018a śarīram etau sṛjataḥ pitā mātā ca bhārata 13,108.018c ācāryaśāstā yā jātiḥ sā satyā sājarāmarā 13,108.019a jyeṣṭhā mātṛsamā cāpi bhaginī bharatarṣabha 13,108.019c bhrātur bhāryā ca tadvat syād yasyā bālye stanaṃ pibet 13,109.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,109.001a sarveṣām eva varṇānāṃ mlecchānāṃ ca pitāmaha 13,109.001c upavāse matir iyaṃ kāraṇaṃ ca na vidmahe 13,109.002a brahmakṣatreṇa niyamāś cartavyā iti naḥ śrutam 13,109.002c upavāse kathaṃ teṣāṃ kṛtyam asti pitāmaha 13,109.003a niyamaṃ copavāsānāṃ sarveṣāṃ brūhi pārthiva 13,109.003c avāpnoti gatiṃ kāṃ ca upavāsaparāyaṇaḥ 13,109.004a upavāsaḥ paraṃ puṇyam upavāsaḥ parāyaṇam 13,109.004c upoṣyeha naraśreṣṭha kiṃ phalaṃ pratipadyate 13,109.005a adharmān mucyate kena dharmam āpnoti vai katham 13,109.005c svargaṃ puṇyaṃ ca labhate kathaṃ bharatasattama 13,109.006a upoṣya cāpi kiṃ tena pradeyaṃ syān narādhipa 13,109.006c dharmeṇa ca sukhān arthāṃl labhed yena bravīhi tam 13,109.007 vaiśaṃpāyana uvāca 13,109.007a evaṃ bruvāṇaṃ kaunteyaṃ dharmajñaṃ dharmatattvavit 13,109.007c dharmaputram idaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'bravīt 13,109.008a idaṃ khalu mahārāja śrutam āsīt purātanam 13,109.008c upavāsavidhau śreṣṭhā ye guṇā bharatarṣabha 13,109.009a prājāpatyaṃ hy aṅgirasaṃ pṛṣṭavān asmi bhārata 13,109.009c yathā māṃ tvaṃ tathaivāhaṃ pṛṣṭavāṃs taṃ tapodhanam 13,109.010a praśnam etaṃ mayā pṛṣṭo bhagavān agnisaṃbhavaḥ 13,109.010c upavāsavidhiṃ puṇyam ācaṣṭa bharatarṣabha 13,109.011 aṅgirā uvāca 13,109.011a brahmakṣatre trirātraṃ tu vihitaṃ kurunandana 13,109.011c dvistrirātram athaivātra nirdiṣṭaṃ puruṣarṣabha 13,109.012a vaiśyaśūdrau tu yau mohād upavāsaṃ prakurvate 13,109.012c trirātraṃ dvistrirātraṃ vā tayoḥ puṣṭir na vidyate 13,109.013a caturthabhaktakṣapaṇaṃ vaiśyaśūdre vidhīyate 13,109.013c trirātraṃ na tu dharmajñair vihitaṃ brahmavādibhiḥ 13,109.014a pañcamyāṃ caiva ṣaṣṭhyāṃ ca paurṇamāsyāṃ ca bhārata 13,109.014b*0526_01 upoṣya ekabhaktena niyatātmā jitendriyaḥ 13,109.014c kṣamāvān rūpasaṃpannaḥ śrutavāṃś caiva jāyate 13,109.015a nānapatyo bhavet prājño daridro vā kadā cana 13,109.015c yajiṣṇuḥ pañcamīṃ ṣaṣṭhīṃ kṣaped yo bhojayed dvijān 13,109.016a aṣṭamīm atha kaunteya śuklapakṣe caturdaśīm 13,109.016c upoṣya vyādhirahito vīryavān abhijāyate 13,109.017a mārgaśīrṣaṃ tu yo māsam ekabhaktena saṃkṣipet 13,109.017c bhojayec ca dvijān bhaktyā sa mucyed vyādhikilbiṣaiḥ 13,109.018a sarvakalyāṇasaṃpūrṇaḥ sarvauṣadhisamanvitaḥ 13,109.018c kṛṣibhāgī bahudhano bahuputraś ca jāyate 13,109.019a pauṣamāsaṃ tu kaunteya bhaktenaikena yaḥ kṣapet 13,109.019c subhago darśanīyaś ca yaśobhāgī ca jāyate 13,109.020a pitṛbhakto māghamāsam ekabhaktena yaḥ kṣapet 13,109.020c śrīmatkule jñātimadhye sa mahattvaṃ prapadyate 13,109.021a bhagadaivaṃ tu yo māsam ekabhaktena yaḥ kṣapet 13,109.021c strīṣu vallabhatāṃ yāti vaśyāś cāsya bhavanti tāḥ 13,109.022a caitraṃ tu niyato māsam ekabhaktena yaḥ kṣapet 13,109.022c suvarṇamaṇimuktāḍhye kule mahati jāyate 13,109.023a nistared ekabhaktena vaiśākhaṃ yo jitendriyaḥ 13,109.023c naro vā yadi vā nārī jñātīnāṃ śreṣṭhatāṃ vrajet 13,109.024a jyeṣṭhāmūlaṃ tu yo māsam ekabhaktena saṃkṣapet 13,109.024c aiśvaryam atulaṃ śreṣṭhaṃ pumān strī vābhijāyate 13,109.025a āṣāḍham ekabhaktena sthitvā māsam atandritaḥ 13,109.025c bahudhānyo bahudhano bahuputraś ca jāyate 13,109.026a śrāvaṇaṃ niyato māsam ekabhaktena yaḥ kṣapet 13,109.026b*0527_01 rūpadraviṇasaṃpannaḥ sukhī bhavati nityaśaḥ 13,109.026c yatra tatrābhiṣekeṇa yujyate jñātivardhanaḥ 13,109.026d*0528_01 dhanavān kīrtimāṃś caiva kule mahati jāyate 13,109.027a prauṣṭhapadaṃ tu yo māsam ekāhāro bhaven naraḥ 13,109.027c dhanāḍhyaṃ sphītam acalam aiśvaryaṃ pratipadyate 13,109.028a tathaivāśvayujaṃ māsam ekabhaktena yaḥ kṣapet 13,109.028c prajāvān vāhanāḍhyaś ca bahuputraś ca jāyate 13,109.029a kārttikaṃ tu naro māsaṃ yaḥ kuryād ekabhojanam 13,109.029c śūraś ca bahubhāryaś ca kīrtimāṃś caiva jāyate 13,109.030a iti māsā naravyāghra kṣapatāṃ parikīrtitāḥ 13,109.030c tithīnāṃ niyamā ye tu śṛṇu tān api pārthiva 13,109.031a pakṣe pakṣe gate yas tu bhaktam aśnāti bhārata 13,109.031c gavāḍhyo bahuputraś ca dīrghāyuś ca sa jāyate 13,109.032a māsi māsi trirātrāṇi kṛtvā varṣāṇi dvādaśa 13,109.032c gaṇādhipatyaṃ prāpnoti niḥsapatnam anāvilam 13,109.033a ete tu niyamāḥ sarve kartavyāḥ śarado daśa 13,109.033c dve cānye bharataśreṣṭha pravṛttim anuvartatā 13,109.034a yas tu prātas tathā sāyaṃ bhuñjāno nāntarā pibet 13,109.034c ahiṃsānirato nityaṃ juhvāno jātavedasam 13,109.035a ṣaḍbhiḥ sa varṣair nṛpate sidhyate nātra saṃśayaḥ 13,109.035c agniṣṭomasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 13,109.036a adhivāse so 'psarasāṃ nṛtyagītavinādite 13,109.036b*0529_01 ramate strīsahasrāḍhye sukṛtī virajā naraḥ 13,109.036c taptakāñcanavarṇābhaṃ vimānam adhirohati 13,109.037a pūrṇaṃ varṣasahasraṃ tu brahmaloke mahīyate 13,109.037c tatkṣayād iha cāgamya māhātmyaṃ pratipadyate 13,109.038a yas tu saṃvatsaraṃ pūrṇam ekāhāro bhaven naraḥ 13,109.038c atirātrasya yajñasya sa phalaṃ samupāśnute 13,109.039a daśavarṣasahasrāṇi svarge ca sa mahīyate 13,109.039c tatkṣayād iha cāgamya māhātmyaṃ pratipadyate 13,109.040a yas tu saṃvatsaraṃ pūrṇaṃ caturthaṃ bhaktam aśnute 13,109.040c ahiṃsānirato nityaṃ satyavāṅ niyatendriyaḥ 13,109.041a vājapeyasya yajñasya phalaṃ vai samupāśnute 13,109.041c triṃśadvarṣasahasrāṇi svarge ca sa mahīyate 13,109.042a ṣaṣṭhe kāle tu kaunteya naraḥ saṃvatsaraṃ kṣapet 13,109.042c aśvamedhasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 13,109.043a cakravākaprayuktena vimānena sa gacchati 13,109.043c catvāriṃśat sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi modate 13,109.044a aṣṭamena tu bhaktena jīvan saṃvatsaraṃ nṛpa 13,109.044c gavāmayasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 13,109.045a haṃsasārasayuktena vimānena sa gacchati 13,109.045c pañcāśataṃ sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi modate 13,109.046a pakṣe pakṣe gate rājan yo 'śnīyād varṣam eva tu 13,109.046c ṣaṇmāsānaśanaṃ tasya bhagavān aṅgirābravīt 13,109.046e ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi divam āvasate ca saḥ 13,109.047a vīṇānāṃ vallakīnāṃ ca veṇūnāṃ ca viśāṃ pate 13,109.047c sughoṣair madhuraiḥ śabdaiḥ suptaḥ sa pratibodhyate 13,109.048a saṃvatsaram ihaikaṃ tu māsi māsi pibet payaḥ 13,109.048c phalaṃ viśvajitas tāta prāpnoti sa naro nṛpa 13,109.049a siṃhavyāghraprayuktena vimānena sa gacchati 13,109.049c saptatiṃ ca sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi modate 13,109.050a māsād ūrdhvaṃ naravyāghra nopavāso vidhīyate 13,109.050c vidhiṃ tv anaśanasyāhuḥ pārtha dharmavido janāḥ 13,109.051a anārto vyādhirahito gacched anaśanaṃ tu yaḥ 13,109.051c pade pade yajñaphalaṃ sa prāpnoti na saṃśayaḥ 13,109.052a divaṃ haṃsaprayuktena vimānena sa gacchati 13,109.052c śataṃ cāpsarasaḥ kanyā ramayanty api taṃ naram 13,109.053a ārto vā vyādhito vāpi gacched anaśanaṃ tu yaḥ 13,109.053c śataṃ varṣasahasrāṇāṃ modate divi sa prabho 13,109.053e kāñcīnūpuraśabdena suptaś caiva prabodhyate 13,109.054a sahasrahaṃsasaṃyukte vimāne somavarcasi 13,109.054c sa gatvā strīśatākīrṇe ramate bharatarṣabha 13,109.055a kṣīṇasyāpyāyanaṃ dṛṣṭaṃ kṣatasya kṣatarohaṇam 13,109.055c vyādhitasyauṣadhagrāmaḥ kruddhasya ca prasādanam 13,109.056a duḥkhitasyārthamānābhyāṃ dravyāṇāṃ pratipādanam 13,109.056c na caite svargakāmasya rocante sukhamedhasaḥ 13,109.056d*0530_01 na caitad rocate teṣāṃ ye dhanaiḥ sukhamedhinaḥ 13,109.057a ataḥ sa kāmasaṃyukto vimāne hemasaṃnibhe 13,109.057c ramate strīśatākīrṇe puruṣo 'laṃkṛtaḥ śubhe 13,109.058a svasthaḥ saphalasaṃkalpaḥ sukhī vigatakalmaṣaḥ 13,109.058c anaśnan deham utsṛjya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 13,109.059a bālasūryapratīkāśe vimāne hemavarcasi 13,109.059c vaiḍūryamuktākhacite vīṇāmurajanādite 13,109.060a patākādīpikākīrṇe divyaghaṇṭāninādite 13,109.060c strīsahasrānucarite sa naraḥ sukham edhate 13,109.061a yāvanti romakūpāṇi tasya gātreṣu pāṇḍava 13,109.061c tāvanty eva sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi modate 13,109.062a nāsti vedāt paraṃ śāstraṃ nāsti mātṛsamo guruḥ 13,109.062c na dharmāt paramo lābhas tapo nānaśanāt param 13,109.063a brāhmaṇebhyaḥ paraṃ nāsti pāvanaṃ divi ceha ca 13,109.063c upavāsais tathā tulyaṃ tapaḥkarma na vidyate 13,109.064a upoṣya vidhivad devās tridivaṃ pratipedire 13,109.064c ṛṣayaś ca parāṃ siddhim upavāsair avāpnuvan 13,109.065a divyaṃ varṣasahasraṃ hi viśvāmitreṇa dhīmatā 13,109.065c kṣāntam ekena bhaktena tena vipratvam āgataḥ 13,109.066a cyavano jamadagniś ca vasiṣṭho gautamo bhṛguḥ 13,109.066c sarva eva divaṃ prāptāḥ kṣamāvanto maharṣayaḥ 13,109.067a idam aṅgirasā pūrvaṃ maharṣibhyaḥ pradarśitam 13,109.067c yaḥ pradarśayate nityaṃ na sa duḥkham avāpnute 13,109.068a imaṃ tu kaunteya yathākramaṃ vidhiṃ; pravartitaṃ hy aṅgirasā maharṣiṇā 13,109.068c paṭheta yo vai śṛṇuyāc ca nityadā; na vidyate tasya narasya kilbiṣam 13,109.069a vimucyate cāpi sa sarvasaṃkarair; na cāsya doṣair abhibhūyate manaḥ 13,109.069c viyonijānāṃ ca vijānate rutaṃ; dhruvāṃ ca kīrtiṃ labhate narottamaḥ 13,110.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,110.001a pitāmahena vidhivad yajñāḥ proktā mahātmanā 13,110.001c guṇāś caiṣāṃ yathātattvaṃ pretya ceha ca sarvaśaḥ 13,110.002a na te śakyā daridreṇa yajñāḥ prāptuṃ pitāmaha 13,110.002c bahūpakaraṇā yajñā nānāsaṃbhāravistarāḥ 13,110.003a pārthivai rājaputrair vā śakyāḥ prāptuṃ pitāmaha 13,110.003c nārthanyūnair avaguṇair ekātmabhir asaṃhataiḥ 13,110.004a yo daridrair api vidhiḥ śakyaḥ prāptuṃ sadā bhavet 13,110.004c tulyo yajñaphalair etais tan me brūhi pitāmaha 13,110.005 bhīṣma uvāca 13,110.005a idam aṅgirasā proktam upavāsaphalātmakam 13,110.005c vidhiṃ yajñaphalais tulyaṃ tan nibodha yudhiṣṭhira 13,110.006a yas tu kalyaṃ tathā sāyaṃ bhuñjāno nāntarā pibet 13,110.006c ahiṃsānirato nityaṃ juhvāno jātavedasam 13,110.007a ṣaḍbhir eva tu varṣaiḥ sa sidhyate nātra saṃśayaḥ 13,110.007c taptakāñcanavarṇaṃ ca vimānaṃ labhate naraḥ 13,110.008a devastrīṇām adhīvāse nṛtyagītaninādite 13,110.008c prājāpatye vaset padmaṃ varṣāṇām agnisaṃnibhe 13,110.009a trīṇi varṣāṇi yaḥ prāśet satataṃ tv ekabhojanam 13,110.009c dharmapatnīrato nityam agniṣṭomaphalaṃ labhet 13,110.010a dvitīye divase yas tu prāśnīyād ekabhojanam 13,110.010c sadā dvādaśamāsāṃs tu juhvāno jātavedasam 13,110.010e yajñaṃ bahusuvarṇaṃ vā vāsavapriyam āharet 13,110.011a satyavāg dānaśīlaś ca brahmaṇyaś cānasūyakaḥ 13,110.011c kṣānto dānto jitakrodhaḥ sa gacchati parāṃ gatim 13,110.012a pāṇḍurābhrapratīkāśe vimāne haṃsalakṣaṇe 13,110.012c dve samāpte tataḥ padme so 'psarobhir vaset saha 13,110.012d*0531_01 agnikāryaparo nityaṃ nityaṃ kalyaprabodhanaḥ 13,110.012d*0531_02 agniṣṭomasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 13,110.012d*0531_03 haṃsasārasayuktaṃ ca vimānaṃ labhate naraḥ 13,110.012d*0531_04 indraloke ca vasate varastrībhiḥ samāvṛtaḥ 13,110.013a tṛtīye divase yas tu prāśnīyād ekabhojanam 13,110.013c sadā dvādaśamāsāṃs tu juhvāno jātavedasam 13,110.014a atirātrasya yajñasya phalaṃ prāpnoty anuttamam 13,110.014c mayūrahaṃsasaṃyuktaṃ vimānaṃ labhate naraḥ 13,110.015a saptarṣīṇāṃ sadā loke so 'psarobhir vaset saha 13,110.015c nivartanaṃ ca tatrāsya trīṇi padmāni vai viduḥ 13,110.016a divase yaś caturthe tu prāśnīyād ekabhojanam 13,110.016c sadā dvādaśamāsān vai juhvāno jātavedasam 13,110.017a vājapeyasya yajñasya phalaṃ prāpnoty anuttamam 13,110.017c indrakanyābhirūḍhaṃ ca vimānaṃ labhate naraḥ 13,110.018a sāgarasya ca paryante vāsavaṃ lokam āvaset 13,110.018c devarājasya ca krīḍāṃ nityakālam avekṣate 13,110.019a divase pañcame yas tu prāśnīyād ekabhojanam 13,110.019c sadā dvādaśamāsāṃs tu juhvāno jātavedasam 13,110.020a alubdhaḥ satyavādī ca brahmaṇyaś cāvihiṃsakaḥ 13,110.020c anasūyur apāpastho dvādaśāhaphalaṃ labhet 13,110.021a jāmbūnadamayaṃ divyaṃ vimānaṃ haṃsalakṣaṇam 13,110.021b*0532_01 atirātraphalaṃ prāpya apsarobhiḥ pramodate 13,110.021c sūryamālāsamābhāsam ārohet pāṇḍuraṃ gṛham 13,110.022a āvartanāni catvāri tathā padmāni dvādaśa 13,110.022c śarāgniparimāṇaṃ ca tatrāsau vasate sukham 13,110.023a divase yas tu ṣaṣṭhe vai muniḥ prāśeta bhojanam 13,110.023c sadā dvādaśamāsān vai juhvāno jātavedasam 13,110.024a sadā triṣavaṇasnāyī brahmacāry anasūyakaḥ 13,110.024c gavāmayasya yajñasya phalaṃ prāpnoty anuttamam 13,110.025a agnijvālāsamābhāsaṃ haṃsabarhiṇasevitam 13,110.025c śātakumbhamayaṃ yuktaṃ sādhayed yānam uttamam 13,110.026a tathaivāpsarasām aṅke prasuptaḥ pratibudhyate 13,110.026c nūpurāṇāṃ ninādena mekhalānāṃ ca nisvanaiḥ 13,110.027a koṭīsahasraṃ varṣāṇāṃ trīṇi koṭiśatāni ca 13,110.027c padmāny aṣṭādaśa tathā patāke dve tathaiva ca 13,110.028a ayutāni ca pañcāśad ṛkṣacarmaśatasya ca 13,110.028c lomnāṃ pramāṇena samaṃ brahmaloke mahīyate 13,110.029a divase saptame yas tu prāśnīyād ekabhojanam 13,110.029c sadā dvādaśamāsān vai juhvāno jātavedasam 13,110.030a sarasvatīṃ gopayāno brahmacaryaṃ samācaran 13,110.030c sumanovarṇakaṃ caiva madhumāṃsaṃ ca varjayet 13,110.031a puruṣo marutāṃ lokam indralokaṃ ca gacchati 13,110.031c tatra tatra ca siddhārtho devakanyābhir uhyate 13,110.032a phalaṃ bahusuvarṇasya yajñasya labhate naraḥ 13,110.032c saṃkhyām atiguṇāṃ cāpi teṣu lokeṣu modate 13,110.033a yas tu saṃvatsaraṃ kṣānto bhuṅkte 'hany aṣṭame naraḥ 13,110.033c devakāryaparo nityaṃ juhvāno jātavedasam 13,110.034a pauṇḍarīkasya yajñasya phalaṃ prāpnoty anuttamam 13,110.034c padmavarṇanibhaṃ caiva vimānam adhirohati 13,110.035a kṛṣṇāḥ kanakagauryaś ca nāryaḥ śyāmās tathāparāḥ 13,110.035c vayorūpavilāsinyo labhate nātra saṃśayaḥ 13,110.036a yas tu saṃvatsaraṃ bhuṅkte navame navame 'hani 13,110.036c sadā dvādaśamāsān vai juhvāno jātavedasam 13,110.037a aśvamedhasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 13,110.037c puṇḍarīkaprakāśaṃ ca vimānaṃ labhate naraḥ 13,110.038a dīptasūryāgnitejobhir divyamālābhir eva ca 13,110.038c nīyate rudrakanyābhiḥ so 'ntarikṣaṃ sanātanam 13,110.039a aṣṭādaśasahasrāṇi varṣāṇāṃ kalpam eva ca 13,110.039c koṭīśatasahasraṃ ca teṣu lokeṣu modate 13,110.040a yas tu saṃvatsaraṃ bhuṅkte daśāhe vai gate gate 13,110.040c sadā dvādaśamāsān vai juhvāno jātavedasam 13,110.041a brahmakanyāniveśe ca sarvabhūtamanohare 13,110.041c aśvamedhasahasrasya phalaṃ prāpnoty anuttamam 13,110.042a rūpavatyaś ca taṃ kanyā ramayanti sadā naram 13,110.042c nīlotpalanibhair varṇai raktotpalanibhais tathā 13,110.043a vimānaṃ maṇḍalāvartam āvartagahanāvṛtam 13,110.043c sāgarormipratīkāśaṃ sādhayed yānam uttamam 13,110.044a vicitramaṇimālābhir nāditaṃ śaṅkhapuṣkaraiḥ 13,110.044c sphāṭikair vajrasāraiś ca stambhaiḥ sukṛtavedikam 13,110.044e ārohati mahad yānaṃ haṃsasārasavāhanam 13,110.045a ekādaśe tu divase yaḥ prāpte prāśate haviḥ 13,110.045c sadā dvādaśamāsān vai juhvāno jātavedasam 13,110.046a parastriyo nābhilaṣed vācātha manasāpi vā 13,110.046c anṛtaṃ ca na bhāṣeta mātāpitroḥ kṛte 'pi vā 13,110.047a abhigacchen mahādevaṃ vimānasthaṃ mahābalam 13,110.047c svayaṃbhuvaṃ ca paśyeta vimānaṃ samupasthitam 13,110.048a kumāryaḥ kāñcanābhāsā rūpavatyo nayanti tam 13,110.048c rudrāṇāṃ tam adhīvāsaṃ divi divyaṃ manoharam 13,110.049a varṣāṇy aparimeyāni yugāntam api cāvaset 13,110.049c koṭīśatasahasraṃ ca daśa koṭiśatāni ca 13,110.050a rudraṃ nityaṃ praṇamate devadānavasaṃmatam 13,110.050c sa tasmai darśanaṃ prāpto divase divase bhavet 13,110.051a divase dvādaśe yas tu prāpte vai prāśate haviḥ 13,110.051c sadā dvādaśamāsān vai sarvamedhaphalaṃ labhet 13,110.051c*0533_01 juhvāno jātavedasam 13,110.051c*0533_02 niyamena samāyuktaḥ 13,110.052a ādityair dvādaśais tasya vimānaṃ saṃvidhīyate 13,110.052c maṇimuktāpravālaiś ca mahārhair upaśobhitam 13,110.053a haṃsamālāparikṣiptaṃ nāgavīthīsamākulam 13,110.053c mayūraiś cakravākaiś ca kūjadbhir upaśobhitam 13,110.054a aṭṭair mahadbhiḥ saṃyuktaṃ brahmaloke pratiṣṭhitam 13,110.054c nityam āvasate rājan naranārīsamāvṛtam 13,110.054e ṛṣir evaṃ mahābhāgas tv aṅgirāḥ prāha dharmavit 13,110.054f*0534_01 vimānam adhiruhyāśu brahmaloke mahīyate 13,110.055a trayodaśe tu divase yaḥ prāpte prāśate haviḥ 13,110.055c sadā dvādaśa māsān vai devasatraphalaṃ labhet 13,110.056a raktapadmodayaṃ nāma vimānaṃ sādhayen naraḥ 13,110.056b*0535_01 tatra gatvā samutthito devakanyābhir āvṛtaḥ 13,110.056c jātarūpaprayuktaṃ ca ratnasaṃcayabhūṣitam 13,110.057a devakanyābhir ākīrṇaṃ divyābharaṇabhūṣitam 13,110.057c puṇyagandhodayaṃ divyaṃ vāyavyair upaśobhitam 13,110.058a tatra śaṅkupatākaṃ ca yugāntaṃ kalpam eva ca 13,110.058c ayutāyutaṃ tathā padmaṃ samudraṃ ca tathā vaset 13,110.059a gītagandharvaghoṣaiś ca bherīpaṇavanisvanaiḥ 13,110.059c sadā pramuditas tābhir devakanyābhir īḍyate 13,110.060a caturdaśe tu divase yaḥ pūrṇe prāśate haviḥ 13,110.060c sadā dvādaśa māsān vai mahāmedhaphalaṃ labhet 13,110.061a anirdeśyavayorūpā devakanyāḥ svalaṃkṛtāḥ 13,110.061c mṛṣṭataptāṅgadadharā vimānair anuyānti tam 13,110.062a kalahaṃsavinirghoṣair nūpurāṇāṃ ca nisvanaiḥ 13,110.062c kāñcīnāṃ ca samutkarṣais tatra tatra vibodhyate 13,110.063a devakanyānivāse ca tasmin vasati mānavaḥ 13,110.063c jāhnavīvālukākīrṇe pūrṇaṃ saṃvatsaraṃ naraḥ 13,110.064a yas tu pakṣe gate bhuṅkte ekabhaktaṃ jitendriyaḥ 13,110.064c sadā dādaśa māsāṃs tu juhvāno jātavedasam 13,110.064e rājasūyasahasrasya phalaṃ prāpnoty anuttamam 13,110.065a yānam ārohate nityaṃ haṃsabarhiṇasevitam 13,110.065c maṇimaṇḍalakaiś citraṃ jātarūpasamāvṛtam 13,110.066a divyābharaṇaśobhābhir varastrībhir alaṃkṛtam 13,110.066c ekastambhaṃ caturdvāraṃ saptabhaumaṃ sumaṅgalam 13,110.066e vaijayantīsahasraiś ca śobhitaṃ gītanisvanaiḥ 13,110.067a divyaṃ divyaguṇopetaṃ vimānam adhirohati 13,110.067c maṇimuktāpravālaiś ca bhūṣitaṃ vaidyutaprabham 13,110.067e vased yugasahasraṃ ca khaḍgakuñjaravāhanaḥ 13,110.068a ṣoḍaśe divase yas tu saṃprāpte prāśate haviḥ 13,110.068c sadā dvādaśa māsān vai somayajñaphalaṃ labhet 13,110.069a somakanyānivāseṣu so 'dhyāvasati nityadā 13,110.069c saumyagandhānuliptaś ca kāmacāragatir bhavet 13,110.070a sudarśanābhir nārībhir madhurābhis tathaiva ca 13,110.070c arcyate vai vimānasthaḥ kāmabhogaiś ca sevyate 13,110.071a phalaṃ padmaśataprakhyaṃ mahākalpaṃ daśādhikam 13,110.071c āvartanāni catvāri sāgare yāty asau naraḥ 13,110.072a divase saptadaśame yaḥ prāpte prāśate haviḥ 13,110.072c sadā dvādaśa māsān vai juhvāno jātavedasam 13,110.073a sthānaṃ vāruṇam aindraṃ ca raudraṃ caivādhigacchati 13,110.073c mārutauśanase caiva brahmalokaṃ ca gacchati 13,110.074a tatra daivatakanyābhir āsanenopacaryate 13,110.074c bhūr bhuvaṃ cāpi devarṣiṃ viśvarūpam avekṣate 13,110.075a tatra devādhidevasya kumāryo ramayanti tam 13,110.075c dvātriṃśad rūpadhāriṇyo madhurāḥ samalaṃkṛtāḥ 13,110.076a candrādityāv ubhau yāvad gagane carataḥ prabho 13,110.076c tāvac caraty asau vīraḥ sudhāmṛtarasāśanaḥ 13,110.077a aṣṭādaśe tu divase prāśnīyād ekabhojanam 13,110.077c sadā dvādaśa māsān vai sapta lokān sa paśyati 13,110.078a rathaiḥ sanandighoṣaiś ca pṛṣṭhataḥ so 'nugamyate 13,110.078c devakanyādhirūḍhais tu bhrājamānaiḥ svalaṃkṛtaiḥ 13,110.079a vyāghrasiṃhaprayuktaṃ ca meghasvananināditam 13,110.079c vimānam uttamaṃ divyaṃ susukhī hy adhirohati 13,110.080a tatra kalpasahasraṃ sa kāntābhiḥ saha modate 13,110.080c sudhārasaṃ ca bhuñjīta amṛtopamam uttamam 13,110.081a ekonaviṃśe divase yo bhuṅkte ekabhojanam 13,110.081c sadā dvādaśa māsān vai sapta lokān sa paśyati 13,110.082a uttamaṃ labhate sthānam apsarogaṇasevitam 13,110.082c gandharvair upagītaṃ ca vimānaṃ sūryavarcasam 13,110.083a tatrāmaravarastrībhir modate vigatajvaraḥ 13,110.083c divyāmbaradharaḥ śrīmān ayutānāṃ śataṃ samāḥ 13,110.084a pūrṇe 'tha divase viṃśe yo bhuṅkte hy ekabhojanam 13,110.084c sadā dvādaśa māsāṃs tu satyavādī dhṛtavrataḥ 13,110.085a amāṃsāśī brahmacārī sarvabhūtahite rataḥ 13,110.085c sa lokān vipulān divyān ādityānām upāśnute 13,110.086a gandharvair apsarobhiś ca divyamālyānulepanaiḥ 13,110.086c vimānaiḥ kāñcanair divyaiḥ pṛṣṭhataś cānugamyate 13,110.087a ekaviṃśe tu divase yo bhuṅkte hy ekabhojanam 13,110.087c sadā dvādaśa māsān vai juhvāno jātavedasam 13,110.088a lokam auśanasaṃ divyaṃ śakralokaṃ ca gacchati 13,110.088c aśvinor marutāṃ caiva sukheṣv abhirataḥ sadā 13,110.089a anabhijñaś ca duḥkhānāṃ vimānavaram āsthitaḥ 13,110.089c sevyamāno varastrībhiḥ krīḍaty amaravat prabhuḥ 13,110.090a dvāviṃśe divase prāpte yo bhuṅkte hy ekabhojanam 13,110.090c sadā dvādaśa māsān vai juhvāno jātavedasam 13,110.091a dhṛtimān ahiṃsānirataḥ satyavāg anasūyakaḥ 13,110.091c lokān vasūnām āpnoti divākarasamaprabhaḥ 13,110.092a kāmacārī sudhāhāro vimānavaram āsthitaḥ 13,110.092c ramate devakanyābhir divyābharaṇabhūṣitaḥ 13,110.093a trayoviṃśe tu divase prāśed yas tv ekabhojanam 13,110.093c sadā dvādaśa māsāṃs tu mitāhāro jitendriyaḥ 13,110.094a vāyor uśanasaś caiva rudralokaṃ ca gacchati 13,110.094c kāmacārī kāmagamaḥ pūjyamāno 'psarogaṇaiḥ 13,110.095a anekaguṇaparyantaṃ vimānavaram āsthitaḥ 13,110.095c ramate devakanyābhir divyābharaṇabhūṣitaḥ 13,110.096a caturviṃśe tu divase yaḥ prāśed ekabhojanam 13,110.096c sadā dvādaśa māsān vai juhvāno jātavedasam 13,110.097a ādityānām adhīvāse modamāno vasec ciram 13,110.097c divyamālyāmbaradharo divyagandhānulepanaḥ 13,110.098a vimāne kāñcane divye haṃsayukte manorame 13,110.098c ramate devakanyānāṃ sahasrair ayutais tathā 13,110.099a pañcaviṃśe tu divase yaḥ prāśed ekabhojanam 13,110.099c sadā dvādaśa māsāṃs tu puṣkalaṃ yānam āruhet 13,110.100a siṃhavyāghraprayuktaiś ca meghasvananināditaiḥ 13,110.100c rathaiḥ sanandighoṣaiś ca pṛṣṭhataḥ so 'nugamyate 13,110.101a devakanyāsamārūḍhai rājatair vimalaiḥ śubhaiḥ 13,110.101c vimānam uttamaṃ divyam āsthāya sumanoharam 13,110.102a tatra kalpasahasraṃ vai vasate strīśatāvṛte 13,110.102c sudhārasaṃ copajīvann amṛtopamam uttamam 13,110.103a ṣaḍviṃśe divase yas tu prāśnīyād ekabhojanam 13,110.103c sadā dvādaśa māsāṃs tu niyato niyatāśanaḥ 13,110.104a jitendriyo vītarāgo juhvāno jātavedasam 13,110.104c sa prāpnoti mahābhāgaḥ pūjyamāno 'psarogaṇaiḥ 13,110.105a saptānāṃ marutāṃ lokān vasūnāṃ cāpi so 'śnute 13,110.105c vimāne sphāṭike divye sarvaratnair alaṃkṛte 13,110.106a gandharvair apsarobhiś ca pūjyamānaḥ pramodate 13,110.106c dve yugānāṃ sahasre tu divye divyena tejasā 13,110.107a saptaviṃśe tu divase yaḥ prāśed ekabhojanam 13,110.107c sadā dvādaśa māsāṃs tu juhvāno jātavedasam 13,110.108a phalaṃ prāpnoti vipulaṃ devaloke ca pūjyate 13,110.108c amṛtāśī vasaṃs tatra sa vitṛptaḥ pramodate 13,110.109a devarṣicaritaṃ rājan rājarṣibhir adhiṣṭhitam 13,110.109c adhyāvasati divyātmā vimānavaram āsthitaḥ 13,110.110a strībhir manobhirāmābhī ramamāṇo madotkaṭaḥ 13,110.110c yugakalpasahasrāṇi trīṇy āvasati vai sukham 13,110.111a yo 'ṣṭāviṃśe tu divase prāśnīyād ekabhojanam 13,110.111c sadā dvādaśa māsāṃs tu jitātmā vijitendriyaḥ 13,110.112a phalaṃ devarṣicaritaṃ vipulaṃ samupāśnute 13,110.112c bhogavāṃs tejasā bhāti sahasrāṃśur ivāmalaḥ 13,110.113a sukumāryaś ca nāryas taṃ ramamāṇāḥ suvarcasaḥ 13,110.113c pīnastanorujaghanā divyābharaṇabhūṣitāḥ 13,110.114a ramayanti manaḥ kāntā vimāne sūryasaṃnibhe 13,110.114c sarvakāmagame divye kalpāyutaśataṃ samāḥ 13,110.115a ekonatriṃśe divase yaḥ prāśed ekabhojanam 13,110.115c sadā dvādaśa māsān vai satyavrataparāyaṇaḥ 13,110.116a tasya lokāḥ śubhā divyā devarājarṣipūjitāḥ 13,110.116c vimānaṃ candraśubhrābhaṃ divyaṃ samadhigacchati 13,110.117a jātarūpamayaṃ yuktaṃ sarvaratnavibhūṣitam 13,110.117c apsarogaṇasaṃpūrṇaṃ gandharvair abhināditam 13,110.118a tatra cainaṃ śubhā nāryo divyābharaṇabhūṣitāḥ 13,110.118c manobhirāmā madhurā ramayanti madotkaṭāḥ 13,110.119a bhogavāṃs tejasā yukto vaiśvānarasamaprabhaḥ 13,110.119c divyo divyena vapuṣā bhrājamāna ivāmaraḥ 13,110.120a vasūnāṃ marutāṃ caiva sādhyānām aśvinos tathā 13,110.120c rudrāṇāṃ ca tathā lokān brahmalokaṃ ca gacchati 13,110.121a yas tu māse gate bhuṅkte ekabhaktaṃ śamātmakaḥ 13,110.121c sadā dvādaśa māsān vai brahmalokam avāpnuyāt 13,110.122a sudhārasakṛtāhāraḥ śrīmān sarvamanoharaḥ 13,110.122c tejasā vapuṣā lakṣmyā bhrājate raśmivān iva 13,110.123a divyamālyāmbaradharo divyagandhānulepanaḥ 13,110.123c sukheṣv abhirato yogī duḥkhānām avijānakaḥ 13,110.124a svayaṃprabhābhir nārībhir vimānastho mahīyate 13,110.124c rudradevarṣikanyābhiḥ satataṃ cābhipūjyate 13,110.125a nānāvidhasurūpābhir nānārāgābhir eva ca 13,110.125c nānāmadhurabhāṣābhir nānāratibhir eva ca 13,110.125d*0536_01 nānāvidhasugaṃdhābhir nānāveṣābhir eva ca 13,110.126a vimāne nagarākāre sūryavat sūryasaṃnibhe 13,110.126c pṛṣṭhataḥ somasaṃkāśe udak caivābhrasaṃnibhe 13,110.127a dakṣiṇāyāṃ tu raktābhe adhastān nīlamaṇḍale 13,110.127c ūrdhvaṃ citrābhisaṃkāśe naiko vasati pūjitaḥ 13,110.128a yāvad varṣasahasraṃ tu jambūdvīpe pravarṣati 13,110.128b*0537_01 tāvad brahmādikā lokā varṣadhārāpramāṇataḥ 13,110.128c tāvat saṃvatsarāḥ proktā brahmalokasya dhīmataḥ 13,110.129a vipruṣaś caiva yāvantyo nipatanti nabhastalāt 13,110.129c varṣāsu varṣatas tāvan nivasaty amaraprabhaḥ 13,110.130a māsopavāsī varṣais tu daśabhiḥ svargam uttamam 13,110.130c maharṣitvam athāsādya saśarīragatir bhavet 13,110.131a munir dānto jitakrodho jitaśiśnodaraḥ sadā 13,110.131c juhvann agnīṃś ca niyataḥ saṃdhyopāsanasevitā 13,110.132a bahubhir niyamair evaṃ māsān aśnāti yo naraḥ 13,110.132c abhrāvakāśaśīlaś ca tasya vāso nirucyate 13,110.133a divaṃ gatvā śarīreṇa svena rājan yathāmaraḥ 13,110.133c svargaṃ puṇyaṃ yathākāmam upabhuṅkte yathāvidhi 13,110.134a eṣa te bharataśreṣṭha yajñānāṃ vidhir uttamaḥ 13,110.134c vyākhyāto hy ānupūrvyeṇa upavāsaphalātmakaḥ 13,110.135a daridrair manujaiḥ pārtha prāpyaṃ yajñaphalaṃ yathā 13,110.135c upavāsam imaṃ kṛtvā gacchec ca paramāṃ gatim 13,110.135d*0538_01 vaiṣṇavīṃ vātha raudrīṃ vā pañcamīṃ brahmacāriṇaḥ 13,110.135d*0538_02 saṃvatsaravrataṃ kṛtvā kramante lokam uttamam 13,110.135e devadvijātipūjāyāṃ rato bharatasattama 13,110.136a upavāsavidhis tv eṣa vistareṇa prakīrtitaḥ 13,110.136c niyateṣv apramatteṣu śaucavatsu mahātmasu 13,110.137a dambhadrohanivṛtteṣu kṛtabuddhiṣu bhārata 13,110.137c acaleṣv aprakampeṣu mā te bhūd atra saṃśayaḥ 13,110.137d@011_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,110.137d@011_0001 pitāmahena kathitā dānadharmāśritāḥ kathāḥ 13,110.137d@011_0002 mayā śrutā ṛṣīṇāṃ tu saṃnidhau keśavasya ca 13,110.137d@011_0003 punaḥ kautūhalam abhūt tām evādhyātmikīṃ prati 13,110.137d@011_0004 kathāṃ kathaya rājendra tvad anyaḥ ka udāharet 13,110.137d@011_0005 eṣa yādavadāyādas tathānujñātum arhati 13,110.137d@011_0006 jñāte tu yasmiñ jñātavyaṃ jñātaṃ bhavati bhārata 13,110.137d@011_0007 paścāc chroṣyāmahe rājñāṃ śrāvyān dharmān pitāmaha 13,110.137d@011_0008 kautūhalam ṛṣīṇāṃ tu cchettum arhasi sāṃpratam 13,110.137d@011_0009 bhīṣmaḥ 13,110.137d@011_0010 ata ūrdhvaṃ mahārāja sāṃkhyayogobhayaśāstrādhigatayāthātmyadarśanasaṃpannayor ācāryayoḥ saṃvādam anuvyākhyāsyāmaḥ | tad yathābhagavantaṃ sanatkumāram āsīnam aṅguṣṭhaparvamātraṃ mahati vimānavare | yojanasahasramaṇḍale taruṇabhāskarapratīkāśe śayanīye mahati baddhāsanam anudhyāyantam amṛtam anāvartakaram amūrtam akṣayajam athopadiṣṭam upasasarpa bhagavantam ācāryaṃ bhagavān ācāryo rudras taṃ provāca - svāgataṃ maheśvara brahmasuta | etad āsanam āstāṃ bhagavān || ity ukte cāsīno bhagavān anantarūpo rudras taṃ provāca - bhagavān api dhyānam āvartayati | ity ukte cāha bhagavān sanatkumāras tatheti || 13,110.137d@011_0012 tathety uktaś ca provāca bhagavāñ śaṃkaras tadā 13,110.137d@011_0013 parāvarajñaṃ sarvasya trailokyasya mahāmunim 13,110.137d@011_0014 kiṃ vā dhyānena draṣṭavyaṃ yad bhavān anupaśyati 13,110.137d@011_0015 yac ca dhyātvā na śocanti yatayas tattvadarśinaḥ 13,110.137d@011_0016 kathaya tvam imaṃ devaṃ dehināṃ yatisattama 13,110.137d@011_0017 yac ca tatpuruṣaṃ śuddham ity uktaṃ yogasāṃkhyayoḥ 13,110.137d@011_0018 kim adhyātmādhibhūtaṃ ca tathā cāpy adhidaivatam 13,110.137d@011_0019 kālasaṃkhyā ca kā deva draṣṭavyā tasya brahmaṇaḥ 13,110.137d@011_0020 saṃkhyā saṃkhyādanasyaiva yā proktā paramarṣibhiḥ 13,110.137d@011_0021 śāstradṛṣṭena mārgeṇa yathāvad yatisattama 13,110.137d@011_0022 yac ca tatpuruṣaṃ śuddhaṃ prabuddham ajaraṃ dhruvam 13,110.137d@011_0023 budhyamānāprabuddhābhyāṃ vidyāvedyaṃ tathaiva ca 13,110.137d@011_0024 vimokṣaṃ trividhaṃ caiva brūhi mokṣavidāṃ vara 13,110.137d@011_0025 parisaṃkhyāṃ ca sāṃkhyānāṃ dhyānaṃ yogeṣu cārthavat 13,110.137d@011_0026 ekatvadarśanaṃ caiva tathā nānātvadarśanam 13,110.137d@011_0027 ariṣṭāni ca tattvena tathaivotkramaṇāni ca 13,110.137d@011_0028 daivatāni ca sarvāṇi nikhilenānupūrvaśaḥ 13,110.137d@011_0029 yāny āśritāni deheṣu dehināṃ yatisattama 13,110.137d@011_0030 sarvam etad yathātattvam ākhyāhi munisattama 13,110.137d@011_0031 śreṣṭho bhavān hi sarveṣāṃ brahmajñānām anindita 13,110.137d@011_0032 caturthas tvaṃ trayāṇāṃ tu ye gatāḥ paramāṃ gatim 13,110.137d@011_0033 jñānena ca prākṛtena nirmukto mṛtyubandhanāt 13,110.137d@011_0034 vayaṃ tu vaikṛtaṃ mārgam āśritā vai kṣaraṃ sadā 13,110.137d@011_0035 param utsṛjya panthānam amṛtākṣaram eva tu 13,110.137d@011_0036 nyūne pathi nimagnās tu aiśvarye 'ṣṭaguṇe tathā 13,110.137d@011_0037 mahimānaṃ pragṛhyemaṃ vicarāmo yathāsukham 13,110.137d@011_0038 na caitat sukham atyantaṃ nyūnam etad anantaram 13,110.137d@011_0039 mūrtimat param etat syāt tv idam evaṃ susattama 13,110.137d@011_0040 punaḥ punaś ca patanaṃ mūrtimaty upadiśyate 13,110.137d@011_0041 na punar mṛtyur ity anyaṃ nirmuktānāṃ tu mūrtitaḥ 13,110.137d@011_0042 mṛtyudoṣās tv anantā vai utpadyante kṛtātmanām 13,110.137d@011_0043 martyeṣu nākapṛṣṭheṣu nirayeṣu mahāmune 13,110.137d@011_0044 tatra majjanti puruṣāḥ sukhaduḥkhena ceṣṭitāḥ 13,110.137d@011_0045 sukhaduḥkhavyapetaṃ ca yad āhur amṛtaṃ padam 13,110.137d@011_0046 tad ahaṃ śrotum icchāmi yathāvac chrutidarśanāt 13,110.137d@011_0046 sanatkumāraḥ 13,110.137d@011_0047 yad uktaṃ bhavatā vākyaṃ tattvasaṃjñeti dehinām 13,110.137d@011_0048 caturviṃśatim evātra ke cid āhur manīṣiṇaḥ 13,110.137d@011_0049 ke cid āhus trayoviṃśaṃ yathāśrutinidarśanāt 13,110.137d@011_0050 vayaṃ tu pañcaviṃśaṃ vai tad adhiṣṭhānasaṃjñitam 13,110.137d@011_0051 tattvaṃ samadhimanyāmaḥ sarvatantrapralāpanāt 13,110.137d@011_0052 avyayaś caiva vai vyaktāv ubhāv api pinākadhṛk 13,110.137d@011_0053 saha caiva vinā caiva tāv anyonyaṃ pratiṣṭhitau 13,110.137d@011_0054 hiraṇmayīṃ praviśyaiṣa mūrtiṃ mūrtimatāṃ vara 13,110.137d@011_0055 cakāra puruṣas tāta vikārapuruṣāv ubhau 13,110.137d@011_0056 avyaktād eka evaiṣa mahān ātmā prasūyate 13,110.137d@011_0057 ahaṃkāreṇa lokāṃś ca vyāpya cāhaṃkṛtena vai 13,110.137d@011_0058 vinā sarvaṃ tad avyaktād abhimanyasva śūladhṛk 13,110.137d@011_0059 bhūtasargam ahaṃkārāt tṛtīyaṃ viddhi vai kramāt 13,110.137d@011_0060 ahaṃkārāc ca bhūteṣu caturthaṃ viddhi vaikṛtam 13,110.137d@011_0061 ahaṃkārāc ca jātāni yugapad vibudheśvara 13,110.137d@011_0062 saviśeṣāṇi bhūtāni pañca prāhur manīṣiṇaḥ 13,110.137d@011_0063 caturviṃśāt tu vai proktāt pañcaviṃśo 'dhitiṣṭhati 13,110.137d@011_0064 ete sargā mayā proktāś catvāraḥ prākṛtās tv iha 13,110.137d@011_0065 ahaṃkārāc ca jātāni yugapad vibudheśvara 13,110.137d@011_0066 ahaṃkārāc ca bhūteṣu vividhārthaṃ vyajāyata 13,110.137d@011_0067 indriyair yugapat sarvaiḥ so 'nityaś ca samīkṣyate 13,110.137d@011_0068 maruttvaṃ sattvasargaś ca tuṣṭiḥ siddhis tathaiva ca 13,110.137d@011_0069 vaikṛtāni pravakṣyāmi śṛṇu tāni mahāmate 13,110.137d@011_0070 eṣā tattvacaturviṃśan mayā śāstrānumānataḥ 13,110.137d@011_0071 varṇitā tava deveśa pañcaviṃśasamanvitā 13,110.137d@011_0072 pañcamo 'nugrahaś caiva navaite prākṛtaiḥ saha 13,110.137d@011_0073 aindre 'py aham athāpy anyan mamātmani ca bhāsvaraḥ 13,110.137d@011_0074 yac ca dehamayaṃ kiṃ cit triṣu lokeṣu vidyate 13,110.137d@011_0075 sarvatraivābhimantavyaṃ tvayā tripurasūdana 13,110.137d@011_0076 anyathā ye tu paśyanti te na paśyanti brahmaja 13,110.137d@011_0077 etad avyaktaviṣayaṃ pañcaviṃśasamanvitam 13,110.137d@011_0078 anena kāraṇenaiva tattvam āhur manīṣiṇaḥ 13,110.137d@011_0079 vikāramātram etat tu tattvam ācakṣate param 13,110.137d@011_0080 nistattvaś caiṣa deveśa boddhavyaṃ tu na budhyate 13,110.137d@011_0081 yadi budhyet paraṃ buddhaṃ budhyamānaḥ surarṣabha 13,110.137d@011_0082 sanatkumāraḥ 13,110.137d@011_0082 prabuddho hy abhimanyeta yo 'yaṃ nāham iti prabho 13,110.137d@011_0083 tattvasaṃkhyā śrutā caiṣā yeṣāṃ brahmavidāṃ vara 13,110.137d@011_0084 sargasaṃkhyā mayā proktā navānām anupūrvaśaḥ 13,110.137d@011_0085 pravakṣyāmi tu te 'dhyātmam adhibhūtādhidaivatam 13,110.137d@011_0086 naitad yuktair vedavidbhir gṛhasthair 13,110.137d@011_0087 mānyair ebhis tapasā vābhipannaiḥ 13,110.137d@011_0088 yatnena dṛṣṭaṃ paramātmatattvaṃ 13,110.137d@011_0089 tattvena prāpyaṃ tu yathoktam etat 13,110.137d@011_0090 paraṃ parebhyas tv amṛtārthatattvaṃ 13,110.137d@011_0091 svabhāvasattvastham anīśam īśam 13,110.137d@011_0092 kaivalyatāṃ prāpya mahāsurottama 13,110.137d@011_0093 tavaitad ākhyāmi munīndra vṛttyā 13,110.137d@011_0094 rahasyam evānyad avāpya divyaṃ 13,110.137d@011_0095 pavitrapūtas tava mṛtyujālam 13,110.137d@011_0096 pṛthvīm imāṃ yady api ratnapūrṇāṃ 13,110.137d@011_0097 dadyān na deyaṃ tv aparīkṣitāya 13,110.137d@011_0098 nāśraddadhānāya na cānyabuddher 13,110.137d@011_0099 nājñānayuktāya na vismitāya 13,110.137d@011_0100 svādhyāyayuktāya guṇānvitāya 13,110.137d@011_0101 pradeyam etan niyatendriyāya 13,110.137d@011_0102 saṃkṣepaṃ cāpy athaiteṣāṃ tattvānāṃ vṛṣabhadhvaja 13,110.137d@011_0103 anulomānujātānāṃ pratilomaṃ pralīyatām 13,110.137d@011_0104 pravakṣyāmi tam adhyātmaṃ sādhibhūtādhidaivatam 13,110.137d@011_0105 yathāṃśujālam arkasya tathaitat pravadanti vai 13,110.137d@011_0106 saṃkṣīṇe brahmadivase jagaj jaladhim āviśet 13,110.137d@011_0107 pralīyate jale bhūmir jalam agnau pralīyate 13,110.137d@011_0108 līyate 'gnis tathā vāyau vāyur ākāśa eva tu 13,110.137d@011_0109 manasi pralīyate khaṃ tu mano 'haṃkāra eva ca 13,110.137d@011_0110 ahaṃkāras tathā tasmin mahati pravilīyate 13,110.137d@011_0111 mahān avyakta ity āhus tad ekatvaṃ pracakṣate 13,110.137d@011_0112 avyaktasya mahādeva pralayaṃ viddhi brahmaṇi 13,110.137d@011_0113 evam asyāsakṛt krīḍām āhus tattvavido janāḥ 13,110.137d@011_0114 adhyātmam adhibhūtaṃ ca tathaivāpy adhidaivatam 13,110.137d@011_0115 yathāvad uditaṃ śāstraṃ yoge tu sumahātmabhiḥ 13,110.137d@011_0116 tathaiva ceha sāṃkhye tu parisaṃkhyātmacintakaiḥ 13,110.137d@011_0117 prapañcitārtham etāvan mahādeva mahātmabhiḥ 13,110.137d@011_0118 brahmeti vidyād adhyātmaṃ puruṣaṃ cādhidaivatam 13,110.137d@011_0119 prabhavaṃ sarvabhūtānāṃ rakṣaṇaṃ tatra karma ca 13,110.137d@011_0120 adhyātmaṃ prāṇam ity āhuḥ kratum apy adhidaivatam 13,110.137d@011_0121 rathaṃ ca yajñavāho 'tra karmāhaṃkāra eva ca 13,110.137d@011_0122 adhyātmaṃ tu mano vidyāc candramāś cādhidaivatam 13,110.137d@011_0123 daivaṃ ca prabhavaś caiva karma vyāhṛtayas tathā 13,110.137d@011_0124 vidyāt tu śrotram adhyātmam ākāśam adhidaivatam 13,110.137d@011_0125 sarvabhāvābhidhānārthaṃ śabdaḥ karma sadā smṛtam 13,110.137d@011_0126 tvag adhyātmam atho vidyād vāyur atrādhidaivatam 13,110.137d@011_0127 saṃnipātaya vijñānaṃ sarvakarma ca tatra ha 13,110.137d@011_0128 adhyātmaṃ cakṣur ity āhur bhāskaro 'trādhidaivatam 13,110.137d@011_0129 jñāpanaṃ sarvavarṇānāṃ rūpaṃ karma sadā smṛtam 13,110.137d@011_0130 jihveti vidyād adhyātmam āpaś cātrādhidaivatam 13,110.137d@011_0131 pāyur adhyātmam ity āhur yathāvad yatisattamāḥ 13,110.137d@011_0132 visargam adhibhūtaṃ ca mitraṃ cāpy adhidaivatam 13,110.137d@011_0133 upastho 'dhyātmam ity āhur devadeva pinākadhṛk 13,110.137d@011_0134 anubhāvo 'dhibhūtaṃ tu daivataṃ ca prajāpatiḥ 13,110.137d@011_0135 pādāv adhyātmam ity āhus triśūlāṅka manīṣiṇaḥ 13,110.137d@011_0136 gantavyam adhibhūtaṃ tu viṣṇus tatrādhidaivatam 13,110.137d@011_0137 vāg adhyātmaṃ tathaivāhuḥ pinākiṃs tattvadarśinaḥ 13,110.137d@011_0138 vaktavyam adhibhūtaṃ tu vahnis tatrādhidaivatam 13,110.137d@011_0139 etad adhyātmam atulaṃ sādhibhūtādhidaivatam 13,110.137d@011_0140 mayā tu varṇitaṃ samyag dehinām amararṣabha 13,110.137d@011_0141 etat kīṭapataṃge ca śvapāke śuni hastini 13,110.137d@011_0142 putrikādaṃśamaśake brāhmaṇe gavi pārthive 13,110.137d@011_0143 sarvam eva hi draṣṭavyam anyathā mā vicintaya 13,110.137d@011_0144 ato 'nyathā ye paśyanti na samyak teṣu darśanam 13,110.137d@011_0145 devadānavagandharvayakṣarākṣasakiṃnarāḥ 13,110.137d@011_0146 yan na jānanti ko hy eṣa kuto vā bhagavān iti 13,110.137d@011_0147 om ity ekākṣaraṃ brahma yat tat sadasataḥ param 13,110.137d@011_0148 anādimadhyaparyantaṃ kūṭastham acalaṃ dhruvam 13,110.137d@011_0149 yogeśvaraṃ padmanābhaṃ viṣṇuṃ jiṣṇuṃ jagatpatim 13,110.137d@011_0150 anādinidhanaṃ devaṃ devadevaṃ sanātanam 13,110.137d@011_0151 aprameyam avijñeyaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum 13,110.137d@011_0152 kṛtāñjaliḥ śucir bhūtvā praṇamya prayato 'rcayet 13,110.137d@011_0153 anādyantaṃ paraṃ brahma na devā ṛṣayo viduḥ 13,110.137d@011_0154 eko 'yaṃ veda bhagavāṃs trātā nārāyaṇo hariḥ 13,110.137d@011_0155 nārāyaṇād ṛṣigaṇās tataḥ siddhā mahoragāḥ 13,110.137d@011_0156 devā devarṣayaś caiva yaṃ vidur duḥkhabheṣajam 13,110.137d@011_0157 yam āhur vijitakleśaṃ yasmiṃś ca vihitāḥ prajāḥ 13,110.137d@011_0158 yasmiṃl lokāḥ sphurantīme jāle śakunayo yathā 13,110.137d@011_0159 saptarṣayo manaḥ sapta sāṃkhyās tu munidarśanāt 13,110.137d@011_0160 saptarṣayaś cendriyāṇi pañca buddhīndriyāṇi ca 13,110.137d@011_0161 śrotrayoś ca diśaḥ prāhur manasi tv atha candramāḥ 13,110.137d@011_0162 manaḥ ṣaṣṭhaṃ buddhiḥ saptamī hy ātmani sthāpitāni, śarīreṣu nātmani | 13,110.137d@011_0163 tasya hi kāraṇāni bhavanti | sarvāṇy api sarvakarmasu vā viṣayeṣu vā yuñjanti yathātmani svāni karmāṇi pravṛttāni | saptasv api viṣayāṇāṃ vyāpakāni | 13,110.137d@011_0164 tāny eva svapato bhūtagrāmasyājam ātmānaṃ devalokasthānasaṃmitaṃ dehāntaragāminaṃ mumukṣuṃ vānupraviśanti sūkṣmāṇi pralīyante | 13,110.137d@011_0165 mokṣakāle tam ekaṃ na kaś cid vetti svāparam | 13,110.137d@011_0166 evaṃ praviṣṭeṣu bhūteṣu ko jāgartīty ucyate | nidrāprasupteṣu vātra jāgrat svapnaśīlo 'tra sadane ca devadyotano bhagavāṃś cātra kṣetrajño buddhir vā | sa hi suptasyāpi svapnadarśanāni paśyati | 13,110.137d@011_0167 apratibuddheṣu lokeṣu sa eva pratibudhyate | 13,110.137d@011_0168 sanatkumāraḥ 13,110.137d@011_0168 sa eṣa prājñaḥ | atha taijasaḥ kāyāgniḥ | sa hi suptasyātmā vā | aviduṣo vāpratibudhyamānasyānnaṃ pacatīty ante 'vatiṣṭhate | etad ātmānam adhikṛtyānujñātam iti | 13,110.137d@011_0169 prabhavaś cāpyayas tāta varṇitas te 'nupūrvaśaḥ 13,110.137d@011_0170 tathādhyātmādhibhūtaṃ ca tathaivātrādhidaivatam 13,110.137d@011_0171 nikhilena tu vakṣyāmi daivatānīha dehinām 13,110.137d@011_0172 yāny āśritāni deheṣu yāni pṛcchasi śaṃkara 13,110.137d@011_0173 vācy agnis tv atha jihvāyāṃ somaḥ prāṇe tu mārutaḥ 13,110.137d@011_0174 rūpe cāpy atha nakṣatraṃ jihvāyāṃ cāpa eva tu 13,110.137d@011_0175 nābhyāṃ samudraś ca vibhur nakharoma tathaiva ca 13,110.137d@011_0176 vanaspativanauṣadhyas tv aṅgeṣu marutas tathā 13,110.137d@011_0177 saṃvatsarāḥ parvasu ca ākāśe daivamānuṣe 13,110.137d@011_0178 udāne vidyud abhavad vyāne parjanya eva ca 13,110.137d@011_0179 stanayor eva cākāśaṃ bale cendras tathābhavat 13,110.137d@011_0180 matāv apy atha ceśānas tv apāne rudra eva ca 13,110.137d@011_0181 gandharvāpsaraso vyāne satye mitraś ca śaṃkara 13,110.137d@011_0182 prajñāyāṃ varuṇaś caiva cakṣuṣy āditya eva ca 13,110.137d@011_0183 śarīre pṛthivī caiva pādayor viṣṇur eva ca 13,110.137d@011_0184 pāyau mitras tathopasthe prajāpatir ariṃdama 13,110.137d@011_0185 mūrdhni caiva diśaḥ prāhur buddhau brahmā pratiṣṭhitaḥ 13,110.137d@011_0186 budhyamāno ''tmaniṣṭhaḥ syād adhiṣṭhātā tu śaṃkara 13,110.137d@011_0187 abuddhaś cābhavat tasmād budhyamānān na saṃśayaḥ 13,110.137d@011_0188 ābhyām anyaḥ paro buddho vedavādeṣu śaṃkara 13,110.137d@011_0189 yadāśritāni deheṣu daivatāni pṛthak pṛthak 13,110.137d@011_0190 yo 'gnaye yajate nityam ātmayājī samāhitaḥ 13,110.137d@011_0191 ya evam anupaśyeta daivatāni samāhitaḥ 13,110.137d@011_0192 so 'tra yogī bhavaty eva ya evam anupaśyati 13,110.137d@011_0193 sa sarvayajñayājibhyo hy ātmayājī viśiṣyate 13,110.137d@011_0194 mukhe juhoti yo nityaṃ kṛtsnaṃ viśvam idaṃ jagat 13,110.137d@011_0195 so ''tmavit procyate tajjñair mahādeva mahātmabhiḥ 13,110.137d@011_0196 sarvebhyaḥ paramebhyo vai daivatebhyo hy ātmayājinā 13,110.137d@011_0197 gantavyaṃ param ākāṅkṣan param eva vicintayan 13,110.137d@011_0198 yathā saṃkramate dehād dehī tripurasūdana 13,110.137d@011_0199 tathāsya sthānam ākhyāsye pṛthaktveneha śaṃkara 13,110.137d@011_0200 pādābhyāṃ vaiṣṇavaṃ sthānam āpnoti viniyojanāt 13,110.137d@011_0201 pāyunā mitram āpnoti upasthena prajāpatim 13,110.137d@011_0202 nābhyā ca vāruṇaṃ sthānaṃ stanābhyāṃ tu bhuvo labhet 13,110.137d@011_0203 bāhubhyāṃ vāsavaṃ sthānaṃ śrotrābhyām āpnuyād diśaḥ 13,110.137d@011_0204 ādityaṃ cakṣuṣā sthānaṃ mūrdhnā brahmaṇa eva ca 13,110.137d@011_0205 atha mūrdhasu yaḥ prāṇān dhārayeta samāhitaḥ 13,110.137d@011_0206 buddhyā mānam avāpnoti dravyāvasthaṃ na saṃśayaḥ 13,110.137d@011_0207 avyaktāt paramaṃ śuddham aprameyam anāmayam 13,110.137d@011_0208 tam āhuḥ paramaṃ nityaṃ yad yad āpnoti buddhimān 13,110.137d@011_0209 budhyamānāprabuddhābhyāṃ sa buddha iti paṭhyate 13,110.137d@011_0210 budhyamānam abuddhaś ca nityam evānupaśyati 13,110.137d@011_0211 vikārapuruṣas tv eṣa budhyamāna iti smṛtaḥ 13,110.137d@011_0212 pañcaviṃśatitattvaṃ tat procyate tatra saṃśayaḥ 13,110.137d@011_0213 sa eṣa prakṛtisthatvāt tasthur ity upadiśyate 13,110.137d@011_0214 mahān ātmā mahādeva mahān atrādhitiṣṭhati 13,110.137d@011_0215 adhiṣṭhānād adhiṣṭhātā procyate śāstradarśanāt 13,110.137d@011_0216 eṣa cetayate deva mohajālam abuddhimān 13,110.137d@011_0217 avyaktasyaiva sādharmyam etad āhur manīṣiṇaḥ 13,110.137d@011_0218 so 'haṃ so 'ham ato nityād ajñānād iti manyate 13,110.137d@011_0219 yadi budhyati caivāyaṃ manyeyam iti bhāsvaraḥ 13,110.137d@011_0220 na prabuddho na varteta pānīyaṃ matsyako yathā 13,110.137d@011_0221 devatā nikhilenaitāḥ proktās tribhuvaneśvara 13,110.137d@011_0222 yogakṛtyaṃ tu tāvan me tvaṃ nibodhānupūrvaśaḥ 13,110.137d@011_0223 śūnyāgāreṣv araṇyeṣu sāgare vā guhāsu vā 13,110.137d@011_0224 viṣṭambhayitvā trīn daṇḍān avāpto hy advayo bhavet 13,110.137d@011_0225 prāṅmukhodaṅmukho vāpi tathā paścānmukho 'pi vā 13,110.137d@011_0226 dakṣiṇāvadano vāpi baddhvā vidhivad āsanam 13,110.137d@011_0227 svastikenopasaṃviṣṭaḥ kāyam unnāmya bhāsvaram 13,110.137d@011_0228 yathopadiṣṭaṃ guruṇā tathā tad brahma dhārayet 13,110.137d@011_0229 laghvāhāro yato dāntas trikālaparivarjakaḥ 13,110.137d@011_0230 mūtrotsargapurīṣābhyām āhāre ca samāhitaḥ 13,110.137d@011_0231 śeṣakālaṃ tu yuñjīta manasā susamāhitaḥ 13,110.137d@011_0232 indriyāṇīndriyārthebhyo manasā vinivartayet 13,110.137d@011_0233 manas tathaiva saṃgṛhya buddhyā buddhimatāṃ vara 13,110.137d@011_0234 vidhāvamānaṃ dhairyeṇa visphurantam itas tataḥ 13,110.137d@011_0235 nirudhya sarvasaṃkalpāṃs tato vai sthiratāṃ vrajet 13,110.137d@011_0236 ekāgras tad vijānīyāt sarvaṃ guhyatamaṃ param 13,110.137d@011_0237 nivātastha ivālolo yathā dīpo 'tidīpyate 13,110.137d@011_0238 ūrdhvam eva na tiryak ca tathaiva bhrāmyate manaḥ 13,110.137d@011_0239 hṛdisthas tiṣṭhate yo 'sau tathaivābhimukho yadā 13,110.137d@011_0240 mano bhavati deveśa pāṣāṇam iva niścalam 13,110.137d@011_0241 sa nirjane vinirghoṣe saghoṣe cāvasañ jane 13,110.137d@011_0242 yukto yo na vikampeta yogī yogavidhiḥ śrutaḥ 13,110.137d@011_0243 tataḥ paśyati tad brahma jvalad ātmani saṃsthitam 13,110.137d@011_0244 vidyud ambudhare yadvat tadvad ekam anāśrayam 13,110.137d@011_0245 tamasy agādhe tiṣṭhantaṃ nistamaskam acetanam 13,110.137d@011_0246 cetayānam acetaṃ ca dīpyamānaṃ svatejasā 13,110.137d@011_0247 aṅguṣṭhaparvamātraṃ tan naiḥśreyasam aninditam 13,110.137d@011_0248 mahad bhūtam anantaṃ ca svatantraṃ vigatajvaram 13,110.137d@011_0249 jyotiṣāṃ jyotiṣaṃ devaṃ viṣṇum atyantanirmalam 13,110.137d@011_0250 nārāyaṇam aṇīyāṃsam īśvarāṇām adhīśvaram 13,110.137d@011_0251 viśvataḥ paramaṃ nityaṃ viśvaṃ nārāyaṇaṃ prabhum 13,110.137d@011_0252 avijñāya nimajjanti lokāḥ saṃsārasāgare 13,110.137d@011_0253 yaṃ dṛṣṭvā yatayas tāta na śocanti gatajvarāḥ 13,110.137d@011_0254 janmamṛtyubhayān muktās tīrṇāḥ saṃsārasāgaram 13,110.137d@011_0255 aṇimā laghimā bhūmā prāptiḥ prākāmyam eva ca 13,110.137d@011_0256 īśitvaṃ ca vaśitvaṃ ca yatrakāmāvasāyitā 13,110.137d@011_0257 etad aṣṭaguṇaṃ yogaṃ yogānām abhitaḥ smṛtam 13,110.137d@011_0258 dṛṣṭvātmānaṃ nirātmānam aprameyaṃ sanātanam 13,110.137d@011_0259 te viśanti śarīrāṇi yogenānena bhāsvaram 13,110.137d@011_0260 daityadevamanuṣyāṇāṃ balena balavattamāḥ 13,110.137d@011_0261 etat tattvam anādyantaṃ yad bhavān anupṛcchati 13,110.137d@011_0262 nityaṃ vayam upāsyāmo yogadharmaṃ sanātanam 13,110.137d@011_0263 yogadharmān na dharmo 'sti garīyān surasattama 13,110.137d@011_0264 etad dharmaṃ hi dharmāṇām apunarbhavasaṃskṛtam 13,110.137d@011_0265 tattvataḥ param astīti ke cid āhur manīṣiṇaḥ 13,110.137d@011_0266 ke cid āhuḥ paraṃ nāsti ye jñānaphalam āśritāḥ 13,110.137d@011_0267 jñānasthaḥ puruṣas tv eṣa vikṛtaḥ svena varṇitaḥ 13,110.137d@011_0268 yaṃ dhyānenānupaśyanti nityaṃ yogaparāyaṇāḥ 13,110.137d@011_0269 tam eva puruṣaṃ devaṃ ke cid eva maheśvara 13,110.137d@011_0270 nityam anyatamāḥ prāhur jñānaṃ paramakaṃ smṛtam 13,110.137d@011_0271 jñānam eva vinirmuktāḥ sāṃkhyā gacchanti kevalam 13,110.137d@011_0272 cintādhyātmani cānyatra yogāḥ paramabuddhayaḥ 13,110.137d@011_0273 uktam etāvad etat te yogadarśanam uttamam 13,110.137d@011_0274 sanatkumāraḥ 13,110.137d@011_0274 sāṃkhyajñānaṃ pravakṣyāmi parisaṃkhyānidarśanam 13,110.137d@011_0275 indriyebhyo manaḥ pūrvam ahaṃkāras tataḥ param 13,110.137d@011_0276 ahaṃkārāt parā buddhir buddheḥ parataraṃ mahat 13,110.137d@011_0277 mahataḥ param avyaktam avyaktāt puruṣaḥ paraḥ 13,110.137d@011_0278 etāvad etat sāṃkhyānāṃ darśanaṃ devasattama 13,110.137d@011_0279 avyaktaṃ buddhyahaṃkārau mahābhūtāni pañca ca 13,110.137d@011_0280 manas tathā viśeṣāś ca daśa caivendriyāṇi ca 13,110.137d@011_0281 eṣā tattvacaturviṃśan mahāpuruṣasaṃmitā 13,110.137d@011_0282 budhyamānena deveśa cetanena mahātmanā 13,110.137d@011_0283 saṃyogam etayor nityam āhur avyaktapuṃsayoḥ 13,110.137d@011_0284 ekatvaṃ ca bahutvaṃ ca sargapralayakoṭiśaḥ 13,110.137d@011_0285 tamaḥsaṃjñitam etad dhi pravadanti triśūladhṛk 13,110.137d@011_0286 samutpāṭya yathāvyaktāj jīvā yānti punaḥ punaḥ 13,110.137d@011_0287 ādir eṣa mahān ātmā guṇānām iti naḥ prabho 13,110.137d@011_0288 guṇasthatvād guṇaṃ tv enam āhur avyaktalakṣaṇam 13,110.137d@011_0289 etenādhyuṣito vyaktas triguṇaṃ cetayaty atha 13,110.137d@011_0290 acetanaprakṛtyaiṣa na cānyam anubudhyate 13,110.137d@011_0291 budhyamāno hy ahaṃkārī nityaṃ mānāprabodhanāt 13,110.137d@011_0292 vimalasya viśuddhasya nīrujasya mahātmanaḥ 13,110.137d@011_0293 vimalodāraśīlaḥ syād budhyamānāprabuddhayoḥ 13,110.137d@011_0294 draṣṭā bhavaty abhoktā ca sattvamūrtiś ca nirguṇaḥ 13,110.137d@011_0295 budhyamānāprabuddhābhyām anya eva tu nirguṇaḥ 13,110.137d@011_0296 upekṣakaḥ śucis tābhyām ubhābhyām ayutas tathā 13,110.137d@011_0297 budhyamāno na budhyeta buddham evaṃ sanātanam 13,110.137d@011_0298 sa eva buddher avyaktasvabhāvatvād acetanaḥ 13,110.137d@011_0299 so 'ham eva na me 'nyo 'sti ya evam abhimanyate 13,110.137d@011_0300 na manyate mamānyo 'sti yena ceto 'smy acetanaḥ 13,110.137d@011_0301 evam evābhimanyeta budhyamāno 'py anātmavān 13,110.137d@011_0302 aham eva na me 'nyo 'sti na prabuddhavaśānugaḥ 13,110.137d@011_0303 avyaktastho guṇān eṣa nityam evābhimanyate 13,110.137d@011_0304 tenādhiṣṭhitatattvajñair mahadbhir abhidhīyate 13,110.137d@011_0305 ahaṃkāreṇa saṃyuktas tatas tam abhimanyate 13,110.137d@011_0306 kṣetraṃ praviśya durbuddhir budhyamāno hy anātmavān 13,110.137d@011_0307 aham eva sṛjaty anyaṃ dvitīyaṃ lokasārathiḥ 13,110.137d@011_0308 sarvabhāvair ahaṃkārais tṛtīyaṃ sargasaṃjñitam 13,110.137d@011_0309 tato bhūtāny ahaṃkāram ahaṃkāro mano 'sṛjat 13,110.137d@011_0310 sarvasrotasy abhimukhaṃ saṃprāvartata buddhimān 13,110.137d@011_0311 tathaiva yajñe bhūteṣu viṣayārthī punaḥ punaḥ 13,110.137d@011_0312 indriyaiḥ saha śūlāṅka pañcapañcabhir eva ca 13,110.137d@011_0313 mano veda na cātmānam ahaṃkāraṃ prajāpatiḥ 13,110.137d@011_0314 na veda vāpy ahaṃkāro buddhiṃ buddhimatāṃ vara 13,110.137d@011_0315 evam ete mahābhāga netare nayavādinaḥ 13,110.137d@011_0316 ahaṃkāreṇa saṃyuktaḥ srotasy abhimukhaḥ sadā 13,110.137d@011_0317 evam eṣa vikārātmā mahāpuruṣasaṃjñakaḥ 13,110.137d@011_0318 pratanoti jagat kṛtsnaṃ punar ādadate 'sakṛt 13,110.137d@011_0319 saṃsaktatvāj jagat kṛtsnam avyaktasya hṛdi sthitam 13,110.137d@011_0320 saṃviśad rajanīṃ kṛtsnāṃ niśānte divasāgame 13,110.137d@011_0321 punar ātmā vijayate bahavo nirguṇās tathā 13,110.137d@011_0322 ajñānena samāyuktaḥ so 'vyaktena tamotmanā 13,110.137d@011_0323 yadi hy eṣo nu manyeta mamāsti parato 'paraḥ 13,110.137d@011_0324 sa punaḥ punar ātmānaṃ na kuryād ākṣipeta ca 13,110.137d@011_0325 etam avyaktaviṣayaṃ sūkṣmaṃ manyeta buddhimān 13,110.137d@011_0326 pañcaviṃśaṃ mahādeva mahāpuruṣavaikṛtam 13,110.137d@011_0327 prabuddho buddhavān etat sṛjamānam abuddhavān 13,110.137d@011_0328 guṇān punaś ca tān eva so ''tmanātmani nikṣipet 13,110.137d@011_0329 avyaktasya vaśībhūto so 'jñānasya tamotmanaḥ 13,110.137d@011_0330 budhyamāno hy abuddhasya buddhas tad anubhujyate 13,110.137d@011_0331 upekṣakaḥ śucir vyagraḥ so 'liṅgaḥ so 'vraṇo 'malaḥ 13,110.137d@011_0332 ṣaḍviṃśo bhagavān āste buddhaḥ śuddho nirāmayaḥ 13,110.137d@011_0333 avyaktādi viśeṣāntam etad vaidyā vadanty uta 13,110.137d@011_0334 etair eva vihīnaṃ tu ke cid āhur manīṣiṇaḥ 13,110.137d@011_0335 nistattvaṃ budhyamānās tu ke cid āhur mahāmate 13,110.137d@011_0336 ke cid āhur mahātmānas tattvasaṃjñitam eva tu 13,110.137d@011_0337 tattvasya śravaṇād enaṃ tattvam eva vadanti vai 13,110.137d@011_0338 tattvasaṃśrayaṇāc caiva sattvavantaṃ maheśvara 13,110.137d@011_0339 evam eṣa vikārātmā budhyamāno mahābhuja 13,110.137d@011_0340 avyakto bhavate vyaktau sattvaṃ sattvaṃ tathā guṇau 13,110.137d@011_0341 vidyā ca bhavate 'vidyā bhavate grahasaṃjñitam 13,110.137d@011_0342 ya evam anubudhyante yogasāṃkhyāś ca tattvataḥ 13,110.137d@011_0343 te 'vyaktaṃ śaṃkarāgāḍhaṃ muñcante śāstrabuddhayaḥ 13,110.137d@011_0344 teṣām evaṃ tu vadatāṃ śāstrārthaṃ sūkṣmadarśinām 13,110.137d@011_0345 buddhir vistīryate sarvaṃ tailabindur ivāmbhasi 13,110.137d@011_0346 vidyā tu sarvavidyānām avabodha iti smṛtaḥ 13,110.137d@011_0347 yena vidyām avidyāṃ ca vindanti yatisattamāḥ 13,110.137d@011_0348 saiṣā trayī parā vidyā caturthy ānvīkṣikī smṛtā 13,110.137d@011_0349 yāṃ budhyamāno budhyeta buddhyātmani samaṃ gataḥ 13,110.137d@011_0350 aprabuddham athāvyaktam avidyāsaṃjñakaṃ smṛtam 13,110.137d@011_0351 vimohanaṃ tu śokena kevalena samanvitam 13,110.137d@011_0352 etad buddhvā bhaved buddhaḥ kim anyad buddhalakṣaṇam 13,110.137d@011_0353 ye tv etan nāvabudhyante te prabuddhavaśānugāḥ 13,110.137d@011_0354 te punaḥ punar avyaktāj janiṣyanty abudhātmanaḥ 13,110.137d@011_0355 tam eva tulayiṣyanti abuddhavaśavartinaḥ 13,110.137d@011_0356 ye cāpy anye tanmanasas te 'py etatphalabhāginaḥ 13,110.137d@011_0357 viditvaitaṃ na śocanti yogopetārthadarśinaḥ 13,110.137d@011_0358 svātantryaṃ pratilapsyante kevalatvaṃ ca bhāsvaram 13,110.137d@011_0359 ajñānabandhanān muktās tīrṇāḥ saṃsārabandhanāt 13,110.137d@011_0360 ajñānasāgaraṃ ghoram agādhaṃ tam asaṃjñakam 13,110.137d@011_0361 yatra majjanti bhūtāni punaḥ punar ariṃdama 13,110.137d@011_0362 eṣā vidyā tathāvidyā kathitā te mayārthataḥ 13,110.137d@011_0363 yasmin deyaṃ ca no grāhyaṃ sāṃkhyāḥ sāṃkhyaṃ tathaiva ca 13,110.137d@011_0364 tathā caikatvanānātvam akṣaraṃ kṣaram eva ca 13,110.137d@011_0365 nigadiṣyāmi deveśa vimokṣaṃ trividhaṃ ca te 13,110.137d@011_0366 budhyamānāprabuddhābhyām abuddhasya prapañcanam 13,110.137d@011_0367 bhūya eva nibodha tvaṃ devānāṃ devasattama 13,110.137d@011_0368 yac ca kiṃ cic chrutaṃ na syād dṛṣṭaṃ naiva ca kiṃ cana 13,110.137d@011_0369 sanatkumāraḥ 13,110.137d@011_0369 tac ca te saṃpravakṣyāmi ekāgraḥ śṛṇu tatparaḥ 13,110.137d@011_0370 ariṣṭāni pravakṣyāmi tattvena śṛṇu tad bhavān 13,110.137d@011_0371 madhya uttaratas tāta dakṣiṇāmukhaniṣṭhitam 13,110.137d@011_0372 vidyutsaṃsthānapuruṣaṃ yadi paśyeta mānavaḥ 13,110.137d@011_0373 varṣatrayeṇa jānīyād dehanyāsam upasthitam 13,110.137d@011_0374 etat phalam ariṣṭasya śaṃkarāhur manīṣiṇaḥ 13,110.137d@011_0375 śuddhamaṇḍalam ādityam araśmim atha paśyataḥ 13,110.137d@011_0376 varṣārdhakena jānīyād dehanyāsam upasthitam 13,110.137d@011_0377 chidrāṃ candramasaś chāyāṃ pādāv apy anupaśyataḥ 13,110.137d@011_0378 saṃvatsareṇa jānīyād dehanyāsam upasthitam 13,110.137d@011_0379 kanīnikāyām aśiraḥ puruṣaṃ yadi paśyati 13,110.137d@011_0380 jānīyāt ṣaṭsu māseṣu dehanyāsam upasthitam 13,110.137d@011_0381 karṇau pidhāya hastābhyāṃ śabdaṃ na śṛṇuyād yadi 13,110.137d@011_0382 vijānīyāt tu māsena dehanyāsam upasthitam 13,110.137d@011_0383 visragandham upāghrāti surabhiṃ prāpya bhāsvaram 13,110.137d@011_0384 devatāyatanastho 'pi saptarātreṇa mṛtyubhāk 13,110.137d@011_0385 sarvāṅgadhāraṇāvasthāṃ dhārayeta samāhitaḥ 13,110.137d@011_0386 yathā sa mṛtyuṃ jayati nānyatheha maheśvara 13,110.137d@011_0387 yadi jīvitum iccheta cirakālaṃ mahāmune 13,110.137d@011_0388 atha necchec ciraṃ kālaṃ tyajed ātmānam ātmanā 13,110.137d@011_0389 kevalaṃ cintayānas tu niṣkalaṃ sa nirāmayam 13,110.137d@011_0390 atha taṃ nirvikāraṃ tu prakṛteḥ paramaṃ śuciḥ 13,110.137d@011_0391 puruṣaṃ tena sādharmyaṃ dehanyāsam upāśnuyāt 13,110.137d@011_0392 jāgrato hi mayoktāni tavāriṣṭāni tattvataḥ 13,110.137d@011_0393 dhāraṇāc caiva sarvāṅge mṛtyuṃ jīyāt surarṣabha 13,110.137d@011_0394 ekatvadarśanaṃ bhūyo nānātvaṃ ca nibodha me 13,110.137d@011_0395 akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva catuṣṭayavidhānataḥ 13,110.137d@011_0396 avyaktādīni tattvāni sarvāṇy eva mahādyute 13,110.137d@011_0397 āhuś caturviṃśatimaṃ vikāraṃ puruṣānvitam 13,110.137d@011_0398 ekatvadarśanaṃ caiva nānātvenāvaraṃ smṛtam 13,110.137d@011_0399 pañcaviṃśativargaḥ syād apavargo 'jarāmaraḥ 13,110.137d@011_0400 sa nirvikāraḥ puruṣas tattvenaivopadiśyate 13,110.137d@011_0401 sa eva pañcaviṃśas tu vikāraḥ puruṣaḥ smṛtaḥ 13,110.137d@011_0402 yady eṣa nirvikāraḥ syāt tattvaṃ na tu bhaved bhava 13,110.137d@011_0403 vikārā vidyamānās tu tattvasaṃjñaka ucyate 13,110.137d@011_0404 yady eṣo 'vyaktatāṃ naiti vyatirekān na saṃśayaḥ 13,110.137d@011_0405 tathā bhavati nistattvas tathā sattvas tathā guṇaḥ 13,110.137d@011_0406 vikāraguṇasaṃtyāgāt prakṛtyanyatvataḥ śuciḥ 13,110.137d@011_0407 tadā nānātvatām eti sargahīno 'pavargabhāk 13,110.137d@011_0408 bodhyamānaḥ prabudhyeta samo bhavati buddhimān 13,110.137d@011_0409 akṣaraś ca bhavaty eṣa yathā vā cyutavān kṣaṇāt 13,110.137d@011_0410 avyaktā vyaktir uktā syān nirguṇasya guṇākarāt 13,110.137d@011_0411 etad ekatvanānātvam akṣaraḥ kṣara eva ca 13,110.137d@011_0412 vyākhyātaṃ tava śūlāṅka tathāriṣṭāni caiva hi 13,110.137d@011_0413 vimokṣalakṣaṇaṃ śeṣaṃ tad apīha bravīmi te 13,110.137d@011_0414 yaṃ jñātvā yatayaḥ prāptāḥ kevalatvam anāmayam 13,110.137d@011_0415 sāṃkhyāś cāpy atha yogāś ca dagdhapaṅkā gatajvarāḥ 13,110.137d@011_0416 amūrtitvam anuprāptā nirguṇā nirbhayā bhava 13,110.137d@011_0417 vipāpmāno mahādeva muktāḥ saṃsārasāgarāt 13,110.137d@011_0418 saraṇe prajanādāne guṇānāṃ prakṛtiḥ sadā 13,110.137d@011_0419 parā pramattā satatam etāvat kāryakāraṇam 13,110.137d@011_0420 asac caiva ca sac caiva kurute sa punaḥ punaḥ 13,110.137d@011_0421 caitanyena purāṇena cetanācetanāt paraḥ 13,110.137d@011_0422 yas tu cetayate ceto manasā caikabuddhikam 13,110.137d@011_0423 sa naiva san na caivāsat sadasan na ca saṃsmṛtaḥ 13,110.137d@011_0424 vyatiriktaś ca śuddhaś ca so 'nyaś cāprakṛtis tathā 13,110.137d@011_0425 upekṣakaś ca prakṛter vikārapuruṣaḥ smṛtaḥ 13,110.137d@011_0426 vikārapuruṣeṇaiṣā saṃyuktā sṛjate jagat 13,110.137d@011_0427 punar ādadate caiva guṇānām anyathātmani 13,110.137d@011_0428 matsyodakāt sa saṃjñātaḥ prakṛter eva karmaṇaḥ 13,110.137d@011_0429 tadvat kṣetrasahasrāṇi sa eva prakariṣyati 13,110.137d@011_0430 kṣetrapralayatajjñas tu kṣetrajña iti cocyate 13,110.137d@011_0431 saṃyogo nitya ity āhur ye janās tattvadarśinaḥ 13,110.137d@011_0432 evam eṣa hy asat sac ca vikārapuruṣaḥ smṛtaḥ 13,110.137d@011_0433 vikārāpadyamānaṃ tu vikṛtiṃ pravadanti naḥ 13,110.137d@011_0434 yadā tv eṣa vikārasya prakṛtānīti manyate 13,110.137d@011_0435 tadā vikāratām eti vikārānyatvatāṃ vrajet 13,110.137d@011_0436 prakṛtyā ca vikāraiś ca vyatirikto yadā bhavet 13,110.137d@011_0437 śuci yat paramaṃ śuddhaṃ pratibuddhaṃ sanātanam 13,110.137d@011_0438 ayuktaṃ niṣkalaṃ śuddham avyayājaram avraṇam 13,110.137d@011_0439 sametya tena śuddhena budhyamānaḥ sa bhāsvaraḥ 13,110.137d@011_0440 vimokṣaṃ bhajate vyaktād aprabuddhād acetanāt 13,110.137d@011_0441 udumbarād vā maśakaḥ pralayān nirgato yathā 13,110.137d@011_0442 tathāvyaktasya saṃtyāgān nirmamaḥ pañcaviṃśakaḥ 13,110.137d@011_0443 yathā puṣkaraparṇastho jalabindur na saṃśliṣet 13,110.137d@011_0444 tathaivāvyaktaviṣaye na lipyet pañcaviṃśakaḥ 13,110.137d@011_0445 ākāśa iva niḥsaṅgas tathāsaṅgas tathā varaḥ 13,110.137d@011_0446 pañcaviṃśatitamo buddho buddhena samatāṃ gataḥ 13,110.137d@011_0447 etad dhi prakṛtaṃ jñānaṃ tattvataś ca samutthitam 13,110.137d@011_0448 pūrvajebhyas tathotpannaṃ brahmajebhyas tato 'nagha 13,110.137d@011_0449 ādisargo mahābāho tāmasenāvṛtaṃ param 13,110.137d@011_0450 praviṣṭāvayavaṃ devam abhedyam ajarāmaram 13,110.137d@011_0451 sanakaḥ sanandanaś caiva tṛtīyaś ca sanātanaḥ 13,110.137d@011_0452 te viduḥ paramaṃ dharmam avyayaṃ vyayadharṣaṇam 13,110.137d@011_0453 avyaktāt paramāt sūkṣmād avraṇān mūrtisaṃjñakāt 13,110.137d@011_0454 kṣetrajño bhagavān āste nārāyaṇaparāyaṇaḥ 13,110.137d@011_0455 asmākaṃ sahajātānām utpannaṃ jñānam uttamam 13,110.137d@011_0456 ete hi mūrtimanto vai lokān pravicarāmahe 13,110.137d@011_0457 punaḥ punaḥ prajātā vai tatra tatra pinākadhṛk 13,110.137d@011_0458 dvaṃdvair virajyamānasya jñānam utpannam uttamam 13,110.137d@011_0459 kapilān mūlaācāryāt tattvabuddhiviniścayam 13,110.137d@011_0460 yogasāṃkhyam avāptaṃ me kārtsnyena munisattamāt 13,110.137d@011_0461 tena saṃbodhitāḥ śiṣyā bahavas tattvadarśinaḥ 13,110.137d@011_0462 tad buddhvā bahavaḥ śiṣyā mayāpy etan nidarśitāḥ 13,110.137d@011_0463 janmamṛtyuharaṃ tathyaṃ jñānaṃ jñeyaṃ sanātanam 13,110.137d@011_0464 yaj jñātvā nānuśocanti tattvajñānān nirindriyāḥ 13,110.137d@011_0465 śuddhabījamalāś caiva vipaṅkā vai nirakṣarāḥ 13,110.137d@011_0466 svatantrās te svatantreṇa saṃmitā niṣkalāḥ smṛtāḥ 13,110.137d@011_0467 śāśvatāś cāvyayāś caiva tamogrāhyāś ca bhāsvarāḥ 13,110.137d@011_0468 vipāpmānas tathā sarve sattvasthāś cāpi nirvraṇāḥ 13,110.137d@011_0469 vimuktāḥ kevalāś caiva vītamohabhayās tathā 13,110.137d@011_0470 amūrtās te mahābhāga sarve ca vigatajvarāḥ 13,110.137d@011_0471 hiraṇyanābhas triśirās tathā prahrādabhāskarau 13,110.137d@011_0472 vasur viśvāvasuś caiva sārdhaṃ pañcaśikhas tathā 13,110.137d@011_0473 gārgyo 'thāsurir āvantyo gautamo 'vrata eva ca 13,110.137d@011_0474 kātyāyano 'tha namucir hariś ca damanaś ca ha 13,110.137d@011_0475 ete cānye ca bahavas tattvam evopadarśitāḥ 13,110.137d@011_0476 ke cin muktāḥ sthitāḥ ke cic chandataś cāpare mṛtāḥ 13,110.137d@011_0477 darśitās trividhaṃ bandhaṃ vimokṣaṃ trividhaṃ tathā 13,110.137d@011_0478 ajñānaṃ caiva rāgaś ca saṃyogaṃ prākṛtaṃ tathā 13,110.137d@011_0479 etebhyo bandhanaṃ proktaṃ vimokṣam api me śṛṇu 13,110.137d@011_0480 paritas tāvatā samyak saṃbandho yāvatā kṛtaḥ 13,110.137d@011_0481 kṛtsnakṣayaparityāgād vimokṣa iti naḥ śrutiḥ 13,110.137d@011_0482 bhīṣmaḥ 13,110.137d@011_0482 nivṛttaḥ sarvasaṅgebhyaḥ kevalaḥ puruṣo 'malaḥ 13,110.137d@011_0483 ity evam uktvā bhagavān īśvarāya mahātmane 13,110.137d@011_0484 sanatkumāraḥ prayayāv ākāśaṃ samupāśritaḥ 13,111.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,111.001a yad varaṃ sarvatīrthānāṃ tad bravīhi pitāmaha 13,111.001c yatra vai paramaṃ śaucaṃ tan me vyākhyātum arhasi 13,111.002 bhīṣma uvāca 13,111.002a sarvāṇi khalu tīrthāni guṇavanti manīṣiṇām 13,111.002c yat tu tīrthaṃ ca śaucaṃ ca tan me śṛṇu samāhitaḥ 13,111.003a agādhe vimale śuddhe satyatoye dhṛtihrade 13,111.003c snātavyaṃ mānase tīrthe sattvam ālambya śāśvatam 13,111.004a tīrthaśaucam anarthitvamārdavaṃ satyam ārjavam 13,111.004c ahiṃsā sarvabhūtānām ānṛśaṃsyaṃ damaḥ śamaḥ 13,111.005a nirmamā nirahaṃkārā nirdvaṃdvā niṣparigrahāḥ 13,111.005c śucayas tīrthabhūtās te ye bhaikṣam upabhuñjate 13,111.006a tattvavit tv anahaṃbuddhis tīrthaṃ paramam ucyate 13,111.006b*0539_01 nārāyaṇe 'tha rudre vā bhaktis tīrthaṃ paraṃ matam 13,111.006c śaucalakṣaṇam etat te sarvatraivānvavekṣaṇam 13,111.007a rajas tamaḥ sattvam atho yeṣāṃ nirdhautam ātmanaḥ 13,111.007c śaucāśauce na te saktāḥ svakāryaparimārgiṇaḥ 13,111.008a sarvatyāgeṣv abhiratāḥ sarvajñāḥ sarvadarśinaḥ 13,111.008c śaucena vṛttaśaucārthās te tīrthāḥ śucayaś ca te 13,111.009a nodakaklinnagātras tu snāta ity abhidhīyate 13,111.009c sa snāto yo damasnātaḥ sabāhyābhyantaraḥ śuciḥ 13,111.010a atīteṣv anapekṣā ye prāpteṣv artheṣu nirmamāḥ 13,111.010c śaucam eva paraṃ teṣāṃ yeṣāṃ notpadyate spṛhā 13,111.011a prajñānaṃ śaucam eveha śarīrasya viśeṣataḥ 13,111.011c tathā niṣkiṃcanatvaṃ ca manasaś ca prasannatā 13,111.012a vṛttaśaucaṃ manaḥśaucaṃ tīrthaśaucaṃ paraṃ hitam 13,111.012c jñānotpannaṃ ca yac chaucaṃ tac chaucaṃ paramaṃ matam 13,111.013a manasātha pradīpena brahmajñānabalena ca 13,111.013c snātā ye mānase tīrthe tajjñāḥ kṣetrajñadarśinaḥ 13,111.014a samāropitaśaucas tu nityaṃ bhāvasamanvitaḥ 13,111.014c kevalaṃ guṇasaṃpannaḥ śucir eva naraḥ sadā 13,111.015a śarīrasthāni tīrthāni proktāny etāni bhārata 13,111.015c pṛthivyāṃ yāni tīrthāni puṇyāni śṛṇu tāny api 13,111.016a yathā śarīrasyoddeśāḥ śucayaḥ parinirmitāḥ 13,111.016c tathā pṛthivyā bhāgāś ca puṇyāni salilāni ca 13,111.017a prārthanāc caiva tīrthasya snānāc ca pitṛtarpaṇāt 13,111.017c dhunanti pāpaṃ tīrtheṣu pūtā yānti divaṃ sukham 13,111.018a parigrahāc ca sādhūnāṃ pṛthivyāś caiva tejasā 13,111.018c atīva puṇyās te bhāgāḥ salilasya ca tejasā 13,111.019a manasaś ca pṛthivyāś ca puṇyatīrthās tathāpare 13,111.019c ubhayor eva yaḥ snātaḥ sa siddhiṃ śīghram āpnuyāt 13,111.020a yathā balaṃ kriyāhīnaṃ kriyā vā balavarjitā 13,111.020c neha sādhayate kāryaṃ samāyuktas tu sidhyati 13,111.021a evaṃ śarīraśaucena tīrthaśaucena cānvitaḥ 13,111.021c tataḥ siddhim avāpnoti dvividhaṃ śaucam uttamam 13,111.021d@012_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,111.021d@012_0001 sarveṣām upavāsānāṃ yac chreyaḥ sumahat phalam 13,111.021d@012_0002 bhīṣmaḥ 13,111.021d@012_0002 yac cāpy asaṃśayaṃ loke tan me tvaṃ vaktum arhasi 13,111.021d@012_0003 śṛṇu rājan yathā gītaṃ svayam eva svayaṃbhuvā 13,111.021d@012_0004 yat kṛtvā nirvṛto bhūyāt puruṣo nātra saṃśayaḥ 13,111.021d@012_0005 dvādaśyāṃ mārgaśīrṣe tu ahorātreṇa keśavam 13,111.021d@012_0006 arcyāśvamedham āpnoti duṣkṛtaṃ cāsya naśyati 13,111.021d@012_0007 tathaiva pauṣamāse tu pūjya nārāyaṇeti ca 13,111.021d@012_0008 vājapeyam avāpnoti siddhiṃ ca paramāṃ vrajet 13,111.021d@012_0009 ahorātreṇa dvādaśyāṃ māghamāse tu mādhavam 13,111.021d@012_0010 rājasūyam avāpnoti kulaṃ caiva samuddharet 13,111.021d@012_0011 tathaiva phālgune māsi govindeti ca pūjayet 13,111.021d@012_0012 atirātram avāpnoti somalokaṃ ca gacchati 13,111.021d@012_0013 ahorātreṇa dvādaśyāṃ caitre viṣṇur iti smaran 13,111.021d@012_0014 pauṇḍarīkam avāpnoti devalokaṃ ca gacchati 13,111.021d@012_0015 vaiśākhamāse dvādaśyāṃ pūjayan madhusūdanam 13,111.021d@012_0016 agniṣṭomam avāpnoti somalokaṃ ca gacchati 13,111.021d@012_0017 ahorātreṇa dvādaśyāṃ jyeṣṭhe māsi trivikramam 13,111.021d@012_0018 gavāmayam avāpnoti apsarobhiś ca modate 13,111.021d@012_0019 āṣāḍhe māsi dvādaśyāṃ vāmaneti ca pūjayet 13,111.021d@012_0020 naramedham avāpnoti puṇyaṃ ca labhate mahat 13,111.021d@012_0021 ahorātreṇa dvādaśyāṃ śrāvaṇe māsi śrīdharam 13,111.021d@012_0022 pañcayajñān avāpnoti vimānasthaḥ sa modate 13,111.021d@012_0023 tathā bhādrapade māsi hṛṣīkeśeti pūjayan 13,111.021d@012_0024 sautrāmaṇim avāpnoti pūtātmā bhavate ca hi 13,111.021d@012_0025 dvādaśyām āśvine māsi padmanābheti cārcayan 13,111.021d@012_0026 gosahasraphalaṃ puṇyaṃ prāpnuyān nātra saṃśayaḥ 13,111.021d@012_0027 dvādaśyāṃ kārttike māsi pūjya dāmodareti ca 13,111.021d@012_0028 gavāṃ yajñam avāpnoti pumān strī vā na saṃśayaḥ 13,111.021d@012_0029 abhyarcya puṇḍarīkākṣam evaṃ saṃvatsaraṃ tu yaḥ 13,111.021d@012_0030 jātismaratvaṃ prāpnoti vindyād bahu suvarṇakam 13,111.021d@012_0031 ahany ahani tadbhāvam upendraṃ yo 'dhigacchati 13,111.021d@012_0032 samāpte bhojayed viprān atha vā dāpayed dhṛtam 13,111.021d@012_0033 ataḥparaṃ nopavāso bhavatīti viniścayaḥ 13,111.021d@012_0034 uvāca bhagavān viṣṇuḥ svayam eva purātanam 13,111.021d@012A_0000 vaiśaṃpāyanaḥ 13,111.021d@012A_0001 śaratalpagataṃ bhīṣmaṃ vṛddhaṃ kurupitāmaham 13,111.021d@012A_0002 upagamya mahāprājñaḥ paryapṛcchad yudhiṣṭhiraḥ 13,111.021d@012A_0002 yudhiṣṭhiraḥ 13,111.021d@012A_0003 jñānaṃ rūpaṃ ca saubhāgyaṃ priyatvaṃ ca kathaṃ bhavet 13,111.021d@012A_0004 bhīṣmaḥ 13,111.021d@012A_0004 dharmārthakāmasaṃyuktaḥ sukhabhāgī kathaṃ bhavet 13,111.021d@012A_0005 mārgaśīrṣasya māsasya candre mūlena saṃyute 13,111.021d@012A_0006 pādau mūlena rājendra jaṅghāyām atha rohiṇīm 13,111.021d@012A_0007 aśvinyāṃ sakthinī caiva ūrū cāṣāḍhayos tathā 13,111.021d@012A_0008 guhyaṃ tu phālgunī vidyāt kṛttikā kaṭikās tathā 13,111.021d@012A_0009 nābhiṃ bhādrapade vidyād revatyām akṣimaṇḍalam 13,111.021d@012A_0010 pṛṣṭham eva dhaniṣṭhāsu anurādhottarās tathā 13,111.021d@012A_0011 bāhubhyāṃ tu viśākhāsu hastau hasteṣu nirdiśet 13,111.021d@012A_0012 punarvasv aṅgulī rājann āśleṣāsu nakhās tathā 13,111.021d@012A_0013 grīvā jyeṣṭhā ca rājendra śravaṇena tu karṇayoḥ 13,111.021d@012A_0014 mukhaṃ puṣyeṇa rājendra dantoṣṭhau svātir ucyate 13,111.021d@012A_0015 hastaṃ śatabhiṣāṃ caiva maghāṃ caivātha nāsikām 13,111.021d@012A_0016 netre mṛgaśiro vidyāl lalāṭaṃ mitram eva tu 13,111.021d@012A_0017 bharaṇyāṃ tu śiro vidyāt keśān ārdrāṃ narādhipa 13,111.021d@012A_0018 samāpte tu ghṛtaṃ dadyād brāhmaṇe vedapārage 13,111.021d@012A_0019 subhago darśanīyaś ca jñānī bhogī ca jāyate 13,111.021d@012A_0020 jāyate paripūrṇāṅgaḥ paurṇamāsyām ivoḍurāṭ 13,112.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,112.001a pitāmaha mahābāho sarvaśāstraviśārada 13,112.001c śrotum icchāmi martyānāṃ saṃsāravidhim uttamam 13,112.002a kena vṛttena rājendra vartamānā narā yudhi 13,112.002c prāpnuvanty uttamaṃ svargaṃ kathaṃ ca narakaṃ nṛpa 13,112.003a mṛtaṃ śarīram utsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ janāḥ 13,112.003c prayānty amuṃ lokam itaḥ ko vai tān anugacchati 13,112.004 bhīṣma uvāca 13,112.004a asāv āyāti bhagavān bṛhaspatir udāradhīḥ 13,112.004c pṛcchainaṃ sumahābhāgam etad guhyaṃ sanātanam 13,112.005a naitad anyena śakyaṃ hi vaktuṃ kena cid adya vai 13,112.005c vaktā bṛhaspatisamo na hy anyo vidyate kva cit 13,112.006 vaiśaṃpāyana uvāca 13,112.006a tayoḥ saṃvadator evaṃ pārthagāṅgeyayos tadā 13,112.006c ājagāma viśuddhātmā bhagavān sa bṛhaspatiḥ 13,112.007a tato rājā samutthāya dhṛtarāṣṭrapurogamaḥ 13,112.007c pūjām anupamāṃ cakre sarve te ca sabhāsadaḥ 13,112.008a tato dharmasuto rājā bhagavantaṃ bṛhaspatim 13,112.008c upagamya yathānyāyaṃ praśnaṃ papraccha suvrataḥ 13,112.009 yudhiṣṭhira uvāca 13,112.009a bhagavan sarvadharmajña sarvaśāstraviśārada 13,112.009c martyasya kaḥ sahāyo vai pitā mātā suto guruḥ 13,112.010a mṛtaṃ śarīram utsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ janāḥ 13,112.010c gacchanty amutralokaṃ vai ka enam anugacchati 13,112.011 bṛhaspatir uvāca 13,112.011a ekaḥ prasūto rājendra jantur eko vinaśyati 13,112.011c ekas tarati durgāṇi gacchaty ekaś ca durgatim 13,112.012a asahāyaḥ pitā mātā tathā bhrātā suto guruḥ 13,112.012c jñātisaṃbandhivargaś ca mitravargas tathaiva ca 13,112.013a mṛtaṃ śarīram utsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ janāḥ 13,112.013c muhūrtam upatiṣṭhanti tato yānti parāṅmukhāḥ 13,112.013e tais tac charīram utsṛṣṭaṃ dharma eko 'nugacchati 13,112.014a tasmād dharmaḥ sahāyārthe sevitavyaḥ sadā nṛbhiḥ 13,112.014c prāṇī dharmasamāyukto gacchate svargatiṃ parām 13,112.014e tathaivādharmasaṃyukto narakāyopapadyate 13,112.015a tasmān nyāyāgatair arthair dharmaṃ seveta paṇḍitaḥ 13,112.015c dharma eko manuṣyāṇāṃ sahāyaḥ pāralaukikaḥ 13,112.016a lobhān mohād anukrośād bhayād vāpy abahuśrutaḥ 13,112.016c naraḥ karoty akāryāṇi parārthe lobhamohitaḥ 13,112.017a dharmaś cārthaś ca kāmaś ca tritayaṃ jīvite phalam 13,112.017c etat trayam avāptavyam adharmaparivarjitam 13,112.018 yudhiṣṭhira uvāca 13,112.018a śrutaṃ bhagavato vākyaṃ dharmayuktaṃ paraṃ hitam 13,112.018c śarīravicayaṃ jñātuṃ buddhis tu mama jāyate 13,112.019a mṛtaṃ śarīrarahitaṃ sūkṣmam avyaktatāṃ gatam 13,112.019c acakṣurviṣayaṃ prāptaṃ kathaṃ dharmo 'nugacchati 13,112.020 bṛhaspatir uvāca 13,112.020a pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam 13,112.020c buddhir ātmā ca sahitā dharmaṃ paśyanti nityadā 13,112.021a prāṇinām iha sarveṣāṃ sākṣibhūtāni cāniśam 13,112.021c etaiś ca sa ha dharmo 'pi taṃ jīvam anugacchati 13,112.022a tvagasthimāṃsaṃ śukraṃ ca śoṇitaṃ ca mahāmate 13,112.022c śarīraṃ varjayanty ete jīvitena vivarjitam 13,112.023a tato dharmasamāyuktaḥ sa jīvaḥ sukham edhate 13,112.023a*0540_01 prāpnute jīva eva hi 13,112.023a*0540_02 tato 'sya karma paśyanti śubhaṃ vā yadi vāśubham 13,112.023a*0540_03 devatāḥ pañcabhūtasthāḥ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,112.023c iha loke pare caiva kiṃ bhūyaḥ kathayāmi te 13,112.024 yudhiṣṭhira uvāca 13,112.024a anudarśitaṃ bhagavatā yathā dharmo 'nugacchati 13,112.024c etat tu jñātum icchāmi kathaṃ retaḥ pravartate 13,112.025 bṛhaspatir uvāca 13,112.025a annam aśnanti ye devāḥ śarīrasthā nareśvara 13,112.025c pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotir manas tathā 13,112.026a tatas tṛpteṣu rājendra teṣu bhūteṣu pañcasu 13,112.026c manaḥṣaṣṭheṣu śuddhātman retaḥ saṃpadyate mahat 13,112.027a tato garbhaḥ saṃbhavati strīpuṃsoḥ pārtha saṃgame 13,112.027c etat te sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,112.028 yudhiṣṭhira uvāca 13,112.028a ākhyātam etad bhavatā garbhaḥ saṃjāyate yathā 13,112.028c yathā jātas tu puruṣaḥ prapadyati tad ucyatām 13,112.029 bṛhaspatir uvāca 13,112.029a āsannamātraḥ satataṃ tair bhūtair abhibhūyate 13,112.029c vipramuktaś ca tair bhūtaiḥ punar yāty aparāṃ gatim 13,112.029e sa tu bhūtasamāyuktaḥ prāpnute jīva eva ha 13,112.030a tato 'sya karma paśyanti śubhaṃ vā yadi vāśubham 13,112.030c devatāḥ pañcabhūtasthāḥ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,112.031 yudhiṣṭhira uvāca 13,112.031a tvagasthimāṃsam utsṛjya taiś ca bhūtair vivarjitaḥ 13,112.031c jīvaḥ sa bhagavan kvasthaḥ sukhaduḥkhe samaśnute 13,112.032 bṛhaspatir uvāca 13,112.032*0541_01 bhogavaśyaṃ karmavaśyaṃ yātanāvaśyam ity api 13,112.032*0541_02 etat trayāṇām āsādya karmataḥ so 'śnute phalam 13,112.032a jīvo dharmasamāyuktaḥ śīghraṃ retastvam āgataḥ 13,112.032c strīṇāṃ puṣpaṃ samāsādya sūte kālena bhārata 13,112.033a yamasya puruṣaiḥ kleśaṃ yamasya puruṣair vadham 13,112.033c duḥkhaṃ saṃsāracakraṃ ca naraḥ kleśaṃ ca vindati 13,112.034a ihaloke ca sa prāṇī janmaprabhṛti pārthiva 13,112.034c svakṛtaṃ karma vai bhuṅkte dharmasya phalam āśritaḥ 13,112.035a yadi dharmaṃ yathāśakti janmaprabhṛti sevate 13,112.035c tataḥ sa puruṣo bhūtvā sevate nityadā sukham 13,112.036a athāntarā tu dharmasya adharmam upasevate 13,112.036c sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ sa jīvo 'py adhigacchati 13,112.036c*0542_01 duḥkhasyānantaraṃ sukham 13,112.036c*0542_02 etad dvayaṃ dhruvaṃ baddhaḥ 13,112.037a adharmeṇa samāyukto yamasya viṣayaṃ gataḥ 13,112.037c mahad duḥkhaṃ samāsādya tiryagyonau prajāyate 13,112.038a karmaṇā yena yeneha yasyāṃ yonau prajāyate 13,112.038c jīvo mohasamāyuktas tan me nigadataḥ śṛṇu 13,112.039a yad etad ucyate śāstre setihāse sacchandasi 13,112.039c yamasya viṣayaṃ ghoraṃ martyo lokaḥ prapadyate 13,112.039d*0543_01 yad etad ucyate nityam akṛtvā puruṣaḥ sadā 13,112.039d*0543_02 kṛmiyonim avāpnoti bahuśaḥ patitas tathā 13,112.039d*0544_01 iha sthānāni puṇyāni devatulyāni bhūtale 13,112.039d*0544_02 tiryagyonyatiriktāni gatimanti ca sarvaśaḥ 13,112.039d*0544_03 yamasya viṣaye puṇye brahmalokasame guṇaiḥ 13,112.039d*0544_04 karmabhir niyatair baddho jantur duḥkhāny upāśnute 13,112.039d*0544_05 yena yena tu pāpena karmaṇā puruṣo gatim 13,112.039d*0544_06 prayāti narakaṃ ghoraṃ tat te vakṣyāmy ataḥ param 13,112.040a adhītya caturo vedān dvijo mohasamanvitaḥ 13,112.040c patitāt pratigṛhyātha kharayonau prajāyate 13,112.041a kharo jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata 13,112.041c kharo mṛto balīvardaḥ sapta varṣāṇi jīvati 13,112.042a balīvardo mṛtaś cāpi jāyate brahmarākṣasaḥ 13,112.042c brahmarakṣas tu trīn māsāṃs tato jāyati brāhmaṇaḥ 13,112.043a patitaṃ yājayitvā tu kṛmiyonau prajāyate 13,112.043c tatra jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata 13,112.044a kṛmibhāvāt pramuktas tu tato jāyati gardabhaḥ 13,112.044c gardabhaḥ pañca varṣāṇi pañca varṣāṇi sūkaraḥ 13,112.044d*0545_01 kukkuṭaḥ pañca varṣāṇi pañca varṣāṇi jambukaḥ 13,112.044e śvā varṣam ekaṃ bhavati tato jāyati mānavaḥ 13,112.045a upādhyāyasya yaḥ pāpaṃ śiṣyaḥ kuryād abuddhimān 13,112.045c sa jīva iha saṃsārāṃs trīn āpnoti na saṃśayaḥ 13,112.046a prāk śvā bhavati rājendra tataḥ kravyāt tataḥ kharaḥ 13,112.046c tataḥ pretaḥ parikliṣṭaḥ paścāj jāyati brāhmaṇaḥ 13,112.047a manasāpi guror bhāryāṃ yaḥ śiṣyo yāti pāpakṛt 13,112.047c so 'dhamān yāti saṃsārān adharmeṇeha cetasā 13,112.048a śvayonau tu sa saṃbhūtas trīṇi varṣāṇi jīvati 13,112.048c tatrāpi nidhanaṃ prāptaḥ kṛmiyonau prajāyate 13,112.049a kṛmibhāvam anuprāpto varṣam ekaṃ sa jīvati 13,112.049c tatas tu nidhanaṃ prāpya brahmayonau prajāyate 13,112.050a yadi putrasamaṃ śiṣyaṃ gurur hanyād akāraṇe 13,112.050c ātmanaḥ kāmakāreṇa so 'pi haṃsaḥ prajāyate 13,112.051a pitaraṃ mātaraṃ vāpi yas tu putro 'vamanyate 13,112.051c so 'pi rājan mṛto jantuḥ pūrvaṃ jāyati gardabhaḥ 13,112.051d*0546_01 gardabhatvaṃ tu saṃprāpya daśa varṣāṇi jīvati 13,112.051d*0546_02 saṃvatsaraṃ tu kumbhīras tato jāyati mānavaḥ 13,112.051d*0546_03 putrasya mātāpitarau yasya ruṣṭāv ubhāv api 13,112.051d*0546_04 gurvapadhyānataḥ so 'pi mṛto jāyati gardabhaḥ 13,112.052a kharo jīvati māsāṃs tu daśa śvā ca caturdaśa 13,112.052c biḍālaḥ sapta māsāṃs tu tato jāyati mānavaḥ 13,112.053a mātāpitaram ākruśya sārikaḥ saṃprajāyate 13,112.053c tāḍayitvā tu tāv eva jāyate kacchapo nṛpa 13,112.054a kacchapo daśa varṣāṇi trīṇi varṣāṇi śalyakaḥ 13,112.054c vyālo bhūtvā tu ṣaṇ māsāṃs tato jāyati mānuṣaḥ 13,112.055a bhartṛpiṇḍam upāśnan yo rājadviṣṭāni sevate 13,112.055c so 'pi mohasamāpanno mṛto jāyati vānaraḥ 13,112.056a vānaro daśa varṣāṇi trīṇi varṣāṇi mūṣakaḥ 13,112.056c śvā bhūtvā cātha ṣaṇ māsāṃs tato jāyati mānuṣaḥ 13,112.056d*0547_01 mṛto vānarayonau syāt tato bhavati sūkaraḥ 13,112.056d*0547_02 tataḥ śvā cāpi bhavati tato bhavati mānuṣaḥ 13,112.057a nyāsāpahartā tu naro yamasya viṣayaṃ gataḥ 13,112.057c saṃsārāṇāṃ śataṃ gatvā kṛmiyonau prajāyate 13,112.058a tatra jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata 13,112.058c duṣkṛtasya kṣayaṃ gatvā tato jāyati mānuṣaḥ 13,112.059a asūyako naraś cāpi mṛto jāyati śārṅgakaḥ 13,112.059b*0548_01 asūyakaḥ kutsitaś ca caṇḍālo duḥkham aśnute 13,112.059c viśvāsahartā tu naro mīno jāyati durmatiḥ 13,112.060a bhūtvā mīno 'ṣṭa varṣāṇi mṛgo jāyati bhārata 13,112.060c mṛgas tu caturo māsāṃs tataś chāgaḥ prajāyate 13,112.061a chāgas tu nidhanaṃ prāpya pūrṇe saṃvatsare tataḥ 13,112.061c kīṭaḥ saṃjāyate jantus tato jāyati mānuṣaḥ 13,112.062a dhānyān yavāṃs tilān māṣān kulatthān sarṣapāṃś caṇān 13,112.062c kalāyān atha mudgāṃś ca godhūmān atasīs tathā 13,112.063a sasyasyānyasya hartā ca mohāj jantur acetanaḥ 13,112.063c sa jāyate mahārāja mūṣako nirapatrapaḥ 13,112.063d*0549_01 mūṣako jāyate paścāt sūkaro jāyate tataḥ 13,112.064a tataḥ pretya mahārāja punar jāyati sūkaraḥ 13,112.064c sūkaro jātamātras tu rogeṇa mriyate nṛpa 13,112.065a śvā tato jāyate mūḍhaḥ karmaṇā tena pārthiva 13,112.065c śvā bhūtvā pañca varṣāṇi tato jāyati mānuṣaḥ 13,112.066a paradārābhimarśaṃ tu kṛtvā jāyati vai vṛkaḥ 13,112.066c śvā sṛgālas tato gṛdhro vyālaḥ kaṅko bakas tathā 13,112.067a bhrātur bhāryāṃ tu durbuddhir yo dharṣayati mohitaḥ 13,112.067c puṃskokilatvam āpnoti so 'pi saṃvatsaraṃ nṛpa 13,112.068a sakhibhāryāṃ guror bhāryāṃ rājabhāryāṃ tathaiva ca 13,112.068c pradharṣayitvā kāmād yo mṛto jāyati sūkaraḥ 13,112.068d*0550_01 śvā biḍālaḥ kukkuṭaś ca jāyetāpi pipīlikāḥ 13,112.069a sūkaraḥ pañca varṣāṇi pañca varṣāṇi śvāvidhaḥ 13,112.069b*0551_01 vilāḷaḥ pañca varṣāṇi pañca varṣāṇi kukkuṭaḥ 13,112.069c pipīlakas tu ṣaṇ māsān kīṭaḥ syān māsam eva ca 13,112.069e etān āsādya saṃsārān kṛmiyonau prajāyate 13,112.070a tatra jīvati māsāṃs tu kṛmiyonau trayodaśa 13,112.070c tato 'dharmakṣayaṃ kṛtvā punar jāyati mānuṣaḥ 13,112.071a upasthite vivāhe tu dāne yajñe 'pi vābhibho 13,112.071c mohāt karoti yo vighnaṃ sa mṛto jāyate kṛmiḥ 13,112.071d*0552_01 devālayādhipatyaṃ hi kuryāt tad dravyabhakṣakaḥ 13,112.071d*0552_02 śvā bhūtvā sapta janmāni tato jāyati mānavaḥ 13,112.071d*0552_03 dvijagrāmādhipatyaṃ hi kṛtvā brahmasvabhakṣakaḥ 13,112.071d*0552_04 śvānayoniśataṃ prāpya caṇḍālaḥ puṣkalas tataḥ 13,112.071d*0553_01 varṣāt pañcadaśāt pūrvaṃ kramād bhavati mānuṣaḥ 13,112.072a kṛmir jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata 13,112.072c adharmasya kṣayaṃ kṛtvā tato jāyati mānuṣaḥ 13,112.073a pūrvaṃ dattvā tu yaḥ kanyāṃ dvitīye saṃprayacchati 13,112.073c so 'pi rājan mṛto jantuḥ kṛmiyonau prajāyate 13,112.074a tatra jīvati varṣāṇi trayodaśa yudhiṣṭhira 13,112.074c adharmasaṃkṣaye yuktas tato jāyati mānuṣaḥ 13,112.074d*0554_01 tato nidhanam āpanno mānuṣatvam upāśnute 13,112.075a devakāryam upākṛtya pitṛkāryam athāpi ca 13,112.075c anirvāpya samaśnan vai tato jāyati vāyasaḥ 13,112.076a vāyaso daśa varṣāṇi tato jāyati kukkuṭaḥ 13,112.076c jāyate lavakaś cāpi māsaṃ tasmāt tu mānuṣaḥ 13,112.077a jyeṣṭhaṃ pitṛsamaṃ cāpi bhrātaraṃ yo 'vamanyate 13,112.077c so 'pi mṛtyum upāgamya krauñcayonau prajāyate 13,112.078a krauñco jīvati māsāṃs tu daśa dvau sapta pañca ca 13,112.078c tato nidhanam āpanno mānuṣatvam upāśnute 13,112.079a vṛṣalo brāhmaṇīṃ gatvā kṛmiyonau prajāyate 13,112.079c tatrāpatyaṃ samutpādya tato jāyati mūṣakaḥ 13,112.080a kṛtaghnas tu mṛto rājan yamasya viṣayaṃ gataḥ 13,112.080c yamasya viṣaye kruddhair vadhaṃ prāpnoti dāruṇam 13,112.081a paṭṭisaṃ mudgaraṃ śūlam agnikumbhaṃ ca dāruṇam 13,112.081c asipatravanaṃ ghoraṃ vālukāṃ kūṭaśālmalīm 13,112.082a etāś cānyāś ca bahvīḥ sa yamasya viṣayaṃ gataḥ 13,112.082b*0555_01 anyāś ca yātanāḥ prāpya kṛmiyonau prajāyate 13,112.082b*0556_01 tato hataḥ kṛtaghnaḥ sa tatrograir bharatarṣabha 13,112.082c yātanāḥ prāpya tatrogrās tato vadhyati bhārata 13,112.083a saṃsāracakram āsādya kṛmiyonau prajāyate 13,112.083c kṛmir bhavati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata 13,112.083e tato garbhaṃ samāsādya tatraiva mriyate śiśuḥ 13,112.084a tato garbhaśatair jantur bahubhiḥ saṃprajāyate 13,112.084c saṃsārāṃś ca bahūn gatvā tatas tiryak prajāyate 13,112.085a mṛto duḥkham anuprāpya bahuvarṣagaṇān iha 13,112.085c apunarbhāvasaṃyuktas tataḥ kūrmaḥ prajāyate 13,112.086a aśastraṃ puruṣaṃ hatvā saśastraḥ puruṣādhamaḥ 13,112.086c arthārthī yadi vā vairī sa mṛto jāyate kharaḥ 13,112.087a kharo jīvati varṣe dve tataḥ śastreṇa vadhyate 13,112.087c sa mṛto mṛgayonau tu nityodvigno 'bhijāyate 13,112.088a mṛgo vadhyati śastreṇa gate saṃvatsare tu saḥ 13,112.088b*0557_01 mṛgo bhūtvā tataḥ śastrair vadhyate bhṛśadāruṇam 13,112.088c hato mṛgas tato mīnaḥ so 'pi jālena badhyate 13,112.089a māse caturthe saṃprāpte śvāpadaḥ saṃprajāyate 13,112.089c śvāpado daśa varṣāṇi dvīpī varṣāṇi pañca ca 13,112.090a tatas tu nidhanaṃ prāptaḥ kālaparyāyacoditaḥ 13,112.090c adharmasya kṣayaṃ kṛtvā tato jāyati mānuṣaḥ 13,112.091a striyaṃ hatvā tu durbuddhir yamasya viṣayaṃ gataḥ 13,112.091c bahūn kleśān samāsādya saṃsārāṃś caiva viṃśatim 13,112.092a tataḥ paścān mahārāja kṛmiyonau prajāyate 13,112.092c kṛmir viṃśativarṣāṇi bhūtvā jāyati mānuṣaḥ 13,112.093a bhojanaṃ corayitvā tu makṣikā jāyate naraḥ 13,112.093c makṣikāsaṃghavaśago bahūn māsān bhavaty uta 13,112.093e tataḥ pāpakṣayaṃ kṛtvā mānuṣatvam avāpnute 13,112.094a vādyaṃ hṛtvā tu puruṣo maśakaḥ saṃprajāyate 13,112.094c tathā piṇyākasaṃmiśram aśanaṃ corayen naraḥ 13,112.094e sa jāyate babhrusamo dāruṇo mūṣako naraḥ 13,112.094f*0558_01 daśan vai mānuṣān nityaṃ pāpātmā sa viśāṃ pate 13,112.094f*0558_02 ghṛtaṃ hṛtvā tu durbuddhiḥ kākamadguḥ prajāyate 13,112.094f*0558_03 matsyamāṃsam atho hṛtvā kāko jāyati durmatiḥ 13,112.095a lavaṇaṃ corayitvā tu cīrīvākaḥ prajāyate 13,112.095c dadhi hṛtvā bakaś cāpi plavo matsyān asaṃskṛtān 13,112.096a corayitvā payaś cāpi balākā saṃprajāyate 13,112.096c yas tu corayate tailaṃ tailapāyī prajāyate 13,112.096c*0559_01 naro mohasamanvitaḥ 13,112.096c*0559_02 so 'pi rājan mṛto jantus 13,112.096e corayitvā tu durbuddhir madhu daṃśaḥ prajāyate 13,112.097a ayo hṛtvā tu durbuddhir vāyaso jāyate naraḥ 13,112.097c pāyasaṃ corayitvā tu tittiritvam avāpnute 13,112.098a hṛtvā paiṣṭam apūpaṃ ca kumbholūkaḥ prajāyate 13,112.098c phalaṃ vā mūlakaṃ hṛtvā apūpaṃ vā pipīlikaḥ 13,112.098d*0560_01 phalāni vānaro hṛtvāpūpaṃ hṛtvā pipīlikaḥ 13,112.098d*0561_01 corayitvā tu niṣpāvaṃ jāyate halagolakaḥ 13,112.099a kāṃsyaṃ hṛtvā tu durbuddhir hārīto jāyate naraḥ 13,112.099c rājataṃ bhājanaṃ hṛtvā kapotaḥ saṃprajāyate 13,112.100a hṛtvā tu kāñcanaṃ bhāṇḍaṃ kṛmiyonau prajāyate 13,112.100b*0562_01 patrorṇaṃ corayitvā tu kṛkalatvaṃ nigacchati 13,112.100b*0562_02 kauśikaṃ tu tato hṛtvā naro jāyati vartakaḥ 13,112.100b*0562_03 aṃśukaṃ corayitvā tu śuko jāyati mānavaḥ 13,112.100b*0562_04 corayitvā dukūlaṃ tu mṛto haṃsaḥ prajāyate 13,112.100c krauñcaḥ kārpāsikaṃ hṛtvā mṛto jāyati mānavaḥ 13,112.100d*0563_01 sarpaḥ kārpāsakaṃ hṛtvā kṣaumaṃ hṛtvā śaśo bhavet 13,112.100d*0564_01 chāgaś cāpy āvikaṃ hṛtvā kūrmaś carmāpahārakaḥ 13,112.101a corayitvā naraḥ paṭṭaṃ tv āvikaṃ vāpi bhārata 13,112.101c kṣaumaṃ ca vastram ādāya śaśo jantuḥ prajāyate 13,112.102a varṇān hṛtvā tu puruṣo mṛto jāyati barhiṇaḥ 13,112.102c hṛtvā raktāni vastrāṇi jāyate jīvajīvakaḥ 13,112.103a varṇakādīṃs tathā gandhāṃś corayitvā tu mānavaḥ 13,112.103c chucchundaritvam āpnoti rājaṃl lobhaparāyaṇaḥ 13,112.103d*0565_01 tatra jīvati varṣāṇi tato daśa ca pañca ca 13,112.103d*0565_02 adharmasya kṣayaṃ gatvā tato jāyati mānuṣaḥ 13,112.104a viśvāsena tu nikṣiptaṃ yo nihnavati mānavaḥ 13,112.104c sa gatāsur naras tādṛṅ matsyayonau prajāyate 13,112.105a matsyayonim anuprāpya mṛto jāyati mānuṣaḥ 13,112.105c mānuṣatvam anuprāpya kṣīṇāyur upapadyate 13,112.106a pāpāni tu naraḥ kṛtvā tiryag jāyati bhārata 13,112.106c na cātmanaḥ pramāṇaṃ te dharmaṃ jānanti kiṃ cana 13,112.107a ye pāpāni narāḥ kṛtvā nirasyanti vrataiḥ sadā 13,112.107c sukhaduḥkhasamāyuktā vyādhitās te bhavanty uta 13,112.108a asaṃvāsāḥ prajāyante mlecchāś cāpi na saṃśayaḥ 13,112.108c narāḥ pāpasamācārā lobhamohasamanvitāḥ 13,112.109a varjayanti ca pāpāni janmaprabhṛti ye narāḥ 13,112.109b*0566_01 janmaprabhṛti pāpāni varjayanti ca ye narāḥ 13,112.109c arogā rūpavantas te dhaninaś ca bhavanty uta 13,112.110a striyo 'py etena kalpena kṛtvā pāpam avāpnuyuḥ 13,112.110c eteṣām eva jantūnāṃ patnītvam upayānti tāḥ 13,112.111a parasvaharaṇe doṣāḥ sarva eva prakīrtitāḥ 13,112.111c etad vai leśamātreṇa kathitaṃ te mayānagha 13,112.111e aparasmin kathāyoge bhūyaḥ śroṣyasi bhārata 13,112.112a etan mayā mahārāja brahmaṇo vadataḥ purā 13,112.112c surarṣīṇāṃ śrutaṃ madhye pṛṣṭaś cāpi yathātatham 13,112.113a mayāpi tava kārtsnyena yathāvad anuvarṇitam 13,112.113c etac chrutvā mahārāja dharme kuru manaḥ sadā 13,113.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,113.001a adharmasya gatir brahman kathitā me tvayānagha 13,113.001c dharmasya tu gatiṃ śrotum icchāmi vadatāṃ vara 13,113.001e kṛtvā karmāṇi pāpāni kathaṃ yānti śubhāṃ gatim 13,113.001f*0567_01 karmaṇā ca kṛteneha kena yānti śubhāṃ gatim 13,113.002 bṛhaspatir uvāca 13,113.002a kṛtvā pāpāni karmāṇi adharmavaśam āgataḥ 13,113.002c manasā viparītena nirayaṃ pratipadyate 13,113.003a mohād adharmaṃ yaḥ kṛtvā punaḥ samanutapyate 13,113.003c manaḥsamādhisaṃyukto na sa seveta duṣkṛtam 13,113.003d*0568_01 yathā yathā manas tasya duṣkṛtaṃ karma garhate 13,113.003d*0568_02 tathā tathā śarīraṃ tu tenādharmeṇa mucyate 13,113.003d*0568_03 yadi vyāharate rājan viprāṇāṃ dharmavādinām 13,113.003d*0568_04 tato 'dharmakṛtāt kṣipram apavādāt pramucyate 13,113.004a yathā yathā naraḥ samyag adharmam anubhāṣate 13,113.004c samāhitena manasā vimucyati tathā tathā 13,113.004e bhujaṃga iva nirmokāt pūrvabhuktāj jarānvitāt 13,113.005a adattvāpi pradānāni vividhāni samāhitaḥ 13,113.005c manaḥsamādhisaṃyuktaḥ sugatiṃ pratipadyate 13,113.006a pradānāni tu vakṣyāmi yāni dattvā yudhiṣṭhira 13,113.006c naraḥ kṛtvāpy akāryāṇi tadā dharmeṇa yujyate 13,113.007a sarveṣām eva dānānām annaṃ śreṣṭham udāhṛtam 13,113.007c pūrvam annaṃ pradātavyam ṛjunā dharmam icchatā 13,113.008a prāṇā hy annaṃ manuṣyāṇāṃ tasmāj jantuś ca jāyate 13,113.008c anne pratiṣṭhitā lokās tasmād annaṃ prakāśate 13,113.009a annam eva praśaṃsanti devarṣipitṛmānavāḥ 13,113.009c annasya hi pradānena svargam āpnoti kauśikaḥ 13,113.010a nyāyalabdhaṃ pradātavyaṃ dvijebhyo hy annam uttamam 13,113.010c svādhyāyasamupetebhyaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā 13,113.011a yasya hy annam upāśnanti brāhmaṇānāṃ śatā daśa 13,113.011c hṛṣṭena manasā dattaṃ na sa tiryaggatir bhavet 13,113.012a brāhmaṇānāṃ sahasrāṇi daśa bhojya nararṣabha 13,113.012c naro 'dharmāt pramucyeta pāpeṣv abhirataḥ sadā 13,113.013a bhaikṣeṇānnaṃ samāhṛtya vipro vedapuraskṛtaḥ 13,113.013b*0569_01 suvarṇadānāt pāpāni naśyanti subahūny api 13,113.013b*0569_02 dattvā vṛttikarīṃ bhūmiṃ pātakenāpi mucyate 13,113.013b*0569_03 pārāyaṇaiś ca vedānāṃ mucyate pātakair dvijaḥ 13,113.013b*0569_04 gāyatryāś caiva lakṣeṇa gosahasrasya tarpaṇāt 13,113.013b*0569_05 vedārthaṃ jñāpayitvā tu śuddhān viprān yathārthataḥ 13,113.013b*0569_06 sarvatyāgādibhiś cāpi mucyate pātakair dvijaḥ 13,113.013b*0569_07 sarvātithyaṃ paraṃ hy eṣāṃ tasmād annaṃ paraṃ smṛtam 13,113.013c svādhyāyanirate vipre dattveha sukham edhate 13,113.014a ahiṃsan brāhmaṇaṃ nityaṃ nyāyena paripālya ca 13,113.014c kṣatriyas tarasā prāptam annaṃ yo vai prayacchati 13,113.015a dvijebhyo vedavṛddhebhyaḥ prayataḥ susamāhitaḥ 13,113.015c tenāpohati dharmātmā duṣkṛtaṃ karma pāṇḍava 13,113.016a ṣaḍbhāgapariśuddhaṃ ca kṛṣer bhāgam upārjitam 13,113.016c vaiśyo dadad dvijātibhyaḥ pāpebhyaḥ parimucyate 13,113.017a avāpya prāṇasaṃdehaṃ kārkaśyena samārjitam 13,113.017c annaṃ dattvā dvijātibhyaḥ śūdraḥ pāpāt pramucyate 13,113.018a aurasena balenānnam arjayitvāvihiṃsakaḥ 13,113.018c yaḥ prayacchati viprebhyo na sa durgāṇi sevate 13,113.019a nyāyenāvāptam annaṃ tu naro lobhavivarjitaḥ 13,113.019c dvijebhyo vedavṛddhebhyo dattvā pāpāt pramucyate 13,113.020a annam ūrjaskaraṃ loke dattvorjasvī bhaven naraḥ 13,113.020b*0570_01 śūdrānnaṃ naiva bhoktavyaṃ viprair dharmaparāyaṇaiḥ 13,113.020b*0570_02 āpady eva svadāsānāṃ bhoktavyaṃ svayam udyatam 13,113.020c satāṃ panthānam āśritya sarvapāpāt pramucyate 13,113.021a dānakṛdbhiḥ kṛtaḥ panthā yena yānti manīṣiṇaḥ 13,113.021c te sma prāṇasya dātāras tebhyo dharmaḥ sanātanaḥ 13,113.022a sarvāvasthaṃ manuṣyeṇa nyāyenānnam upārjitam 13,113.022c kāryaṃ pātragataṃ nityam annaṃ hi paramā gatiḥ 13,113.023a annasya hi pradānena naro durgaṃ na sevate 13,113.023c tasmād annaṃ pradātavyam anyāyaparivarjitam 13,113.024a yated brāhmaṇapūrvaṃ hi bhoktum annaṃ gṛhī sadā 13,113.024c avandhyaṃ divasaṃ kuryād annadānena mānavaḥ 13,113.025a bhojayitvā daśaśataṃ naro vedavidāṃ nṛpa 13,113.025c nyāyaviddharmaviduṣām itihāsavidāṃ tathā 13,113.026a na yāti narakaṃ ghoraṃ saṃsārāṃś ca na sevate 13,113.026c sarvakāmasamāyuktaḥ pretya cāpy aśnute phalam 13,113.027a evaṃ sukhasamāyukto ramate vigatajvaraḥ 13,113.027c rūpavān kīrtimāṃś caiva dhanavāṃś copapadyate 13,113.028a etat te sarvam ākhyātam annadānaphalaṃ mahat 13,113.028c mūlam etad dhi dharmāṇāṃ pradānasya ca bhārata 13,114.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,114.001a ahiṃsā vaidikaṃ karma dhyānam indriyasaṃyamaḥ 13,114.001c tapo 'tha guruśuśrūṣā kiṃ śreyaḥ puruṣaṃ prati 13,114.002 bṛhaspatir uvāca 13,114.002a sarvāṇy etāni dharmasya pṛthag dvārāṇi sarvaśaḥ 13,114.002c śṛṇu saṃkīrtyamānāni ṣaḍ eva bharatarṣabha 13,114.003a hanta niḥśreyasaṃ jantor ahaṃ vakṣyāmy anuttamam 13,114.003c ahiṃsāpāśrayaṃ dharmaṃ yaḥ sādhayati vai naraḥ 13,114.004a trīn doṣān sarvabhūteṣu nidhāya puruṣaḥ sadā 13,114.004c kāmakrodhau ca saṃyamya tataḥ siddhim avāpnute 13,114.005a ahiṃsakāni bhūtāni daṇḍena vinihanti yaḥ 13,114.005c ātmanaḥ sukham anvicchan na sa pretya sukhī bhavet 13,114.006a ātmopamaś ca bhūteṣu yo vai bhavati pūruṣaḥ 13,114.006c nyastadaṇḍo jitakrodhaḥ sa pretya sukham edhate 13,114.007a sarvabhūtātmabhūtasya sarvabhūtāni paśyataḥ 13,114.007c devāpi mārge muhyanti apadasya padaiṣiṇaḥ 13,114.008a na tat parasya saṃdadyāt pratikūlaṃ yad ātmanaḥ 13,114.008c eṣa saṃkṣepato dharmaḥ kāmād anyaḥ pravartate 13,114.009a pratyākhyāne ca dāne ca sukhaduḥkhe priyāpriye 13,114.009c ātmaupamyena puruṣaḥ samādhim adhigacchati 13,114.010a yathā paraḥ prakramate 'pareṣu; tathāparaḥ prakramate parasmin 13,114.010c eṣaiva te 'stūpamā jīvaloke; yathā dharmo naipuṇenopadiṣṭaḥ 13,114.011 vaiśaṃpāyana uvāca 13,114.011a ity uktvā taṃ suragurur dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 13,114.011c divam ācakrame dhīmān paśyatām eva nas tadā 13,115.001 vaiśaṃpāyana uvāca 13,115.001a tato yudhiṣṭhiro rājā śaratalpe pitāmaham 13,115.001c punar eva mahātejāḥ papraccha vadatāṃ varam 13,115.002a ṛṣayo brāhmaṇā devāḥ praśaṃsanti mahāmate 13,115.002c ahiṃsālakṣaṇaṃ dharmaṃ vedaprāmāṇyadarśanāt 13,115.003a karmaṇā manujaḥ kurvan hiṃsāṃ pārthivasattama 13,115.003c vācā ca manasā caiva kathaṃ duḥkhāt pramucyate 13,115.004 bhīṣma uvāca 13,115.004a caturvidheyaṃ nirdiṣṭā ahiṃsā brahmavādibhiḥ 13,115.004c eṣaikato 'pi vibhraṣṭā na bhavaty arisūdana 13,115.005a yathā sarvaś catuṣpādas tribhiḥ pādair na tiṣṭhati 13,115.005c tathaiveyaṃ mahīpāla procyate kāraṇais tribhiḥ 13,115.006a yathā nāgapade 'nyāni padāni padagāminām 13,115.006c sarvāṇy evāpidhīyante padajātāni kauñjare 13,115.006e evaṃ lokeṣv ahiṃsā tu nirdiṣṭā dharmataḥ parā 13,115.007a karmaṇā lipyate jantur vācā ca manasaiva ca 13,115.008a pūrvaṃ tu manasā tyaktvā tathā vācātha karmaṇā 13,115.008b*0571_01 na bhakṣayeta yo māṃsaṃ trividhaṃ sa vimucyate 13,115.008c trikāraṇaṃ tu nirdiṣṭaṃ śrūyate brahmavādibhiḥ 13,115.009a manovāci tathāsvāde doṣā hy eṣu pratiṣṭhitāḥ 13,115.009b*0572_01 hiṃsāṃ tu nopayuñjīta tathā hiṃsā caturvidhā 13,115.009b*0572_02 kāye manasi vākye ca doṣā hy ete prakīrtitāḥ 13,115.009c na bhakṣayanty ato māṃsaṃ tapoyuktā manīṣiṇaḥ 13,115.010a doṣāṃs tu bhakṣaṇe rājan māṃsasyeha nibodha me 13,115.010c putramāṃsopamaṃ jānan khādate yo vicetanaḥ 13,115.010d*0573_01 māṃsaṃ mohasamāviṣṭaḥ puruṣaḥ so 'dhamaḥ smṛtaḥ 13,115.011a mātāpitṛsamāyoge putratvaṃ jāyate yathā 13,115.011b*0574_01 hiṃsāṃ kṛtvāvaśaḥ pāpo bhūyiṣṭhaṃ jāyate tathā 13,115.011c rasaṃ ca prati jihvāyāḥ prajñānaṃ jāyate tathā 13,115.011e tathā śāstreṣu niyataṃ rāgo hy āsvāditād bhavet 13,115.012a asaṃskṛtāḥ saṃskṛtāś ca lavaṇālavaṇās tathā 13,115.012c prajñāyante yathā bhāvās tathā cittaṃ nirudhyate 13,115.013a bherīśaṅkhamṛdaṅgādyāṃs tantrīśabdāṃś ca puṣkalān 13,115.013c niṣeviṣyanti vai mandā māṃsabhakṣāḥ kathaṃ narāḥ 13,115.013d*0575_01 pareṣāṃ dhanadhānyānāṃ hiṃsakāḥ stāvakās tathā 13,115.013d*0575_02 praśaṃsakāś ca māṃsasya nityaṃ svarge bahiṣkṛtāḥ 13,115.014a acintitam anuddiṣṭam asaṃkalpitam eva ca 13,115.014c rasaṃ gṛddhyābhibhūtā vai praśaṃsanti phalārthinaḥ 13,115.014e praśaṃsā hy eva māṃsasya doṣakarmaphalānvitā 13,115.014f*0576_01 bhasma viṣṭhā kṛmir vāpi niṣṭhā yasyedṛśī dhruvā 13,115.014f*0576_02 sa kāyaḥ parapīḍābhiḥ kathaṃ dhāryo vipaścitā 13,115.015a jīvitaṃ hi parityajya bahavaḥ sādhavo janāḥ 13,115.015c svamāṃsaiḥ paramāṃsāni paripālya divaṃ gatāḥ 13,115.016a evam eṣā mahārāja caturbhiḥ kāraṇair vṛtā 13,115.016c ahiṃsā tava nirdiṣṭā sarvadharmārthasaṃhitā 13,116.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,116.001a ahiṃsā paramo dharma ity uktaṃ bahuśas tvayā 13,116.001c śrāddheṣu ca bhavān āha pitṝn āmiṣakāṅkṣiṇaḥ 13,116.002a māṃsair bahuvidhaiḥ proktas tvayā śrāddhavidhiḥ purā 13,116.002c ahatvā ca kuto māṃsam evam etad virudhyate 13,116.003a jāto naḥ saṃśayo dharme māṃsasya parivarjane 13,116.003c doṣo bhakṣayataḥ kaḥ syāt kaś cābhakṣayato guṇaḥ 13,116.004a hatvā bhakṣayato vāpi pareṇopahṛtasya vā 13,116.004c hanyād vā yaḥ parasyārthe krītvā vā bhakṣayen naraḥ 13,116.005a etad icchāmi tattvena kathyamānaṃ tvayānagha 13,116.005c niścayena cikīrṣāmi dharmam etaṃ sanātanam 13,116.006a katham āyur avāpnoti kathaṃ bhavati sattvavān 13,116.006c katham avyaṅgatām eti lakṣaṇyo jāyate katham 13,116.007 bhīṣma uvāca 13,116.007a māṃsasya bhakṣaṇe rājan yo 'dharmaḥ kurupuṃgava 13,116.007c taṃ me śṛṇu yathātattvaṃ yaś cāsya vidhir uttamaḥ 13,116.008a rūpam avyaṅgatām āyur buddhiṃ sattvaṃ balaṃ smṛtim 13,116.008c prāptukāmair narair hiṃsā varjitā vai kṛtātmabhiḥ 13,116.009a ṛṣīṇām atra saṃvādo bahuśaḥ kurupuṃgava 13,116.009c babhūva teṣāṃ tu mataṃ yat tac chṛṇu yudhiṣṭhira 13,116.010a yo yajetāśvamedhena māsi māsi yatavrataḥ 13,116.010c varjayen madhu māṃsaṃ ca samam etad yudhiṣṭhira 13,116.011a saptarṣayo vālakhilyās tathaiva ca marīcipāḥ 13,116.011c amāṃsabhakṣaṇaṃ rājan praśaṃsanti manīṣiṇaḥ 13,116.012a na bhakṣayati yo māṃsaṃ na hanyān na ca ghātayet 13,116.012c taṃ mitraṃ sarvabhūtānāṃ manuḥ svāyaṃbhuvo 'bravīt 13,116.013a adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ viśvāsyaḥ sarvajantuṣu 13,116.013c sādhūnāṃ saṃmato nityaṃ bhaven māṃsasya varjanāt 13,116.014a svamāṃsaṃ paramāṃsena yo vardhayitum icchati 13,116.014c nāradaḥ prāha dharmātmā niyataṃ so 'vasīdati 13,116.014d*0577_01 aviśvāsyo 'vasīdet sa iti hovāca nāradaḥ 13,116.015a dadāti yajate cāpi tapasvī ca bhavaty api 13,116.015c madhumāṃsanivṛttyeti prāhaivaṃ sa bṛhaspatiḥ 13,116.016a māsi māsy aśvamedhena yo yajeta śataṃ samāḥ 13,116.016c na khādati ca yo māṃsaṃ samam etan mataṃ mama 13,116.017a sadā yajati satreṇa sadā dānaṃ prayacchati 13,116.017c sadā tapasvī bhavati madhumāṃsasya varjanāt 13,116.018a sarve vedā na tat kuryuḥ sarvayajñāś ca bhārata 13,116.018c yo bhakṣayitvā māṃsāni paścād api nivartate 13,116.018d*0578_01 bhakṣayitvā nimitte 'pi duṣkaraṃ kurute tapaḥ 13,116.019a duṣkaraṃ hi rasajñena māṃsasya parivarjanam 13,116.019c cartuṃ vratam idaṃ śreṣṭhaṃ sarvaprāṇyabhayapradam 13,116.020a sarvabhūteṣu yo vidvān dadāty abhayadakṣiṇām 13,116.020c dātā bhavati loke sa prāṇānāṃ nātra saṃśayaḥ 13,116.021a evaṃ vai paramaṃ dharmaṃ praśaṃsanti manīṣiṇaḥ 13,116.021c prāṇā yathātmano 'bhīṣṭā bhūtānām api te tathā 13,116.022a ātmaupamyena gantavyaṃ buddhimadbhir mahātmabhiḥ 13,116.022b*0579_01 vikīrṇakaṇṭakenāpi tṛṇapraspandane bhayam 13,116.022c mṛtyuto bhayam astīti viduṣāṃ bhūtim icchatām 13,116.023a kiṃ punar hanyamānānāṃ tarasā jīvitārthinām 13,116.023c arogāṇām apāpānāṃ pāpair māṃsopajīvibhiḥ 13,116.024a tasmād viddhi mahārāja māṃsasya parivarjanam 13,116.024c dharmasyāyatanaṃ śreṣṭhaṃ svargasya ca sukhasya ca 13,116.024d*0580_01 mṛtyuto bhayam astīti śaṅkāyāṃ duḥkham uttaram 13,116.024d*0580_02 dharmasyāyatanaṃ tasmān māṃsasya parivarjanam 13,116.025a ahiṃsā paramo dharmas tathāhiṃsā paraṃ tapaḥ 13,116.025c ahiṃsā paramaṃ satyaṃ tato dharmaḥ pravartate 13,116.026a na hi māṃsaṃ tṛṇāt kāṣṭhād upalād vāpi jāyate 13,116.026c hatvā jantuṃ tato māṃsaṃ tasmād doṣo 'sya bhakṣaṇe 13,116.027a svāhāsvadhāmṛtabhujo devāḥ satyārjavapriyāḥ 13,116.027c kravyādān rākṣasān viddhi jihmānṛtaparāyaṇān 13,116.027d*0581_01 rākṣasendrabhayān muktāḥ sarvabhūtaparāyaṇāḥ 13,116.028a kāntāreṣv atha ghoreṣu durgeṣu gahaneṣu ca 13,116.028c rātrāv ahani saṃdhyāsu catvareṣu sabhāsu ca 13,116.028d*0582_01 udyateṣu ca śastreṣu mṛgavyālabhayeṣu ca 13,116.028e amāṃsabhakṣaṇe rājan bhayam ante na gacchati 13,116.028f*0583_01 śaraṇyaḥ sarvabhūtānāṃ viśvāsyaḥ sarvajantuṣu 13,116.028f*0583_02 anudvegakaro loke na cāpy udvijate sadā 13,116.029a yadi cet khādako na syān na tadā ghātako bhavet 13,116.029c ghātakaḥ khādakārthāya taṃ ghātayati vai naraḥ 13,116.030a abhakṣyam etad iti vā iti hiṃsā nivartate 13,116.030c khādakārtham ato hiṃsā mṛgādīnāṃ pravartate 13,116.031a yasmād grasati caivāyur hiṃsakānāṃ mahādyute 13,116.031c tasmād vivarjayen māṃsaṃ ya icched bhūtim ātmanaḥ 13,116.032a trātāraṃ nādhigacchanti raudrāḥ prāṇivihiṃsakāḥ 13,116.032c udvejanīyā bhūtānāṃ yathā vyālamṛgās tathā 13,116.033a lobhād vā buddhimohād vā balavīryārtham eva ca 13,116.033c saṃsargād vātha pāpānām adharmarucitā nṛṇām 13,116.034a svamāṃsaṃ paramāṃsena yo vardhayitum icchati 13,116.034c udvignavāse vasati yatratatrābhijāyate 13,116.035a dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ svargyaṃ svastyayanaṃ mahat 13,116.035c māṃsasyābhakṣaṇaṃ prāhur niyatāḥ paramarṣayaḥ 13,116.036a idaṃ tu khalu kaunteya śrutam āsīt purā mayā 13,116.036c mārkaṇḍeyasya vadato ye doṣā māṃsabhakṣaṇe 13,116.036d*0584_00 bhīṣmaḥ 13,116.036d*0584_01 mārkaṇḍeyena yac coktaṃ śṛṇu me paramaṃ vacaḥ 13,116.036d*0584_02 yudhiṣṭhira mahābāho ye doṣā māṃsabhakṣaṇe 13,116.037a yo hi khādati māṃsāni prāṇināṃ jīvitārthinām 13,116.037c hatānāṃ vā mṛtānāṃ vā yathā hantā tathaiva saḥ 13,116.038a dhanena krāyako hanti khādakaś copabhogataḥ 13,116.038c ghātako vadhabandhābhyām ity eṣa trividho vadhaḥ 13,116.039a akhādann anumodaṃś ca bhāvadoṣeṇa mānavaḥ 13,116.039c yo 'numanyeta hantavyaṃ so 'pi doṣeṇa lipyate 13,116.040a adhṛṣyaḥ sarvabhūtānām āyuṣmān nīrujaḥ sukhī 13,116.040c bhavaty abhakṣayan māṃsaṃ dayāvān prāṇinām iha 13,116.041a hiraṇyadānair godānair bhūmidānaiś ca sarvaśaḥ 13,116.041c māṃsasyābhakṣaṇe dharmo viśiṣṭaḥ syād iti śrutiḥ 13,116.042a aprokṣitaṃ vṛthāmāṃsaṃ vidhihīnaṃ na bhakṣayet 13,116.042c bhakṣayan nirayaṃ yāti naro nāsty atra saṃśayaḥ 13,116.043a prokṣitābhyukṣitaṃ māṃsaṃ tathā brāhmaṇakāmyayā 13,116.043c alpadoṣam iha jñeyaṃ viparīte tu lipyate 13,116.044a khādakasya kṛte jantuṃ yo hanyāt puruṣādhamaḥ 13,116.044c mahādoṣakaras tatra khādako na tu ghātakaḥ 13,116.045a ijyāyajñaśrutikṛtair yo mārgair abudho janaḥ 13,116.045c hanyāj jantuṃ māṃsagṛddhrī sa vai narakabhāṅ naraḥ 13,116.046a bhakṣayitvā tu yo māṃsaṃ paścād api nivartate 13,116.046c tasyāpi sumahān dharmo yaḥ pāpād vinivartate 13,116.047a āhartā cānumantā ca viśastā krayavikrayī 13,116.047c saṃskartā copabhoktā ca ghātakāḥ sarva eva te 13,116.048a idam anyat tu vakṣyāmi pramāṇaṃ vidhinirmitam 13,116.048c purāṇam ṛṣibhir juṣṭaṃ vedeṣu pariniścitam 13,116.049a pravṛttilakṣaṇe dharme phalārthibhir abhidrute 13,116.049c yathoktaṃ rājaśārdūla na tu tan mokṣakāṅkṣiṇām 13,116.050a havir yat saṃskṛtaṃ mantraiḥ prokṣitābhyukṣitaṃ śuci 13,116.050c vedoktena pramāṇena pitṝṇāṃ prakriyāsu ca 13,116.050e ato 'nyathā vṛthāmāṃsam abhakṣyaṃ manur abravīt 13,116.051a asvargyam ayaśasyaṃ ca rakṣovad bharatarṣabha 13,116.051c vidhinā hi narāḥ pūrvaṃ māṃsaṃ rājann abhakṣayan 13,116.051d*0585_01 vidhināpy avaidikeneti dāntānām iha niścayaḥ 13,116.052a ya icchet puruṣo 'tyantam ātmānaṃ nirupadravam 13,116.052c sa varjayeta māṃsāni prāṇinām iha sarvaśaḥ 13,116.053a śrūyate hi purākalpe nṛṇāṃ vrīhimayaḥ paśuḥ 13,116.053c yenāyajanta yajvānaḥ puṇyalokaparāyaṇāḥ 13,116.054a ṛṣibhiḥ saṃśayaṃ pṛṣṭo vasuś cedipatiḥ purā 13,116.054c abhakṣyam iti māṃsaṃ sa prāha bhakṣyam iti prabho 13,116.055a ākāśān medinīṃ prāptas tataḥ sa pṛthivīpatiḥ 13,116.055c etad eva punaś coktvā viveśa dharaṇītalam 13,116.056a prajānāṃ hitakāmena tv agastyena mahātmanā 13,116.056c āraṇyāḥ sarvadaivatyāḥ prokṣitās tapasā mṛgāḥ 13,116.056d*0586_01 kṛto hi manaso yajñas tena devāś ca tarpitāḥ 13,116.057a kriyā hy evaṃ na hīyante pitṛdaivatasaṃśritāḥ 13,116.057c prīyante pitaraś caiva nyāyato māṃsatarpitāḥ 13,116.058a idaṃ tu śṛṇu rājendra kīrtyamānaṃ mayānagha 13,116.058c abhakṣaṇe sarvasukhaṃ māṃsasya manujādhipa 13,116.059a yas tu varṣaśataṃ pūrṇaṃ tapas tapyet sudāruṇam 13,116.059c yaś caikaṃ varjayen māṃsaṃ samam etan mataṃ mama 13,116.060a kaumude tu viśeṣeṇa śuklapakṣe narādhipa 13,116.060c varjayet sarvamāṃsāni dharmo hy atra vidhīyate 13,116.061a caturo vārṣikān māsān yo māṃsaṃ parivarjayet 13,116.061c catvāri bhadrāṇy āpnoti kīrtim āyur yaśo balam 13,116.062a atha vā māsam apy ekaṃ sarvamāṃsāny abhakṣayan 13,116.062c atītya sarvaduḥkhāni sukhī jīven nirāmayaḥ 13,116.063a ye varjayanti māṃsāni māsaśaḥ pakṣaśo 'pi vā 13,116.063c teṣāṃ hiṃsānivṛttānāṃ brahmaloko vidhīyate 13,116.064a māṃsaṃ tu kaumudaṃ pakṣaṃ varjitaṃ pārtha rājabhiḥ 13,116.064c sarvabhūtātmabhūtais tair vijñātārthaparāvaraiḥ 13,116.065a nābhāgenāmbarīṣeṇa gayena ca mahātmanā 13,116.065c āyuṣā cānaraṇyena dilīparaghupūrubhiḥ 13,116.066a kārtavīryāniruddhābhyāṃ nahuṣeṇa yayātinā 13,116.066c nṛgeṇa viṣvagaśvena tathaiva śaśabindunā 13,116.066e yuvanāśvena ca tathā śibinauśīnareṇa ca 13,116.066f*0587_01 mucukundena māndhātrā hariścandreṇa cābhibho 13,116.066f*0587_02 satyaṃ vadata māsatyaṃ satyaṃ dharmaḥ sanātanaḥ 13,116.066f*0587_03 hariścandraś carati vai divi satyena candravat 13,116.067a śyenacitreṇa rājendra somakena vṛkeṇa ca 13,116.067c raivatena rantidevena vasunā sṛñjayena ca 13,116.067d*0588_01 etaiś cānyaiś ca rājendra kṛpeṇa bharatena ca 13,116.068a duḥṣantena karūṣeṇa rāmālarkanalais tathā 13,116.068b*0589_01 duḥṣantena ca rājendra kuśena ca lavena ca 13,116.068b*0589_02 virūpākṣeṇa kurūṣeṇa nṛgālarkanarais tathā 13,116.068c virūpāśvena niminā janakena ca dhīmatā 13,116.069a silena pṛthunā caiva vīrasenena caiva ha 13,116.069c ikṣvākuṇā śaṃbhunā ca śvetena sagareṇa ca 13,116.069d*0590_01 ajena dhundhunā caiva tathaiva ca subāhunā 13,116.069d*0590_02 haryaśvena ca rājendra kṣupeṇa bharatena ca 13,116.070a etaiś cānyaiś ca rājendra purā māṃsaṃ na bhakṣitam 13,116.070c śāradaṃ kaumudaṃ māsaṃ tatas te svargam āpnuvan 13,116.071a brahmaloke ca tiṣṭhanti jvalamānāḥ śriyānvitāḥ 13,116.071c upāsyamānā gandharvaiḥ strīsahasrasamanvitāḥ 13,116.072a tad etad uttamaṃ dharmam ahiṃsālakṣaṇaṃ śubham 13,116.072c ye caranti mahātmāno nākapṛṣṭhe vasanti te 13,116.073a madhu māṃsaṃ ca ye nityaṃ varjayantīha dhārmikāḥ 13,116.073c janmaprabhṛti madyaṃ ca sarve te munayaḥ smṛtāḥ 13,116.073e viśiṣṭatāṃ jñātiṣu ca labhante nātra saṃśayaḥ 13,116.073f*0591_01 imaṃ dharmam amāṃsādaṃ yaś carec chrāvayeta vā 13,116.073f*0591_02 api cet sudurācāro na jātu nirayaṃ vrajet 13,116.073f*0591_03 paṭhed vā ya idaṃ rājañ śṛṇuyād vāpy abhīkṣṇaśaḥ 13,116.073f*0591_04 amāṃsabhakṣaṇavidhiṃ pavitram ṛṣipūjitam 13,116.073f*0591_05 vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ sarvakāmair mahīyate 13,116.073f*0592_01 ahiṃsro dānaśīlaś ca madhumāṃsavivarjitaḥ 13,116.074a āpannaś cāpado mucyed baddho mucyeta bandhanāt 13,116.074c mucyet tathāturo rogād duḥkhān mucyeta duḥkhitaḥ 13,116.075a tiryagyoniṃ na gaccheta rūpavāṃś ca bhaven naraḥ 13,116.075c buddhimān vai kuruśreṣṭha prāpnuyāc ca mahad yaśaḥ 13,116.076a etat te kathitaṃ rājan māṃsasya parivarjane 13,116.076c pravṛttau ca nivṛttau ca vidhānam ṛṣinirmitam 13,117.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,117.001a ime vai mānavā loke bhṛśaṃ māṃsasya gṛddhinaḥ 13,117.001c visṛjya bhakṣān vividhān yathā rakṣogaṇās tathā 13,117.002a nāpūpān vividhākārāñ śākāni vividhāni ca 13,117.002c ṣāḍavān rasayogāṃś ca tathecchanti yathāmiṣam 13,117.003a tatra me buddhir atraiva visarge parimuhyate 13,117.003c na manye rasataḥ kiṃ cin māṃsato 'stīha kiṃ cana 13,117.004a tad icchāmi guṇāñ śrotuṃ māṃsasyābhakṣaṇe 'pi vā 13,117.004c bhakṣaṇe caiva ye doṣās tāṃś caiva puruṣarṣabha 13,117.005a sarvaṃ tattvena dharmajña yathāvad iha dharmataḥ 13,117.005c kiṃ vā bhakṣyam abhakṣyaṃ vā sarvam etad vadasva me 13,117.005d*0593_01 yathaitad yādṛśaṃ caitad guṇā ye cāsya varjane 13,117.005d*0593_02 doṣā bhakṣayato ye ca tan me brūhi pitāmaha 13,117.006 bhīṣma uvāca 13,117.006a evam etan mahābāho yathā vadasi bhārata 13,117.006c na māṃsāt param atrānyad rasato vidyate bhuvi 13,117.007a kṣatakṣīṇābhitaptānāṃ grāmyadharmaratāś ca ye 13,117.007c adhvanā karśitānāṃ ca na māṃsād vidyate param 13,117.008a sadyo vardhayati prāṇān puṣṭim agryāṃ dadāti ca 13,117.008b*0594_01 nāśo bhakṣaṇadoṣasya dānam eva satāṃ matam 13,117.008b*0594_02 kṣudhitānāṃ dvijānāṃ ca sarveṣāṃ caiva jīvanam 13,117.008b*0594_03 dattvā bhavati pūtātmā śraddhayā lobhavarjitaḥ 13,117.008b*0594_04 śikṣayanti na yācante darśayantaḥ svamūrtibhiḥ 13,117.008b*0594_05 avastheyam adānasya mā bhūd evaṃ bhavān iti 13,117.008b*0594_06 dānādyaiḥ suśucir māṃsaṃ punar naiva sa bhakṣayet 13,117.008c na bhakṣo 'bhyadhikaḥ kaś cin māṃsād asti paraṃtapa 13,117.009a vivarjane tu bahavo guṇāḥ kauravanandana 13,117.009c ye bhavanti manuṣyāṇāṃ tān me nigadataḥ śṛṇu 13,117.010a svamāṃsaṃ paramāṃsair yo vivardhayitum icchati 13,117.010c nāsti kṣudrataras tasmān na nṛśaṃsataro naraḥ 13,117.011a na hi prāṇāt priyataraṃ loke kiṃ cana vidyate 13,117.011c tasmād dayāṃ naraḥ kuryād yathātmani tathā pare 13,117.012a śukrāc ca tāta saṃbhūtir māṃsasyeha na saṃśayaḥ 13,117.012c bhakṣaṇe tu mahān doṣo vadhena saha kalpate 13,117.013a ahiṃsālakṣaṇo dharma iti vedavido viduḥ 13,117.013c yad ahiṃsraṃ bhavet karma tat kuryād ātmavān naraḥ 13,117.014a pitṛdaivatayajñeṣu prokṣitaṃ havir ucyate 13,117.014c vidhinā vedadṛṣṭena tad bhuktveha na duṣyati 13,117.015a yajñārthe paśavaḥ sṛṣṭā ity api śrūyate śrutiḥ 13,117.015c ato 'nyathā pravṛttānāṃ rākṣaso vidhir ucyate 13,117.016a kṣatriyāṇāṃ tu yo dṛṣṭo vidhis tam api me śṛṇu 13,117.016c vīryeṇopārjitaṃ māṃsaṃ yathā khādan na duṣyati 13,117.017a āraṇyāḥ sarvadaivatyāḥ prokṣitāḥ sarvaśo mṛgāḥ 13,117.017c agastyena purā rājan mṛgayā yena pūjyate 13,117.017d*0595_01 rakṣaṇārthāya bhūtānāṃ hiṃsrān hanyān mṛgān punaḥ 13,117.018a nātmānam aparityajya mṛgayā nāma vidyate 13,117.018c samatām upasaṃgamya rūpaṃ hanyān na vā nṛpa 13,117.019a ato rājarṣayaḥ sarve mṛgayāṃ yānti bhārata 13,117.019c lipyante na hi doṣeṇa na caitat pātakaṃ viduḥ 13,117.020a na hi tatparamaṃ kiṃ cid iha loke paratra ca 13,117.020c yat sarveṣv iha lokeṣu dayā kauravanandana 13,117.021a na bhayaṃ vidyate jātu narasyeha dayāvataḥ 13,117.021c dayāvatām ime lokāḥ pare cāpi tapasvinām 13,117.022a abhayaṃ sarvabhūtebhyo yo dadāti dayāparaḥ 13,117.022c abhayaṃ tasya bhūtāni dadatīty anuśuśrumaḥ 13,117.023a kṣataṃ ca skhalitaṃ caiva patitaṃ kliṣṭam āhatam 13,117.023c sarvabhūtāni rakṣanti sameṣu viṣameṣu ca 13,117.024a nainaṃ vyālamṛgā ghnanti na piśācā na rākṣasāḥ 13,117.024c mucyante bhayakāleṣu mokṣayanti ca ye parān 13,117.025a prāṇadānāt paraṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati 13,117.025c na hy ātmanaḥ priyataraḥ kaś cid astīti niścitam 13,117.026a aniṣṭaṃ sarvabhūtānāṃ maraṇaṃ nāma bhārata 13,117.026c mṛtyukāle hi bhūtānāṃ sadyo jāyati vepathuḥ 13,117.027a jātijanmajarāduḥkhe nityaṃ saṃsārasāgare 13,117.027c jantavaḥ parivartante maraṇād udvijanti ca 13,117.028a garbhavāseṣu pacyante kṣārāmlakaṭukai rasaiḥ 13,117.028c mūtraśleṣmapurīṣāṇāṃ sparśaiś ca bhṛśadāruṇaiḥ 13,117.029a jātāś cāpy avaśās tatra bhidyamānāḥ punaḥ punaḥ 13,117.029c pāṭyamānāś ca dṛśyante vivaśā māṃsagṛddhinaḥ 13,117.030a kumbhīpāke ca pacyante tāṃ tāṃ yonim upāgatāḥ 13,117.030c ākramya māryamāṇāś ca bhrāmyante vai punaḥ punaḥ 13,117.031a nātmano 'sti priyataraḥ pṛthivyām anusṛtya ha 13,117.031c tasmāt prāṇiṣu sarveṣu dayāvān ātmavān bhavet 13,117.032a sarvamāṃsāni yo rājan yāvajjīvaṃ na bhakṣayet 13,117.032c svarge sa vipulaṃ sthānaṃ prāpnuyān nātra saṃśayaḥ 13,117.033a ye bhakṣayanti māṃsāni bhūtānāṃ jīvitaiṣiṇām 13,117.033c bhakṣyante te 'pi tair bhūtair iti me nāsti saṃśayaḥ 13,117.034a māṃ sa bhakṣayate yasmād bhakṣayiṣye tam apy aham 13,117.034c etan māṃsasya māṃsatvam ato budhyasva bhārata 13,117.035a ghātako vadhyate nityaṃ tathā vadhyeta bandhakaḥ 13,117.035c ākroṣṭākruśyate rājan dveṣṭā dveṣyatvam āpnute 13,117.036a yena yena śarīreṇa yad yat karma karoti yaḥ 13,117.036c tena tena śarīreṇa tat tat phalam upāśnute 13,117.037a ahiṃsā paramo dharmas tathāhiṃsā paro damaḥ 13,117.037c ahiṃsā paramaṃ dānam ahiṃsā paramaṃ tapaḥ 13,117.038a ahiṃsā paramo yajñas tathāhiṃsā paraṃ balam 13,117.038c ahiṃsā paramaṃ mitram ahiṃsā paramaṃ sukham 13,117.038e ahiṃsā paramaṃ satyam ahiṃsā paramaṃ śrutam 13,117.039a sarvayajñeṣu vā dānaṃ sarvatīrtheṣu cāplutam 13,117.039c sarvadānaphalaṃ vāpi naitat tulyam ahiṃsayā 13,117.040a ahiṃsrasya tapo 'kṣayyam ahiṃsro yajate sadā 13,117.040c ahiṃsraḥ sarvabhūtānāṃ yathā mātā yathā pitā 13,117.040d*0596_01 agastyena purā rājan māṃsabhakṣaṃ tu jāṅgale 13,117.041a etat phalam ahiṃsāyā bhūyaś ca kurupuṃgava 13,117.041c na hi śakyā guṇā vaktum iha varṣaśatair api 13,118.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,118.001a akāmāś ca sakāmāś ca hatā ye 'smin mahāhave 13,118.001c kāṃ yoniṃ pratipannās te tan me brūhi pitāmaha 13,118.002a duḥkhaṃ prāṇaparityāgaḥ puruṣāṇāṃ mahāmṛdhe 13,118.002c jānāmi tattvaṃ dharmajña prāṇatyāgaṃ suduṣkaram 13,118.003a samṛddhe vāsamṛddhe vā śubhe vā yadi vāśubhe 13,118.003c kāraṇaṃ tatra me brūhi sarvajño hy asi me mataḥ 13,118.004 bhīṣma uvāca 13,118.004a samṛddhe vāsamṛddhe vā śubhe vā yadi vāśubhe 13,118.004c saṃsāre 'smin samājātāḥ prāṇinaḥ pṛthivīpate 13,118.005a niratā yena bhāvena tatra me śṛṇu kāraṇam 13,118.005c samyak cāyam anupraśnas tvayoktaś ca yudhiṣṭhira 13,118.006a atra te vartayiṣyāmi purāvṛttam idaṃ nṛpa 13,118.006c dvaipāyanasya saṃvādaṃ kīṭasya ca yudhiṣṭhira 13,118.007a brahmabhūtaś caran vipraḥ kṛṣṇadvaipāyanaḥ purā 13,118.007c dadarśa kīṭaṃ dhāvantaṃ śīghraṃ śakaṭavartmani 13,118.008a gatijñaḥ sarvabhūtānāṃ rutajñaś ca śarīriṇām 13,118.008c sarvajñaḥ sarvato dṛṣṭvā kīṭaṃ vacanam abravīt 13,118.009a kīṭa saṃtrastarūpo 'si tvaritaś caiva lakṣyase 13,118.009c kva dhāvasi tad ācakṣva kutas te bhayam āgatam 13,118.010 kīṭa uvāca 13,118.010a śakaṭasyāsya mahato ghoṣaṃ śrutvā bhayaṃ mama 13,118.010c āgataṃ vai mahābuddhe svana eṣa hi dāruṇaḥ 13,118.010e śrūyate na sa māṃ hanyād iti tasmād apākrame 13,118.011a śvasatāṃ ca śṛṇomy evaṃ goputrāṇāṃ pracodyatām 13,118.011c vahatāṃ sumahābhāraṃ saṃnikarṣe svanaṃ prabho 13,118.011e nṛṇāṃ ca saṃvāhayatāṃ śrūyate vividhaḥ svanaḥ 13,118.012a soḍhum asmadvidhenaiṣa na śakyaḥ kīṭayoninā 13,118.012c tasmād apakramāmy eṣa bhayād asmāt sudāruṇāt 13,118.013a duḥkhaṃ hi mṛtyur bhūtānāṃ jīvitaṃ ca sudurlabham 13,118.013c ato bhītaḥ palāyāmi gaccheyaṃ nāsukhaṃ sukhāt 13,118.014 bhīṣma uvāca 13,118.014a ity uktaḥ sa tu taṃ prāha kutaḥ kīṭa sukhaṃ tava 13,118.014c maraṇaṃ te sukhaṃ manye tiryagyonau hi vartase 13,118.015a śabdaṃ sparśaṃ rasaṃ gandhaṃ bhogāṃś coccāvacān bahūn 13,118.015c nābhijānāsi kīṭa tvaṃ śreyo maraṇam eva te 13,118.016 kīṭa uvāca 13,118.016a sarvatra nirato jīva itīhāpi sukhaṃ mama 13,118.016c cetayāmi mahāprājña tasmād icchāmi jīvitum 13,118.017a ihāpi viṣayaḥ sarvo yathādehaṃ pravartitaḥ 13,118.017c mānuṣās tiryagāś caiva pṛthagbhogā viśeṣataḥ 13,118.018a aham āsaṃ manuṣyo vai śūdro bahudhanaḥ purā 13,118.018c abrahmaṇyo nṛśaṃsaś ca kadaryo vṛddhijīvanaḥ 13,118.019a vāktīkṣṇo nikṛtiprajño moṣṭā viśvasya sarvaśaḥ 13,118.019c mithaḥkṛto 'panidhanaḥ parasvaharaṇe rataḥ 13,118.020a bhṛtyātithijanaś cāpi gṛhe paryuṣito mayā 13,118.020c mātsaryāt svādukāmena nṛśaṃsena bubhūṣatā 13,118.021a devārthaṃ pitṛyajñārtham annaṃ śraddhākṛtaṃ mayā 13,118.021c na dattam arthakāmena deyam annaṃ punāti ha 13,118.022a guptaṃ śaraṇam āśritya bhayeṣu śaraṇāgatāḥ 13,118.022c akasmān no bhayāt tyaktā na ca trātābhayaiṣiṇaḥ 13,118.022d*0597_01 tyaktvākasmān niśāyāṃ ca na dattam abhayaṃ mayā 13,118.023a dhanaṃ dhānyaṃ priyān dārān yānaṃ vāsas tathādbhutam 13,118.023c śriyaṃ dṛṣṭvā manuṣyāṇām asūyāmi nirarthakam 13,118.024a īrṣyuḥ parasukhaṃ dṛṣṭvā ātatāyy abubhūṣakaḥ 13,118.024c trivargahantā cānyeṣām ātmakāmānuvartakaḥ 13,118.025a nṛśaṃsaguṇabhūyiṣṭhaṃ purā karma kṛtaṃ mayā 13,118.025b*0598_01 tenaiṣā kṛmitā prāptā bhayasya jananī sadā 13,118.025c smṛtvā tad anutapye 'haṃ tyaktvā priyam ivātmajam 13,118.026a śubhānām api jānāmi kṛtānāṃ karmaṇāṃ phalam 13,118.026c mātā ca pūjitā vṛddhā brāhmaṇaś cārcito mayā 13,118.027a sakṛj jātiguṇopetaḥ saṃgatyā gṛham āgataḥ 13,118.027c atithiḥ pūjito brahmaṃs tena māṃ nājahāt smṛtiḥ 13,118.028a karmaṇā tena caivāhaṃ sukhāśām iha lakṣaye 13,118.028c tac chrotum aham icchāmi tvattaḥ śreyas tapodhana 13,119.001 vyāsa uvāca 13,119.001a śubhena karmaṇā yad vai tiryagyonau na muhyase 13,119.001c mamaiva kīṭa tat karma yena tvaṃ na pramuhyase 13,119.002a ahaṃ hi darśanād eva tārayāmi tapobalāt 13,119.002c tapobalād dhi balavad balam anyan na vidyate 13,119.003a jānāmi pāpaiḥ svakṛtair gataṃ tvāṃ kīṭa kīṭatām 13,119.003c avāpsyasi paraṃ dharmaṃ dharmastho yadi manyase 13,119.004a karma bhūmikṛtaṃ devā bhuñjate tiryagāś ca ye 13,119.004c dharmād api manuṣyeṣu kāmo 'rthaś ca yathā guṇaiḥ 13,119.005a vāgbuddhipāṇipādaiś cāpy upetasya vipaścitaḥ 13,119.005c kiṃ hīyate manuṣyasya mandasyāpi hi jīvataḥ 13,119.006a jīvan hi kurute pūjāṃ viprāgryaḥ śaśisūryayoḥ 13,119.006c bruvann api kathāṃ puṇyāṃ tatra kīṭa tvam eṣyasi 13,119.007a guṇabhūtāni bhūtāni tatra tvam upabhokṣyase 13,119.007c tatra te 'haṃ vineṣyāmi brahmatvaṃ yatra cecchasi 13,119.008a sa tatheti pratiśrutya kīṭo vartmany atiṣṭhata 13,119.008b*0599_01 śakaṭavrajaś ca sumahān āgataś ca yadṛcchayā 13,119.008b*0599_02 cakrākrameṇa bhinnaś ca kīṭaḥ prāṇān mumoca ha 13,119.008b*0599_03 saṃbhūtaḥ kṣatriyakule prasādād amitaujasaḥ 13,119.008c tam ṛṣiṃ draṣṭum agamat sarvāsv anyāsu yoniṣu 13,119.008d*0600_01 dadarśa ca mahārāja saṃprāptaṃ rājaputratām 13,119.009a śvāvidgodhāvarāhāṇāṃ tathaiva mṛgapakṣiṇām 13,119.009c śvapākavaiśyaśūdrāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ ca yoniṣu 13,119.009d*0601_01 etāsv eva krameṇaiva yoniṣv āsa svakarmaṇā 13,119.010a sa kīṭety evam ābhāṣya ṛṣiṇā satyavādinā 13,119.010c pratismṛtyātha jagrāha pādau mūrdhnā kṛtāñjaliḥ 13,119.010d*0602_01 paryāyeṇa tataḥ prāpya kṣātraṃ sthānam anuttamam 13,119.011 kīṭa uvāca 13,119.011a idaṃ tad atulaṃ sthānam īpsitaṃ daśabhir guṇaiḥ 13,119.011c yad ahaṃ prāpya kīṭatvam āgato rājaputratām 13,119.012a vahanti mām atibalāḥ kuñjarā hemamālinaḥ 13,119.012c syandaneṣu ca kāmbojā yuktāḥ paramavājinaḥ 13,119.013a uṣṭrāśvatarayuktāni yānāni ca vahanti mām 13,119.013c sabāndhavaḥ sahāmātyaś cāśnāmi piśitaudanam 13,119.014a gṛheṣu sunivāseṣu sukheṣu śayaneṣu ca 13,119.014c parārdhyeṣu mahābhāga svapāmīha supūjitaḥ 13,119.015a sarveṣv apararātreṣu sūtamāgadhabandinaḥ 13,119.015c stuvanti māṃ yathā devaṃ mahendraṃ priyavādinaḥ 13,119.016a prasādāt satyasaṃdhasya bhavato 'mitatejasaḥ 13,119.016c yad ahaṃ kīṭatāṃ prāpya saṃprāpto rājaputratām 13,119.017a namas te 'stu mahāprājña kiṃ karomi praśādhi mām 13,119.017c tvattapobalanirdiṣṭam idaṃ hy adhigataṃ mayā 13,119.018 vyāsa uvāca 13,119.018a arcito 'haṃ tvayā rājan vāgbhir adya yadṛcchayā 13,119.018c adya te kīṭatāṃ prāpya smṛtir jātājugupsitā 13,119.019a na tu nāśo 'sti pāpasya yat tvayopacitaṃ purā 13,119.019c śūdreṇārthapradhānena nṛśaṃsenātatāyinā 13,119.020a mama te darśanaṃ prāptaṃ tac caiva sukṛtaṃ purā 13,119.020c tiryagyonau sma jātena mama cāpy arcanāt tathā 13,119.021a itas tvaṃ rājaputratvād brāhmaṇyaṃ samavāpsyasi 13,119.021c gobrāhmaṇakṛte prāṇān hutvātmīyān raṇājire 13,119.022a rājaputrasukhaṃ prāpya ṛtūṃś caivāptadakṣiṇān 13,119.022c atha modiṣyase svarge brahmabhūto 'vyayaḥ sukhī 13,119.023a tiryagyonyāḥ śūdratām abhyupaiti; śūdro vaiśyatvaṃ kṣatriyatvaṃ ca vaiśyaḥ 13,119.023c vṛttaślāghī kṣatriyo brāhmaṇatvaṃ; svargaṃ puṇyaṃ brāhmaṇaḥ sādhuvṛttaḥ 13,120.001 bhīṣma uvāca 13,120.001a kṣatradharmam anuprāptaḥ smarann eva sa vīryavān 13,120.001c tyaktvā sa kīṭatāṃ rājaṃś cacāra vipulaṃ tapaḥ 13,120.002a tasya dharmārthaviduṣo dṛṣṭvā tad vipulaṃ tapaḥ 13,120.002c ājagāma dvijaśreṣṭhaḥ kṛṣṇadvaipāyanas tadā 13,120.003 vyāsa uvāca 13,120.003a kṣātraṃ caiva vrataṃ kīṭa bhūtānāṃ paripālanam 13,120.003c kṣātraṃ caiva vrataṃ dhyāyaṃs tato vipratvam eṣyasi 13,120.004a pāhi sarvāḥ prajāḥ samyak śubhāśubhavid ātmavān 13,120.004c śubhaiḥ saṃvibhajan kāmair aśubhānāṃ ca pāvanaiḥ 13,120.005a ātmavān bhava suprītaḥ svadharmacaraṇe rataḥ 13,120.005c kṣātrīṃ tanuṃ samutsṛjya tato vipratvam eṣyasi 13,120.006 bhīṣma uvāca 13,120.006a so 'thāraṇyam abhipretya punar eva yudhiṣṭhira 13,120.006c maharṣer vacanaṃ śrutvā prajā dharmeṇa pālya ca 13,120.007a acireṇaiva kālena kīṭaḥ pārthivasattama 13,120.007c prajāpālanadharmeṇa pretya vipratvam āgataḥ 13,120.008a tatas taṃ brāhmaṇaṃ dṛṣṭvā punar eva mahāyaśāḥ 13,120.008c ājagāma mahāprājñaḥ kṛṣṇadvaipāyanas tadā 13,120.009 vyāsa uvāca 13,120.009a bho bho viprarṣabha śrīman mā vyathiṣṭhāḥ kathaṃ cana 13,120.009b*0603_01 pālanāc ca viśiṣṭānāṃ suyuddhamaraṇena ca 13,120.009b*0603_02 śiṣṭasaṃsevanāc caiva sa gatiṃ paramāṃ gataḥ 13,120.009b*0603_03 tataḥ sa pararāṣṭreṇa rājānaṃ pīḍitāḥ prajāḥ 13,120.009b*0603_04 hṛte ca taddhane tāta yuddhāya samupāgataḥ 13,120.009b*0603_05 hatvā taṃ nihato yuddhe tasmād vipratvam āgataḥ 13,120.009b*0603_06 ājagāma tataḥ prājñaḥ kṛṣṇadvaipāyanas tadā 13,120.009b*0603_07 pārāśaryaṃ mahāprājñam upayāntaṃ dayāparam 13,120.009b*0603_08 nityaṃ prasannavadanaṃ nabhaḥsnigdhāmbudaprabham 13,120.009b*0603_09 ajñānatimirādityaṃ nityaṃ vyāsaṃ namāmy aham 13,120.009b*0603_10 ity uktvā patitaṃ padbhyāṃ prītyā prāha mahāmuniḥ 13,120.009b*0603_11 brāhmaṇān pūjayasveha japasatyaparāyaṇaḥ 13,120.009b*0603_12 kramād brahma prāpsyasi tvaṃ viṣṇudhyānena nirmalam 13,120.009c śubhakṛc chubhayonīṣu pāpakṛt pāpayoniṣu 13,120.009e upapadyati dharmajña yathādharmaṃ yathāgamam 13,120.010a tasmān mṛtyubhayāt kīṭa mā vyathiṣṭhāḥ kathaṃ cana 13,120.010c dharmalopād bhayaṃ te syāt tasmād dharmaṃ carottamam 13,120.011 kīṭa uvāca 13,120.011a sukhāt sukhataraṃ prāpto bhagavaṃs tvatkṛte hy aham 13,120.011b*0604_01 ity uktvā samanujñātas tathā cakre dvijottamaḥ 13,120.011c dharmamūlāṃ śriyaṃ prāpya pāpmā naṣṭa ihādya me 13,120.012 bhīṣma uvāca 13,120.012a bhagavadvacanāt kīṭo brāhmaṇyaṃ prāpya durlabham 13,120.012c akarot pṛthivīṃ rājan yajñayūpaśatāṅkitām 13,120.012e tataḥ sālokyam agamad brahmaṇo brahmavittamaḥ 13,120.013a avāpa ca paraṃ kīṭaḥ pārtha brahma sanātanam 13,120.013c svakarmaphalanirvṛttaṃ vyāsasya vacanāt tadā 13,120.013d*0605_01 śrutvaitad rājaśārdūla satkarmaparamo bhava 13,120.014a te 'pi yasmāt svabhāvena hatāḥ kṣatriyapuṃgavāḥ 13,120.014c saṃprāptās te gatiṃ puṇyāṃ tasmān mā śoca putraka 13,121.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,121.001a vidyā tapaś ca dānaṃ ca kim eteṣāṃ viśiṣyate 13,121.001c pṛcchāmi tvā satāṃ śreṣṭha tan me brūhi pitāmaha 13,121.002 bhīṣma uvāca 13,121.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,121.002c maitreyasya ca saṃvādaṃ kṛṣṇadvaipāyanasya ca 13,121.003a kṛṣṇadvaipāyano rājann ajñātacaritaṃ caran 13,121.003c vārāṇasyām upātiṣṭhan maitreyaṃ svairiṇīkule 13,121.004a tam upasthitam āsīnaṃ jñātvā sa munisattamam 13,121.004c arcitvā bhojayām āsa maitreyo 'śanam uttamam 13,121.005a tad annam uttamaṃ bhuktvā guṇavat sārvakāmikam 13,121.005c pratiṣṭhamāno 'smayata prītaḥ kṛṣṇo mahāmanāḥ 13,121.006a tam utsmayantaṃ saṃprekṣya maitreyaḥ kṛṣṇam abravīt 13,121.006c kāraṇaṃ brūhi dharmātman yo 'smayiṣṭhāḥ kutaś ca te 13,121.006e tapasvino dhṛtimataḥ pramodaḥ samupāgataḥ 13,121.007a etat pṛcchāmi te vidvann abhivādya praṇamya ca 13,121.007c ātmanaś ca tapobhāgyaṃ mahābhāgyaṃ tathaiva ca 13,121.007d*0606_01 tapobhāgyān mahābhāga sukhabhāgyāt tathaiva ca 13,121.008a pṛthag ācaratas tāta pṛthag ātmani cātmanoḥ 13,121.008c alpāntaram ahaṃ manye viśiṣṭam api vā tvayā 13,121.009 vyāsa uvāca 13,121.009a aticchedātivādābhyāṃ smayo 'yaṃ samupāgataḥ 13,121.009c asatyaṃ vedavacanaṃ kasmād vedo 'nṛtaṃ vadet 13,121.010a trīṇy eva tu padāny āhuḥ puruṣasyottamaṃ vratam 13,121.010c na druhyec caiva dadyāc ca satyaṃ caiva paraṃ vadet 13,121.010e idānīṃ caiva naḥ kṛtyaṃ purastāc ca paraṃ smṛtam 13,121.010f*0607_01 iti vedoktam ṛṣibhiḥ purastāt parikalpitam 13,121.011a alpo 'pi tādṛśo dāyo bhavaty uta mahāphalaḥ 13,121.011c tṛṣitāya ca yad dattaṃ hṛdayenānasūyatā 13,121.012a tṛṣitas tṛṣitāya tvaṃ dattvaitad aśanaṃ mama 13,121.012c ajaiṣīr mahato lokān mahāyajñair ivābhibho 13,121.012e ato dānapavitreṇa prīto 'smi tapasaiva ca 13,121.013a puṇyasyaiva hi te gandhaḥ puṇyasyaiva ca darśanam 13,121.013c puṇyaś ca vāti gandhas te manye karmavidhānataḥ 13,121.014a adhikaṃ mārjanāt tāta tathaivāpy anulepanāt 13,121.014c śubhaṃ sarvapavitrebhyo dānam eva paraṃ bhavet 13,121.014c*0608_01 dānam eva paraṃ dvija 13,121.014c*0608_02 no cet sarvapavitrebhyo 13,121.015a yānīmāny uttamānīha vedoktāni praśaṃsasi 13,121.015c teṣāṃ śreṣṭhatamaṃ dānam iti me nāsti saṃśayaḥ 13,121.016a dānakṛdbhiḥ kṛtaḥ panthā yena yānti manīṣiṇaḥ 13,121.016c te hi prāṇasya dātāras teṣu dharmaḥ pratiṣṭhitaḥ 13,121.017a yathā vedāḥ svadhītāś ca yathā cendriyasaṃyamaḥ 13,121.017c sarvatyāgo yathā ceha tathā dānam anuttamam 13,121.018a tvaṃ hi tāta sukhād eva sukham eṣyasi śobhanam 13,121.018c sukhāt sukhataraprāptim āpnute matimān naraḥ 13,121.019a tan naḥ pratyakṣam evedam upalabdham asaṃśayam 13,121.019c śrīmantam āpnuvanty arthā dānaṃ yajñas tathā sukham 13,121.020a sukhād eva paraṃ duḥkhaṃ duḥkhād anyat paraṃ sukham 13,121.020c dṛśyate hi mahāprājña niyataṃ vai svabhāvataḥ 13,121.021a trividhānīha vṛttāni narasyāhur manīṣiṇaḥ 13,121.021c puṇyam anyat pāpam anyan na puṇyaṃ na ca pāpakam 13,121.022a na vṛttaṃ manyate 'nyasya manyate 'nyasya pāpakam 13,121.022c tathā svakarmanirvṛttaṃ na puṇyaṃ na ca pāpakam 13,121.022d*0609_01 yajñadānatapaḥśīlā narā vai puṇyakarmiṇaḥ 13,121.022d*0609_02 ye 'bhidruhyanti bhūtāni te vai pāpakṛto janāḥ 13,121.022d*0609_03 dravyāṇy ādadate caiva duḥkhaṃ yānti patanti ca 13,121.022d*0609_04 tato 'nyat karma yat kiṃ cin na puṇyaṃ na ca pātakam 13,121.022d*0610_01 nityaṃ cākṛpaṇo bhuṅkte svajanair dehi yācitaḥ 13,121.022d*0610_02 bhāgyakṣayeṇa kṣīyante nopabhogena saṃcayāḥ 13,121.023a ramasvaidhasva modasva dehi caiva yajasva ca 13,121.023c na tvām abhibhaviṣyanti vaidyā na ca tapasvinaḥ 13,122.001 bhīṣma uvāca 13,122.001a evam uktaḥ pratyuvāca maitreyaḥ karmapūjakaḥ 13,122.001c atyantaṃ śrīmati kule jātaḥ prājño bahuśrutaḥ 13,122.002a asaṃśayaṃ mahāprājña yathaivāttha tathaiva tat 13,122.002c anujñātas tu bhavatā kiṃ cid brūyām ahaṃ vibho 13,122.003 vyāsa uvāca 13,122.003a yad yad icchasi maitreya yāvad yāvad yathā tathā 13,122.003c brūhi tāvan mahāprājña śuśrūṣe vacanaṃ tava 13,122.004 maitreya uvāca 13,122.004a nirdoṣaṃ nirmalaṃ caiva vacanaṃ dānasaṃhitam 13,122.004c vidyātapobhyāṃ hi bhavān bhāvitātmā na saṃśayaḥ 13,122.005a bhavato bhāvitātmatvād dāyo 'yaṃ sumahān mama 13,122.005c bhūyo buddhyānupaśyāmi susamṛddhatapā iva 13,122.006a api me darśanād eva bhavato 'bhyudayo mahān 13,122.006c manye bhavatprasādo 'yaṃ tad dhi karma svabhāvataḥ 13,122.007a tapaḥ śrutaṃ ca yoniś cāpy etad brāhmaṇyakāraṇam 13,122.007c tribhir guṇaiḥ samuditas tato bhavati vai dvijaḥ 13,122.008a tasmiṃs tṛpte ca tṛpyante pitaro daivatāni ca 13,122.008c na hi śrutavatāṃ kiṃ cid adhikaṃ brāhmaṇād ṛte 13,122.008d*0611_01 andhaṃ syāt tama evedaṃ na prajñāyeta kiṃ cana 13,122.008d*0611_02 cāturvarṇyaṃ na varteta dharmādharmāv ṛtānṛte 13,122.008d*0612_01 asaṃskārāt kṣatravaiśyau naśyete brāhmaṇād ṛte 13,122.008d*0612_02 śūdro naśyaty aśuśrūṣur āśramāṇāṃ yathārhataḥ 13,122.009a yathā hi sukṛte kṣetre phalaṃ vindati mānavaḥ 13,122.009c evaṃ dattvā śrutavati phalaṃ dātā samaśnute 13,122.010a brāhmaṇaś cen na vidyeta śrutavṛttopasaṃhitaḥ 13,122.010c pratigrahītā dānasya moghaṃ syād dhanināṃ dhanam 13,122.011a adan hy avidvān hanty annam adyamānaṃ ca hanti tam 13,122.011c taṃ ca hanyati yasyānnaṃ sa hatvā hanyate 'budhaḥ 13,122.012a prabhur hy annam adan vidvān punar janayatīśvaraḥ 13,122.012c sa cānnāj jāyate tasmāt sūkṣma eva vyatikramaḥ 13,122.012d*0613_01 prabhur hy anupabhogī syād adattvānnam asaṃśayaḥ 13,122.012d*0613_02 yas tārayati vai vidvān pitṝn devān samādṛtān 13,122.013a yad eva dadataḥ puṇyaṃ tad eva pratigṛhṇataḥ 13,122.013c na hy ekacakraṃ varteta ity evam ṛṣayo viduḥ 13,122.014a yatra vai brāhmaṇāḥ santi śrutavṛttopasaṃhitāḥ 13,122.014c tatra dānaphalaṃ puṇyam iha cāmutra cāśnute 13,122.015a ye yoniśuddhāḥ satataṃ tapasy abhiratā bhṛśam 13,122.015c dānādhyayanasaṃpannās te vai pūjyatamāḥ sadā 13,122.016a tair hi sadbhiḥ kṛtaḥ panthāś cetayāno na muhyate 13,122.016c te hi svargasya netāro yajñavāhāḥ sanātanāḥ 13,123.001 bhīṣma uvāca 13,123.001a evam uktaḥ sa bhagavān maitreyaṃ pratyabhāṣata 13,123.001c diṣṭyaivaṃ tvaṃ vijānāsi diṣṭyā te buddhir īdṛśī 13,123.001e loko hy ayaṃ guṇān eva bhūyiṣṭhaṃ sma praśaṃsati 13,123.002a rūpamānavayomānaśrīmānāś cāpy asaṃśayam 13,123.002c diṣṭyā nābhibhavanti tvāṃ daivas te 'yam anugrahaḥ 13,123.002e yat te bhṛśataraṃ dānād vartayiṣyāmi tac chṛṇu 13,123.003a yānīhāgamaśāstrāṇi yāś ca kāś cit pravṛttayaḥ 13,123.003c tāni vedaṃ puraskṛtya pravṛttāni yathākramam 13,123.004a ahaṃ dānaṃ praśaṃsāmi bhavān api tapaḥśrute 13,123.004b*0614_01 tat tad bahuguṇaṃ dānaṃ śraddhayā svaguṇair api 13,123.004c tapaḥ pavitraṃ vedasya tapaḥ svargasya sādhanam 13,123.005a tapasā mahad āpnoti vidyayā ceti naḥ śrutam 13,123.005c tapasaiva cāpanuded yac cānyad api duṣkṛtam 13,123.006a yad yad dhi kiṃ cit saṃdhāya puruṣas tapyate tapaḥ 13,123.006c sarvam etad avāpnoti brāhmaṇo vedapāragaḥ 13,123.007a duranvayaṃ duṣpradhṛṣyaṃ durāpaṃ duratikramam 13,123.007c sarvaṃ vai tapasābhyeti tapo hi balavattaram 13,123.008a surāpo 'saṃmatādāyī bhrūṇahā gurutalpagaḥ 13,123.008c tapasā tarate sarvam enasaś ca pramucyate 13,123.009a sarvavidyas tu cakṣuṣmān api yādṛśatādṛśaḥ 13,123.009c tapasvinau ca tāv āhus tābhyāṃ kāryaṃ sadā namaḥ 13,123.010a sarve pūjyāḥ śrutadhanās tathaiva ca tapasvinaḥ 13,123.010c dānapradāḥ sukhaṃ pretya prāpnuvantīha ca śriyam 13,123.011a imaṃ ca brahmalokaṃ ca lokaṃ ca balavattaram 13,123.011c annadānaiḥ sukṛtinaḥ pratipadyanti laukikāḥ 13,123.012a pūjitāḥ pūjayanty etān mānitā mānayanti ca 13,123.012c adātā yatra yatraiti sarvataḥ saṃpraṇudyate 13,123.013a akartā caiva kartā ca labhate yasya yādṛśam 13,123.013c yady evordhvaṃ yady avāk ca tvaṃ lokam abhiyāsyasi 13,123.014a prāpsyase tv annapānāni yāni dāsyasi kāni cit 13,123.014c medhāvy asi kule jātaḥ śrutavān anṛśaṃsavān 13,123.015a kaumāradāravratavān maitreya nirato bhava 13,123.015c etad gṛhāṇa prathamaṃ praśastaṃ gṛhamedhinām 13,123.016a yo bhartā vāsitātuṣṭo bhartus tuṣṭā ca vāsitā 13,123.016c yasminn evaṃ kule sarvaṃ kalyāṇaṃ tatra vartate 13,123.017a adbhir gātrān malam iva tamo 'gniprabhayā yathā 13,123.017c dānena tapasā caiva sarvapāpam apohyate 13,123.017c*0615_01 viṣṇor abhyarcanena ca 13,123.017c*0615_02 brāhmaṇaḥ sa mahābhāga taret saṃsārasāgarāt 13,123.017c*0615_03 svakarmaśuddhasattvānāṃ tapobhir nirmalātmanām 13,123.017c*0615_04 vidyayā gatamohānāṃ tāraṇāya hariḥ smṛtaḥ 13,123.017c*0615_05 tadarcanaparo nityaṃ tadbhaktas taṃ namaskuru 13,123.017c*0615_06 tadbhaktā na vinaśyanti hy aṣṭākṣaraparāyaṇāḥ 13,123.017c*0615_07 praṇavopāsanaparāḥ paramārthaparās tv iha 13,123.017c*0615_08 etaiḥ pāvaya cātmānaṃ 13,123.018a svasti prāpnuhi maitreya gṛhān sādhu vrajāmy aham 13,123.018c etan manasi kartavyaṃ śreya evaṃ bhaviṣyati 13,123.019a taṃ praṇamyātha maitreyaḥ kṛtvā cābhipradakṣiṇam 13,123.019b*0616_00 bhīṣmaḥ 13,123.019b*0616_01 kṛṣṇadvaipāyano rājan maitreyaṃ dvijasattamam 13,123.019c svasti prāpnotu bhagavān ity uvāca kṛtāñjaliḥ 13,124.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,124.001a satstrīṇāṃ samudācāraṃ sarvadharmabhṛtāṃ vara 13,124.001c śrotum icchāmy ahaṃ tvattas taṃ me brūhi pitāmaha 13,124.002 bhīṣma uvāca 13,124.002a sarvajñāṃ sarvadharmajñāṃ devaloke manasvinīm 13,124.002c kaikeyī sumanā nāma śāṇḍilīṃ paryapṛcchata 13,124.003a kena vṛttena kalyāṇi samācāreṇa kena vā 13,124.003c vidhūya sarvapāpāni devalokaṃ tvam āgatā 13,124.004a hutāśanaśikheva tvaṃ jvalamānā svatejasā 13,124.004c sutā tārādhipasyeva prabhayā divam āgatā 13,124.005a arajāṃsi ca vastrāṇi dhārayantī gataklamā 13,124.005c vimānasthā śubhe bhāsi sahasraguṇam ojasā 13,124.006a na tvam alpena tapasā dānena niyamena vā 13,124.006c imaṃ lokam anuprāptā tasmāt tattvaṃ vadasva me 13,124.007a iti pṛṣṭā sumanayā madhuraṃ cāruhāsinī 13,124.007c śāṇḍilī nibhṛtaṃ vākyaṃ sumanām idam abravīt 13,124.008a nāhaṃ kāṣāyavasanā nāpi valkaladhāriṇī 13,124.008c na ca muṇḍā na jaṭilā bhūtvā devatvam āgatā 13,124.009a ahitāni ca vākyāni sarvāṇi paruṣāṇi ca 13,124.009c apramattā ca bhartāraṃ kadā cin nāham abruvam 13,124.010a devatānāṃ pitṝṇāṃ ca brāhmaṇānāṃ ca pūjane 13,124.010c apramattā sadāyuktā śvaśrūśvaśuravartinī 13,124.011a paiśunye na pravartāmi na mamaitan manogatam 13,124.011c advāre na ca tiṣṭhāmi ciraṃ na kathayāmi ca 13,124.012a asad vā hasitaṃ kiṃ cid ahitaṃ vāpi karmaṇā 13,124.012c rahasyam arahasyaṃ vā na pravartāmi sarvathā 13,124.013a kāryārthe nirgataṃ cāpi bhartāraṃ gṛham āgatam 13,124.013c āsanenopasaṃyojya pūjayāmi samāhitā 13,124.014a yad yac ca nābhijānāti yad bhojyaṃ nābhinandati 13,124.014c bhakṣyaṃ vāpy atha vā lehyaṃ tat sarvaṃ varjayāmy aham 13,124.015a kuṭumbārthe samānītaṃ yat kiṃ cit kāryam eva tu 13,124.015c prātar utthāya tat sarvaṃ kārayāmi karomi ca 13,124.015d*0617_01 agnisaṃrakṣaṇaparā gṛhaśuddhiṃ ca kāraye 13,124.015d*0617_02 pātrāṇāṃ dhanadhānyānāṃ śayanāsanavastunām 13,124.015d*0617_03 kumārān pālaye nityaṃ kumārīḥ pariśikṣaye 13,124.015d*0617_04 ātmapriyāṇi hitvāpi garbhasaṃrakṣaṇe ratā 13,124.015d*0617_05 bālānāṃ varjaye nityaṃ śāpaṃ kopaṃ pratāpanam 13,124.015d*0617_06 avikṣiptāni dhānyāni nānnavikṣepaṇaṃ gṛhe 13,124.015d*0617_07 ratnavat spṛhaye gehe gāvaḥ sayavasodakāḥ 13,124.015d*0617_08 samudgamya ca śuddhāhaṃ bhikṣāṃ dadyāṃ dvijātiṣu 13,124.016a pravāsaṃ yadi me bhartā yāti kāryeṇa kena cit 13,124.016c maṅgalair bahubhir yuktā bhavāmi niyatā sadā 13,124.017a añjanaṃ rocanāṃ caiva snānaṃ mālyānulepanam 13,124.017c prasādhanaṃ ca niṣkrānte nābhinandāmi bhartari 13,124.018a notthāpayāmi bhartāraṃ sukhasuptam ahaṃ sadā 13,124.018b*0618_01 notthāpaye sukhaṃ suptaṃ hy āturaṃ pālaye patim 13,124.018c ātureṣv api kāryeṣu tena tuṣyati me manaḥ 13,124.019a nāyāsayāmi bhartāraṃ kuṭumbārthe ca sarvadā 13,124.019c guptaguhyā sadā cāsmi susaṃmṛṣṭaniveśanā 13,124.019d*0619_01 bandhakīṃ varjayāmy eva kuhakāmūlakarma ca 13,124.020a imaṃ dharmapathaṃ nārī pālayantī samāhitā 13,124.020c arundhatīva nārīṇāṃ svargaloke mahīyate 13,124.021 bhīṣma uvāca 13,124.021a etad ākhyāya sā devī sumanāyai tapasvinī 13,124.021c patidharmaṃ mahābhāgā jagāmādarśanaṃ tadā 13,124.022a yaś cedaṃ pāṇḍavākhyānaṃ paṭhet parvaṇi parvaṇi 13,124.022c sa devalokaṃ saṃprāpya nandane susukhaṃ vaset 13,124.022d@013_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,124.022d@013_0001 yaj jñeyaṃ paramaṃ kṛtyam anuṣṭheyaṃ mahātmabhiḥ 13,124.022d@013_0002 bhīṣmaḥ 13,124.022d@013_0002 sāraṃ me sarvaśāstrāṇāṃ vaktum arhasy anugrahāt 13,124.022d@013_0003 śrūyatām idam atyantaṃ gūḍhaṃ saṃsāramocanam 13,124.022d@013_0004 śrotavyaṃ ca tvayā samyag jñātavyaṃ ca viśāṃ pate 13,124.022d@013_0005 puṇḍarīkaḥ purā vipraḥ puṇyatīrthe japānvitaḥ 13,124.022d@013_0006 nāradaṃ paripapraccha śreyo yogaparaṃ munim 13,124.022d@013_0007 nāradaś cābravīd enaṃ brahmaṇoktaṃ mahātmanā 13,124.022d@013_0008 śṛṇuṣvāvahitas tāta jñānayogam anuttamam 13,124.022d@013_0009 aprabhūtaṃ prabhūtārthaṃ vedaśāstrārthasārakam 13,124.022d@013_0010 yaḥ paraḥ prakṛteḥ proktaḥ puruṣaḥ pañcaviṃśakaḥ 13,124.022d@013_0011 sa eva sarvabhūtātmā nara ity abhidhīyate 13,124.022d@013_0012 narāj jātāni tattvāni nārāṇīti tato viduḥ 13,124.022d@013_0013 tāny eva cāyanaṃ tasya tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ 13,124.022d@013_0014 nārāyaṇāj jagat sarvaṃ sargakāle prajāyate 13,124.022d@013_0015 tasminn eva punas tac ca pralaye saṃpralīyate 13,124.022d@013_0016 nārāyaṇaḥ paraṃ brahma tattvaṃ nārāyaṇaḥ paraḥ 13,124.022d@013_0017 parād api paraś cāsau tasmān nāsti parāt param 13,124.022d@013_0018 vāsudevaṃ tathā viṣṇum ātmānaṃ ca tathā viduḥ 13,124.022d@013_0019 saṃjñābhedaiḥ sa evaikaḥ sarvaśāstrābhisaṃskṛtaḥ 13,124.022d@013_0020 āloḍya sarvaśāstrāṇi vicārya ca punaḥ punaḥ 13,124.022d@013_0021 idam ekaṃ suniṣpannaṃ dhyeyo nārāyaṇaḥ sadā 13,124.022d@013_0022 tasmāt tvaṃ gahanān sarvāṃs tyaktvā śāstrārthavistarān 13,124.022d@013_0023 ananyacetā dhyāyasva nārāyaṇam ajaṃ vibhum 13,124.022d@013_0024 muhūrtam api yo dhyāyen nārāyaṇam atandritaḥ 13,124.022d@013_0025 so 'pi tadgatim āpnoti kiṃ punas tatparāyaṇaḥ 13,124.022d@013_0026 namo nārāyaṇāyeti yo veda brahma śāśvatam 13,124.022d@013_0027 antakāle japann eti tad viṣṇoḥ paramaṃ padam 13,124.022d@013_0028 śravaṇān mananāc caiva gītistutyarcanādibhiḥ 13,124.022d@013_0029 ārādhyaṃ sarvadā brahma puruṣeṇa hitaiṣiṇā 13,124.022d@013_0030 lipyate na sa pāpena nārāyaṇaparāyaṇaḥ 13,124.022d@013_0031 punāti sakalaṃ lokaṃ sahasrāṃśur ivoditaḥ 13,124.022d@013_0032 brahmacārī gṛhastho 'pi vānaprastho 'tha bhikṣukaḥ 13,124.022d@013_0033 keśavārādhanaṃ hitvā naiva yāti parāṃ gatim 13,124.022d@013_0034 janmāntarasahasreṣu durlabhā tadgatā matiḥ 13,124.022d@013_0035 tad bhaktavatsalaṃ devaṃ samārādhaya suvrata 13,124.022d@013_0036 nāradenaivam uktas tu sa vipro 'bhyarcayad dharim 13,124.022d@013_0037 svapne 'pi puṇḍarīkākṣaṃ śaṅkhacakragadādharam 13,124.022d@013_0038 kirīṭakuṇḍaladharaṃ lasacchrīvatsakaustubham 13,124.022d@013_0039 taṃ dṛṣṭvā devadeveśaṃ prāṇamatsaṃbhramānvitaḥ 13,124.022d@013_0040 atha kālena mahatā tathā pratyakṣatāṃ gataḥ 13,124.022d@013_0041 saṃstutaḥ stutibhir vedair devagandharvakiṃnaraiḥ 13,124.022d@013_0042 atha tenaiva bhagavān ātmalokam adhokṣajaḥ 13,124.022d@013_0043 gataḥ saṃpūjitaḥ sarvaiḥ sa yoginilayo hariḥ 13,124.022d@013_0044 tasmāt tvam api rājendra tadbhaktas tatparāyaṇaḥ 13,124.022d@013_0045 arcayitvā yathāyogaṃ bhajasva puruṣottamam 13,124.022d@013_0046 ajaram amaram ekaṃ dhyeyam ādyantaśūnyaṃ 13,124.022d@013_0047 saguṇam aguṇam ādyaṃ sthūlam atyantasūkṣmam 13,124.022d@013_0048 nirupamam upameyaṃ yogivijñānagamyaṃ 13,124.022d@013_0049 tribhuvanagurum īśaṃ tvaṃ prapadyasva viṣṇum 13,125.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,125.001a sāmnā vāpi pradāne vā jyāyaḥ kiṃ bhavato matam 13,125.001c prabrūhi bharataśreṣṭha yad atra vyatiricyate 13,125.002 bhīṣma uvāca 13,125.002a sāmnā prasādyate kaś cid dānena ca tathāparaḥ 13,125.002c puruṣaḥ prakṛtiṃ jñātvā tayor ekataraṃ bhajet 13,125.003a guṇāṃs tu śṛṇu me rājan sāntvasya bharatarṣabha 13,125.003c dāruṇāny api bhūtāni sāntvenārādhayed yathā 13,125.004a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,125.004c gṛhītvā rakṣasā mukto dvijātiḥ kānane yathā 13,125.005a kaś cit tu buddhisaṃpanno brāhmaṇo vijane vane 13,125.005c gṛhītaḥ kṛcchram āpanno rakṣasā bhakṣayiṣyatā 13,125.006a sa buddhiśrutasaṃpannas taṃ dṛṣṭvātīva bhīṣaṇam 13,125.006c sāmaivāsmin prayuyuje na mumoha na vivyathe 13,125.007a rakṣas tu vācā saṃpūjya praśnaṃ papraccha taṃ dvijam 13,125.007c mokṣyase brūhi me praśnaṃ kenāsmi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.008a muhūrtam atha saṃcintya brāhmaṇas tasya rakṣasaḥ 13,125.008c ābhir gāthābhir avyagraḥ praśnaṃ pratijagāda ha 13,125.009a videśastho vilokastho vinā nūnaṃ suhṛjjanaiḥ 13,125.009c viṣayān atulān bhuṅkṣe tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.010a nūnaṃ mitrāṇi te rakṣaḥ sādhūpacaritāny api 13,125.010c svadoṣād aparajyante tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.011a dhanaiśvaryādhikāḥ stabdhās tvadguṇaiḥ paramāvarāḥ 13,125.011c avajānanti nūnaṃ tvāṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.012a guṇavān viguṇān anyān nūnaṃ paśyasi satkṛtān 13,125.012c prājño 'prājñān vinītātmā tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.013a avṛttyā kliśyamāno 'pi vṛttyupāyān vigarhayan 13,125.013c māhātmyād vyathase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.014a saṃpīḍyātmānam āryatvāt tvayā kaś cid upaskṛtaḥ 13,125.014c jitaṃ tvāṃ manyate sādho tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.015a kliśyamānān vimārgeṣu kāmakrodhāvṛtātmanaḥ 13,125.015c manye nu dhyāyasi janāṃs tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.016a prājñaiḥ saṃbhāvito nūnaṃ naprājñair upasaṃhitaḥ 13,125.016c hrīmān amarṣī durvṛttais tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.017a nūnaṃ mitramukhaḥ śatruḥ kaś cid āryavad ācaran 13,125.017c vañcayitvā gatas tvāṃ vai tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.018a prakāśārthagatir nūnaṃ rahasyakuśalaḥ kṛtī 13,125.018c tajjñair na pūjyase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.018d*0620_01 nūnaṃ śaktyā samārambhān vihitān sumahodayān 13,125.018d*0620_02 vipannārthān vijānāsi tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.018d*0620_03 ekadravyaniviṣṭena tulyārthaśrutasaṃpadā 13,125.018d*0620_04 paribhūto 'si nūnaṃ tvaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.019a asatsv abhiniviṣṭeṣu bruvato muktasaṃśayam 13,125.019c guṇās te na virājante tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.020a dhanabuddhiśrutair hīnaḥ kevalaṃ tejasānvitaḥ 13,125.020c mahat prārthayase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.021a tapaḥpraṇihitātmānaṃ manye tvāraṇyakāṅkṣiṇam 13,125.021c bandhuvargo na gṛhṇāti tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.021d*0621_01 iṣṭabhāryasya te nūnaṃ prātiveśyo mahādhanaḥ 13,125.021d*0621_02 yuvā sulalitaḥ kāmī tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.021d*0622_01 sudurvinītaḥ putro vā jāmātā vā pramārjakaḥ 13,125.021d*0622_02 dārā vā pratikūlās te tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.021d*0622_03 bhrātaro 'tīva viṣamāḥ pitā vā kṣutkṣato mṛtaḥ 13,125.021d*0622_04 mātā jyeṣṭho gurur vāpi tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.021d*0622_05 brāhmaṇo vā hato gaur vā brahmasvaṃ vā hṛtaṃ purā 13,125.021d*0622_06 devasvaṃ vādhikaṃ kāle tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.021d*0622_07 hṛtadāro 'tha vṛddho vā loke dviṣṭo 'tha vā naraiḥ 13,125.021d*0622_08 avijñātena vā vṛddhas tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.021d*0622_09 vārdhakyārthaṃ dhanaṃ dṛṣṭvā svā śrīr vāpi parair hṛtā 13,125.021d*0622_10 vṛttir vā durjanāpekṣā tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.021d*0622_11 saṃpatkāle na te dharmaḥ kṣīṇas tāta suhṛdbruvaiḥ 13,125.021d*0622_12 asaṃnyāsam atas tatra tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.022a nūnam arthavatāṃ madhye tava vākyam anuttamam 13,125.022c na bhāti kāle 'bhihitaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.023a dṛḍhapūrvaśrutaṃ mūrkhaṃ kupitaṃ hṛdayapriyam 13,125.023c anunetuṃ na śaknoṣi tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.024a nūnam āsaṃjayitvā te kṛtye kasmiṃś cid īpsite 13,125.024c kaś cid arthayate 'tyarthaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.024d*0623_01 parokṣavādibhir mithyā doṣas te saṃpradarśitaḥ 13,125.025a nūnaṃ tvā svaguṇāpekṣaṃ pūjayānaṃ suhṛd dhruvam 13,125.025c mayārtha iti jānāti tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.026a antargatam abhiprāyaṃ na nūnaṃ lajjayecchasi 13,125.026c vivaktuṃ prāptiśaithilyāt tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.027a nānābuddhirucīṃl loke manuṣyān nūnam icchasi 13,125.027c grahītuṃ svaguṇaiḥ sarvāṃs tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.028a avidvān bhīrur alpārtho vidyāvikramadānajam 13,125.028b*0624_01 alam arthayase hīnāṃs tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.028c yaśaḥ prārthayase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.029a cirābhilaṣitaṃ kiṃ cit phalam aprāptam eva te 13,125.029c kṛtam anyair apahṛtaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.030a nūnam ātmakṛtaṃ doṣam apaśyan kiṃ cid ātmani 13,125.030c akāraṇe 'bhiśasto 'si tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.031a suhṛdām apramattānām apramokṣyārthahānijam 13,125.031c duḥkham arthaguṇair hīnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.032a sādhūn gṛhasthān dṛṣṭvā ca tathāsādhūn vanecarān 13,125.032c muktāṃś cāvasathe saktāṃs tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.033a dharmyam arthaṃ ca kāle ca deśe cābhihitaṃ vacaḥ 13,125.033c na pratiṣṭhati te nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.034a dattān akuśalair arthān manīṣī saṃjijīviṣuḥ 13,125.034c prāpya vartayase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.035a pāpān vivardhato dṛṣṭvā kalyāṇāṃś cāvasīdataḥ 13,125.035c dhruvaṃ mṛgayase yogyaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.036a parasparaviruddhānāṃ priyaṃ nūnaṃ cikīrṣasi 13,125.036c suhṛdām avirodhena tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.037a śrotriyāṃś ca vikarmasthān prājñāṃś cāpy ajitendriyān 13,125.037c manye 'nudhyāyasi janāṃs tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13,125.038a evaṃ saṃpūjitaṃ rakṣo vipraṃ taṃ pratyapūjayat 13,125.038c sakhāyam akaroc cainaṃ saṃyojyārthair mumoca ha 13,125.038d@014_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,125.038d@014_0001 janma mānuṣyakaṃ prāpya karmakṣetraṃ sudurlabham 13,125.038d@014_0002 śreyorthinā daridreṇa kiṃ kartavyaṃ pitāmaha 13,125.038d@014_0003 dānānām uttamaṃ yac ca deyaṃ yac ca yathā yathā 13,125.038d@014_0004 vaiśaṃpāyanaḥ 13,125.038d@014_0004 mānyān pūjyāṃś ca gāṅgeya rahasyaṃ vaktum arhasi 13,125.038d@014_0005 evaṃ pṛṣṭo narendreṇa pāṇḍavena yaśasvinā 13,125.038d@014_0006 bhīṣmaḥ 13,125.038d@014_0006 dharmāṇāṃ paramaṃ guhyaṃ bhīṣmaḥ provāca pārthivam 13,125.038d@014_0007 śṛṇuṣvāvahito rājan dharmaguhyāni bhārata 13,125.038d@014_0008 yathā hi bhagavān vyāsaḥ purā kathitavān mayi 13,125.038d@014_0009 devaguhyam idaṃ rājan yamenākliṣṭakarmaṇā 13,125.038d@014_0010 niyamasthena yuktena tapaso mahataḥ phalam 13,125.038d@014_0011 yena yaḥ prīyate devaḥ prīyante pitaras tathā 13,125.038d@014_0012 ṛṣayaḥ pramathāḥ śrīś ca citragupto diśāṃ gajāḥ 13,125.038d@014_0013 ṛṣidharmaḥ smṛto yatra sarahasyo mahāphalaḥ 13,125.038d@014_0014 mahādānaphalaṃ caiva sarvayajñaphalaṃ tathā 13,125.038d@014_0015 yaś caitad evaṃ jānīyāj jñātvā vā kurute 'nagha 13,125.038d@014_0016 sa doṣo doṣavāṃś ceha tair guṇaiḥ saha yujyate 13,125.038d@014_0017 daśasūnāsamaṃ cakraṃ daśacakrasamo dhvajaḥ 13,125.038d@014_0018 daśadhvajasamā veśyā daśaveśyāsamo nṛpaḥ 13,125.038d@014_0019 ardhenaitāni sarvāṇi nṛpatiḥ kathyate 'dhikaḥ 13,125.038d@014_0020 trivargasahitaṃ śāstraṃ pavitraṃ puṇyalakṣaṇam 13,125.038d@014_0021 dharmavyākaraṇaṃ puṇyaṃ rahasyaśravaṇaṃ mahat 13,125.038d@014_0022 śrotavyaṃ dharmasaṃyuktaṃ vihitaṃ tridaśaiḥ svayam 13,125.038d@014_0023 pitṝṇāṃ yatra guhyāni procyante śrāddhakarmaṇi 13,125.038d@014_0024 devatānāṃ ca sarveṣāṃ rahasyaṃ kathyate 'khilam 13,125.038d@014_0025 ṛṣidharmaḥ smṛto yatra sarahasyo mahāphalaḥ 13,125.038d@014_0026 mahāyajñaphalaṃ caiva sarvadānaphalaṃ tathā 13,125.038d@014_0027 ye paṭhanti sadā martyā yeṣāṃ caivopatiṣṭhati 13,125.038d@014_0028 śrutvā ca phalam ācaṣṭe svayaṃ nārāyaṇaḥ prabhuḥ 13,125.038d@014_0029 gavāṃ phalaṃ tīrthaphalaṃ yajñānāṃ caiva yat phalam 13,125.038d@014_0030 etat phalam avāpnoti yo naro 'tithipūjakaḥ 13,125.038d@014_0031 śrotāraḥ śraddadhānāś ca yeṣāṃ śuddhaṃ ca mānasam 13,125.038d@014_0032 teṣāṃ vyaktaṃ jitā lokāḥ śraddadhānena sādhunā 13,125.038d@014_0033 mucyate kilbiṣāc caiva na sa pāpena lipyate 13,125.038d@014_0034 dharmaṃ ca labhate nityaṃ pretyalokagato naraḥ 13,125.038d@014_0035 kasya cit tv atha kālasya devadūto yadṛcchayā 13,125.038d@014_0036 sthito hy antarhito bhūtvā paryabhāṣata vāsavam 13,125.038d@014_0037 yau tau kāmaguṇopetāv aśvinau bhiṣajāṃ varau 13,125.038d@014_0038 ājñayāhaṃ tayoḥ prāptaḥ sanarān pitṛdevatān 13,125.038d@014_0039 kasmād dhi maithunaṃ śrāddhe dātur bhoktuś ca varjitam 13,125.038d@014_0040 kimarthaṃ ca trayaḥ piṇḍāḥ pravibhaktāḥ pṛthak pṛthak 13,125.038d@014_0041 prathamaḥ kasya dātavyo madhyamaḥ kva ca gacchati 13,125.038d@014_0042 uttaraś ca smṛtaḥ kasya etad icchāmi veditum 13,125.038d@014_0043 śraddadhānena dūtena bhāṣitaṃ dharmasaṃhitam 13,125.038d@014_0044 pitaraḥ 13,125.038d@014_0044 pūrvasthās tridaśāḥ sarve pitaraḥ pūjya khecaram 13,125.038d@014_0045 svāgataṃ te 'stu bhadraṃ te śrūyatāṃ khecarottama 13,125.038d@014_0046 gūḍhārthaḥ paramaḥ praśno bhavatā samudīritaḥ 13,125.038d@014_0047 śrāddhaṃ dattvā ca bhuktvā ca puruṣo yaḥ striyaṃ vrajet 13,125.038d@014_0048 pitaras tasya taṃ māsaṃ tasmin retasi śerate 13,125.038d@014_0049 pravibhāgaṃ tu piṇḍānāṃ pravakṣyāmy anupūrvaśaḥ 13,125.038d@014_0050 piṇḍo hy adhastād gacchaṃs tu apa āviśya bhāvayet 13,125.038d@014_0051 piṇḍaṃ tu madhyamaṃ tatra patnī tv ekā samaśnute 13,125.038d@014_0052 piṇḍas tṛtīyo yas teṣāṃ taṃ dadyāj jātavedasi 13,125.038d@014_0053 eṣa śrāddhavidhiḥ prokto yathā dharmo na lupyate 13,125.038d@014_0054 pitaras tasya tuṣyanti prahṛṣṭamanasaḥ sadā 13,125.038d@014_0055 devadūtaḥ 13,125.038d@014_0055 prajā vivardhate cāsya akṣayaṃ copatiṣṭhati 13,125.038d@014_0056 ānupūrvyeṇa piṇḍānāṃ pravibhāgaḥ pṛthak pṛthak 13,125.038d@014_0057 pitṝṇāṃ triṣu sarveṣāṃ niruktaṃ kathitaṃ tvayā 13,125.038d@014_0058 ekaḥ samuddhṛtaḥ piṇḍo hy adhastāt kasya gacchati 13,125.038d@014_0059 kaṃ vā prīṇayate devaṃ kathaṃ tārayate pitṝn 13,125.038d@014_0060 madhyamaṃ tu tadā patnī bhuṅkte 'nujñātam eva hi 13,125.038d@014_0061 kimarthaṃ pitaras tasya kavyam eva ca bhuñjate 13,125.038d@014_0062 atra yas tv antimaḥ piṇḍo gacchate jātavedasam 13,125.038d@014_0063 bhavate kā gatis tasya kaṃ vā samanugacchati 13,125.038d@014_0064 etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ piṇḍeṣu triṣu yā gatiḥ 13,125.038d@014_0065 pitaraḥ 13,125.038d@014_0065 phalaṃ vṛttiṃ ca mārgaṃ ca yaś cainaṃ pratipadyate 13,125.038d@014_0066 sumahān eṣa praśno vai yas tvayā samudīritaḥ 13,125.038d@014_0067 rahasyam adbhutaṃ cāpi pṛṣṭāḥ sma gaganecara 13,125.038d@014_0068 etad eva praśaṃsanti devāś ca munayas tathā 13,125.038d@014_0069 te 'py evaṃ nābhijānanti pitṛkāryaviniścayam 13,125.038d@014_0070 varjayitvā mahātmānaṃ cirajīvinam uttamam 13,125.038d@014_0071 pitṛbhaktas tu yo vipro varalabdho mahāyaśāḥ 13,125.038d@014_0072 trayāṇām api piṇḍānāṃ śrutvā bhagavato gatim 13,125.038d@014_0073 devadūtena yaḥ pṛṣṭaḥ śrāddhasya vidhiniścayaḥ 13,125.038d@014_0074 gatis trayāṇāṃ piṇḍānāṃ śṛṇuṣvāvahito mama 13,125.038d@014_0075 apo gacchati yo hy atra śaśinaṃ hy eṣa prīṇayet 13,125.038d@014_0076 śaśī prīṇayate devān pitṝṃś caiva mahāmate 13,125.038d@014_0077 bhuṅkte tu patnī yaṃ caiṣām anujñātā tu madhyamam 13,125.038d@014_0078 putrakāmāya putraṃ tu prayacchanti pitāmahāḥ 13,125.038d@014_0079 havyavāhe tu yaḥ piṇḍo dīyate tan nibodha me 13,125.038d@014_0080 pitaras tena tṛpyanti prītāḥ kāmān diśanti ca 13,125.038d@014_0081 etat te kathitaṃ sarvaṃ triṣu piṇḍeṣu yā gatiḥ 13,125.038d@014_0082 ṛtvig yo yajamānasya pitṛtvam anugacchati 13,125.038d@014_0083 tasminn ahani manyante parihāryaṃ hi maithunam 13,125.038d@014_0084 śucinā tu sadā śrāddhaṃ bhoktavyaṃ khecarottama 13,125.038d@014_0085 ye mayā kathitā doṣās te tathā syur na cānyathā 13,125.038d@014_0086 tasmāt snātaḥ śuciḥ kṣāntaḥ śrāddhaṃ bhuñjīta vai dvijaḥ 13,125.038d@014_0087 prajā vivardhate cāsya yaś caivaṃ saṃprayacchati 13,125.038d@014_0088 tato vidyutprabho nāma ṛṣir āha mahātapāḥ 13,125.038d@014_0089 ādityatejasā tasya tulyaṃ rūpaṃ prakāśate 13,125.038d@014_0090 sa ca dharmarahasyāni śrutvā śakram athābravīt 13,125.038d@014_0091 tiryagyonigatān sattvān martyā hiṃsanti mohitāḥ 13,125.038d@014_0092 kīṭān pipīlikān sarpān meṣān samṛgapakṣiṇaḥ 13,125.038d@014_0093 kilbiṣaṃ subahu prāptāḥ kiṃ svid eṣāṃ pratikriyā 13,125.038d@014_0094 tato devagaṇāḥ sarve ṛṣayaś ca tapodhanāḥ 13,125.038d@014_0095 śakraḥ 13,125.038d@014_0095 pitaraś ca mahābhāgāḥ pūjayanti sma taṃ munim 13,125.038d@014_0096 kurukṣetraṃ gayāṃ gaṅgāṃ prabhāsaṃ puṣkarāṇi ca 13,125.038d@014_0097 etāni manasā dhyātvā avagāhet tato jalam 13,125.038d@014_0098 tathā mucyati pāpena rāhuṇā candramā yathā 13,125.038d@014_0099 tryahaṃ snātaḥ sa bhavati nirāhāraś ca vartate 13,125.038d@014_0100 spṛśate yo gavāṃ pṛṣṭhaṃ vāladhiṃ ca namasyati 13,125.038d@014_0101 tato vidyutprabho vākyam abhyabhāṣata vāsavam 13,125.038d@014_0102 ayaṃ sūkṣmataro dharmas taṃ nibodha śatakrato 13,125.038d@014_0103 ghṛṣṭo vaṭakaṣāyeṇa anuliptaḥ priyaṅguṇā 13,125.038d@014_0104 kṣīreṇa ṣaṣṭikān bhuktvā sarvapāpaiḥ pramucyate 13,125.038d@014_0105 śrūyatāṃ cāparaṃ guhyaṃ rahasyam ṛṣicintitam 13,125.038d@014_0106 śrutaṃ me bhāṣamāṇasya sthāṇoḥ sthāne bṛhaspateḥ 13,125.038d@014_0107 rudreṇa saha deveśa tan nibodha śacīpate 13,125.038d@014_0108 parvatārohaṇaṃ kṛtvā ekapādo vibhāvasum 13,125.038d@014_0109 nirīkṣeta nirāhāra ūrdhvabāhuḥ kṛtāñjaliḥ 13,125.038d@014_0110 tapasā mahatā yukta upavāsaphalaṃ labhet 13,125.038d@014_0111 raśmibhis tāpito 'rkasya sarvapāpam apohati 13,125.038d@014_0112 grīṣmakāle 'tha vā śīte evaṃ pāpam apohati 13,125.038d@014_0113 tataḥ pāpāt pramuktasya dyutir bhavati śāśvatī 13,125.038d@014_0114 tejasā sūryavad dīpto bhrājate somavat punaḥ 13,125.038d@014_0115 madhye tridaśavargasya devarājaḥ śatakratuḥ 13,125.038d@014_0116 uvāca madhuraṃ vākyaṃ bṛhaspatim anuttamam 13,125.038d@014_0117 dharmaguhyaṃ tu bhagavān mānuṣāṇāṃ sukhāvaham 13,125.038d@014_0118 bṛhaspatiḥ 13,125.038d@014_0118 sarahasyāś ca ye doṣās tān yathāvad udīraya 13,125.038d@014_0119 pratimehanti ye sūryam anilaṃ dviṣate ca ye 13,125.038d@014_0120 havyavāhe pradīpte ca samidhaṃ ye na juhvati 13,125.038d@014_0121 bālavatsāṃ ca ye dhenuṃ duhanti kṣīrakāraṇāt 13,125.038d@014_0122 teṣāṃ doṣān pravakṣyāmi tān nibodha śacīpate 13,125.038d@014_0123 bhānumān anilaś caiva havyavāhaś ca vāsava 13,125.038d@014_0124 lokānāṃ mātaraś caiva gāvaḥ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā 13,125.038d@014_0125 lokāṃs tārayituṃ śaktā martyeṣv eteṣu devatāḥ 13,125.038d@014_0126 sarve bhavantaḥ śṛṇvantu ekaikaṃ dharmaniścayam 13,125.038d@014_0127 varṣāṇi ṣaḍaśītiṃ tu durvṛttāḥ kulapāṃsanāḥ 13,125.038d@014_0128 striyaḥ sarvāś ca durvṛttāḥ pratimehanti yā ravim 13,125.038d@014_0129 aniladveṣiṇaḥ śakra garbhasthā cyavate prajā 13,125.038d@014_0130 havyavāhasya dīptasya samidhaṃ ye na juhvati 13,125.038d@014_0131 agnikāryeṣu vai teṣāṃ havyaṃ nāśnāti pāvakaḥ 13,125.038d@014_0132 kṣīraṃ tu bālavatsānāṃ ye pibantīha mānavāḥ 13,125.038d@014_0133 na teṣāṃ kṣīrapāḥ ke cij jāyante kulavardhanāḥ 13,125.038d@014_0134 prajākṣayeṇa yujyante kulavaṃśakṣayeṇa ca 13,125.038d@014_0135 evam etat purā dṛṣṭaṃ kulavṛddhair dvijātibhiḥ 13,125.038d@014_0136 tasmād varjyāni varjyāni kāryaṃ kāryaṃ ca nityaśaḥ 13,125.038d@014_0137 bhūtikāmena martyena satyam etad bravīmi te 13,125.038d@014_0138 tataḥ sarve mahābhāgā devatāḥ samarudgaṇāḥ 13,125.038d@014_0139 ṛṣayaś ca mahābhāgāḥ pṛcchanti sma pitṝṃs tataḥ 13,125.038d@014_0140 pitaraḥ kena tuṣyanti martyānām alpacetasām 13,125.038d@014_0141 akṣayaṃ ca kathaṃ dānaṃ bhavec caivordhvadehikam 13,125.038d@014_0142 ānṛṇyaṃ vā kathaṃ martyā gaccheyuḥ kena karmaṇā 13,125.038d@014_0143 pitaraḥ 13,125.038d@014_0143 etad icchāmahe śrotuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ 13,125.038d@014_0144 nyāyato vai mahābhāgāḥ saṃśayaḥ samudāhṛtaḥ 13,125.038d@014_0145 śrūyatāṃ yena tuṣyāmo martyānāṃ sādhukarmaṇām 13,125.038d@014_0146 nīlaṣaṇḍapramokṣeṇa amāvāsyāṃ tilodakaiḥ 13,125.038d@014_0147 varṣāsu dīpakaiś caiva pitṝṇām anṛṇo bhavet 13,125.038d@014_0148 akṣayaṃ nirvyalīkaṃ ca dānam etan mahāphalam 13,125.038d@014_0149 asmākaṃ paritoṣaś ca akṣayaḥ parikīrtyate 13,125.038d@014_0150 śraddadhānāś ca ye martyā āhariṣyanti saṃtatim 13,125.038d@014_0151 durgāt te tārayiṣyanti narakāt prapitāmahān 13,125.038d@014_0152 pitṝṇāṃ bhāṣitaṃ śrutvā hṛṣṭaromā tapodhanaḥ 13,125.038d@014_0153 vṛddhagārgyo mahātejās tān evaṃ vākyam abravīt 13,125.038d@014_0154 ke guṇā nīlaṣaṇḍasya pramuktasya tapodhanāḥ 13,125.038d@014_0155 varṣāsu dīpadānena tathaiva ca tilodakaiḥ 13,125.038d@014_0155 pitaraḥ 13,125.038d@014_0156 nīlaṣaṇḍasya lāṅgūlaṃ toyam abhyuddhared yadi 13,125.038d@014_0157 ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi pitaras tena tarpitāḥ 13,125.038d@014_0158 yas tu śṛṅgagataṃ paṅkaṃ kūlād uddhṛtya tiṣṭhati 13,125.038d@014_0159 pitaras tena gacchanti somalokam asaṃśayam 13,125.038d@014_0160 varṣāsu dīpadānena śaśivac chobhate naraḥ 13,125.038d@014_0161 tamorūpaṃ na tasyāsti dīpakaṃ yaḥ prayacchati 13,125.038d@014_0162 amāvāsyāṃ tu ye martyāḥ prayacchanti tilodakam 13,125.038d@014_0163 pātram audumbaraṃ gṛhya madhumiśraṃ tapodhana 13,125.038d@014_0164 kṛtaṃ bhavati taiḥ śrāddhaṃ sarahasyaṃ yathārthavat 13,125.038d@014_0165 hṛṣṭapuṣṭamanās teṣāṃ prajā bhavati nityadā 13,125.038d@014_0166 kulavaṃśasya vṛddhis tu piṇḍadasya phalaṃ bhavet 13,125.038d@014_0167 śraddadhānas tu yaḥ kuryāt pitṝṇām anṛṇo bhavet 13,125.038d@014_0168 evam eṣa samuddiṣṭaḥ śrāddhakālakramas tathā 13,125.038d@014_0169 bhīṣmaḥ 13,125.038d@014_0169 vidhiḥ pātraṃ phalaṃ caiva yathāvad anukīrtitam 13,125.038d@014_0170 kena te ca bhavet prītiḥ kathaṃ tuṣṭiṃ tu gacchasi 13,125.038d@014_0171 iti pṛṣṭaḥ surendreṇa provāca harir avyayaḥ 13,125.038d@014_0172 brāhmaṇānāṃ parīvādo mama vidveṣaṇaṃ mahat 13,125.038d@014_0173 brāhmaṇaiḥ pūjitair nityaṃ pūjito 'haṃ na saṃśayaḥ 13,125.038d@014_0174 nityābhivādyā viprendrā bhuktvā pādau tathātmanaḥ 13,125.038d@014_0175 teṣāṃ tuṣyāmi martyānāṃ yaś cakre ca baliṃ haret 13,125.038d@014_0176 vāmanaṃ brāhmaṇaṃ dṛṣṭvā varāhaṃ ca jalotthitam 13,125.038d@014_0177 uddhṛtāṃ dharaṇīṃ caiva mūrdhnā dhārayate tu yaḥ 13,125.038d@014_0178 na teṣām aśubhaṃ kiṃ cit kalmaṣaṃ copapadyate 13,125.038d@014_0179 aśvatthaṃ rocanāṃ gāṃ ca pūjayed yo naraḥ sadā 13,125.038d@014_0180 pūjitaṃ ca jagat tena sadevāsuramānuṣam 13,125.038d@014_0181 tena rūpeṇa teṣāṃ ca pūjāṃ gṛhṇāmi tattvataḥ 13,125.038d@014_0182 pūjā mamaiṣā nāsty anyā yāval lokāḥ pratiṣṭhitāḥ 13,125.038d@014_0183 anyathā hi vṛthā martyāḥ pūjayanty alpabuddhayaḥ 13,125.038d@014_0184 indraḥ 13,125.038d@014_0184 nāhaṃ tat pratigṛhṇāmi na sā tuṣṭikarī mama 13,125.038d@014_0185 cakraṃ pādau varāhaṃ ca brāhmaṇaṃ cāpi vāmanam 13,125.038d@014_0186 uddhṛtāṃ dharaṇīṃ caiva kimarthaṃ tvaṃ praśaṃsasi 13,125.038d@014_0187 bhavān sṛjati bhūtāni bhavān saṃharati prajāḥ 13,125.038d@014_0188 bhīṣmaḥ 13,125.038d@014_0188 prakṛtiḥ sarvabhūtānāṃ samartyānāṃ sanātanī 13,125.038d@014_0189 saṃprahasya tato viṣṇur idaṃ vacanam abravīt 13,125.038d@014_0190 cakreṇa nihatā daityāḥ padbhyāṃ krāntā vasuṃdharā 13,125.038d@014_0191 vārāhaṃ rūpam āsthāya uddhṛtā ca vasuṃdharā 13,125.038d@014_0192 vāmanaṃ rūpam āsthāya jito rājā mayā baliḥ 13,125.038d@014_0193 parituṣṭo bhavāmy evaṃ mānuṣāṇāṃ mahātmanām 13,125.038d@014_0194 tan māṃ ye pūjayiṣyanti nāsti teṣāṃ parābhavaḥ 13,125.038d@014_0195 api vā brāhmaṇaṃ dṛṣṭvā brahmacāriṇam āgatam 13,125.038d@014_0196 brāhmaṇāyāhutiṃ dattvā amṛtaṃ tasya bhojanam 13,125.038d@014_0197 aindrīṃ saṃdhyām upāsitvā ādityābhimukhaḥ sthitaḥ 13,125.038d@014_0198 sarvatīrtheṣu sa snāto mucyate sarvakilbiṣaiḥ 13,125.038d@014_0199 etad vaḥ kathitaṃ guhyam akhilena tapodhanāḥ 13,125.038d@014_0200 baladevaḥ 13,125.038d@014_0200 saṃśayaṃ pṛcchamānānāṃ kiṃ bhūyaḥ kathayāmy aham 13,125.038d@014_0201 śrūyatāṃ paramaṃ guhyaṃ mānuṣāṇāṃ sukhāvaham 13,125.038d@014_0202 ajānanto yad abudhāḥ kliśyante bhūtapīḍitāḥ 13,125.038d@014_0203 kalya utthāya yo martyaḥ spṛśed gāṃ vai ghṛtaṃ dadhi 13,125.038d@014_0204 sarṣapaṃ ca priyaṅguṃ ca kalmaṣāt pratimucyate 13,125.038d@014_0205 bhūtāni caiva sarvāṇi agrataḥ pṛṣṭhato 'pi vā 13,125.038d@014_0206 ucchiṣṭaṃ vāpi cchidreṣu varjayanti tapodhanāḥ 13,125.038d@014_0206 devāḥ 13,125.038d@014_0207 pragṛhyaudumbaraṃ pātraṃ toyapūrṇam udaṅmukhaḥ 13,125.038d@014_0208 upavāsaṃ tu gṛhṇīyād yad vā saṃkalpayed vratam 13,125.038d@014_0209 devatās tasya tuṣyanti kāmikaṃ cāpi sidhyati 13,125.038d@014_0210 anyathā hi vṛthā martyāḥ kurvate svalpabuddhayaḥ 13,125.038d@014_0211 upavāse balau cāpi tāmrapātraṃ viśiṣyate 13,125.038d@014_0212 balir bhikṣā tathārghyaṃ ca pitṝṇāṃ ca tilodakam 13,125.038d@014_0213 tāmrapātreṇa dātavyam anyathālpaphalaṃ bhavet 13,125.038d@014_0214 guhyam etat samuddiṣṭaṃ yathā tuṣyanti devatāḥ 13,125.038d@014_0214 dharmaḥ 13,125.038d@014_0215 rājapauruṣike vipre ghāṇṭike paricārake 13,125.038d@014_0216 gorakṣake vāṇijake tathā kārukuśīlave 13,125.038d@014_0217 mitradruhy anadhīyāne yaś ca syād vṛṣalīpatiḥ 13,125.038d@014_0218 eteṣu daivaṃ pitryaṃ vā na deyaṃ syāt kathaṃ cana 13,125.038d@014_0219 piṇḍadās tasya hīyante na ca prīṇāti vai pitṝn 13,125.038d@014_0220 atithir yasya bhagnāśo gṛhāt pratinivartate 13,125.038d@014_0221 pitaras tasya devāś ca agnayaś ca tathaiva hi 13,125.038d@014_0222 nirāśāḥ pratigacchanti atither apratigrahāt 13,125.038d@014_0223 strīghnair goghnaiḥ kṛtaghnaiś ca brahmaghnair gurutalpagaiḥ 13,125.038d@014_0224 agniḥ 13,125.038d@014_0224 tulyadoṣo bhavaty ebhir yasyātithir anarcitaḥ 13,125.038d@014_0225 pādam udyamya yo martyaḥ spṛśed gāś ca sudurmatiḥ 13,125.038d@014_0226 brāhmaṇaṃ vā mahābhāgaṃ dīpyamānaṃ tathānalam 13,125.038d@014_0227 tasya doṣān pravakṣyāmi tac chṛṇudhvaṃ samāhitāḥ 13,125.038d@014_0228 divaṃ spṛśaty aśabdo 'sya trasyanti pitaraś ca vai 13,125.038d@014_0229 vaimanasyaṃ ca devānāṃ kṛtaṃ bhavati puṣkalam 13,125.038d@014_0230 pāvakaś ca mahātejā havyaṃ na pratigṛhṇati 13,125.038d@014_0231 ājanmanāṃ śataṃ caiva narake pacyate tu saḥ 13,125.038d@014_0232 niṣkṛtiṃ ca na tasyāpi anumanyanti karhi cit 13,125.038d@014_0233 tasmād gāvo na pādena spraṣṭavyā vai kadā cana 13,125.038d@014_0234 brāhmaṇaś ca mahātejā dīpyamānas tathānalaḥ 13,125.038d@014_0235 śraddadhānena martyena ātmano hitam icchatā 13,125.038d@014_0236 viśvāmitraḥ 13,125.038d@014_0236 ete doṣā mayā proktās triṣu yaḥ pādam utsṛjet 13,125.038d@014_0237 śrūyatāṃ paramaṃ guhyaṃ rahasyaṃ dharmasaṃhitam 13,125.038d@014_0238 paramānnena yo dadyāt pitṝṇām aupahārikam 13,125.038d@014_0239 gajacchāyāyāṃ pūrvasyāṃ kutupe dakṣiṇāmukhaḥ 13,125.038d@014_0240 yadā bhādrapade māsi bhavate bahule maghā 13,125.038d@014_0241 śrūyatāṃ tasya dānasya yādṛśo guṇavistaraḥ 13,125.038d@014_0242 kṛtaṃ tena mahac chrāddhaṃ varṣāṇīha trayodaśa 13,125.038d@014_0242 gāvaḥ 13,125.038d@014_0243 bahule samaṅge hy akutobhaye ca 13,125.038d@014_0244 kṣeme ca saṃkhyeva hi bhūyasī ca 13,125.038d@014_0245 yathā purā brahmapure savatsā 13,125.038d@014_0246 śatakrator vajradharasya yajñe 13,125.038d@014_0247 bhūyaś ca yā viṣṇupade sthitā yā 13,125.038d@014_0248 vibhāvasoś cāpi pathe sthitā yā 13,125.038d@014_0249 devāś ca sarve saha nāradena 13,125.038d@014_0250 prakurvate sarvasaheti nāma 13,125.038d@014_0251 mantreṇaitenābhivandeta yo vai 13,125.038d@014_0252 vimucyate pāpakṛtena karmaṇā 13,125.038d@014_0253 lokān avāpnoti puraṃdarasya 13,125.038d@014_0254 gavāṃ phalaṃ candramaso dyutiṃ ca 13,125.038d@014_0255 etaṃ hi mantraṃ tridaśābhijuṣṭaṃ 13,125.038d@014_0256 paṭheta yaḥ parvasu goṣṭhamadhye 13,125.038d@014_0257 na tasya pāpaṃ na bhayaṃ na śokaḥ 13,125.038d@014_0258 bhīṣmaḥ 13,125.038d@014_0258 sahasranetrasya ca yāti lokam 13,125.038d@014_0259 atha sapta mahābhāgā ṛṣayo lokaviśrutāḥ 13,125.038d@014_0260 vasiṣṭhapramukhāḥ sarve brahmāṇaṃ padmasaṃbhavam 13,125.038d@014_0261 pradakṣiṇam abhikramya sarve prāñjalayaḥ sthitāḥ 13,125.038d@014_0262 uvāca vacanaṃ teṣāṃ vasiṣṭho brahmavittamaḥ 13,125.038d@014_0263 sarvaprāṇihitaṃ praśnaṃ brahmakṣetre viśeṣataḥ 13,125.038d@014_0264 dravyahīnāḥ kathaṃ martyā daridrāḥ sādhuvṛttayaḥ 13,125.038d@014_0265 prāpnuvantīha yajñasya phalaṃ keneha karmaṇā 13,125.038d@014_0266 etac chrutvā vacas teṣāṃ brahmā vacanam abravīt 13,125.038d@014_0267 aho praśno mahābhāgā gūḍhārthaḥ paramaḥ śubhaḥ 13,125.038d@014_0268 sūkṣmaḥ śreyāṃś ca martyānāṃ bhavadbhiḥ samudāhṛtaḥ 13,125.038d@014_0269 śrūyatāṃ sarvam ākhyāsye nikhilena tapodhanāḥ 13,125.038d@014_0270 yathā yajñaphalaṃ martyo labhate nātra saṃśayaḥ 13,125.038d@014_0271 pauṣamāsasya śukle vai yadā yujyeta rohiṇī 13,125.038d@014_0272 tena nakṣatrayogena ākāśaśayano bhavet 13,125.038d@014_0273 ekavastraḥ śuciḥ snātaḥ śraddadhānaḥ samāhitaḥ 13,125.038d@014_0274 somasya raśmayaḥ pītvā mahāyajñaphalaṃ labhet 13,125.038d@014_0275 etad vaḥ paramaṃ guhyaṃ kathitaṃ dvijasattamāḥ 13,125.038d@014_0276 vibhāvasuḥ 13,125.038d@014_0276 yan māṃ bhavantaḥ pṛcchanti sūkṣmatattvārthadarśinaḥ 13,125.038d@014_0277 salilasyāñjaliṃ pūrṇam akṣatāś ca ghṛtottarāḥ 13,125.038d@014_0278 somasyottiṣṭhamānasya taj jalaṃ cākṣatāṃś ca tān 13,125.038d@014_0279 sthito hy abhimukho martyaḥ paurṇamāsyāṃ baliṃ haret 13,125.038d@014_0280 agnikāryaṃ kṛtaṃ tena hutāś cāsyāgnayas trayaḥ 13,125.038d@014_0281 vanaspatiṃ ca yo hanyād amāvāsyām abuddhimān 13,125.038d@014_0282 api hy ekena patreṇa lipyate brahmahatyayā 13,125.038d@014_0283 dantakāṣṭhaṃ tu yaḥ khāded amāvāsyām abuddhimān 13,125.038d@014_0284 hiṃsitaś candramās tena pitaraś codvijanti ca 13,125.038d@014_0285 havyaṃ na tasya devāś ca pratigṛhṇanti parvasu 13,125.038d@014_0286 śrīḥ 13,125.038d@014_0286 kupyante pitaraś cāsya kule vaṃśo 'sya hīyate 13,125.038d@014_0287 prakīrṇaṃ bhājanaṃ yatra pānabhāṇḍam athāsanam 13,125.038d@014_0288 yoṣitaś caiva hanyante kaśmalopahate gṛhe 13,125.038d@014_0289 devatāḥ pitaraś caiva utsave parvaṇīṣu vā 13,125.038d@014_0290 nirāśāḥ pratigacchanti kaśmalopahatād gṛhāt 13,125.038d@014_0290 aṅgirāḥ 13,125.038d@014_0291 yas tu saṃvatsaraṃ pūrṇaṃ dadyād dīpaṃ karañjake 13,125.038d@014_0292 gārgyaḥ 13,125.038d@014_0292 suvarcalāmūlahastaḥ prajā tasya vivardhate 13,125.038d@014_0293 ātithyaṃ satataṃ kuryād dīpaṃ dadyāt pratiśraye 13,125.038d@014_0294 varjayāno divāsvapnaṃ na ca māṃsāni bhakṣayet 13,125.038d@014_0295 gobrāhmaṇaṃ na hiṃsyāc ca puṣkarāṇi ca kīrtayet 13,125.038d@014_0296 eṣa śreṣṭhatamo dharmaḥ sarahasyo mahāphalaḥ 13,125.038d@014_0297 api kratuśatair iṣṭvā kṣayaṃ gacchati tad dhaviḥ 13,125.038d@014_0298 na tu kṣīyanti te dharmāḥ śraddadhānaiḥ prayojitāḥ 13,125.038d@014_0299 idaṃ ca paramaṃ guhyaṃ sarahasyaṃ nibodhata 13,125.038d@014_0300 śrāddhakalpe ca daive ca tairthike parvaṇīṣu ca 13,125.038d@014_0301 rajasvalā ca yā nārī śvitrikāputrikā ca yā 13,125.038d@014_0302 etābhiś cakṣuṣā dṛṣṭaṃ havir nāśnanti devatāḥ 13,125.038d@014_0303 pitaraś ca na tuṣyanti varṣāṇy asya trayodaśa 13,125.038d@014_0304 śuklavāsāḥ śucir bhūtvā brāhmaṇān svasti vācayet 13,125.038d@014_0305 dhaumyaḥ 13,125.038d@014_0305 kīrtayed bhārataṃ caiva tathā syād akṣayaṃ haviḥ 13,125.038d@014_0306 bhinnabhāṇḍaṃ ca khaṭvāṃ ca kukkuṭaṃ śunakaṃ tathā 13,125.038d@014_0307 apraśastāni sarvāṇi yaś ca vṛkṣo gṛheruhaḥ 13,125.038d@014_0308 bhinnabhāṇḍe kaliṃ prāhuḥ khaṭvāyāṃ tu dhanakṣayaḥ 13,125.038d@014_0309 kukkuṭe śunake caiva havir nāśnanti devatāḥ 13,125.038d@014_0310 vṛkṣamūle dhruvaṃ sattvaṃ tasmād vṛkṣaṃ na ropayet 13,125.038d@014_0310 jamadagniḥ 13,125.038d@014_0311 yo yajed aśvamedhena vājapeyaśatena ha 13,125.038d@014_0312 avākśirā vā lambeta satraṃ vā sphītam āharet 13,125.038d@014_0313 na cāsya hṛdayaṃ śuddhaṃ narakaṃ sa dhruvaṃ vrajet 13,125.038d@014_0314 tulyaṃ yajñaś ca satyaṃ ca hṛdayasya ca śuddhatā 13,125.038d@014_0315 śuddhena manasā dattvā saktuprasthaṃ dvijātaye 13,125.038d@014_0316 vāyuḥ 13,125.038d@014_0316 brahmalokam anuprāptaḥ paryāptaṃ tannidarśanam 13,125.038d@014_0317 kiṃ cid dharmaṃ pravakṣyāmi mānuṣāṇāṃ sukhāvaham 13,125.038d@014_0318 sarahasyāś ca ye doṣās tāñ śṛṇudhvaṃ samāhitāḥ 13,125.038d@014_0319 agnikāryaṃ ca kartavyaṃ paramānnena bhojanam 13,125.038d@014_0320 dīpakaś cāpi kartavyaḥ pitṝṇāṃ satilodakaḥ 13,125.038d@014_0321 etena vidhinā martyaḥ śraddadhānaḥ samāhitaḥ 13,125.038d@014_0322 caturo vārṣikān māsān yo dadāti tilodakam 13,125.038d@014_0323 bhojanaṃ ca yathāśaktyā brāhmaṇe vedapārage 13,125.038d@014_0324 paśubandhaśatasyeha phalaṃ prāpnoti puṣkalam 13,125.038d@014_0325 idaṃ caivāparaṃ guhyam apraśastaṃ nibodhata 13,125.038d@014_0326 agnes tu vṛṣalo netā havir mūḍhāś ca yoṣitaḥ 13,125.038d@014_0327 manyate dharma eveti sa cādharmeṇa lipyate 13,125.038d@014_0328 agnayas tasya kupyanti śūdrayoniṃ sa gacchati 13,125.038d@014_0329 pitaraś ca na tuṣyanti saha devair viśeṣataḥ 13,125.038d@014_0330 prāyaścittaṃ tu yat tatra bruvatas tan nibodha me 13,125.038d@014_0331 yat kṛtvā tu naraḥ samyak sukhī bhavati vijvaraḥ 13,125.038d@014_0332 gavāṃ mūtrapurīṣeṇa payasā ca ghṛtena ca 13,125.038d@014_0333 agnikāryaṃ tryahaṃ kuryān nirāhāraḥ samāhitaḥ 13,125.038d@014_0334 tataḥ saṃvatsare pūrṇe pratigṛhṇanti devatāḥ 13,125.038d@014_0335 hṛṣyanti pitaraś cāsya śrāddhakāla upasthite 13,125.038d@014_0336 eṣa hy adharmo dharmaś ca rahasyaḥ saṃprakīrtitaḥ 13,125.038d@014_0337 lomaśaḥ 13,125.038d@014_0337 martyānāṃ svargakāmānāṃ pretya svargasukhāvahaḥ 13,125.038d@014_0338 paradāreṣu ye saktā akṛtvā dārasaṃgraham 13,125.038d@014_0339 nirāśāḥ pitaras teṣāṃ śrāddhakāle bhavanti vai 13,125.038d@014_0340 paradāraratir yaḥ syād yaś ca vandhyām upāsate 13,125.038d@014_0341 brahmasvaṃ harate yaś ca samadoṣā bhavanti te 13,125.038d@014_0342 asaṃbhāṣyā bhavanty ete pitṝṇāṃ nātra saṃśayaḥ 13,125.038d@014_0343 devatāḥ pitaraś caiṣāṃ nābhinandanti tad dhaviḥ 13,125.038d@014_0344 tasmāt parasya vai dārāṃs tyajed vandhyāṃ ca yoṣitam 13,125.038d@014_0345 brahmasvaṃ hi na hartavyam ātmano hitam icchatā 13,125.038d@014_0346 śrūyatāṃ cāparaṃ guhyaṃ rahasyaṃ dharmasaṃhitam 13,125.038d@014_0347 śraddadhānena kartavyaṃ gurūṇāṃ vacanaṃ sadā 13,125.038d@014_0348 dvādaśyāṃ paurṇamāsyāṃ ca māsi māsi ghṛtākṣatam 13,125.038d@014_0349 brāhmaṇebhyaḥ prayaccheta tasya puṇyaṃ nibodhata 13,125.038d@014_0350 somaś ca vardhate tena samudraś ca mahodadhiḥ 13,125.038d@014_0351 aśvamedhacaturbhāgaṃ phalaṃ sṛjati vāsavaḥ 13,125.038d@014_0352 dānenaitena tejasvī vīryavāṃś ca bhaven naraḥ 13,125.038d@014_0353 prītaś ca bhagavān soma iṣṭān kāmān prayacchati 13,125.038d@014_0354 śrūyatāṃ cāparo dharmaḥ sarahasyo mahāphalaḥ 13,125.038d@014_0355 imaṃ kaliyugaṃ prāpya manuṣyāṇāṃ sukhāvahaḥ 13,125.038d@014_0356 kalyam utthāya yo martyaḥ snātaḥ śuklena vāsasā 13,125.038d@014_0357 tilapātraṃ prayaccheta brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ 13,125.038d@014_0358 tilodakaṃ ca yo dadyāt pitṝṇāṃ madhunā saha 13,125.038d@014_0359 dīpakaṃ kṛsaraṃ caiva śrūyatāṃ tasya tat phalam 13,125.038d@014_0360 tilapātre phalaṃ prāha bhagavān pākaśāsanaḥ 13,125.038d@014_0361 gopradānaṃ ca yaḥ kuryād bhūmidānaṃ ca śāśvatam 13,125.038d@014_0362 agniṣṭomaṃ ca yo yajñaṃ yajeta bahudakṣiṇam 13,125.038d@014_0363 tilapātraṃ sahaitena samaṃ manyanti devatāḥ 13,125.038d@014_0364 tilodakaṃ sadā śrāddhe manyante pitaro 'kṣayam 13,125.038d@014_0365 dīpe ca kṛsare caiva tuṣyante 'sya pitāmahāḥ 13,125.038d@014_0366 svarge ca pitṛloke ca pitṛdevābhipūjitam 13,125.038d@014_0367 evam etan mayoddiṣṭam ṛṣidṛṣṭaṃ purātanam 13,125.038d@014_0367 bhīṣmaḥ 13,125.038d@014_0368 tatas tv ṛṣigaṇāḥ sarve pitaraś ca sadevatāḥ 13,125.038d@014_0369 arundhatīṃ tapovṛddhām apṛcchanta samāhitāḥ 13,125.038d@014_0370 samānaśīlāṃ vīryeṇa vasiṣṭhasya mahātmanaḥ 13,125.038d@014_0371 tvatto dharmarahasyāni śrotum icchāmahe vayam 13,125.038d@014_0372 arundhatī 13,125.038d@014_0372 yat te guhyatamaṃ bhadre tat prabhāṣitum arhasi 13,125.038d@014_0373 tapovṛddhir mayā prāptā bhavatāṃ smaraṇena vai 13,125.038d@014_0374 bhavatāṃ ca prasādena dharmān vakṣyāmi śāśvatān 13,125.038d@014_0375 saguhyān sarahasyāṃś ca tāñ śṛṇudhvam aśeṣataḥ 13,125.038d@014_0376 śraddadhāne prayoktavyā yasya śuddhaṃ tathā manaḥ 13,125.038d@014_0377 aśraddadhāno mānī ca brahmahā gurutalpagaḥ 13,125.038d@014_0378 asaṃbhāṣyā hi catvāro naiṣāṃ dharmaṃ prakāśayet 13,125.038d@014_0379 ahany ahani yo dadyāt kapilāṃ dvādaśīḥ samāḥ 13,125.038d@014_0380 māsi māsi ca satreṇa yo yajeta sadā naraḥ 13,125.038d@014_0381 gavāṃ śatasahasraṃ ca yo dadyāj jyeṣṭhapuṣkare 13,125.038d@014_0382 na tad dharmaphalaṃ tulyam atithir yasya tuṣyati 13,125.038d@014_0383 śrūyatāṃ cāparo dharmo manuṣyāṇāṃ sukhāvahaḥ 13,125.038d@014_0384 śraddadhānena kartavyaḥ sarahasyo mahāphalaḥ 13,125.038d@014_0385 kalyam utthāya gomadhye gṛhya darbhān sahodakān 13,125.038d@014_0386 niṣiñceta gavāṃ śṛṅge mastakena ca taj jalam 13,125.038d@014_0387 pratīccheta nirāhāras tasya dharmaphalaṃ śṛṇu 13,125.038d@014_0388 śrūyante yāni tīrthāni triṣu lokeṣu kāni cit 13,125.038d@014_0389 siddhacāraṇajuṣṭāni sevitāni maharṣibhiḥ 13,125.038d@014_0390 abhiṣekaḥ samas teṣāṃ gavāṃ śṛṅgodakasya ca 13,125.038d@014_0391 sādhu sādhv iti coddiṣṭaṃ daivataiḥ pitṛbhis tathā 13,125.038d@014_0392 pitāmahaḥ 13,125.038d@014_0392 bhūtaiś caiva susaṃhṛṣṭaiḥ pūjitā sāpy arundhatī 13,125.038d@014_0393 aho dharmo mahābhāge sarahasya udāhṛtaḥ 13,125.038d@014_0394 yamaḥ 13,125.038d@014_0394 varaṃ dadāmi te dhanye tapas te vardhatāṃ sadā 13,125.038d@014_0395 ramaṇīyā kathā divyā yuṣmatto yā mayā śrutā 13,125.038d@014_0396 śrūyatāṃ citraguptasya bhāṣitaṃ mama ca priyam 13,125.038d@014_0397 rahasyaṃ dharmasaṃyuktaṃ śakyaṃ śrotuṃ maharṣibhiḥ 13,125.038d@014_0398 śraddadhānena martyena ātmano hitam icchatā 13,125.038d@014_0399 na hi puṇyaṃ tathā pāpaṃ kṛtaṃ kiṃ cid vinaśyati 13,125.038d@014_0400 parvakāle ca yat kiṃ cid ādityaṃ cādhitiṣṭhati 13,125.038d@014_0401 pretalokaṃ gate martye tat tat sarvaṃ vibhāvasuḥ 13,125.038d@014_0402 pratijānāti puṇyātmā tac ca tatropayujyate 13,125.038d@014_0403 kiṃ cid dharmaṃ pravakṣyāmi citraguptamataṃ śubham 13,125.038d@014_0404 pānīyaṃ caiva dīpaṃ ca dātavyaṃ satataṃ tathā 13,125.038d@014_0405 upānahau ca cchatraṃ ca kapilā ca yathātatham 13,125.038d@014_0406 puṣkare kapilā deyā brāhmaṇe vedapārage 13,125.038d@014_0407 agnihotraṃ ca yatnena sarvaśaḥ pratipālayet 13,125.038d@014_0408 ayaṃ caivāparo dharmaś citraguptena bhāṣitaḥ 13,125.038d@014_0409 phalam asya pṛthaktvena śrotum arhanti sattamāḥ 13,125.038d@014_0410 pralayaṃ sarvabhūtaiś ca gantavyaṃ kālaparyayāt 13,125.038d@014_0411 tatra durgam anuprāptāḥ kṣuttṛṣṇāparipīḍitāḥ 13,125.038d@014_0412 dahyamānā vipacyante na tatrāsti palāyanam 13,125.038d@014_0413 andhakāraṃ tamo ghoraṃ praviśanty alpabuddhayaḥ 13,125.038d@014_0414 tatra dharmaṃ pravakṣyāmi yena durgāṇi saṃtaret 13,125.038d@014_0415 alpavyayaṃ mahārthaṃ ca pretya caiva sukhodayam 13,125.038d@014_0416 pānīyasya guṇā divyāḥ pretaloke viśeṣataḥ 13,125.038d@014_0417 tatra puṇyodakā nāma nadī teṣāṃ vidhīyate 13,125.038d@014_0418 akṣayaṃ salilaṃ tatra śītalaṃ hy amṛtopamam 13,125.038d@014_0419 sa tatra toyaṃ pibati pānīyaṃ yaḥ prayacchati 13,125.038d@014_0420 pradīpasya pradānena śrūyatāṃ guṇavistaraḥ 13,125.038d@014_0421 tamondhakāraṃ niyataṃ dīpado na prapaśyati 13,125.038d@014_0422 prabhāṃ cāsya prayacchanti somabhāskarapāvakāḥ 13,125.038d@014_0423 devatāś cāsya manyante vimalāḥ sarvatodiśaḥ 13,125.038d@014_0424 dyotate ca yathādityaḥ pretalokagato naraḥ 13,125.038d@014_0425 tasmād dīpaḥ pradātavyaḥ pānīyaṃ ca viśeṣataḥ 13,125.038d@014_0426 kapilāṃ ye prayacchanti brāhmaṇe vedapārage 13,125.038d@014_0427 puṣkare ca viśeṣeṇa śrūyatāṃ tasya yat phalam 13,125.038d@014_0428 gośataṃ savṛṣaṃ tena dattaṃ bhavati śāśvatam 13,125.038d@014_0429 pāpaṃ karma ca yat kiṃ cid brahmahatyāsamaṃ bhavet 13,125.038d@014_0430 śodhayet kapilā hy ekā pradattaṃ gośataṃ yathā 13,125.038d@014_0431 tasmāt tu kapilā deyā kaumudyāṃ jyeṣṭhapuṣkare 13,125.038d@014_0432 na teṣāṃ viṣamaṃ kiṃ cin na duḥkhaṃ na ca kaṇṭakāḥ 13,125.038d@014_0433 upānahau ca yo dadyāt pātrabhūte dvijottame 13,125.038d@014_0434 chatradāne sukhāṃ chāyāṃ labhate paralokagaḥ 13,125.038d@014_0435 na hi dattasya dānasya nāśo 'stīha kadā cana 13,125.038d@014_0436 citraguptamataṃ śrutvā hṛṣṭaromā vibhāvasuḥ 13,125.038d@014_0437 uvāca devatāḥ sarvāḥ pitṝṃś caiva mahādyutiḥ 13,125.038d@014_0438 śrutaṃ hi citraguptasya dharmaguhyaṃ mahātmanaḥ 13,125.038d@014_0439 śraddadhānāś ca ye martyā brāhmaṇeṣu mahātmasu 13,125.038d@014_0440 dānam etat prayacchanti na teṣāṃ vidyate bhayam 13,125.038d@014_0441 dharmadoṣās tv ime pañca yeṣāṃ nāstīha niṣkṛtiḥ 13,125.038d@014_0442 asaṃbhāṣyā anācārā varjanīyā narādhamāḥ 13,125.038d@014_0443 brahmahā caiva goghnaś ca paradārarataś ca yaḥ 13,125.038d@014_0444 aśraddadhānaś ca naraḥ striyaṃ yaś copajīvati 13,125.038d@014_0445 pretalokagatā hy ete narake pāpakarmiṇaḥ 13,125.038d@014_0446 pacyante vai yathā mīnāḥ pūyaśoṇitabhojanāḥ 13,125.038d@014_0447 asaṃbhāṣyāḥ pitṝṇāṃ ca devānāṃ caiva pañca te 13,125.038d@014_0448 bhīṣmaḥ 13,125.038d@014_0448 snātakānāṃ ca viprāṇāṃ ye cānye ca tapodhanāḥ 13,125.038d@014_0449 tataḥ sarve mahābhāgā devāś ca pitaraś ca ha 13,125.038d@014_0450 ṛṣayaś ca mahābhāgāḥ pramathān vākyam abruvan 13,125.038d@014_0451 bhavanto vai mahābhāgā aparokṣaniśācarāḥ 13,125.038d@014_0452 ucchiṣṭān aśucīn kṣudrān kathaṃ hiṃsatha mānavān 13,125.038d@014_0453 ke ca smṛtāḥ pratīghātā yena martyān na hiṃsatha 13,125.038d@014_0454 rakṣoghnāni ca kāni syur yair gṛheṣu praṇaśyatha 13,125.038d@014_0455 pramathāḥ 13,125.038d@014_0455 śrotum icchāma yuṣmākaṃ sarvam etan niśācarāḥ 13,125.038d@014_0456 maithunena sadocchiṣṭāḥ kṛte caivādharottare 13,125.038d@014_0457 mohān māṃsāni khādetha vṛkṣamūle ca yaḥ svapet 13,125.038d@014_0458 āmiṣaṃ śīrṣato yasya pādato yaś ca saṃviśet 13,125.038d@014_0459 tata ucchiṣṭakāḥ sarve bahucchidrāś ca mānavāḥ 13,125.038d@014_0460 udake cāpy amedhyāni śleṣmāṇaṃ ca pramuñcati 13,125.038d@014_0461 ete bhakṣyāś ca vadhyāś ca mānuṣā nātra saṃśayaḥ 13,125.038d@014_0462 evaṃśīlasamācārān dharṣayāmo hi mānavān 13,125.038d@014_0463 śrūyatāṃ ca pratīghātān yair na śaknuma hiṃsitum 13,125.038d@014_0464 gorocanāsamālambho vacāhastaś ca yo bhavet 13,125.038d@014_0465 ghṛtākṣataṃ ca yo dadyān mastake tatparāyaṇaḥ 13,125.038d@014_0466 ye ca māṃsaṃ na khādanti tān na śaknuma hiṃsitum 13,125.038d@014_0467 yasya cāgnir gṛhe nityaṃ divā rātrau ca dīpyate 13,125.038d@014_0468 tarakṣoś carma daṃṣṭrāś ca tathaiva girikacchapaḥ 13,125.038d@014_0469 ājyadhūmo biḍālaś ca cchāgaḥ kṛṣṇo 'tha piṅgalaḥ 13,125.038d@014_0470 yeṣām etāni tiṣṭhanti gṛheṣu gṛhamedhinām 13,125.038d@014_0471 tāny adhṛṣyāṇy agārāṇi piśitāśaiḥ sudāruṇaiḥ 13,125.038d@014_0472 lokān asmadvidhā ye ca vicaranti yathāsukham 13,125.038d@014_0473 tasmād etāni geheṣu rakṣoghnāni viśāṃ pate 13,125.038d@014_0474 bhīṣmaḥ 13,125.038d@014_0474 etad vaḥ kathitaṃ sarvaṃ yatra vaḥ saṃśayo mahān 13,125.038d@014_0475 tataḥ padmapratīkāśaḥ padmodbhūtaḥ pitāmahaḥ 13,125.038d@014_0476 uvāca vacanaṃ devān vāsavaṃ ca śacīpatim 13,125.038d@014_0477 ayaṃ mahābalo nāgo rasātalacaro balī 13,125.038d@014_0478 tejasvī reṇuko nāma mahāsattvaparākramaḥ 13,125.038d@014_0479 atitejasvinaḥ sarve mahāvīryā mahāgajāḥ 13,125.038d@014_0480 dhārayanti mahīṃ kṛtsnāṃ saśailavanakānanām 13,125.038d@014_0481 bhavadbhiḥ samanujñāto reṇukas tān mahāgajān 13,125.038d@014_0482 dharmaguhyāni sarvāṇi gatvā pṛcchatu tatra vai 13,125.038d@014_0483 pitāmahavacaḥ śrutvā te devā reṇukaṃ tadā 13,125.038d@014_0484 reṇukaḥ 13,125.038d@014_0484 preṣayām āsur avyagrā yatra te dharaṇīdharāḥ 13,125.038d@014_0485 anujñāto 'smi devaiś ca pitṛbhiś ca mahābalāḥ 13,125.038d@014_0486 dharmaguhyāni yuṣmākaṃ śrotum icchāmi tattvataḥ 13,125.038d@014_0487 diggajāḥ 13,125.038d@014_0487 kathayadhvaṃ mahābhāgā yad vas tattvaṃ manīṣitam 13,125.038d@014_0488 kārttike māsi cāśleṣā bahulasyāṣṭamī śivā 13,125.038d@014_0489 tena nakṣatrayogena yo dadāti guḍaudanam 13,125.038d@014_0490 imaṃ mantraṃ japañ śrāddhe yatāhāro hy akopanaḥ 13,125.038d@014_0491 baladevaprabhṛtayo ye nāgā balavattarāḥ 13,125.038d@014_0492 anantā hy akṣayā nityaṃ bhoginaḥ sumahābalāḥ 13,125.038d@014_0493 teṣāṃ kulodbhavā ye ca mahābhūtā bhujaṃgamāḥ 13,125.038d@014_0494 te me baliṃ prayacchantu balatejobhivṛddhaye 13,125.038d@014_0495 yadā nārāyaṇaḥ śrīmān ujjahāra vasuṃdharām 13,125.038d@014_0496 tad balaṃ tasya devasya dharām uddharatas tathā 13,125.038d@014_0497 evam uktvā baliṃ tatra valmīke tu nivedayet 13,125.038d@014_0498 gajendrakusumākīrṇaṃ nīlavastrānulepanam 13,125.038d@014_0499 nirvapet taṃ tu valmīke astaṃ yāte divākare 13,125.038d@014_0500 evaṃ tuṣṭās tataḥ sarve adhastād bhārapīḍitā 13,125.038d@014_0501 śramaṃ taṃ nāvabudhyāmo dhārayanto vasuṃdharām 13,125.038d@014_0502 evaṃ manyāmahe dharmaṃ bhārārtā nirapekṣiṇaḥ 13,125.038d@014_0503 brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdro vā yady upoṣitaḥ 13,125.038d@014_0504 evaṃ saṃvatsaraṃ kṛtvā dānaṃ bahuphalaṃ labhet 13,125.038d@014_0505 valmīke balim ādāya tan no bahuphalaṃ matam 13,125.038d@014_0506 ye ca nāgā mahāvīryās triṣu lokeṣu kṛtsnaśaḥ 13,125.038d@014_0507 kṛtātithyā bhaveyus te śataṃ varṣāṇi tattvataḥ 13,125.038d@014_0508 diggajānāṃ ca tac chrutvā devatāḥ pitaras tathā 13,125.038d@014_0509 maheśvaraḥ 13,125.038d@014_0509 ṛṣayaś ca mahābhāgāḥ pūjayanti sma reṇukam 13,125.038d@014_0510 sāram uddhṛtya yuṣmābhiḥ sādhu dharma udāhṛtaḥ 13,125.038d@014_0511 dharmaguhyam idaṃ mattaḥ śṛṇudhvaṃ sarva eva ha 13,125.038d@014_0512 yeṣāṃ dharmāśritā buddhiḥ śraddhadhānāś ca ye narāḥ 13,125.038d@014_0513 teṣāṃ syād upadeṣṭavyaḥ sarahasyo mahāphalaḥ 13,125.038d@014_0514 nirudvignas tu yo dadyān māsam ekaṃ gavāhnikam 13,125.038d@014_0515 ekabhaktaṃ tathāśnīyāc chrūyatāṃ tasya yat phalam 13,125.038d@014_0516 imā gāvo mahābhāgāḥ pavitraṃ paramaṃ smṛtāḥ 13,125.038d@014_0517 trīn lokān dhārayanti sma sadevāsuramānuṣān 13,125.038d@014_0518 tāsu caiva mahāpuṇyaṃ śuśrūṣā ca mahāphalam 13,125.038d@014_0519 ahany ahani dharmeṇa yujyate vā gavāhnike 13,125.038d@014_0520 mayā hy etā hy anujñātāḥ pūrvam āsan kṛte yuge 13,125.038d@014_0521 tato 'ham anunīto vai brahmaṇā padmayoninā 13,125.038d@014_0522 tasmād vrajasthānagatas tiṣṭhaty upari me vṛṣaḥ 13,125.038d@014_0523 rame 'haṃ saha gobhiś ca tasmāt pūjyāḥ sadaiva tāḥ 13,125.038d@014_0524 mahāprabhāvā varadā varān dadyur upāsitāḥ 13,125.038d@014_0525 tā gāvo 'syānumanyante sarvakarmasu yat phalam 13,125.038d@014_0526 skandaḥ 13,125.038d@014_0526 tasya tatra caturbhāgo yo dadāti gavāhnikam 13,125.038d@014_0527 mamāpy anumato dharmas taṃ śṛṇudhvaṃ samāhitāḥ 13,125.038d@014_0528 nīlaṣaṇḍasya śṛṅgābhyāṃ gṛhītvā mṛttikāṃ tu yaḥ 13,125.038d@014_0529 abhiṣekaṃ tryahaṃ kuryāt tasya dharmaṃ nibodhata 13,125.038d@014_0530 śodhayed aśubhaṃ sarvam ādhipatyaṃ paratra ca 13,125.038d@014_0531 yāvac ca jāyate martyas tāvac chūro bhaviṣyati 13,125.038d@014_0532 idaṃ cāpy aparaṃ guhyaṃ sarahasyaṃ nibodhata 13,125.038d@014_0533 pragṛhyaudumbaraṃ pātraṃ pakvānnaṃ madhunā saha 13,125.038d@014_0534 somasyottiṣṭhamānasya paurṇamāsyāṃ baliṃ haret 13,125.038d@014_0535 tasya dharmaphalaṃ nityaṃ śraddadhānā nibodhata 13,125.038d@014_0536 sādhyā rudrās tathādityā viśvedevās tathāśvinau 13,125.038d@014_0537 maruto vasavaś caiva pratigṛhṇanti taṃ balim 13,125.038d@014_0538 somaś ca vardhate tena samudraś ca mahodadhiḥ 13,125.038d@014_0539 viṣṇuḥ 13,125.038d@014_0539 eṣa dharmo mayoddiṣṭaḥ sarahasyaḥ sukhāvahaḥ 13,125.038d@014_0540 dharmaguhyāni sarvāṇi devatānāṃ mahātmanām 13,125.038d@014_0541 ṛṣīṇāṃ caiva guhyāni yaḥ paṭhed āhnikaṃ sadā 13,125.038d@014_0542 śṛṇuyād vānasūyur yaḥ śraddadhānaḥ samāhitaḥ 13,125.038d@014_0543 nāsya vighnaḥ prabhavati bhayaṃ cāsya na vidyate 13,125.038d@014_0544 ye ca dharmāḥ śubhāḥ puṇyāḥ sarahasyā udāhṛtāḥ 13,125.038d@014_0545 teṣāṃ dharmaphalaṃ tasya yaḥ paṭheta jitendriyaḥ 13,125.038d@014_0546 nāsya pāpaṃ prabhavati na ca pāpena lipyate 13,125.038d@014_0547 paṭhed vā śrāvayed vāpi śrutvā vā labhate phalam 13,125.038d@014_0548 bhuñjate pitaro devā havyaṃ kavyam athākṣayam 13,125.038d@014_0549 śrāvayaṃś cāpi viprendrān parvasu prayato naraḥ 13,125.038d@014_0550 ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca pitṝṇāṃ caiva nityadā 13,125.038d@014_0551 bhavaty abhimataḥ śrīmān dharmeṣu prayataḥ sadā 13,125.038d@014_0552 kṛtvāpi pāpakaṃ karma mahāpātakavarjitam 13,125.038d@014_0553 bhīṣmaḥ 13,125.038d@014_0553 rahasyadharmaṃ śrutvemaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate 13,125.038d@014_0554 etad dharmarahasyaṃ vai devatānāṃ narādhipa 13,125.038d@014_0555 vyāsoddiṣṭaṃ mayā proktaṃ sarvadevanamaskṛtam 13,125.038d@014_0556 pṛthivī ratnasaṃpūrṇā jñānaṃ cedam anuttamam 13,125.038d@014_0557 idam eva tataḥ śrāvyam iti manyeta dharmavit 13,125.038d@014_0558 nāśraddadhānāya na nāstikāya 13,125.038d@014_0559 na naṣṭadharmāya na nirguṇāya 13,125.038d@014_0560 na hetuduṣṭāya gurudviṣe vā 13,125.038d@014_0561 nānātmabhūtāya nivedyam etat 13,125.038d@014A_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,125.038d@014A_0001 ke bhojyā brāhmaṇasyeha ke bhojyāḥ kṣatriyasya ha 13,125.038d@014A_0002 bhīṣmaḥ 13,125.038d@014A_0002 tathā vaiśyasya ke bhojyāḥ ke ca śūdrasya bhārata 13,125.038d@014A_0003 brāhmaṇā brāhmaṇasyeha bhojyā ye caiva kṣatriyāḥ 13,125.038d@014A_0004 vaiśyāś cāpi tathā bhojyāḥ śūdrāś ca parivarjitāḥ 13,125.038d@014A_0005 brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā bhojyā vai kṣatriyasya ha 13,125.038d@014A_0006 varjanīyās tu vai śūdrāḥ sarvabhakṣyā vikarmiṇaḥ 13,125.038d@014A_0007 vaiśyās tu bhojyā viprāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ tathaiva ca 13,125.038d@014A_0008 nityāgnayo viviktāś ca cāturmāsyaratāś ca ye 13,125.038d@014A_0009 śūdrāṇām atha yo bhuṅkte sa bhuṅkte pṛthivīmalam 13,125.038d@014A_0010 malaṃ nṛṇāṃ sa pibati malaṃ bhuṅkte janasya ca 13,125.038d@014A_0011 śūdrāṇāṃ yas tathā bhuṅkte sa bhuṅkte pṛthivīmalam 13,125.038d@014A_0012 pṛthivīmalam aśnanti ye dvijāḥ śūdrabhojinaḥ 13,125.038d@014A_0013 śūdrasya karmaniṣṭhāyāṃ vikarmastho 'pi pacyate 13,125.038d@014A_0014 brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyo vikarmasthaś ca pacyate 13,125.038d@014A_0015 svādhyāyaniratā viprās tathā svastyayane nṛṇām 13,125.038d@014A_0016 rakṣaṇe kṣatriyaṃ prāhur vaiśyaṃ puṣṭyartham eva ca 13,125.038d@014A_0017 karoti karma yad vaiśyas tad gatvā hy upajīvati 13,125.038d@014A_0018 kṛṣigorakṣyavāṇijyam akutsā vaiśyakarmaṇi 13,125.038d@014A_0019 śūdrakarma tu yaḥ kuryād avahāya svakarma ca 13,125.038d@014A_0020 sa vijñeyo yathā śūdro na ca bhojyaḥ kadā cana 13,125.038d@014A_0021 cikitsakaḥ kāṇḍapṛṣṭhaḥ purādhyakṣaḥ purohitaḥ 13,125.038d@014A_0022 sāṃvatsaro vṛthādhyāyī sarve te śūdrasaṃmitāḥ 13,125.038d@014A_0023 śūdrakarmasv athaiteṣu yo bhuṅkte nirapatrapaḥ 13,125.038d@014A_0024 abhojyabhojanaṃ bhuktvā bhayaṃ prāpnoti dāruṇam 13,125.038d@014A_0025 kulaṃ vīryaṃ ca tejaś ca tiryagyonitvam eva ca 13,125.038d@014A_0026 sa prayāti yathā śvā vai niṣkriyo dharmavarjitaḥ 13,125.038d@014A_0027 bhuṅkte cikitsakasyānnaṃ tad annaṃ ca purīṣavat 13,125.038d@014A_0028 puṃścalyannaṃ ca mūtraṃ syāt kārukānnaṃ ca śoṇitam 13,125.038d@014A_0029 vidyopajīvino 'nnaṃ ca yo bhuṅkte sādhusaṃmataḥ 13,125.038d@014A_0030 tad apy annaṃ yathā śaudraṃ tat sādhuḥ parivarjayet 13,125.038d@014A_0031 vacanīyasya yo bhuṅkte tam āhuḥ śoṇitaṃ hradam 13,125.038d@014A_0032 piśunaṃ bhojanaṃ bhuṅkte brahmahatyāsamaṃ viduḥ 13,125.038d@014A_0033 asatkṛtam avajñātaṃ na bhoktavyaṃ kadā cana 13,125.038d@014A_0034 vyādhiṃ kulakṣayaṃ caiva kṣipraṃ prāpnoti brāhmaṇaḥ 13,125.038d@014A_0035 nagarīrakṣiṇo bhuṅkte śvapacapravaṇo bhavet 13,125.038d@014A_0036 goghne ca brāhmaṇaghne ca surāpe gurutalpage 13,125.038d@014A_0037 bhuktvānnaṃ jāyate vipro rakṣasāṃ kulavardhanaḥ 13,125.038d@014A_0038 nyāsāpahāriṇo bhuktvā kṛtaghne klībavartini 13,125.038d@014A_0039 jāyate śabarāvāse madhyadeśabahiṣkṛte 13,125.038d@014A_0040 abhojyāś caiva bhojyāś ca mayā proktā yathāvidhi 13,125.038d@014A_0041 kim anyad adya kaunteya mattas tvaṃ śrotum icchasi 13,125.038d@014A_0041 yudhiṣṭhiraḥ 13,125.038d@014A_0042 uktās tu bhavatā bhojyās tathābhojyāś ca sarvaśaḥ 13,125.038d@014A_0043 atra me praśnasaṃdehas tan me vada pitāmaha 13,125.038d@014A_0044 brāhmaṇānāṃ viśeṣeṇa havyakavyapratigrahe 13,125.038d@014A_0045 bhīṣmaḥ 13,125.038d@014A_0045 nānāvidheṣu bhojyeṣu prāyaścittāni śaṃsa me 13,125.038d@014A_0046 hanta vakṣyāmi te rājan brāhmaṇānāṃ mahātmanām 13,125.038d@014A_0047 pratigraheṣu bhojye ca mucyate yena pāpmanaḥ 13,125.038d@014A_0048 ghṛtapratigrahe caiva sāvitrī samidāhutiḥ 13,125.038d@014A_0049 tilapratigrahe caiva samam etad yudhiṣṭhira 13,125.038d@014A_0050 māṃsapratigrahe caiva madhuno lavaṇasya ca 13,125.038d@014A_0051 ādityodayanaṃ sthitvā pūto bhavati brāhmaṇaḥ 13,125.038d@014A_0052 kāñcanaṃ pratigṛhyātha japamāno guruśrutim 13,125.038d@014A_0053 kṛṣṇāyasaṃ ca trivṛtaṃ dhārayan mucyate dvijaḥ 13,125.038d@014A_0054 evaṃ pratigṛhīte 'tha dhane vastre tathā striyām 13,125.038d@014A_0055 evam eva naraśreṣṭha suvarṇasya pratigrahe 13,125.038d@014A_0056 annapratigrahe caiva pāyasekṣurase tathā 13,125.038d@014A_0057 ikṣutailapavitrāṇāṃ trisaṃdhye 'psu nimajjanam 13,125.038d@014A_0058 vrīhau puṣpe phale caiva jale piṣṭamaye tathā 13,125.038d@014A_0059 yāvake dadhidugdhe ca sāvitrīṃ śataśo 'nvitām 13,125.038d@014A_0060 upānahau ca vastraṃ ca pratigṛhyaurdhvadehikam 13,125.038d@014A_0061 japec chataṃ samāyuktas tena mucyeta pāpmanā 13,125.038d@014A_0062 kṣetrapratigrahe caiva grahasūtakayos tathā 13,125.038d@014A_0063 trīṇi rātrāṇy upoṣitvā tena pāpmā vimucyate 13,125.038d@014A_0064 kṛṣṇapakṣe tu yaḥ śrāddhaṃ pitṝṇām aśnute dvijaḥ 13,125.038d@014A_0065 annam etad ahorātrāt pūto bhavati brāhmaṇaḥ 13,125.038d@014A_0066 na ca saṃdhyām upāsīta na ca japyaṃ pravartayet 13,125.038d@014A_0067 na saṃkiret tad annaṃ ca tathā pūyeta brāhmaṇaḥ 13,125.038d@014A_0068 ityartham aparāhṇe tu pitṝṇāṃ śrāddham ucyate 13,125.038d@014A_0069 yathoktānāṃ yad aśnīyur brāhmaṇāḥ pūrvaketitāḥ 13,125.038d@014A_0070 mṛtakasya tṛtīyāhe brāhmaṇo yo 'nnam aśnute 13,125.038d@014A_0071 sa trivelaṃ samunmajya dvādaśāhena śudhyati 13,125.038d@014A_0072 dvādaśāhe vyatīte tu kṛtaśauco viśeṣataḥ 13,125.038d@014A_0073 brāhmaṇebhyo havir dattvā mucyate tena pāpmanā 13,125.038d@014A_0074 mṛtasya daśarātreṇa prāyaścittāni dāpayet 13,125.038d@014A_0075 sāvitrīṃ raivatīm iṣṭiṃ kūṣmāṇḍam aghamarṣaṇam 13,125.038d@014A_0076 mṛtakasya trirātre yaḥ samuddiṣṭe samaśnute 13,125.038d@014A_0077 sapta triṣavaṇaṃ snātvā pūto bhavati brāhmaṇaḥ 13,125.038d@014A_0078 siddhim āpnoti vipulām āpadaṃ caiva nāpnuyāt 13,125.038d@014A_0079 yas tu śūdraiḥ sahāśnīyād brāhmaṇo 'py ekabhojane 13,125.038d@014A_0080 aśaucaṃ vidhivat tasya śaucamātraṃ vidhīyate 13,125.038d@014A_0081 yas tu vaiśyaiḥ sahāśnīyād brāhmaṇo 'py ekabhojane 13,125.038d@014A_0082 sa vai trirātraṃ dīkṣitvā mucyate tena karmaṇā 13,125.038d@014A_0083 kṣatriyaiḥ saha yo 'śnīyād brāhmaṇo 'py ekabhojane 13,125.038d@014A_0084 āplutaḥ saha vāsobhis tena mucyeta pāpmanā 13,125.038d@014A_0085 śūdrasya tu kulaṃ hanti vaiśyasya paśubāndhavān 13,125.038d@014A_0086 kṣatriyasya śriyaṃ hanti brāhmaṇasya suvarcasam 13,125.038d@014A_0087 prāyaścittaṃ ca śāntiṃ ca juhuyāt tena mucyate 13,125.038d@014A_0088 sāvitrīṃ raivatīm iṣṭiṃ kūṣmāṇḍam aghamarṣaṇam 13,125.038d@014A_0089 athocchiṣṭam athānyonyaṃ saṃprāśen nātra saṃśayaḥ 13,125.038d@014A_0090 rocanā virajā rātrir maṅgalālambhanāni ca 13,125.038d@014B_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,125.038d@014B_0001 dānena vartatety āha tapasā caiva bhārata 13,125.038d@014B_0002 tad etan me manoduḥkhaṃ vyapoha tvaṃ pitāmaha 13,125.038d@014B_0003 kiṃ svit pṛthivyāṃ hy etan me bhavāñ śaṃsitum arhati 13,125.038d@014B_0003 bhīṣmaḥ 13,125.038d@014B_0004 śṛṇu yair dharmaniratais tapasā bhāvitātmabhiḥ 13,125.038d@014B_0005 lokā hy asaṃśayaṃ prāptā dānapuṇyaratair nṛpaiḥ 13,125.038d@014B_0006 satkṛtaś ca tathātreyaḥ śiṣyebhyo brahma nirguṇam 13,125.038d@014B_0007 upadiśya sadā rājan gato lokān anuttamān 13,125.038d@014B_0008 śibir auśīnaraḥ prāṇān priyasya tanayasya ca 13,125.038d@014B_0009 brāhmaṇārtham upākṛtya nākapṛṣṭham ito gataḥ 13,125.038d@014B_0010 pratardanaḥ kāśipatiḥ pradāya tanayaṃ svakam 13,125.038d@014B_0011 brāhmaṇāyātulāṃ kīrtim iha cāmutra cāśnute 13,125.038d@014B_0012 rantidevaś ca sāṃkṛtyo vasiṣṭhāya mahātmane 13,125.038d@014B_0013 arghyaṃ pradāya vidhival lebhe lokān anuttamān 13,125.038d@014B_0014 divyaṃ śataśalākaṃ ca yajñārthaṃ kāñcanaṃ śubham 13,125.038d@014B_0015 chatraṃ devāvṛdho dattvā brāhmaṇāyāsthito divam 13,125.038d@014B_0016 bhagavān ambarīṣaś ca brāhmaṇāyāmitaujase 13,125.038d@014B_0017 pradāya sakalaṃ rāṣṭraṃ suralokam avāptavān 13,125.038d@014B_0018 sāvitraḥ kuṇḍalaṃ divyaṃ yānaṃ ca janamejayaḥ 13,125.038d@014B_0019 brāhmaṇāya ca gā dattvā gato lokān anuttamān 13,125.038d@014B_0020 vṛṣādarbhiś ca rājarṣī ratnāni vividhāni ca 13,125.038d@014B_0021 ramyāṃś cāvasathān dattvā dvijebhyo divam āgamat 13,125.038d@014B_0022 nimī rāṣṭraṃ ca vaidarbhiḥ kanyāṃ dattvā mahātmane 13,125.038d@014B_0023 agastyāya gataḥ svargaṃ saputrapaśubāndhavaḥ 13,125.038d@014B_0024 jāmadagnyaś ca viprāya bhūmiṃ dattvā mahāyaśāḥ 13,125.038d@014B_0025 rāmo 'kṣayāṃs tathā lokāñ jagāma manaso 'dhikān 13,125.038d@014B_0026 avarṣati ca parjanye sarvabhūtāni devarāṭ 13,125.038d@014B_0027 vasiṣṭho jīvayām āsa yena yāto 'kṣayāṃ gatim 13,125.038d@014B_0028 rāmo dāśarathiś caiva hutvā yajñeṣu vai vasu 13,125.038d@014B_0029 sa gato hy akṣayān lokān yasya loke mahad yaśaḥ 13,125.038d@014B_0030 kakṣasenaś ca rājarṣir vasiṣṭhāya mahātmane 13,125.038d@014B_0031 nyāsaṃ yathāvat saṃnyasya jagāma sumahāyaśāḥ 13,125.038d@014B_0032 karaṃdhamasya pautras tu marutto ''vikṣitaḥ sutaḥ 13,125.038d@014B_0033 kanyām aṅgirase dattvā divam āśu jagāma saḥ 13,125.038d@014B_0034 brahmadattaś ca pāñcālyo rājā dharmabhṛtāṃ varaḥ 13,125.038d@014B_0035 nidhiṃ śaṅkham anujñāpya jagāma paramāṃ gatim 13,125.038d@014B_0036 rājā mitrasahaś caiva vasiṣṭhāya mahātmane 13,125.038d@014B_0037 madayantīṃ priyāṃ bhāryāṃ dattvā ca tridivaṃ gataḥ 13,125.038d@014B_0038 manoḥ putraś ca sudyumno likhitāya mahātmane 13,125.038d@014B_0039 daṇḍam uddhṛtya dharmeṇa gato lokān anuttamān 13,125.038d@014B_0040 sahasracityo rājarṣiḥ prāṇān iṣṭān mahāyaśāḥ 13,125.038d@014B_0041 brāhmaṇārthe parityajya gato lokān anuttamān 13,125.038d@014B_0042 sarvakāmaiś ca saṃpūrṇaṃ dattvā veśma hiraṇmayam 13,125.038d@014B_0043 maudgalyāya gataḥ svargaṃ śatadyumno mahīpatiḥ 13,125.038d@014B_0044 bhakṣyabhojyasya ca kṛtān rāśayaḥ parvatopamān 13,125.038d@014B_0045 śāṇḍilyāya purā dattvā samanyur divam āsthitaḥ 13,125.038d@014B_0046 nāmnā ca dyutimān nāma śālvarājo mahādyutiḥ 13,125.038d@014B_0047 dattvā rājyam ṛcīkāya gato lokān anuttamān 13,125.038d@014B_0048 madirāśvaś ca rājarṣir dattvā kanyāṃ sumadhyamām 13,125.038d@014B_0049 hiraṇyahastāya gato lokān devair adhiṣṭhitān 13,125.038d@014B_0050 lomapādaś ca rājarṣiḥ śāntāṃ dattvā sutāṃ prabhuḥ 13,125.038d@014B_0051 ṛṣyaśṛṅgāya vipulaiḥ sarvaiḥ kāmair ayujyata 13,125.038d@014B_0052 kautsāya dattvā kanyāṃ tu haṃsīṃ nāma yaśasvinīm 13,125.038d@014B_0053 gato 'kṣayān ato lokān rājarṣiś ca bhagīrathaḥ 13,125.038d@014B_0054 dattvā śatasahasraṃ tu gavāṃ rājā bhagīrathaḥ 13,125.038d@014B_0055 savatsānāṃ kohalāya gato lokān anuttamān 13,125.038d@014B_0056 ete cānye ca bahavo dānena tapasā ca ha 13,125.038d@014B_0057 yudhiṣṭhira gatāḥ svargaṃ nivartante punaḥ punaḥ 13,125.038d@014B_0058 teṣāṃ pratiṣṭhitā kīrtir yāvat sthāsyati medinī 13,125.038d@014B_0059 gṛhasthair dānatapasā yair lokā vai vinirjitāḥ 13,125.038d@014B_0060 śiṣṭānāṃ caritaṃ hy etat kīrtitaṃ me yudhiṣṭhira 13,125.038d@014B_0061 dānayajñaprajāsargair ete hi divam āsthitāḥ 13,125.038d@014B_0062 dattvā tu satataṃ te 'stu kauravāṇāṃ dhuraṃdhara 13,125.038d@014B_0063 dānayajñakriyāyuktā buddhir dharmopacāyinī 13,125.038d@014B_0064 yatra te nṛpaśārdūla saṃdeho vai bhaviṣyati 13,125.038d@014B_0065 yudhiṣṭhiraḥ 13,125.038d@014B_0065 śvaḥ prabhāte hi vakṣyāmi saṃdhyā hi samupasthitā 13,125.038d@014B_0066 śrutaṃ me bhavatas tāta satyavrataparākrama 13,125.038d@014B_0067 dānadharmeṇa mahatā ye prāptās tridivaṃ nṛpāḥ 13,125.038d@014B_0068 imāṃs tu śrotum icchāmi dharmān dharmabhṛtāṃ vara 13,125.038d@014B_0069 dānaṃ katividhaṃ deyaṃ kiṃ tasya ca phalaṃ labhet 13,125.038d@014B_0070 kathaṃ kebhyaś ca dharmyaṃ ca dānaṃ dātavyam iṣyate 13,125.038d@014B_0071 bhīṣmaḥ 13,125.038d@014B_0071 kaiḥ kāraṇaiḥ katividhaṃ śrotum icchāmi tattvataḥ 13,125.038d@014B_0072 śṛṇu tattvena kaunteya dānaṃ prati mamānagha 13,125.038d@014B_0073 yathā dānaṃ pradātavyaṃ sarvavarṇeṣu bhārata 13,125.038d@014B_0074 dharmād arthād bhayāt kāmāt kāruṇyād iti bhārata 13,125.038d@014B_0075 dānaṃ pañcavidhaṃ jñeyaṃ kāraṇair yair nibodha tat 13,125.038d@014B_0076 iha kīrtim avāpnoti pretya cānuttamaṃ sukham 13,125.038d@014B_0077 iti dānaṃ pradātavyaṃ brāhmaṇebhyo 'nasūyatā 13,125.038d@014B_0078 dadāti vā dāsyati vā mahyaṃ dattam anena vā 13,125.038d@014B_0079 ity arthibhyo niśamyaivaṃ sarvaṃ dātavyam arthine 13,125.038d@014B_0080 nāsyāhaṃ na madīyo 'yaṃ pāpaṃ kuryād vimānitaḥ 13,125.038d@014B_0081 iti dadyād bhayād eva dṛḍhaṃ mūḍhāya paṇḍitaḥ 13,125.038d@014B_0082 priyo me 'yaṃ priyo 'syāham iti saṃprekṣya buddhimān 13,125.038d@014B_0083 vayasyāyaivam akliṣṭaṃ dānaṃ dadyād atandritaḥ 13,125.038d@014B_0084 dīnaś ca yācate cāyam alpenāpi hi tuṣyati 13,125.038d@014B_0085 iti dadyād daridrāya kāruṇyād iti sarvathā 13,125.038d@014B_0086 iti pañcavidhaṃ dānaṃ puṇyakīrtivivardhanam 13,125.038d@014B_0087 yathāśaktyā pradātavyam evam āha prajāpatiḥ 13,126.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,126.001a pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada 13,126.001c āgamair bahubhiḥ sphīto bhavān naḥ prathitaḥ kule 13,126.002a tvatto dharmārthasaṃyuktam āyatyāṃ ca sukhodayam 13,126.002c āścaryabhūtaṃ lokasya śrotum icchāmy ariṃdama 13,126.003a ayaṃ ca kālaḥ saṃprāpto durlabhajñātibāndhavaḥ 13,126.003c śāstā ca na hi naḥ kaś cit tvām ṛte bharatarṣabha 13,126.004a yadi te 'ham anugrāhyo bhrātṛbhiḥ sahito 'nagha 13,126.004c vaktum arhasi naḥ praśnaṃ yat tvāṃ pṛcchāmi pārthiva 13,126.005a ayaṃ nārāyaṇaḥ śrīmān sarvapārthivasaṃmataḥ 13,126.005c bhavantaṃ bahumānena praśrayeṇa ca sevate 13,126.006a asya caiva samakṣaṃ tvaṃ pārthivānāṃ ca sarvaśaḥ 13,126.006c bhrātṝṇāṃ ca priyārthaṃ me snehād bhāṣitum arhasi 13,126.007 vaiśaṃpāyana uvāca 13,126.007a tasya tad vacanaṃ śrutvā snehād āgatasaṃbhramaḥ 13,126.007c bhīṣmo bhāgīrathīputra idaṃ vacanam abravīt 13,126.008a hanta te kathayiṣyāmi kathām atimanoramām 13,126.008c asya viṣṇoḥ purā rājan prabhāvo 'yaṃ mayā śrutaḥ 13,126.009a yaś ca govṛṣabhāṅkasya prabhāvas taṃ ca me śṛṇu 13,126.009c rudrāṇyāḥ saṃśayo yaś ca daṃpatyos taṃ ca me śṛṇu 13,126.010a vrataṃ cacāra dharmātmā kṛṣṇo dvādaśavārṣikam 13,126.010c dīkṣitaṃ cāgatau draṣṭum ubhau nāradaparvatau 13,126.011a kṛṣṇadvaipāyanaś caiva dhaumyaś ca japatāṃ varaḥ 13,126.011c devalaḥ kāśyapaś caiva hastikāśyapa eva ca 13,126.012a apare ṛṣayaḥ santo dīkṣādamasamanvitāḥ 13,126.012c śiṣyair anugatāḥ sarve devakalpais tapodhanaiḥ 13,126.013a teṣām atithisatkāram arcanīyaṃ kulocitam 13,126.013c devakītanayaḥ prīto devakalpam akalpayat 13,126.014a hariteṣu suvarṇeṣu barhiṣkeṣu naveṣu ca 13,126.014c upopaviviśuḥ prītā viṣṭareṣu maharṣayaḥ 13,126.015a kathāś cakrus tatas te tu madhurā dharmasaṃhitāḥ 13,126.015c rājarṣīṇāṃ surāṇāṃ ca ye vasanti tapodhanāḥ 13,126.016a tato nārāyaṇaṃ tejo vratacaryendhanotthitam 13,126.016c vaktrān niḥsṛtya kṛṣṇasya vahnir adbhutakarmaṇaḥ 13,126.017a so 'gnir dadāha taṃ śailaṃ sadrumaṃ salatākṣupam 13,126.017c sapakṣimṛgasaṃghātaṃ saśvāpadasarīsṛpam 13,126.018a mṛgaiś ca vividhākārair hāhābhūtam acetanam 13,126.018c śikharaṃ tasya śailasya mathitaṃ dīptadarśanam 13,126.019a sa tu vahnir mahājvālo dagdhvā sarvam aśeṣataḥ 13,126.019c viṣṇoḥ samīpam āgamya pādau śiṣyavad aspṛśat 13,126.020a tato viṣṇur vanaṃ dṛṣṭvā nirdagdham arikarśanaḥ 13,126.020c saumyair dṛṣṭinipātais tat punaḥ prakṛtim ānayat 13,126.021a tathaiva sa girir bhūyaḥ prapuṣpitalatādrumaḥ 13,126.021c sapakṣigaṇasaṃghuṣṭaḥ saśvāpadasarīsṛpaḥ 13,126.022a tad adbhutam acintyaṃ ca dṛṣṭvā munigaṇas tadā 13,126.022c vismito hṛṣṭalomā ca babhūvāsrāvilekṣaṇaḥ 13,126.023a tato nārāyaṇo dṛṣṭvā tān ṛṣīn vismayānvitān 13,126.023c praśritaṃ madhuraṃ snigdhaṃ papraccha vadatāṃ varaḥ 13,126.024a kim asya ṛṣipūgasya tyaktasaṅgasya nityaśaḥ 13,126.024c nirmamasyāgamavato vismayaḥ samupāgataḥ 13,126.025a etaṃ me saṃśayaṃ sarvaṃ yāthātathyam aninditāḥ 13,126.025c ṛṣayo vaktum arhanti niścitārthaṃ tapodhanāḥ 13,126.026 ṛṣaya ūcuḥ 13,126.026a bhavān visṛjate lokān bhavān saṃharate punaḥ 13,126.026c bhavāñ śītaṃ bhavān uṣṇaṃ bhavān eva pravarṣati 13,126.027a pṛthivyāṃ yāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca 13,126.027c teṣāṃ pitā tvaṃ mātā ca prabhuḥ prabhava eva ca 13,126.028a etan no vismayakaraṃ praśaṃsa madhusūdana 13,126.028c tvam evārhasi kalyāṇa vaktuṃ vahner vinirgamam 13,126.029a tato vigatasaṃtrāsā vayam apy arikarśana 13,126.029c yac chrutaṃ yac ca dṛṣṭaṃ nas tat pravakṣyāmahe hare 13,126.030 vāsudeva uvāca 13,126.030a etat tad vaiṣṇavaṃ tejo mama vaktrād viniḥsṛtam 13,126.030c kṛṣṇavartmā yugāntābho yenāyaṃ mathito giriḥ 13,126.031a ṛṣayaś cārtim āpannā jitakrodhā jitendriyāḥ 13,126.031c bhavanto vyathitāś cāsan devakalpās tapodhanāḥ 13,126.032a vratacaryāparītasya tapasvivratasevayā 13,126.032c mama vahniḥ samudbhūto na vai vyathitum arhatha 13,126.033a vrataṃ cartum ihāyātas tv ahaṃ girim imaṃ śubham 13,126.033c putraṃ cātmasamaṃ vīrye tapasā sraṣṭum āgataḥ 13,126.034a tato mamātmā yo dehe so 'gnir bhūtvā viniḥsṛtaḥ 13,126.034c gataś ca varadaṃ draṣṭuṃ sarvalokapitāmaham 13,126.035a tena cātmānuśiṣṭo me putratve munisattamāḥ 13,126.035c tejaso 'rdhena putras te bhaviteti vṛṣadhvajaḥ 13,126.036a so 'yaṃ vahnir upāgamya pādamūle mamāntikam 13,126.036c śiṣyavat paricaryātha śāntaḥ prakṛtim āgataḥ 13,126.037a etad asya rahasyaṃ vaḥ padmanābhasya dhīmataḥ 13,126.037c mayā premṇā samākhyātaṃ na bhīḥ kāryā tapodhanāḥ 13,126.038a sarvatra gatir avyagrā bhavatāṃ dīrghadarśanāḥ 13,126.038c tapasvivratasaṃdīptā jñānavijñānaśobhitāḥ 13,126.039a yac chrutaṃ yac ca vo dṛṣṭaṃ divi vā yadi vā bhuvi 13,126.039c āścaryaṃ paramaṃ kiṃ cit tad bhavanto bruvantu me 13,126.040a tasyāmṛtanikāśasya vāṅmadhor asti me spṛhā 13,126.040c bhavadbhiḥ kathitasyeha tapovananivāsibhiḥ 13,126.041a yady apy aham adṛṣṭaṃ vā divyam adbhutadarśanam 13,126.041c divi vā bhuvi vā kiṃ cit paśyāmy amaladarśanāḥ 13,126.042a prakṛtiḥ sā mama parā na kva cit pratihanyate 13,126.042c na cātmagatam aiśvaryam āścaryaṃ pratibhāti me 13,126.043a śraddheyaḥ kathito hy arthaḥ sajjanaśravaṇaṃ gataḥ 13,126.043c ciraṃ tiṣṭhati medinyāṃ śaile lekhyam ivārpitam 13,126.044a tad ahaṃ sajjanamukhān niḥsṛtaṃ tatsamāgame 13,126.044c kathayiṣyāmy aharahar buddhidīpakaraṃ nṛṇām 13,126.045a tato munigaṇāḥ sarve praśritāḥ kṛṣṇasaṃnidhau 13,126.045c netraiḥ padmadalaprakhyair apaśyanta janārdanam 13,126.046a vardhayantas tathaivānye pūjayantas tathāpare 13,126.046c vāgbhir ṛgbhūṣitārthābhiḥ stuvanto madhusūdanam 13,126.047a tato munigaṇāḥ sarve nāradaṃ devadarśanam 13,126.047c tadā niyojayām āsur vacane vākyakovidam 13,126.048a yad āścaryam acintyaṃ ca girau himavati prabho 13,126.048c anubhūtaṃ munigaṇais tīrthayātrāparāyaṇaiḥ 13,126.049a tad bhavān ṛṣisaṃghasya hitārthaṃ sarvacoditaḥ 13,126.049c yathādṛṣṭaṃ hṛṣīkeśe sarvam ākhyātum arhati 13,126.050a evam uktaḥ sa munibhir nārado bhagavān ṛṣiḥ 13,126.050c kathayām āsa devarṣiḥ pūrvavṛttāṃ kathāṃ śubhām 13,127.001 bhīṣma uvāca 13,127.001a tato nārāyaṇasuhṛn nārado bhagavān ṛṣiḥ 13,127.001c śaṃkarasyomayā sārdhaṃ saṃvādaṃ pratyabhāṣata 13,127.002a tapaś cacāra dharmātmā vṛṣabhāṅkaḥ sureśvaraḥ 13,127.002c puṇye girau himavati siddhacāraṇasevite 13,127.003a nānauṣadhiyute ramye nānāpuṣpasamākule 13,127.003c apsarogaṇasaṃkīrṇe bhūtasaṃghaniṣevite 13,127.004a tatra devo mudā yukto bhūtasaṃghaśatair vṛtaḥ 13,127.004c nānārūpair virūpaiś ca divyair adbhutadarśanaiḥ 13,127.005a siṃhavyāghragajaprakhyaiḥ sarvajātisamanvitaiḥ 13,127.005c kroṣṭukadvīpivadanair ṛkṣarṣabhamukhais tathā 13,127.006a ulūkavadanair bhīmaiḥ śyenabhāsamukhais tathā 13,127.006c nānāvarṇamṛgaprakhyaiḥ sarvajātisamanvayaiḥ 13,127.006e kiṃnarair devagandharvair yakṣabhūtagaṇais tathā 13,127.007a divyapuṣpasamākīrṇaṃ divyamālāvibhūṣitam 13,127.007c divyacandanasaṃyuktaṃ divyadhūpena dhūpitam 13,127.007e tat sado vṛṣabhāṅkasya divyavāditranāditam 13,127.008a mṛdaṅgapaṇavodghuṣṭaṃ śaṅkhabherīnināditam 13,127.008c nṛtyadbhir bhūtasaṃghaiś ca barhiṇaiś ca samantataḥ 13,127.009a pranṛttāpsarasaṃ divyaṃ divyastrīgaṇasevitam 13,127.009c dṛṣṭikāntam anirdeśyaṃ divyam adbhutadarśanam 13,127.010a sa giris tapasā tasya bhūteśasya vyarocata 13,127.011a svādhyāyaparamair viprair brahmaghoṣair vināditaḥ 13,127.011c ṣaṭpadair upagītaiś ca mādhavāpratimo giriḥ 13,127.012a taṃ mahotsavasaṃkāśaṃ bhīmarūpadharaṃ punaḥ 13,127.012c dṛṣṭvā munigaṇasyāsīt parā prītir janārdana 13,127.013a munayaś ca mahābhāgāḥ siddhāś caivordhvaretasaḥ 13,127.013c maruto vasavaḥ sādhyā viśvedevāḥ sanātanāḥ 13,127.014a yakṣā nāgāḥ piśācāś ca lokapālā hutāśanāḥ 13,127.014c bhāvāś ca sarve nyagbhūtās tatraivāsan samāgatāḥ 13,127.015a ṛtavaḥ sarvapuṣpaiś ca vyakiranta mahādbhutaiḥ 13,127.015c oṣadhyo jvalamānāś ca dyotayanti sma tad vanam 13,127.016a vihagāś ca mudā yuktāḥ prānṛtyan vyanadaṃś ca ha 13,127.016c giripṛṣṭheṣu ramyeṣu vyāharanto janapriyāḥ 13,127.017a tatra devo giritaṭe divyadhātuvibhūṣite 13,127.017c paryaṅka iva vibhrājann upaviṣṭo mahāmanāḥ 13,127.018a vyāghracarmāmbaradharaḥ siṃhacarmottaracchadaḥ 13,127.018c vyālayajñopavītī ca lohitāṅgadabhūṣaṇaḥ 13,127.019a hariśmaśrur jaṭī bhīmo bhayakartā suradviṣām 13,127.019c abhayaḥ sarvabhūtānāṃ bhaktānāṃ vṛṣabhadhvajaḥ 13,127.020a dṛṣṭvā tam ṛṣayaḥ sarve śirobhir avanīṃ gatāḥ 13,127.020c vimuktāḥ sarvapāpebhyaḥ kṣāntā vigatakalmaṣāḥ 13,127.021a tasya bhūtapateḥ sthānaṃ bhīmarūpadharaṃ babhau 13,127.021c apradhṛṣyataraṃ caiva mahoragasamākulam 13,127.022a kṣaṇenaivābhavat sarvam adbhutaṃ madhusūdana 13,127.022c tat sado vṛṣabhāṅkasya bhīmarūpadharaṃ babhau 13,127.023a tam abhyayāc chailasutā bhūtastrīgaṇasaṃvṛtā 13,127.023c haratulyāmbaradharā samānavratacāriṇī 13,127.024a bibhratī kalaśaṃ raukmaṃ sarvatīrthajalodbhavam 13,127.024b*0625_01 bibhratī paramaṃ rūpaṃ sarvabhūtamanoharam 13,127.024c girisravābhiḥ puṇyābhiḥ sarvato 'nugatā śubhā 13,127.025a puṣpavṛṣṭyābhivarṣantī gandhair bahuvidhais tathā 13,127.025c sevantī himavatpārśvaṃ harapārśvam upāgamat 13,127.026a tataḥ smayantī pāṇibhyāṃ narmārthaṃ cārudarśanā 13,127.026c haranetre śubhe devī sahasā sā samāvṛṇot 13,127.027a saṃvṛtābhyāṃ tu netrābhyāṃ tamobhūtam acetanam 13,127.027c nirhomaṃ nirvaṣaṭkāraṃ tat sadaḥ sahasābhavat 13,127.028a janaś ca vimanāḥ sarvo bhayatrāsasamanvitaḥ 13,127.028c nimīlite bhūtapatau naṣṭasūrya ivābhavat 13,127.029a tato vitimiro lokaḥ kṣaṇena samapadyata 13,127.029c jvālā ca mahatī dīptā lalāṭāt tasya niḥsṛtā 13,127.030a tṛtīyaṃ cāsya saṃbhūtaṃ netram ādityasaṃnibham 13,127.030c yugāntasadṛśaṃ dīptaṃ yenāsau mathito giriḥ 13,127.031a tato girisutā dṛṣṭvā dīptāgnisadṛśekṣaṇam 13,127.031c haraṃ praṇamya śirasā dadarśāyatalocanā 13,127.032a dahyamāne vane tasmin saśālasaraladrume 13,127.032c sacandanavane ramye divyauṣadhividīpite 13,127.033a mṛgayūthair drutair bhītair harapārśvam upāgataiḥ 13,127.033c śaraṇaṃ cāpy avindadbhis tat sadaḥ saṃkulaṃ babhau 13,127.034a tato nabhaḥspṛśajvālo vidyullolārcir ujjvalaḥ 13,127.034c dvādaśādityasadṛśo yugāntāgnir ivāparaḥ 13,127.035a kṣaṇena tena dagdhaḥ sa himavān abhavan nagaḥ 13,127.035c sadhātuśikharābhogo dīnadagdhavanauṣadhiḥ 13,127.036a taṃ dṛṣṭvā mathitaṃ śailaṃ śailarājasutā tataḥ 13,127.036c bhagavantaṃ prapannā sā sāñjalipragrahā sthitā 13,127.037a umāṃ śarvas tadā dṛṣṭvā strībhāvāgatamārdavām 13,127.037c pitur dainyam anicchantīṃ prītyāpaśyat tato girim 13,127.038a tato 'bhavat punaḥ sarvaḥ prakṛtisthaḥ sudarśanaḥ 13,127.038c prahṛṣṭavihagaś caiva prapuṣpitavanadrumaḥ 13,127.039a prakṛtisthaṃ giriṃ dṛṣṭvā prītā devī maheśvaram 13,127.039c uvāca sarvabhūtānāṃ patiṃ patim aninditā 13,127.040a bhagavan sarvabhūteśa śūlapāṇe mahāvrata 13,127.040c saṃśayo me mahāñ jātas taṃ me vyākhyātum arhasi 13,127.041a kimarthaṃ te lalāṭe vai tṛtīyaṃ netram utthitam 13,127.041c kimarthaṃ ca girir dagdhaḥ sapakṣigaṇakānanaḥ 13,127.042a kimarthaṃ ca punar deva prakṛtisthaḥ kṣaṇāt kṛtaḥ 13,127.042c tathaiva drumasaṃchannaḥ kṛto 'yaṃ te maheśvara 13,127.043 maheśvara uvāca 13,127.043a netre me saṃvṛte devi tvayā bālyād anindite 13,127.043c naṣṭālokas tato lokaḥ kṣaṇena samapadyata 13,127.044a naṣṭāditye tathā loke tamobhūte nagātmaje 13,127.044c tṛtīyaṃ locanaṃ dīptaṃ sṛṣṭaṃ te rakṣatā prajāḥ 13,127.045a tasya cākṣṇo mahat tejo yenāyaṃ mathito giriḥ 13,127.045c tvatpriyārthaṃ ca me devi prakṛtisthaḥ kṣaṇāt kṛtaḥ 13,127.046 umovāca 13,127.046a bhagavan kena te vaktraṃ candravat priyadarśanam 13,127.046c pūrvaṃ tathaiva śrīkāntam uttaraṃ paścimaṃ tathā 13,127.047a dakṣiṇaṃ ca mukhaṃ raudraṃ kenordhvaṃ kapilā jaṭāḥ 13,127.047c kena kaṇṭhaś ca te nīlo barhibarhanibhaḥ kṛtaḥ 13,127.048a haste caitat pinākaṃ te satataṃ kena tiṣṭhati 13,127.048c jaṭilo brahmacārī ca kimartham asi nityadā 13,127.049a etaṃ me saṃśayaṃ sarvaṃ vada bhūtapate 'nagha 13,127.049c sadharmacāriṇī cāhaṃ bhaktā ceti vṛṣadhvaja 13,127.050a evam uktaḥ sa bhagavāñ śailaputryā pinākadhṛk 13,127.050c tasyā vṛttyā ca buddhyā ca prītimān abhavat prabhuḥ 13,127.051a tatas tām abravīd devaḥ subhage śrūyatām iti 13,127.051c hetubhir yair mamaitāni rūpāṇi rucirānane 13,128.001 maheśvara uvāca 13,128.001a tilottamā nāma purā brahmaṇā yoṣid uttamā 13,128.001c tilaṃ tilaṃ samuddhṛtya ratnānāṃ nirmitā śubhā 13,128.002a sābhyagacchata māṃ devi rūpeṇāpratimā bhuvi 13,128.002c pradakṣiṇaṃ lobhayantī māṃ śubhe rucirānanā 13,128.003a yato yataḥ sā sudatī mām upādhāvad antike 13,128.003c tatas tato mukhaṃ cāru mama devi vinirgatam 13,128.004a tāṃ didṛkṣur ahaṃ yogāc caturmūrtitvam āgataḥ 13,128.004c caturmukhaś ca saṃvṛtto darśayan yogam ātmanaḥ 13,128.005a pūrveṇa vadanenāham indratvam anuśāsmi ha 13,128.005c uttareṇa tvayā sārdhaṃ ramāmy aham anindite 13,128.006a paścimaṃ me mukhaṃ saumyaṃ sarvaprāṇisukhāvaham 13,128.006c dakṣiṇaṃ bhīmasaṃkāśaṃ raudraṃ saṃharati prajāḥ 13,128.007a jaṭilo brahmacārī ca lokānāṃ hitakāmyayā 13,128.007c devakāryārthasiddhyarthaṃ pinākaṃ me kare sthitam 13,128.008a indreṇa ca purā vajraṃ kṣiptaṃ śrīkāṅkṣiṇā mama 13,128.008c dagdhvā kaṇṭhaṃ tu tad yātaṃ tena śrīkaṇṭhatā mama 13,128.009 umovāca 13,128.009a vāhaneṣu prabhūteṣu śrīmatsv anyeṣu satsu te 13,128.009c kathaṃ govṛṣabho deva vāhanatvam upāgataḥ 13,128.010 maheśvara uvāca 13,128.010a surabhīṃ sasṛje brahmāmṛtadhenuṃ payomucam 13,128.010c sā sṛṣṭā bahudhā jātā kṣaramāṇā payo 'mṛtam 13,128.011a tasyā vatsamukhotsṛṣṭaḥ pheno madgātram āgataḥ 13,128.011c tato dagdhā mayā gāvo nānāvarṇatvam āgatāḥ 13,128.012a tato 'haṃ lokaguruṇā śamaṃ nīto 'rthavedinā 13,128.012c vṛṣaṃ cemaṃ dhvajārthaṃ me dadau vāhanam eva ca 13,128.013 umovāca 13,128.013a nivāsā bahurūpās te viśvarūpaguṇānvitāḥ 13,128.013c tāṃś ca saṃtyajya bhagavañ śmaśāne ramase katham 13,128.014a keśāsthikalile bhīme kapālaghaṭasaṃkule 13,128.014c gṛdhragomāyukalile citāgniśatasaṃkule 13,128.015a aśucau māṃsakalile vasāśoṇitakardame 13,128.015c vinikīrṇāmiṣacaye śivānādavinādite 13,128.016 maheśvara uvāca 13,128.016a medhyānveṣī mahīṃ kṛtsnāṃ vicarāmi niśāsv aham 13,128.016c na ca medhyataraṃ kiṃ cic chmaśānād iha vidyate 13,128.017a tena me sarvavāsānāṃ śmaśāne ramate manaḥ 13,128.017c nyagrodhaśākhāsaṃchanne nirbhuktasragvibhūṣite 13,128.018a tatra caiva ramante me bhūtasaṃghāḥ śubhānane 13,128.018c na ca bhūtagaṇair devi vināhaṃ vastum utsahe 13,128.019a eṣa vāso hi me medhyaḥ svargīyaś ca mato hi me 13,128.019c puṇyaḥ paramakaś caiva medhyakāmair upāsyate 13,128.020 umovāca 13,128.020a bhagavan sarvabhūteśa sarvadharmabhṛtāṃ vara 13,128.020c pinākapāṇe varada saṃśayo me mahān ayam 13,128.021a ayaṃ munigaṇaḥ sarvas tapas tapa iti prabho 13,128.021c taponveṣakaro loke bhramate vividhākṛtiḥ 13,128.022a asya caivarṣisaṃghasya mama ca priyakāmyayā 13,128.022c etaṃ mameha saṃdehaṃ vaktum arhasy ariṃdama 13,128.023a dharmaḥ kiṃlakṣaṇaḥ proktaḥ kathaṃ vācarituṃ naraiḥ 13,128.023c śakyo dharmam avindadbhir dharmajña vada me prabho 13,128.024 nārada uvāca 13,128.024a tato munigaṇaḥ sarvas tāṃ devīṃ pratyapūjayat 13,128.024c vāgbhir ṛgbhūṣitārthābhiḥ stavaiś cārthavidāṃ vara 13,128.025 maheśvara uvāca 13,128.025a ahiṃsā satyavacanaṃ sarvabhūtānukampanam 13,128.025c śamo dānaṃ yathāśakti gārhasthyo dharma uttamaḥ 13,128.026a paradāreṣv asaṃkalpo nyāsastrīparirakṣaṇam 13,128.026c adattādānaviramo madhumāṃsasya varjanam 13,128.027a eṣa pañcavidho dharmo bahuśākhaḥ sukhodayaḥ 13,128.027c dehibhir dharmaparamaiḥ kartavyo dharmasaṃcayaḥ 13,128.028 umovāca 13,128.028a bhagavan saṃśayaṃ pṛṣṭas taṃ me vyākhyātum arhasi 13,128.028c cāturvarṇyasya yo dharmaḥ sve sve varṇe guṇāvahaḥ 13,128.029a brāhmaṇe kīdṛśo dharmaḥ kṣatriye kīdṛśo bhavet 13,128.029c vaiśye kiṃlakṣaṇo dharmaḥ śūdre kiṃlakṣaṇo bhavet 13,128.030 maheśvara uvāca 13,128.030a nyāyatas te mahābhāge saṃśayaḥ samudīritaḥ 13,128.030c bhūmidevā mahābhāgāḥ sadā loke dvijātayaḥ 13,128.031a upavāsaḥ sadā dharmo brāhmaṇasya na saṃśayaḥ 13,128.031c sa hi dharmārtham utpanno brahmabhūyāya kalpate 13,128.032a tasya dharmakriyā devi vratacaryā ca nyāyataḥ 13,128.032c tathopanayanaṃ caiva dvijāyaivopapadyate 13,128.033a gurudaivatapūjārthaṃ svādhyāyābhyasanātmakaḥ 13,128.033c dehibhir dharmaparamaiś cartavyo dharmasaṃbhavaḥ 13,128.034 umovāca 13,128.034a bhagavan saṃśayo me 'tra taṃ me vyākhyātum arhasi 13,128.034c cāturvarṇyasya dharmaṃ hi naipuṇyena prakīrtaya 13,128.035 maheśvara uvāca 13,128.035a rahasyaśravaṇaṃ dharmo vedavrataniṣevaṇam 13,128.035c vratacaryāparo dharmo gurupādaprasādanam 13,128.036a bhaikṣacaryāparo dharmo dharmo nityopavāsitā 13,128.036c nityasvādhyāyitā dharmo brahmacaryāśramas tathā 13,128.037a guruṇā tv abhyanujñātaḥ samāvarteta vai dvijaḥ 13,128.037c vindetānantaraṃ bhāryām anurūpāṃ yathāvidhi 13,128.038a śūdrānnavarjanaṃ dharmas tathā satpathasevanam 13,128.038c dharmo nityopavāsitvaṃ brahmacaryaṃ tathaiva ca 13,128.039a āhitāgnir adhīyāno juhvānaḥ saṃyatendriyaḥ 13,128.039c vighasāśī yatāhāro gṛhasthaḥ satyavāk śuciḥ 13,128.040a atithivratatā dharmo dharmas tretāgnidhāraṇam 13,128.040c iṣṭīś ca paśubandhāṃś ca vidhipūrvaṃ samācaret 13,128.041a yajñaś ca paramo dharmas tathāhiṃsā ca dehiṣu 13,128.041c apūrvabhojanaṃ dharmo vighasāśitvam eva ca 13,128.042a bhukte parijane paścād bhojanaṃ dharma ucyate 13,128.042c brāhmaṇasya gṛhasthasya śrotriyasya viśeṣataḥ 13,128.043a daṃpatyoḥ samaśīlatvaṃ dharmaś ca gṛhamedhinām 13,128.043c gṛhyāṇāṃ caiva devānāṃ nityaṃ puṣpabalikriyā 13,128.044a nityopalepanaṃ dharmas tathā nityopavāsitā 13,128.044c susaṃmṛṣṭopalipte ca sājyadhūmodgame gṛhe 13,128.045a eṣa dvijajane dharmo gārhasthyo lokadhāraṇaḥ 13,128.045c dvijātīnāṃ satāṃ nityaṃ sadaivaiṣa pravartate 13,128.046a yas tu kṣatragato devi tvayā dharma udīritaḥ 13,128.046c tam ahaṃ te pravakṣyāmi taṃ me śṛṇu samāhitā 13,128.047a kṣatriyasya smṛto dharmaḥ prajāpālanam āditaḥ 13,128.047c nirdiṣṭaphalabhoktā hi rājā dharmeṇa yujyate 13,128.048a prajāḥ pālayate yo hi dharmeṇa manujādhipaḥ 13,128.048c tasya dharmārjitā lokāḥ prajāpālanasaṃcitāḥ 13,128.049a tatra rājñaḥ paro dharmo damaḥ svādhyāya eva ca 13,128.049c agnihotraparispando dānādhyayanam eva ca 13,128.050a yajñopavītadhāraṇaṃ yajño dharmakriyās tathā 13,128.050c bhṛtyānāṃ bharaṇaṃ dharmaḥ kṛte karmaṇy amoghatā 13,128.051a samyag daṇḍe sthitir dharmo dharmo vedakratukriyāḥ 13,128.051c vyavahārasthitir dharmaḥ satyavākyaratis tathā 13,128.052a ārtahastaprado rājā pretya ceha mahīyate 13,128.052c gobrāhmaṇārthe vikrāntaḥ saṃgrāme nidhanaṃ gataḥ 13,128.052e aśvamedhajitāṃl lokān prāpnoti tridivālaye 13,128.053a vaiśyasya satataṃ dharmaḥ pāśupālyaṃ kṛṣis tathā 13,128.053c agnihotraparispando dānādhyayanam eva ca 13,128.054a vāṇijyaṃ satpathasthānam ātithyaṃ praśamo damaḥ 13,128.054c viprāṇāṃ svāgataṃ tyāgo vaiśyadharmaḥ sanātanaḥ 13,128.055a tilān gandhān rasāṃś caiva na vikrīṇīta vai kva cit 13,128.055c vaṇikpatham upāsīno vaiśyaḥ satpatham āśritaḥ 13,128.056a sarvātithyaṃ trivargasya yathāśakti yathārhataḥ 13,128.056c śūdradharmaḥ paro nityaṃ śuśrūṣā ca dvijātiṣu 13,128.057a sa śūdraḥ saṃśitatapāḥ satyasaṃdho jitendriyaḥ 13,128.057c śuśrūṣann atithiṃ prāptaṃ tapaḥ saṃcinute mahat 13,128.058a tyaktahiṃsaḥ śubhācāro devatādvijapūjakaḥ 13,128.058c śūdro dharmaphalair iṣṭaiḥ saṃprayujyeta buddhimān 13,128.059a etat te sarvam ākhyātaṃ cāturvarṇyasya śobhane 13,128.059c ekaikasyeha subhage kim anyac chrotum icchasi 13,129.001 umovāca 13,129.001a uktās tvayā pṛthagdharmāś cāturvarṇyahitāḥ śubhāḥ 13,129.001c sarvavyāpī tu yo dharmo bhagavaṃs taṃ bravīhi me 13,129.002 maheśvara uvāca 13,129.002a brāhmaṇā lokasāreṇa sṛṣṭā dhātrā guṇārthinā 13,129.002c lokāṃs tārayituṃ kṛtsnān martyeṣu kṣitidevatāḥ 13,129.003a teṣām imaṃ pravakṣyāmi dharmakarmaphalodayam 13,129.003c brāhmaṇeṣu hi yo dharmaḥ sa dharmaḥ paramo mataḥ 13,129.004a ime tu lokadharmārthaṃ trayaḥ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā 13,129.004c pṛthivyāḥ sarjane nityaṃ sṛṣṭās tān api me śṛṇu 13,129.005a vedoktaḥ paramo dharmaḥ smṛtiśāstragato 'paraḥ 13,129.005c śiṣṭācīrṇaḥ paraḥ proktas trayo dharmāḥ sanātanāḥ 13,129.006a traividyo brāhmaṇo vidvān na cādhyayanajīvanaḥ 13,129.006c trikarmā triparikrānto maitra eṣa smṛto dvijaḥ 13,129.007a ṣaḍ imāni tu karmāṇi provāca bhuvaneśvaraḥ 13,129.007c vṛttyarthaṃ brāhmaṇānāṃ vai śṛṇu tāni samāhitā 13,129.008a yajanaṃ yājanaṃ caiva tathā dānapratigrahau 13,129.008c adhyāpanam adhītaṃ ca ṣaṭkarmā dharmabhāg dvijaḥ 13,129.009a nityasvādhyāyatā dharmo dharmo yajñaḥ sanātanaḥ 13,129.009c dānaṃ praśasyate cāsya yathāśakti yathāvidhi 13,129.010a ayaṃ tu paramo dharmaḥ pravṛttaḥ satsu nityaśaḥ 13,129.010c gṛhasthatā viśuddhānāṃ dharmasya nicayo mahān 13,129.011a pañcayajñaviśuddhātmā satyavāg anasūyakaḥ 13,129.011c dātā brāhmaṇasatkartā susaṃmṛṣṭaniveśanaḥ 13,129.012a amānī ca sadājihmaḥ snigdhavāṇīpradas tathā 13,129.012c atithyabhyāgataratiḥ śeṣānnakṛtabhojanaḥ 13,129.013a pādyam arghyaṃ yathānyāyam āsanaṃ śayanaṃ tathā 13,129.013c dīpaṃ pratiśrayaṃ cāpi yo dadāti sa dhārmikaḥ 13,129.014a prātar utthāya cācamya bhojanenopamantrya ca 13,129.014c satkṛtyānuvrajed yaś ca tasya dharmaḥ sanātanaḥ 13,129.015a sarvātithyaṃ trivargasya yathāśakti divāniśam 13,129.015c śūdradharmaḥ samākhyātas trivarṇaparicāraṇam 13,129.016a pravṛttilakṣaṇo dharmo gṛhastheṣu vidhīyate 13,129.016c tam ahaṃ kīrtayiṣyāmi sarvabhūtahitaṃ śubham 13,129.017a dātavyam asakṛc chaktyā yaṣṭavyam asakṛt tathā 13,129.017c puṣṭikarmavidhānaṃ ca kartavyaṃ bhūtim icchatā 13,129.018a dharmeṇārthaḥ samāhāryo dharmalabdhaṃ tridhā dhanam 13,129.018c kartavyaṃ dharmaparamaṃ mānavena prayatnataḥ 13,129.019a ekenāṃśena dharmārthaś cartavyo bhūtim icchatā 13,129.019c ekenāṃśena kāmārtha ekam aṃśaṃ vivardhayet 13,129.020a nivṛttilakṣaṇas tv anyo dharmo mokṣa iti smṛtaḥ 13,129.020c tasya vṛttiṃ pravakṣyāmi śṛṇu me devi tattvataḥ 13,129.021a sarvabhūtadayā dharmo na caikagrāmavāsitā 13,129.021c āśāpāśavimokṣaś ca śasyate mokṣakāṅkṣiṇām 13,129.022a na kuṇḍyāṃ nodake saṅgo na vāsasi na cāsane 13,129.022c na tridaṇḍe na śayane nāgnau na śaraṇālaye 13,129.023a adhyātmagatacitto yas tanmanās tatparāyaṇaḥ 13,129.023c yukto yogaṃ prati sadā pratisaṃkhyānam eva ca 13,129.024a vṛkṣamūlaśayo nityaṃ śūnyāgāraniveśanaḥ 13,129.024c nadīpulinaśāyī ca nadītīraratiś ca yaḥ 13,129.025a vimuktaḥ sarvasaṅgeṣu snehabandheṣu ca dvijaḥ 13,129.025c ātmany evātmano bhāvaṃ samāsajyāṭati dvijaḥ 13,129.026a sthāṇubhūto nirāhāro mokṣadṛṣṭena karmaṇā 13,129.026c parivrajati yo yuktas tasya dharmaḥ sanātanaḥ 13,129.027a na caikatra cirāsakto na caikagrāmagocaraḥ 13,129.027c yukto hy aṭati nirmukto na caikapulineśayaḥ 13,129.028a eṣa mokṣavidāṃ dharmo vedoktaḥ satpathaḥ satām 13,129.028c yo mārgam anuyātīmaṃ padaṃ tasya na vidyate 13,129.029a caturvidhā bhikṣavas te kuṭīcarakṛtodakaḥ 13,129.029c haṃsaḥ paramahaṃsaś ca yo yaḥ paścāt sa uttamaḥ 13,129.030a ataḥ parataraṃ nāsti nādharaṃ na tiro 'grataḥ 13,129.030c aduḥkham asukhaṃ saumyam ajarāmaram avyayam 13,129.031 umovāca 13,129.031a gārhasthyo mokṣadharmaś ca sajjanācaritas tvayā 13,129.031c bhāṣito martyalokasya mārgaḥ śreyaskaro mahān 13,129.032a ṛṣidharmaṃ tu dharmajña śrotum icchāmy anuttamam 13,129.032c spṛhā bhavati me nityaṃ tapovananivāsiṣu 13,129.033a ājyadhūmodbhavo gandho ruṇaddhīva tapovanam 13,129.033c taṃ dṛṣṭvā me manaḥ prītaṃ maheśvara sadā bhavet 13,129.034a etaṃ me saṃśayaṃ deva munidharmakṛtaṃ vibho 13,129.034c sarvadharmārthatattvajña devadeva vadasva me 13,129.034e nikhilena mayā pṛṣṭaṃ mahādeva yathātatham 13,129.035 maheśvara uvāca 13,129.035a hanta te 'haṃ pravakṣyāmi munidharmam anuttamam 13,129.035c yaṃ kṛtvā munayo yānti siddhiṃ svatapasā śubhe 13,129.036a phenapānām ṛṣīṇāṃ yo dharmo dharmavidāṃ sadā 13,129.036c taṃ me śṛṇu mahābhāge dharmajñe dharmam āditaḥ 13,129.037a uñchanti satataṃ tasmin brāhmaṃ phenotkaraṃ śubham 13,129.037c amṛtaṃ brahmaṇā pītaṃ madhuraṃ prasṛtaṃ divi 13,129.038a eṣa teṣāṃ viśuddhānāṃ phenapānāṃ tapodhane 13,129.038c dharmacaryākṛto mārgo vālakhilyagaṇe śṛṇu 13,129.039a vālakhilyās tapaḥsiddhā munayaḥ sūryamaṇḍale 13,129.039c uñcham uñchanti dharmajñāḥ śākunīṃ vṛttim āsthitāḥ 13,129.040a mṛganirmokavasanāś cīravalkalavāsasaḥ 13,129.040c nirdvaṃdvāḥ satpathaṃ prāptā vālakhilyās tapodhanāḥ 13,129.041a aṅguṣṭhaparvamātrās te sveṣv aṅgeṣu vyavasthitāḥ 13,129.041c tapaścaraṇam īhante teṣāṃ dharmaphalaṃ mahat 13,129.042a te suraiḥ samatāṃ yānti surakāryārthasiddhaye 13,129.042c dyotayanto diśaḥ sarvās tapasā dagdhakilbiṣāḥ 13,129.043a ye tv anye śuddhamanaso dayādharmaparāyaṇāḥ 13,129.043c santaś cakracarāḥ puṇyāḥ somalokacarāś ca ye 13,129.044a pitṛlokasamīpasthās ta uñchanti yathāvidhi 13,129.044c saṃprakṣālāśmakuṭṭāś ca dantolūkhalinas tathā 13,129.045a somapānāṃ ca devānām ūṣmapāṇāṃ tathaiva ca 13,129.045c uñchanti ye samīpasthāḥ svabhāvaniyatendriyāḥ 13,129.046a teṣām agnipariṣyandaḥ pitṛdevārcanaṃ tathā 13,129.046c yajñānāṃ cāpi pañcānāṃ yajanaṃ dharma ucyate 13,129.047a eṣa cakracarair devi devalokacarair dvijaiḥ 13,129.047c ṛṣidharmaḥ sadā cīrṇo yo 'nyas tam api me śṛṇu 13,129.048a sarveṣv evarṣidharmeṣu jeya ātmā jitendriyaḥ 13,129.048c kāmakrodhau tataḥ paścāj jetavyāv iti me matiḥ 13,129.049a agnihotraparispando dharmarātrisamāsanam 13,129.049c somayajñābhyanujñānaṃ pañcamī yajñadakṣiṇā 13,129.050a nityaṃ yajñakriyā dharmaḥ pitṛdevārcane ratiḥ 13,129.050c sarvātithyaṃ ca kartavyam annenoñchārjitena vai 13,129.051a nivṛttir upabhogasya gorasānāṃ ca vai ratiḥ 13,129.051c sthaṇḍile śayanaṃ yogaḥ śākaparṇaniṣevaṇam 13,129.052a phalamūlāśanaṃ vāyur āpaḥ śaivalabhakṣaṇam 13,129.052c ṛṣīṇāṃ niyamā hy ete yair jayanty ajitāṃ gatim 13,129.053a vidhūme nyastamusale vyaṅgāre bhuktavaj jane 13,129.053c atītapātrasaṃcāre kāle vigatabhaikṣake 13,129.054a atithiṃ kāṅkṣamāṇo vai śeṣānnakṛtabhojanaḥ 13,129.054c satyadharmaratiḥ kṣānto munidharmeṇa yujyate 13,129.055a na stambhī na ca mānī yo na pramatto na vismitaḥ 13,129.055c mitrāmitrasamo maitro yaḥ sa dharmavid uttamaḥ 13,130.001 umovāca 13,130.001a deśeṣu ramaṇīyeṣu girīṇāṃ nirjhareṣu ca 13,130.001c sravantīnāṃ ca kuñjeṣu parvatopavaneṣu ca 13,130.002a deśeṣu ca vicitreṣu phalavatsu samāhitāḥ 13,130.002c mūlavatsu ca deśeṣu vasanti niyatavratāḥ 13,130.003a teṣām api vidhiṃ puṇyaṃ śrotum icchāmi śaṃkara 13,130.003c vānaprastheṣu deveśa svaśarīropajīviṣu 13,130.003d*0627_01 vānaprasthoñchavṛttīnāṃ tapovistṛtacetasām 13,130.004 maheśvara uvāca 13,130.004a vānaprastheṣu yo dharmas taṃ me śṛṇu samāhitā 13,130.004c śrutvā caikamanā devi dharmabuddhiparā bhava 13,130.005a saṃsiddhair niyataiḥ sadbhir vanavāsam upāgataiḥ 13,130.005c vānaprasthair idaṃ karma kartavyaṃ śṛṇu yādṛśam 13,130.006a trikālam abhiṣekārthaḥ pitṛdevārcanaṃ kriyā 13,130.006c agnihotraparispanda iṣṭihomavidhis tathā 13,130.007a nīvāragrahaṇaṃ caiva phalamūlaniṣevaṇam 13,130.007c iṅgudair aṇḍatailānāṃ snehārthaṃ ca niṣevaṇam 13,130.008a yogacaryākṛtaiḥ siddhaiḥ kāmakrodhavivarjanam 13,130.008c vīraśayyām upāsadbhir vīrasthānopasevibhiḥ 13,130.009a yuktair yogavahaiḥ sadbhir grīṣme pañcatapais tathā 13,130.009c maṇḍūkayoganiyatair yathānyāyaniṣevibhiḥ 13,130.010a vīrāsanagatair nityaṃ sthaṇḍile śayanais tathā 13,130.010c śītayogo 'gniyogaś ca cartavyo dharmabuddhibhiḥ 13,130.011a abbhakṣair vāyubhakṣaiś ca śaivālottarabhojanaiḥ 13,130.011c aśmakuṭṭais tathā dāntaiḥ saṃprakṣālais tathāparaiḥ 13,130.012a cīravalkalasaṃvītair mṛgacarmanivāsibhiḥ 13,130.012c kāryā yātrā yathākālaṃ yathādharmaṃ yathāvidhi 13,130.013a vananityair vanacarair vanapair vanagocaraiḥ 13,130.013c vanaṃ gurum ivāsādya vastavyaṃ vanajīvibhiḥ 13,130.014a teṣāṃ homakriyā dharmaḥ pañcayajñaniṣevaṇam 13,130.014c nāgapañcamayajñasya vedoktasyānupālanam 13,130.015a aṣṭamīyajñaparatā cāturmāsyaniṣevaṇam 13,130.015c paurṇamāsyāṃ tu yo yajño nityayajñas tathaiva ca 13,130.016a vimuktā dārasaṃyogair vimuktāḥ sarvasaṃkaraiḥ 13,130.016c vimuktāḥ sarvapāpaiś ca caranti munayo vane 13,130.017a srugbhāṇḍaparamā nityaṃ tretāgniśaraṇāḥ sadā 13,130.017c santaḥ satpathanityā ye te yānti paramāṃ gatim 13,130.018a brahmalokaṃ mahāpuṇyaṃ somalokaṃ ca śāśvatam 13,130.018c gacchanti munayaḥ siddhā ṛṣidharmavyapāśrayāt 13,130.019a eṣa dharmo mayā devi vānaprasthāśritaḥ śubhaḥ 13,130.019c vistareṇārthasaṃpanno yathāsthūlam udāhṛtaḥ 13,130.020 umovāca 13,130.020a bhagavan devadeveśa sarvabhūtanamaskṛta 13,130.020c yo dharmo munisaṃghasya siddhivādeṣu taṃ vada 13,130.021a siddhivādeṣu saṃsiddhās tathā vananivāsinaḥ 13,130.021c svairiṇo dārasaṃyuktās teṣāṃ dharmaḥ kathaṃ smṛtaḥ 13,130.022 maheśvara uvāca 13,130.022a svairiṇas tāpasā devi sarve dāravihāriṇaḥ 13,130.022c teṣāṃ mauṇḍyaṃ kaṣāyaś ca vāsarātriś ca kāraṇam 13,130.023a trikālam abhiṣekaś ca hotraṃ tv ṛṣikṛtaṃ mahat 13,130.023c samādhiḥ satpathasthānaṃ yathoditaniṣevaṇam 13,130.024a ye ca te pūrvakathitā dharmā vananivāsinām 13,130.024c yadi sevanti dharmāṃs tān āpnuvanti tapaḥphalam 13,130.025a ye ca daṃpatidharmāṇaḥ svadāraniyatendriyāḥ 13,130.025c caranti vidhidṛṣṭaṃ tad ṛtukālābhigāminaḥ 13,130.026a teṣām ṛṣikṛto dharmo dharmiṇām upapadyate 13,130.026c na kāmakārāt kāmo 'nyaḥ saṃsevyo dharmadarśibhiḥ 13,130.027a sarvabhūteṣu yaḥ samyag dadāty abhayadakṣiṇām 13,130.027c hiṃsāroṣavimuktātmā sa vai dharmeṇa yujyate 13,130.028a sarvabhūtānukampī yaḥ sarvabhūtārjavavrataḥ 13,130.028c sarvabhūtātmabhūtaś ca sa vai dharmeṇa yujyate 13,130.029a sarvavedeṣu vā snānaṃ sarvabhūteṣu cārjavam 13,130.029c ubhe ete same syātām ārjavaṃ vā viśiṣyate 13,130.030a ārjavaṃ dharma ity āhur adharmo jihma ucyate 13,130.030c ārjaveneha saṃyukto naro dharmeṇa yujyate 13,130.031a ārjavo bhuvane nityaṃ vasaty amarasaṃnidhau 13,130.031c tasmād ārjavanityaḥ syād ya icched dharmam ātmanaḥ 13,130.032a kṣānto dānto jitakrodho dharmabhūto 'vihiṃsakaḥ 13,130.032c dharme ratamanā nityaṃ naro dharmeṇa yujyate 13,130.033a vyapetatandro dharmātmā śakyā satpatham āśritaḥ 13,130.033c cāritraparamo buddho brahmabhūyāya kalpate 13,130.034 umovāca 13,130.034a āśramābhiratā deva tāpasā ye tapodhanāḥ 13,130.034c dīptimantaḥ kayā caiva caryayātha bhavanti te 13,130.035a rājāno rājaputrāś ca nirdhanā vā mahādhanāḥ 13,130.035c karmaṇā kena bhagavan prāpnuvanti mahāphalam 13,130.036a nityaṃ sthānam upāgamya divyacandanarūṣitāḥ 13,130.036c kena vā karmaṇā deva bhavanti vanagocarāḥ 13,130.037a etaṃ me saṃśayaṃ deva tapaścaryāgataṃ śubham 13,130.037c śaṃsa sarvam aśeṣeṇa tryakṣa tripuranāśana 13,130.038 maheśvara uvāca 13,130.038a upavāsavratair dāntā ahiṃsrāḥ satyavādinaḥ 13,130.038c saṃsiddhāḥ pretya gandharvaiḥ saha modanty anāmayāḥ 13,130.039a maṇḍūkayogaśayano yathāsthānaṃ yathāvidhi 13,130.039c dīkṣāṃ carati dharmātmā sa nāgaiḥ saha modate 13,130.040a śaṣpaṃ mṛgamukhotsṛṣṭaṃ yo mṛgaiḥ saha sevate 13,130.040c dīkṣito vai mudā yuktaḥ sa gacchaty amarāvatīm 13,130.041a śaivālaṃ śīrṇaparṇaṃ vā tad vrato yo niṣevate 13,130.041c śītayogavaho nityaṃ sa gacchet paramāṃ gatim 13,130.042a vāyubhakṣo 'mbubhakṣo vā phalamūlāśano 'pi vā 13,130.042c yakṣeṣv aiśvaryam ādhāya modate 'psarasāṃ gaṇaiḥ 13,130.043a agniyogavaho grīṣme vidhidṛṣṭena karmaṇā 13,130.043c cīrtvā dvādaśa varṣāṇi rājā bhavati pārthivaḥ 13,130.044a āhāraniyamaṃ kṛtvā munir dvādaśavārṣikam 13,130.044c maruṃ saṃsādhya yatnena rājā bhavati pārthivaḥ 13,130.045a sthaṇḍile śuddham ākāśaṃ parigṛhya samantataḥ 13,130.045c praviśya ca mudā yukto dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm 13,130.046a sthaṇḍilasya phalāny āhur yānāni śayanāni ca 13,130.046c gṛhāṇi ca mahārhāṇi candraśubhrāṇi bhāmini 13,130.047a ātmānam upajīvan yo niyato niyatāśanaḥ 13,130.047c dehaṃ vānaśane tyaktvā sa svargaṃ samupāśnute 13,130.048a ātmānam upajīvan yo dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm 13,130.048c tyaktvā mahārṇave dehaṃ vāruṇaṃ lokam aśnute 13,130.049a ātmānam upajīvan yo dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm 13,130.049c aśmanā caraṇau bhittvā guhyakeṣu sa modate 13,130.050a sādhayitvātmanātmānaṃ nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ 13,130.050c cīrtvā dvādaśa varṣāṇi dīkṣām ekāṃ manogatām 13,130.050e svargalokam avāpnoti devaiś ca saha modate 13,130.051a ātmānam upajīvan yo dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm 13,130.051c hutvāgnau deham utsṛjya vahniloke mahīyate 13,130.052a yas tu devi yathānyāyaṃ dīkṣito niyato dvijaḥ 13,130.052c ātmany ātmānam ādhāya nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ 13,130.053a cīrtvā dvādaśa varṣāṇi dīkṣām ekāṃ manogatām 13,130.053c araṇīsahitaṃ skandhe baddhvā gacchaty anāvṛtaḥ 13,130.054a vīrādhvānamanā nityaṃ vīrāsanaratas tathā 13,130.054c vīrasthāyī ca satataṃ sa vīragatim āpnuyāt 13,130.055a sa śakralokago nityaṃ sarvakāmapuraskṛtaḥ 13,130.055c divyapuṣpasamākīrṇo divyacandanabhūṣitaḥ 13,130.055e sukhaṃ vasati dharmātmā divi devagaṇaiḥ saha 13,130.056a vīralokagato vīro vīrayogavahaḥ sadā 13,130.056c sattvasthaḥ sarvam utsṛjya dīkṣito niyataḥ śuciḥ 13,130.056e vīrādhvānaṃ prapadyed yas tasya lokāḥ sanātanāḥ 13,130.057a kāmagena vimānena sa vai carati cchandataḥ 13,130.057c śakralokagataḥ śrīmān modate ca nirāmayaḥ 13,131.001 umovāca 13,131.001a bhagavan bhaganetraghna pūṣṇo daśanapātana 13,131.001c dakṣakratuhara tryakṣa saṃśayo me mahān ayam 13,131.002a cāturvarṇyaṃ bhagavatā pūrvaṃ sṛṣṭaṃ svayaṃbhuvā 13,131.002c kena karmavipākena vaiśyo gacchati śūdratām 13,131.003a vaiśyo vā kṣatriyaḥ kena dvijo vā kṣatriyo bhavet 13,131.003c pratilomaḥ kathaṃ deva śakyo dharmo niṣevitum 13,131.004a kena vā karmaṇā vipraḥ śūdrayonau prajāyate 13,131.004c kṣatriyaḥ śūdratām eti kena vā karmaṇā vibho 13,131.005a etaṃ me saṃśayaṃ deva vada bhūtapate 'nagha 13,131.005c trayo varṇāḥ prakṛtyeha kathaṃ brāhmaṇyam āpnuyuḥ 13,131.006 maheśvara uvāca 13,131.006a brāhmaṇyaṃ devi duṣprāpaṃ nisargād brāhmaṇaḥ śubhe 13,131.006c kṣatriyo vaiśyaśūdrau vā nisargād iti me matiḥ 13,131.007a karmaṇā duṣkṛteneha sthānād bhraśyati vai dvijaḥ 13,131.007c jyeṣṭhaṃ varṇam anuprāpya tasmād rakṣeta vai dvijaḥ 13,131.008a sthito brāhmaṇadharmeṇa brāhmaṇyam upajīvati 13,131.008c kṣatriyo vātha vaiśyo vā brahmabhūyāya gacchati 13,131.009a yas tu vipratvam utsṛjya kṣātraṃ dharmaṃ niṣevate 13,131.009c brāhmaṇyāt sa paribhraṣṭaḥ kṣatrayonau prajāyate 13,131.010a vaiśyakarma ca yo vipro lobhamohavyapāśrayaḥ 13,131.010c brāhmaṇyaṃ durlabhaṃ prāpya karoty alpamatiḥ sadā 13,131.011a sa dvijo vaiśyatām eti vaiśyo vā śūdratām iyāt 13,131.011c svadharmāt pracyuto vipras tataḥ śūdratvam āpnute 13,131.012a tatrāsau nirayaṃ prāpto varṇabhraṣṭo bahiṣkṛtaḥ 13,131.012c brahmalokaparibhraṣṭaḥ śūdraḥ samupajāyate 13,131.013a kṣatriyo vā mahābhāge vaiśyo vā dharmacāriṇi 13,131.013c svāni karmāṇy apāhāya śūdrakarmāṇi sevate 13,131.014a svasthānāt sa paribhraṣṭo varṇasaṃkaratāṃ gataḥ 13,131.014c brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdratvaṃ yāti tādṛśaḥ 13,131.015a yas tu śuddhaḥ svadharmeṇa jñānavijñānavāñ śuciḥ 13,131.015c dharmajño dharmanirataḥ sa dharmaphalam aśnute 13,131.016a idaṃ caivāparaṃ devi brahmaṇā samudīritam 13,131.016c adhyātmaṃ naiṣṭhikaṃ sadbhir dharmakāmair niṣevyate 13,131.017a ugrānnaṃ garhitaṃ devi gaṇānnaṃ śrāddhasūtakam 13,131.017c ghuṣṭānnaṃ naiva bhoktavyaṃ śūdrānnaṃ naiva karhi cit 13,131.018a śūdrānnaṃ garhitaṃ devi devadevair mahātmabhiḥ 13,131.018c pitāmahamukhotsṛṣṭaṃ pramāṇam iti me matiḥ 13,131.019a śūdrānnenāvaśeṣeṇa jaṭhare yo mriyeta vai 13,131.019c āhitāgnis tathā yajvā sa śūdragatibhāg bhavet 13,131.020a tena śūdrānnaśeṣeṇa brahmasthānād apākṛtaḥ 13,131.020c brāhmaṇaḥ śūdratām eti nāsti tatra vicāraṇā 13,131.021a yasyānnenāvaśeṣeṇa jaṭhare yo mriyeta vai 13,131.021c tāṃ tāṃ yoniṃ vrajed vipro yasyānnam upajīvati 13,131.022a brāhmaṇatvaṃ śubhaṃ prāpya durlabhaṃ yo 'vamanyate 13,131.022c abhojyānnāni cāśnāti sa dvijatvāt pateta vai 13,131.023a surāpo brahmahā kṣudraś cauro bhagnavrato 'śuciḥ 13,131.023c svādhyāyavarjitaḥ pāpo lubdho naikṛtikaḥ śaṭhaḥ 13,131.024a avratī vṛṣalībhartā kuṇḍāśī somavikrayī 13,131.024c nihīnasevī vipro hi patati brahmayonitaḥ 13,131.025a gurutalpī gurudveṣī gurukutsāratiś ca yaḥ 13,131.025c brahmadviṭ cāpi patati brāhmaṇo brahmayonitaḥ 13,131.026a ebhis tu karmabhir devi śubhair ācaritais tathā 13,131.026c śūdro brāhmaṇatāṃ gacched vaiśyaḥ kṣatriyatāṃ vrajet 13,131.027a śūdrakarmāṇi sarvāṇi yathānyāyaṃ yathāvidhi 13,131.027c śuśrūṣāṃ paricaryāṃ ca jyeṣṭhe varṇe prayatnataḥ 13,131.027e kuryād avimanāḥ śūdraḥ satataṃ satpathe sthitaḥ 13,131.028a daivatadvijasatkartā sarvātithyakṛtavrataḥ 13,131.028c ṛtukālābhigāmī ca niyato niyatāśanaḥ 13,131.029a caukṣaś caukṣajanānveṣī śeṣānnakṛtabhojanaḥ 13,131.029c vṛthāmāṃsāny abhuñjānaḥ śūdro vaiśyatvam ṛcchati 13,131.030a ṛtavāg anahaṃvādī nirdvaṃdvaḥ śamakovidaḥ 13,131.030c yajate nityayajñaiś ca svādhyāyaparamaḥ śuciḥ 13,131.031a dānto brāhmaṇasatkartā sarvavarṇabubhūṣakaḥ 13,131.031c gṛhasthavratam ātiṣṭhan dvikālakṛtabhojanaḥ 13,131.032a śeṣāśī vijitāhāro niṣkāmo nirahaṃvadaḥ 13,131.032c agnihotram upāsaṃś ca juhvānaś ca yathāvidhi 13,131.033a sarvātithyam upātiṣṭhañ śeṣānnakṛtabhojanaḥ 13,131.033c tretāgnimantravihito vaiśyo bhavati vai yadi 13,131.033e sa vaiśyaḥ kṣatriyakule śucau mahati jāyate 13,131.034a sa vaiśyaḥ kṣatriyo jāto janmaprabhṛti saṃskṛtaḥ 13,131.034c upanīto vrataparo dvijo bhavati satkṛtaḥ 13,131.035a dadāti yajate yajñaiḥ saṃskṛtair āptadakṣiṇaiḥ 13,131.035c adhīte svargam anvicchaṃs tretāgniśaraṇaḥ sadā 13,131.036a ārtahastaprado nityaṃ prajā dharmeṇa pālayan 13,131.036c satyaḥ satyāni kurute nityaṃ yaḥ sukhadarśanaḥ 13,131.037a dharmadaṇḍo na nirdaṇḍo dharmakāryānuśāsakaḥ 13,131.037c yantritaḥ kāryakaraṇe ṣaḍbhāgakṛtalakṣaṇaḥ 13,131.038a grāmyadharmān na seveta svacchandenārthakovidaḥ 13,131.038c ṛtukāle tu dharmātmā patnīṃ seveta nityadā 13,131.039a sarvopavāsī niyataḥ svādhyāyaparamaḥ śuciḥ 13,131.039c barhiṣkāntarite nityaṃ śayāno 'gnigṛhe sadā 13,131.040a sarvātithyaṃ trivargasya kurvāṇaḥ sumanāḥ sadā 13,131.040c śūdrāṇāṃ cānnakāmānāṃ nityaṃ siddham iti bruvan 13,131.041a svārthād vā yadi vā kāmān na kiṃ cid upalakṣayet 13,131.041c pitṛdevātithikṛte sādhanaṃ kurute ca yaḥ 13,131.042a svaveśmani yathānyāyam upāste bhaikṣam eva ca 13,131.042c trikālam agnihotraṃ ca juhvāno vai yathāvidhi 13,131.043a gobrāhmaṇahitārthāya raṇe cābhimukho hataḥ 13,131.043c tretāgnimantrapūtaṃ vā samāviśya dvijo bhavet 13,131.044a jñānavijñānasaṃpannaḥ saṃskṛto vedapāragaḥ 13,131.044c vipro bhavati dharmātmā kṣatriyaḥ svena karmaṇā 13,131.045a etaiḥ karmaphalair devi nyūnajātikulodbhavaḥ 13,131.045c śūdro 'py āgamasaṃpanno dvijo bhavati saṃskṛtaḥ 13,131.046a brāhmaṇo vāpy asadvṛttaḥ sarvasaṃkarabhojanaḥ 13,131.046c brāhmaṇyaṃ puṇyam utsṛjya śūdro bhavati tādṛśaḥ 13,131.047a karmabhiḥ śucibhir devi śuddhātmā vijitendriyaḥ 13,131.047c śūdro 'pi dvijavat sevya iti brahmābravīt svayam 13,131.048a svabhāvakarma ca śubhaṃ yatra śūdre 'pi tiṣṭhati 13,131.048c viśuddhaḥ sa dvijātir vai vijñeya iti me matiḥ 13,131.049a na yonir nāpi saṃskāro na śrutaṃ na ca saṃnatiḥ 13,131.049c kāraṇāni dvijatvasya vṛttam eva tu kāraṇam 13,131.050a sarvo 'yaṃ brāhmaṇo loke vṛttena tu vidhīyate 13,131.050c vṛtte sthitaś ca suśroṇi brāhmaṇatvaṃ nigacchati 13,131.051a brāhmaḥ svabhāvaḥ kalyāṇi samaḥ sarvatra me matiḥ 13,131.051c nirguṇaṃ nirmalaṃ brahma yatra tiṣṭhati sa dvijaḥ 13,131.052a ete yoniphalā devi sthānabhāganidarśakāḥ 13,131.052c svayaṃ ca varadenoktā brahmaṇā sṛjatā prajāḥ 13,131.053a brāhmaṇo hi mahat kṣetraṃ loke carati pādavat 13,131.053c yat tatra bījaṃ vapati sā kṛṣiḥ pāralaukikī 13,131.054a mitāśinā sadā bhāvyaṃ satpathālambinā sadā 13,131.054c brāhmamārgam atikramya vartitavyaṃ bubhūṣatā 13,131.055a saṃhitādhyāyinā bhāvyaṃ gṛhe vai gṛhamedhinā 13,131.055c nityaṃ svādhyāyayuktena dānādhyayanajīvinā 13,131.056a evaṃbhūto hi yo vipraḥ satataṃ satpathe sthitaḥ 13,131.056c āhitāgnir adhīyāno brahmabhūyāya kalpate 13,131.057a brāhmaṇyam eva saṃprāpya rakṣitavyaṃ yatātmabhiḥ 13,131.057c yonipratigrahādānaiḥ karmabhiś ca śucismite 13,131.058a etat te sarvam ākhyātaṃ yathā śūdro bhaved dvijaḥ 13,131.058c brāhmaṇo vā cyuto dharmād yathā śūdratvam āpnute 13,132.001 umovāca 13,132.001a bhagavan sarvabhūteśa surāsuranamaskṛta 13,132.001c dharmādharme nṛṇāṃ deva brūhi me saṃśayaṃ vibho 13,132.002a karmaṇā manasā vācā trividhaṃ hi naraḥ sadā 13,132.002c badhyate bandhanaiḥ pāśair mucyate 'py atha vā punaḥ 13,132.003a kena śīlena vā deva karmaṇā kīdṛśena vā 13,132.003c samācārair guṇair vākyaiḥ svargaṃ yāntīha mānavāḥ 13,132.004 maheśvara uvāca 13,132.004a devi dharmārthatattvajñe satyanitye dame rate 13,132.004c sarvaprāṇihitaḥ praśnaḥ śrūyatāṃ buddhivardhanaḥ 13,132.005a satyadharmaratāḥ santaḥ sarvalipsāvivarjitāḥ 13,132.005c nādharmeṇa na dharmeṇa badhyante chinnasaṃśayāḥ 13,132.006a pralayotpattitattvajñāḥ sarvajñāḥ samadarśinaḥ 13,132.006c vītarāgā vimucyante puruṣāḥ sarvabandhanaiḥ 13,132.007a karmaṇā manasā vācā ye na hiṃsanti kiṃ cana 13,132.007c ye na sajjanti kasmiṃś cid badhyante te na karmabhiḥ 13,132.008a prāṇātipātād viratāḥ śīlavanto dayānvitāḥ 13,132.008c tulyadveṣyapriyā dāntā mucyante karmabandhanaiḥ 13,132.009a sarvabhūtadayāvanto viśvāsyāḥ sarvajantuṣu 13,132.009c tyaktahiṃsāsamācārās te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.010a parasve nirmamā nityaṃ paradāravivarjakāḥ 13,132.010c dharmalabdhārthabhoktāras te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.011a mātṛvat svasṛvac caiva nityaṃ duhitṛvac ca ye 13,132.011c paradāreṣu vartante te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.012a stainyān nivṛttāḥ satataṃ saṃtuṣṭāḥ svadhanena ca 13,132.012c svabhāgyāny upajīvanti te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.013a svadāraniratā ye ca ṛtukālābhigāminaḥ 13,132.013c agrāmyasukhabhogāś ca te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.014a paradāreṣu ye nityaṃ cāritrāvṛtalocanāḥ 13,132.014c yatendriyāḥ śīlaparās te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.015a eṣa devakṛto mārgaḥ sevitavyaḥ sadā naraiḥ 13,132.015c akaṣāyakṛtaś caiva mārgaḥ sevyaḥ sadā budhaiḥ 13,132.016a dānadharmatapoyuktaḥ śīlaśaucadayātmakaḥ 13,132.016c vṛttyarthaṃ dharmahetor vā sevitavyaḥ sadā naraiḥ 13,132.016e svargavāsam abhīpsadbhir na sevyas tv ata uttaraḥ 13,132.017 umovāca 13,132.017a vācātha badhyate yena mucyate 'py atha vā punaḥ 13,132.017c tāni karmāṇi me deva vada bhūtapate 'nagha 13,132.018 maheśvara uvāca 13,132.018a ātmahetoḥ parārthe vā narmahāsyāśrayāt tathā 13,132.018c ye mṛṣā na vadantīha te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.019a vṛttyarthaṃ dharmahetor vā kāmakārāt tathaiva ca 13,132.019c anṛtaṃ ye na bhāṣante te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.020a ślakṣṇāṃ vāṇīṃ nirābādhāṃ madhurāṃ pāpavarjitām 13,132.020c svāgatenābhibhāṣante te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.021a kaṭukāṃ ye na bhāṣante paruṣāṃ niṣṭhurāṃ giram 13,132.021c apaiśunyaratāḥ santas te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.022a piśunāṃ ye na bhāṣante mitrabhedakarīṃ giram 13,132.022c ṛtāṃ maitrīṃ prabhāṣante te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.023a varjayanti sadā sūcyaṃ paradrohaṃ ca mānavāḥ 13,132.023c sarvabhūtasamā dāntās te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.024a śaṭhapralāpād viratā viruddhaparivarjakāḥ 13,132.024c saumyapralāpino nityaṃ te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.025a na kopād vyāharante ye vācaṃ hṛdayadāraṇīm 13,132.025c sāntvaṃ vadanti kruddhāpi te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.026a eṣa vāṇīkṛto devi dharmaḥ sevyaḥ sadā naraiḥ 13,132.026c śubhaḥ satyaguṇo nityaṃ varjanīyā mṛṣā budhaiḥ 13,132.027 umovāca 13,132.027a manasā badhyate yena karmaṇā puruṣaḥ sadā 13,132.027c tan me brūhi mahābhāga devadeva pinākadhṛk 13,132.028 maheśvara uvāca 13,132.028a mānaseneha dharmeṇa saṃyuktāḥ puruṣāḥ sadā 13,132.028c svargaṃ gacchanti kalyāṇi tan me kīrtayataḥ śṛṇu 13,132.029a duṣpraṇītena manasā duṣpraṇītatarākṛtiḥ 13,132.029c badhyate mānavo yena śṛṇu cānyac chubhānane 13,132.030a araṇye vijane nyastaṃ parasvaṃ vīkṣya ye narāḥ 13,132.030c manasāpi na hiṃsanti te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.031a grāme gṛhe vā yad dravyaṃ pārakyaṃ vijane sthitam 13,132.031c nābhinandanti vai nityaṃ te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.032a tathaiva paradārān ye kāmavṛttān rahogatān 13,132.032c manasāpi na hiṃsanti te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.033a śatruṃ mitraṃ ca ye nityaṃ tulyena manasā narāḥ 13,132.033c bhajanti maitrāḥ saṃgamya te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.034a śrutavanto dayāvantaḥ śucayaḥ satyasaṃgarāḥ 13,132.034c svair arthaiḥ parisaṃtuṣṭās te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.035a avairā ye tv anāyāsā maitracittaparāḥ sadā 13,132.035c sarvabhūtadayāvantas te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.036a śraddhāvanto dayāvantaś cokṣāś cokṣajanapriyāḥ 13,132.036c dharmādharmavido nityaṃ te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.037a śubhānām aśubhānāṃ ca karmaṇāṃ phalasaṃcaye 13,132.037c vipākajñāś ca ye devi te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.038a nyāyopetā guṇopetā devadvijaparāḥ sadā 13,132.038c samatāṃ samanuprāptās te narāḥ svargagāminaḥ 13,132.039a śubhaiḥ karmaphalair devi mayaite parikīrtitāḥ 13,132.039c svargamārgopagā bhūyaḥ kim anyac chrotum icchasi 13,132.040 umovāca 13,132.040a mahān me saṃśayaḥ kaś cin martyān prati maheśvara 13,132.040c tasmāt taṃ naipuṇenādya mamākhyātuṃ tvam arhasi 13,132.041a kenāyur labhate dīrghaṃ karmaṇā puruṣaḥ prabho 13,132.041c tapasā vāpi deveśa kenāyur labhate mahat 13,132.042a kṣīṇāyuḥ kena bhavati karmaṇā bhuvi mānavaḥ 13,132.042c vipākaṃ karmaṇāṃ deva vaktum arhasy anindita 13,132.043a apare ca mahābhogā mandabhogās tathāpare 13,132.043c akulīnās tathā cānye kulīnāś ca tathāpare 13,132.044a durdarśāḥ ke cid ābhānti narāḥ kāṣṭhamayā iva 13,132.044c priyadarśās tathā cānye darśanād eva mānavāḥ 13,132.045a duṣprajñāḥ ke cid ābhānti ke cid ābhānti paṇḍitāḥ 13,132.045c mahāprajñās tathaivānye jñānavijñānadarśinaḥ 13,132.046a alpābādhās tathā ke cin mahābādhās tathāpare 13,132.046c dṛśyante puruṣā deva tan me śaṃsitum arhasi 13,132.047 maheśvara uvāca 13,132.047a hanta te 'haṃ pravakṣyāmi devi karmaphalodayam 13,132.047c martyaloke narāḥ sarve yena svaṃ bhuñjate phalam 13,132.048a prāṇātipātī yo raudro daṇḍahastodyatas tathā 13,132.048c nityam udyatadaṇḍaś ca hanti bhūtagaṇān naraḥ 13,132.049a nirdayaḥ sarvabhūtānāṃ nityam udvegakārakaḥ 13,132.049c api kīṭapipīlānām aśaraṇyaḥ sunirghṛṇaḥ 13,132.050a evaṃbhūto naro devi nirayaṃ pratipadyate 13,132.050c viparītas tu dharmātmā rūpavān abhijāyate 13,132.051a nirayaṃ yāti hiṃsātmā yāti svargam ahiṃsakaḥ 13,132.051c yātanāṃ niraye raudrāṃ sa kṛcchrāṃ labhate naraḥ 13,132.052a atha cen nirayāt tasmāt samuttarati karhi cit 13,132.052c mānuṣyaṃ labhate cāpi hīnāyus tatra jāyate 13,132.053a pāpena karmaṇā devi baddho hiṃsāratir naraḥ 13,132.053c apriyaḥ sarvabhūtānāṃ hīnāyur upajāyate 13,132.054a yas tu śuklābhijātīyaḥ prāṇighātavivarjakaḥ 13,132.054c nikṣiptadaṇḍo nirdaṇḍo na hinasti kadā cana 13,132.055a na ghātayati no hanti ghnantaṃ naivānumodate 13,132.055c sarvabhūteṣu sasneho yathātmani tathāpare 13,132.056a īdṛśaḥ puruṣotkarṣo devi devatvam aśnute 13,132.056c upapannān sukhān bhogān upāśnāti mudā yutaḥ 13,132.057a atha cen mānuṣe loke kadā cid upapadyate 13,132.057c tatra dīrghāyur utpannaḥ sa naraḥ sukham edhate 13,132.058a evaṃ dīrghāyuṣāṃ mārgaḥ suvṛttānāṃ sukarmaṇām 13,132.058c prāṇihiṃsāvimokṣeṇa brahmaṇā samudīritaḥ 13,133.001 umovāca 13,133.001a kiṃśīlāḥ kiṃsamācārāḥ puruṣāḥ kaiś ca karmabhiḥ 13,133.001c svargaṃ samabhipadyante saṃpradānena kena vā 13,133.002 maheśvara uvāca 13,133.002a dātā brāhmaṇasatkartā dīnāndhakṛpaṇādiṣu 13,133.002c bhakṣyabhojyānnapānānāṃ vāsasāṃ ca pradāyakaḥ 13,133.003a pratiśrayān sabhāḥ kūpān prapāḥ puṣkariṇīs tathā 13,133.003c naityakāni ca sarvāṇi kim icchakam atīva ca 13,133.004a āsanaṃ śayanaṃ yānaṃ dhanaṃ ratnaṃ gṛhāṃs tathā 13,133.004c sasyajātāni sarvāṇi gāḥ kṣetrāṇy atha yoṣitaḥ 13,133.005a supratītamanā nityaṃ yaḥ prayacchati mānavaḥ 13,133.005c evaṃbhūto mṛto devi devaloke 'bhijāyate 13,133.006a tatroṣya suciraṃ kālaṃ bhuktvā bhogān anuttamān 13,133.006c sahāpsarobhir mudito ramitvā nandanādiṣu 13,133.007a tasmāt svargāc cyuto lokān mānuṣeṣūpajāyate 13,133.007c mahābhoge kule devi dhanadhānyasamācite 13,133.008a tatra kāmaguṇaiḥ sarvaiḥ samupeto mudā yutaḥ 13,133.008c mahābhogo mahākośo dhanī bhavati mānavaḥ 13,133.009a ete devi mahābhogāḥ prāṇino dānaśīlinaḥ 13,133.009c brahmaṇā vai purā proktāḥ sarvasya priyadarśanāḥ 13,133.010a apare mānavā devi pradānakṛpaṇā dvijaiḥ 13,133.010c yācitā na prayacchanti vidyamāne 'py abuddhayaḥ 13,133.011a dīnāndhakṛpaṇān dṛṣṭvā bhikṣukān atithīn api 13,133.011c yācyamānā nivartante jihvālobhasamanvitāḥ 13,133.012a na dhanāni na vāsāṃsi na bhogān na ca kāñcanam 13,133.012c na gāvo nānnavikṛtiṃ prayacchanti kadā cana 13,133.013a apravṛttās tu ye lubdhā nāstikā dānavarjitāḥ 13,133.013c evaṃbhūtā narā devi nirayaṃ yānty abuddhayaḥ 13,133.014a te cen manuṣyatāṃ yānti yadā kālasya paryayāt 13,133.014c dhanarikte kule janma labhante svalpabuddhayaḥ 13,133.015a kṣutpipāsāparītāś ca sarvabhogabahiṣkṛtāḥ 13,133.015c nirāśāḥ sarvabhogebhyo jīvanty adhamajīvikām 13,133.016a alpabhogakule jātā alpabhogaratā narāḥ 13,133.016c anena karmaṇā devi bhavanty adhanino narāḥ 13,133.017a apare stambhino nityaṃ māninaḥ pāpato ratāḥ 13,133.017c āsanārhasya ye pīṭhaṃ na prayacchanty acetasaḥ 13,133.018a mārgārhasya ca ye mārgaṃ na yacchanty alpabuddhayaḥ 13,133.018c pādyārhasya ca ye pādyaṃ na dadaty alpabuddhayaḥ 13,133.019a arghārhān na ca satkārair arcayanti yathāvidhi 13,133.019c arghyam ācamanīyaṃ vā na yacchanty alpabuddhayaḥ 13,133.020a guruṃ cābhigataṃ premṇā guruvan na bubhūṣate 13,133.020c abhimānapravṛttena lobhena samavasthitāḥ 13,133.021a saṃmānyāṃś cāvamanyante vṛddhān paribhavanti ca 13,133.021c evaṃvidhā narā devi sarve nirayagāminaḥ 13,133.022a te vai yadi narās tasmān nirayād uttaranti vai 13,133.022c varṣapūgais tato janma labhante kutsite kule 13,133.023a śvapākapulkasādīnāṃ kutsitānām acetasām 13,133.023c kuleṣu teṣu jāyante guruvṛddhāpacāyinaḥ 13,133.024a na stambhī na ca mānī yo devatādvijapūjakaḥ 13,133.024c lokapūjyo namaskartā praśrito madhuraṃ vadan 13,133.025a sarvavarṇapriyakaraḥ sarvabhūtahitaḥ sadā 13,133.025c adveṣī sumukhaḥ ślakṣṇaḥ snigdhavāṇīpradaḥ sadā 13,133.026a svāgatenaiva sarveṣāṃ bhūtānām avihiṃsakaḥ 13,133.026c yathārhasatkriyāpūrvam arcayann upatiṣṭhati 13,133.027a mārgārhāya dadan mārgaṃ guruṃ guruvad arcayan 13,133.027c atithipragraharatas tathābhyāgatapūjakaḥ 13,133.028a evaṃbhūto naro devi svargatiṃ pratipadyate 13,133.028c tato mānuṣatāṃ prāpya viśiṣṭakulajo bhavet 13,133.029a tatrāsau vipulair bhogaiḥ sarvaratnasamāyutaḥ 13,133.029c yathārhadātā cārheṣu dharmacaryāparo bhavet 13,133.030a saṃmataḥ sarvabhūtānāṃ sarvalokanamaskṛtaḥ 13,133.030c svakarmaphalam āpnoti svayam eva naraḥ sadā 13,133.031a udāttakulajātīya udāttābhijanaḥ sadā 13,133.031c eṣa dharmo mayā prokto vidhātrā svayam īritaḥ 13,133.032a yas tu raudrasamācāraḥ sarvasattvabhayaṃkaraḥ 13,133.032c hastābhyāṃ yadi vā padbhyāṃ rajjvā daṇḍena vā punaḥ 13,133.033a loṣṭaiḥ stambhair upāyair vā jantūn bādhati śobhane 13,133.033c hiṃsārthaṃ nikṛtiprajñaḥ prodvejayati caiva ha 13,133.034a upakrāmati jantūṃś ca udvegajananaḥ sadā 13,133.034c evaṃśīlasamācāro nirayaṃ pratipadyate 13,133.035a sa cen mānuṣatāṃ gacched yadi kālasya paryayāt 13,133.035c bahvābādhaparikliṣṭe so 'dhame jāyate kule 13,133.036a lokadveṣyo 'dhamaḥ puṃsāṃ svayaṃ karmakṛtaiḥ phalaiḥ 13,133.036c eṣa devi manuṣyeṣu boddhavyo jñātibandhuṣu 13,133.037a aparaḥ sarvabhūtāni dayāvān anupaśyati 13,133.037c maitradṛṣṭiḥ pitṛsamo nirvairo niyatendriyaḥ 13,133.038a nodvejayati bhūtāni na vihiṃsayate tathā 13,133.038c hastapādaiḥ suniyatair viśvāsyaḥ sarvajantuṣu 13,133.039a na rajjvā na ca daṇḍena na loṣṭair nāyudhena ca 13,133.039c udvejayati bhūtāni ślakṣṇakarmā dayāparaḥ 13,133.040a evaṃśīlasamācāraḥ svarge samupajāyate 13,133.040c tatrāsau bhavane divye mudā vasati devavat 13,133.041a sa cet karmakṣayān martyo manuṣyeṣūpajāyate 13,133.041c alpābādho nirītīkaḥ sa jātaḥ sukham edhate 13,133.042a sukhabhāgī nirāyāso nirudvegaḥ sadā naraḥ 13,133.042c eṣa devi satāṃ mārgo bādhā yatra na vidyate 13,133.043 umovāca 13,133.043a ime manuṣyā dṛśyante ūhāpohaviśāradāḥ 13,133.043c jñānavijñānasaṃpannāḥ prajñāvanto 'rthakovidāḥ 13,133.043e duṣprajñāś cāpare deva jñānavijñānavarjitāḥ 13,133.044a kena karmavipākena prajñāvān puruṣo bhavet 13,133.044c alpaprajño virūpākṣa kathaṃ bhavati mānavaḥ 13,133.044e etaṃ me saṃśayaṃ chinddhi sarvadharmavidāṃ vara 13,133.045a jātyandhāś cāpare deva rogārtāś cāpare tathā 13,133.045c narāḥ klībāś ca dṛśyante kāraṇaṃ brūhi tatra vai 13,133.046 maheśvara uvāca 13,133.046a brāhmaṇān vedaviduṣaḥ siddhān dharmavidas tathā 13,133.046c paripṛcchanty aharahaḥ kuśalākuśalaṃ tathā 13,133.047a varjayanty aśubhaṃ karma sevamānāḥ śubhaṃ tathā 13,133.047c labhante svargatiṃ nityam iha loke sukhaṃ tathā 13,133.048a sa cen mānuṣatāṃ yāti medhāvī tatra jāyate 13,133.048c śrutaṃ prajñānugaṃ cāsya kalyāṇam upajāyate 13,133.049a paradāreṣu ye mūḍhāś cakṣur duṣṭaṃ prayuñjate 13,133.049c tena duṣṭasvabhāvena jātyandhās te bhavanti ha 13,133.050a manasā tu praduṣṭena nagnāṃ paśyanti ye striyam 13,133.050c rogārtās te bhavantīha narā duṣkṛtakarmiṇaḥ 13,133.051a ye tu mūḍhā durācārā viyonau maithune ratāḥ 13,133.051c puruṣeṣu suduṣprajñāḥ klībatvam upayānti te 13,133.052a paśūṃś ca ye bandhayanti ye caiva gurutalpagāḥ 13,133.052c prakīrṇamaithunā ye ca klībā jāyanti te narāḥ 13,133.053 umovāca 13,133.053a sāvadyaṃ kiṃ nu vai karma niravadyaṃ tathaiva ca 13,133.053c śreyaḥ kurvann avāpnoti mānavo devasattama 13,133.054 maheśvara uvāca 13,133.054a śreyāṃsaṃ mārgam ātiṣṭhan sadā yaḥ pṛcchate dvijān 13,133.054c dharmānveṣī guṇākāṅkṣī sa svargaṃ samupāśnute 13,133.055a yadi mānuṣatāṃ devi kadā cit sa nigacchati 13,133.055c medhāvī dhāraṇāyuktaḥ prājñas tatrābhijāyate 13,133.056a eṣa devi satāṃ dharmo mantavyo bhūtikārakaḥ 13,133.056c nṛṇāṃ hitārthāya tava mayā vai samudāhṛtaḥ 13,133.057 umovāca 13,133.057a apare svalpavijñānā dharmavidveṣiṇo narāḥ 13,133.057c brāhmaṇān vedaviduṣo necchanti parisarpitum 13,133.058a vratavanto narāḥ ke cic chraddhādamaparāyaṇāḥ 13,133.058c avratā bhraṣṭaniyamās tathānye rākṣasopamāḥ 13,133.059a yajvānaś ca tathaivānye nirhomāś ca tathāpare 13,133.059c kena karmavipākena bhavantīha vadasva me 13,133.060 maheśvara uvāca 13,133.060a āgamāl lokadharmāṇāṃ maryādāḥ pūrvanirmitāḥ 13,133.060c prāmāṇyenānuvartante dṛśyante hi dṛḍhavratāḥ 13,133.061a adharmaṃ dharmam ity āhur ye ca mohavaśaṃ gatāḥ 13,133.061c avratā naṣṭamaryādās te proktā brahmarākṣasāḥ 13,133.062a te cet kālakṛtodyogāt saṃbhavantīha mānuṣāḥ 13,133.062c nirhomā nirvaṣaṭkārās te bhavanti narādhamāḥ 13,133.063a eṣa devi mayā sarvaḥ saṃśayacchedanāya te 13,133.063c kuśalākuśalo nṝṇāṃ vyākhyāto dharmasāgaraḥ 13,134.000*0628_00 nārada uvāca 13,134.000*0628_01 evam uktvā mahādevaḥ śrotukāmaḥ svayaṃ prabhuḥ 13,134.000*0628_02 anukūlāṃ priyāṃ bhāryāṃ pārśvasthāṃ samabhāṣata 13,134.001 maheśvara uvāca 13,134.001a parāvarajñe dharmajñe tapovananivāsini 13,134.001c sādhvi subhru sukeśānte himavatparvatātmaje 13,134.002a dakṣe śamadamopete nirmame dharmacāriṇi 13,134.002c pṛcchāmi tvāṃ varārohe pṛṣṭā vada mamepsitam 13,134.003a sāvitrī brahmaṇaḥ sādhvī kauśikasya śacī satī 13,134.003c mārtaṇḍajasya dhūmorṇā ṛddhir vaiśravaṇasya ca 13,134.004a varuṇasya tato gaurī sūryasya ca suvarcalā 13,134.004c rohiṇī śaśinaḥ sādhvī svāhā caiva vibhāvasoḥ 13,134.005a aditiḥ kaśyapasyātha sarvās tāḥ patidevatāḥ 13,134.005c pṛṣṭāś copāsitāś caiva tās tvayā devi nityaśaḥ 13,134.006a tena tvāṃ paripṛcchāmi dharmajñe dharmavādini 13,134.006c strīdharmaṃ śrotum icchāmi tvayodāhṛtam āditaḥ 13,134.007a sahadharmacarī me tvaṃ samaśīlā samavratā 13,134.007c samānasāravīryā ca tapas tīvraṃ kṛtaṃ ca te 13,134.007e tvayā hy ukto viśeṣeṇa pramāṇatvam upaiṣyati 13,134.007e*0629_01 guṇavān sa bhaviṣyati 13,134.007e*0629_02 loke caiva tathā devi 13,134.008a striyaś caiva viśeṣeṇa strījanasya gatiḥ sadā 13,134.008c gaur gāṃ gacchati suśroṇi lokeṣv eṣā sthitiḥ sadā 13,134.009a mama cārdhaṃ śarīrasya mama cārdhād viniḥsṛtā 13,134.009c surakāryakarī ca tvaṃ lokasaṃtānakāriṇī 13,134.010a tava sarvaḥ suviditaḥ strīdharmaḥ śāśvataḥ śubhe 13,134.010c tasmād aśeṣato brūhi strīdharmaṃ vistareṇa me 13,134.011 umovāca 13,134.011a bhagavan sarvabhūteśa bhūtabhavyabhavodbhava 13,134.011c tvatprabhāvād iyaṃ deva vāk caiva pratibhāti me 13,134.012a imās tu nadyo deveśa sarvatīrthodakair yutāḥ 13,134.012c upasparśanahetos tvā samīpasthā upāsate 13,134.013a etābhiḥ saha saṃmantrya pravakṣyāmy anupūrvaśaḥ 13,134.013c prabhavan yo 'nahaṃvādī sa vai puruṣa ucyate 13,134.014a strī ca bhūteśa satataṃ striyam evānudhāvati 13,134.014c mayā saṃmānitāś caiva bhaviṣyanti saridvarāḥ 13,134.015a eṣā sarasvatī puṇyā nadīnām uttamā nadī 13,134.015c prathamā sarvasaritāṃ nadī sāgaragāminī 13,134.016a vipāśā ca vitastā ca candrabhāgā irāvatī 13,134.016c śatadrur devikā sindhuḥ kauśikī gomatī tathā 13,134.017a tathā devanadī ceyaṃ sarvatīrthābhisaṃvṛtā 13,134.017c gaganād gāṃ gatā devī gaṅgā sarvasaridvarā 13,134.018a ity uktvā devadevasya patnī dharmabhṛtāṃ varā 13,134.018c smitapūrvam ivābhāṣya sarvās tāḥ saritas tadā 13,134.019a apṛcchad devamahiṣī strīdharmaṃ dharmavatsalā 13,134.019c strīdharmakuśalās tā vai gaṅgādyāḥ saritāṃ varāḥ 13,134.020a ayaṃ bhagavatā dattaḥ praśnaḥ strīdharmasaṃśritaḥ 13,134.020c taṃ tu saṃmantrya yuṣmābhir vaktum icchāmi śaṃkare 13,134.021a na caikasādhyaṃ paśyāmi vijñānaṃ bhuvi kasya cit 13,134.021c divi vā sāgaragamās tena vo mānayāmy aham 13,134.022 bhīṣma uvāca 13,134.022a evaṃ sarvāḥ saricchreṣṭhāḥ pṛṣṭāḥ puṇyatamāḥ śivāḥ 13,134.022c tato devanadī gaṅgā niyuktā pratipūjya tām 13,134.023a bahvībhir buddhibhiḥ sphītā strīdharmajñā śucismitā 13,134.023c śailarājasutāṃ devīṃ puṇyā pāpāpahāṃ śivām 13,134.024a buddhyā vinayasaṃpannā sarvajñānaviśāradā 13,134.024c sasmitaṃ bahubuddhyāḍhyā gaṅgā vacanam abravīt 13,134.025a dhanyāḥ smo 'nugṛhītāḥ smo devi dharmaparāyaṇā 13,134.025c yā tvaṃ sarvajaganmānyā nadīr mānayase 'naghe 13,134.026a prabhavan pṛcchate yo hi saṃmānayati vā punaḥ 13,134.026c nūnaṃ janam aduṣṭātmā paṇḍitākhyāṃ sa gacchati 13,134.027a jñānavijñānasaṃpannān ūhāpohaviśāradān 13,134.027c pravaktṝn pṛcchate yo 'nyān sa vai nā padam arcchati 13,134.028a anyathā bahubuddhyāḍhyo vākyaṃ vadati saṃsadi 13,134.028c anyathaiva hy ahaṃmānī durbalaṃ vadate vacaḥ 13,134.029a divyajñāne divi śreṣṭhe divyapuṇye sadotthite 13,134.029c tvam evārhasi no devi strīdharmam anuśāsitum 13,134.030 bhīṣma uvāca 13,134.030a tataḥ sārādhitā devī gaṅgayā bahubhir guṇaiḥ 13,134.030c prāha sarvam aśeṣeṇa strīdharmaṃ surasundarī 13,134.031a strīdharmo māṃ prati yathā pratibhāti yathāvidhi 13,134.031c tam ahaṃ kīrtayiṣyāmi tathaiva prathito bhavet 13,134.032a strīdharmaḥ pūrva evāyaṃ vivāhe bandhubhiḥ kṛtaḥ 13,134.032c sahadharmacarī bhartur bhavaty agnisamīpataḥ 13,134.033a susvabhāvā suvacanā suvṛttā sukhadarśanā 13,134.033c ananyacittā sumukhī bhartuḥ sā dharmacāriṇī 13,134.033d*0630_01 daṃpatyor eṣa vai dharmaḥ sahadharmakṛtaḥ śubhaḥ 13,134.034a sā bhaved dharmaparamā sā bhaved dharmabhāginī 13,134.034c devavat satataṃ sādhvī yā bhartāraṃ prapaśyati 13,134.035a śuśrūṣāṃ paricāraṃ ca devavad yā karoti ca 13,134.035c nānyabhāvā hy avimanāḥ suvratā sukhadarśanā 13,134.036a putravaktram ivābhīkṣṇaṃ bhartur vadanam īkṣate 13,134.036c yā sādhvī niyatācārā sā bhaved dharmacāriṇī 13,134.037a śrutvā daṃpatidharmaṃ vai sahadharmakṛtaṃ śubham 13,134.037c ananyacittā sumukhī bhartuḥ sā dharmacāriṇī 13,134.038a paruṣāṇy api coktā yā dṛṣṭā vā krūracakṣuṣā 13,134.038c suprasannamukhī bhartur yā nārī sā pativratā 13,134.039a na candrasūryau na taruṃ puṃnāmno yā nirīkṣate 13,134.039c bhartṛvarjaṃ varārohā sā bhaved dharmacāriṇī 13,134.040a daridraṃ vyādhitaṃ dīnam adhvanā parikarśitam 13,134.040c patiṃ putram ivopāste sā nārī dharmabhāginī 13,134.041a yā nārī prayatā dakṣā yā nārī putriṇī bhavet 13,134.041c patipriyā patiprāṇā sā nārī dharmabhāginī 13,134.042a śuśrūṣāṃ paricaryāṃ ca karoty avimanāḥ sadā 13,134.042c supratītā vinītā ca sā nārī dharmabhāginī 13,134.043a na kāmeṣu na bhogeṣu naiśvarye na sukhe tathā 13,134.043c spṛhā yasyā yathā patyau sā nārī dharmabhāginī 13,134.044a kalyotthānaratā nityaṃ guruśuśrūṣaṇe ratā 13,134.044c susaṃmṛṣṭakṣayā caiva gośakṛtkṛtalepanā 13,134.045a agnikāryaparā nityaṃ sadā puṣpabalipradā 13,134.045c devatātithibhṛtyānāṃ nirupya patinā saha 13,134.046a śeṣānnam upabhuñjānā yathānyāyaṃ yathāvidhi 13,134.046c tuṣṭapuṣṭajanā nityaṃ nārī dharmeṇa yujyate 13,134.047a śvaśrūśvaśurayoḥ pādau toṣayantī guṇānvitā 13,134.047c mātāpitṛparā nityaṃ yā nārī sā tapodhanā 13,134.048a brāhmaṇān durbalānāthān dīnāndhakṛpaṇāṃs tathā 13,134.048c bibharty annena yā nārī sā pativratabhāginī 13,134.049a vrataṃ carati yā nityaṃ duścaraṃ laghusattvayā 13,134.049c paticittā patihitā sā pativratabhāginī 13,134.050a puṇyam etat tapaś caiva svargaś caiṣa sanātanaḥ 13,134.050c yā nārī bhartṛparamā bhaved bhartṛvratā śivā 13,134.051a patir hi devo nārīṇāṃ patir bandhuḥ patir gatiḥ 13,134.051c patyā samā gatir nāsti daivataṃ vā yathā patiḥ 13,134.052a patiprasādaḥ svargo vā tulyo nāryā na vā bhavet 13,134.052c ahaṃ svargaṃ na hīccheyaṃ tvayy aprīte maheśvara 13,134.053a yady akāryam adharmaṃ vā yadi vā prāṇanāśanam 13,134.053c patir brūyād daridro vā vyādhito vā kathaṃ cana 13,134.054a āpanno ripusaṃstho vā brahmaśāpārdito 'pi vā 13,134.054c āpaddharmān anuprekṣya tat kāryam aviśaṅkayā 13,134.055a eṣa deva mayā proktaḥ strīdharmo vacanāt tava 13,134.055c yā tv evaṃbhāvinī nārī sā bhaved dharmabhāginī 13,134.056 bhīṣma uvāca 13,134.056a ity uktaḥ sa tu deveśaḥ pratipūjya gireḥ sutām 13,134.056c lokān visarjayām āsa sarvair anucaraiḥ saha 13,134.057a tato yayur bhūtagaṇāḥ saritaś ca yathāgatam 13,134.057c gandharvāpsarasaś caiva praṇamya śirasā bhavam 13,134.057d@015_0000 vaiśaṃpāyanaḥ 13,134.057d@015_0001 anuśāsya śubhair vākyair bhīṣmas tv āha mahāmatim 13,134.057d@015_0002 janamejayaḥ 13,134.057d@015_0002 prītyā punaḥ sa śuśrūṣur vacanaṃ yad yudhiṣṭhire 13,134.057d@015_0003 pitāmaho me viprarṣe bhīṣmaṃ kālavaśaṃ gatam 13,134.057d@015_0004 kim apṛcchat tadā rājā sarvasāmāsikaṃ hitam 13,134.057d@015_0005 ubhayor lokayor yuktaṃ puruṣārtham anuttamam 13,134.057d@015_0006 vaiśaṃpāyanaḥ 13,134.057d@015_0006 tan me vada mahāprājña śrotuṃ kautūhalaṃ hi me 13,134.057d@015_0007 bhūya eva mahārāja śṛṇu dharmasamuccayam 13,134.057d@015_0008 yad apṛcchat tadā rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 13,134.057d@015_0009 śaratalpagataṃ bhīṣmaṃ sarvapārthivasaṃnidhau 13,134.057d@015_0010 yudhiṣṭhiraḥ 13,134.057d@015_0010 ajātaśatruḥ prītātmā punar evābhyabhāṣata 13,134.057d@015_0011 pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada 13,134.057d@015_0012 śrūyatāṃ me hi vacanam arthitvāt prabravīmy aham 13,134.057d@015_0013 parāvarajño bhūtānāṃ dayāvān sarvajantuṣu 13,134.057d@015_0014 āgamair bahubhiḥ sphīto bhavān naḥ paramaḥ kule 13,134.057d@015_0015 tvādṛśo durlabho loke sāṃprataṃ jñānadarśanaḥ 13,134.057d@015_0016 bhavatā guruṇā caiva dhanyā bata vayaṃ prabho 13,134.057d@015_0017 ayaṃ sa kālaḥ saṃprāpto durlabho jñātibāndhavaiḥ 13,134.057d@015_0018 śāstā nu nāsti naḥ kaś cit tvad ṛte puruṣarṣabha 13,134.057d@015_0019 tasmād dharmārthasaṃyuktam āyatyāṃ ca hitodayam 13,134.057d@015_0020 āścaryaṃ paramaṃ vākyaṃ śrotum icchāmi bhārata 13,134.057d@015_0021 ayaṃ nārāyaṇaḥ śrīmān sarvapārthivasaṃnidhau 13,134.057d@015_0022 bhavantaṃ bahumānāc ca praṇayāc copasevate 13,134.057d@015_0023 asyaiva tu samakṣaṃ naḥ pārthivānāṃ tathaiva ca 13,134.057d@015_0024 itivṛttaṃ purāṇaṃ ca śrotṝṇāṃ paramaṃ hitam 13,134.057d@015_0025 yadi te 'ham anugrāhyo bhrātṛbhiḥ sahito 'nagha 13,134.057d@015_0026 vaiśaṃpāyanaḥ 13,134.057d@015_0026 matpriyārthaṃ tu kauravya snehād bhāṣitum arhasi 13,134.057d@015_0027 tasya tad vacanaṃ śrutvā snehād āgataviklavaḥ 13,134.057d@015_0028 prapibann iva taṃ dṛṣṭvā bhīṣmo vacanam abravīt 13,134.057d@015_0029 śṛṇu rājan purā vṛttam itihāsaṃ purātanam 13,134.057d@015_0030 etāvad uktvā gāṅgeyaḥ praṇamya śirasā harim 13,134.057d@015_0031 dharmarājaṃ samīkṣyedaṃ punar vaktuṃ samārabhat 13,134.057d@015_0032 ayaṃ nārāyaṇaḥ śrīmān putrārthaṃ vratakāṅkṣayā 13,134.057d@015_0033 dīkṣito 'bhūn mahābāhuḥ purā dvādaśavārṣikam 13,134.057d@015_0034 dīkṣitaṃ keśavaṃ draṣṭum abhijagmur maharṣayaḥ 13,134.057d@015_0035 sevituṃ ca mahātmānaḥ prīyamāṇā janārdanam 13,134.057d@015_0036 nāradaḥ parvataś caiva kṛṣṇadvaipāyanas tathā 13,134.057d@015_0037 devalaḥ kāśyapaś caiva hastikāśyapa eva ca 13,134.057d@015_0038 jamadagniś ca rājendra dhaumyo vālmīkir eva ca 13,134.057d@015_0039 apare 'pi tapaḥsiddhāḥ satyavrataparāyaṇāḥ 13,134.057d@015_0040 śiṣyair anugatāḥ sarve brahmavidbhir akalmaṣaiḥ 13,134.057d@015_0041 keśavas tān abhigatān prītyā saṃpratigṛhya ca 13,134.057d@015_0042 teṣām atithisatkāraṃ pūjanārthaṃ kulocitam 13,134.057d@015_0043 devakītanayo hṛṣṭo devatulyam akalpayat 13,134.057d@015_0044 upaviṣṭeṣu sarveṣu viṣṭareṣu tadānagha 13,134.057d@015_0045 viśvasteṣu hi tuṣṭeṣu keśavārcanayā punaḥ 13,134.057d@015_0046 parasparaṃ kathā divyāḥ prāvartanta manoramāḥ 13,134.057d@015_0047 viṣṇor nārāyaṇasyaiva prasādāt kathayāmi tāḥ 13,134.057d@015_0048 tasyaiva vratacaryāyāṃ munibhir vismitaḥ purā 13,134.057d@015_0049 yaś ca govṛṣabhāṅkasya prabhāvo 'bhūn mahātmanaḥ 13,134.057d@015_0050 yatra devī mahādevam apṛcchat saṃśayān purā 13,134.057d@015_0051 kathayām āsa śarvas tān devyāḥ priyacikīrṣayā 13,134.057d@015_0052 umāpatyoś ca saṃvādaṃ śṛṇu tāta manoramam 13,134.057d@015_0053 varṇāśramāṇāṃ dharmaś ca tatra tāta samāhitaḥ 13,134.057d@015_0054 ṛṣidharmaś ca nikhilo rājadharmaś ca puṣkalaḥ 13,134.057d@015_0055 gṛhasthadharmaś ca śubhaḥ karmapākaphalāni ca 13,134.057d@015_0056 devaguhyaṃ ca vividhaṃ dānadharmavidhis tadā 13,134.057d@015_0057 vidhānam atra saṃproktaṃ yamasya niyamasya ca 13,134.057d@015_0058 yamalokavidhānaṃ ca svargalokavidhis tathā 13,134.057d@015_0059 prāṇamokṣavidhiś caiva tīrthacaryā ca puṣkalā 13,134.057d@015_0060 mokṣadharmavidhānaṃ ca sāṃkhyayogasamanvitam 13,134.057d@015_0061 strīdharmaś ca svayaṃ devyā devadevāya bhāṣitaḥ 13,134.057d@015_0062 evamādi śubhaṃ sarvaṃ tatra tāta samāhitam 13,134.057d@015_0063 rudrāṇyāḥ saṃśayapraśno yatra tāta pravartate 13,134.057d@015_0064 dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ dharmyaṃ ca paramaṃ hitam 13,134.057d@015_0065 puṣṭiyogam idaṃ divyaṃ kathyamānaṃ mayā śṛṇu 13,134.057d@015_0066 itihāsam imaṃ divyaṃ pavitraṃ paramaṃ śubham 13,134.057d@015_0067 sāyaṃ prātaḥ sadā samyak śrotavyaṃ ca bubhūṣatā 13,134.057d@015_0068 tato nārāyaṇo devaḥ saṃkliṣṭo vratacaryayā 13,134.057d@015_0069 vahnir viniḥsṛto vaktrāt kṛṣṇasyādbhutadarśanaḥ 13,134.057d@015_0070 agninā tena mahatā niḥsṛtena mukhād vibhoḥ 13,134.057d@015_0071 paśyatām eva sarveṣāṃ dagdha eva nagottamaḥ 13,134.057d@015_0072 mṛgapakṣisamākīrṇaḥ śvāpadair abhisaṃkulaḥ 13,134.057d@015_0073 vṛkṣagulmalatākīrṇo mathito dīnadarśanaḥ 13,134.057d@015_0074 punaḥ sa dṛṣṭamātreṇa hariṇā saumyacetasā 13,134.057d@015_0075 sa babhūva giriḥ kṣipraṃ praphulladrumakānanaḥ 13,134.057d@015_0076 siddhacāraṇasaṃghaiś ca prasannair upaśobhitaḥ 13,134.057d@015_0077 mattavāraṇasaṃyukto nānāpakṣigaṇair yutaḥ 13,134.057d@015_0078 tad adbhutam acintyaṃ ca sarveṣām abhavad bhṛśam 13,134.057d@015_0079 taṃ dṛṣṭvā hṛṣṭaromāṇaḥ sarve munigaṇās tadā 13,134.057d@015_0080 vismitāḥ paramāyastāḥ sādhvasākulalocanāḥ 13,134.057d@015_0081 na kiṃ cid abruvaṃs tatra śubhaṃ vā yadi vetarat 13,134.057d@015_0082 tato nārāyaṇo devo munisaṃghe suvismite 13,134.057d@015_0083 tān samīkṣyaiva madhuraṃ babhāṣe puṣkarekṣaṇaḥ 13,134.057d@015_0084 kimarthaṃ munisaṃghasya vismayo 'yam anuttamaḥ 13,134.057d@015_0085 etaṃ me saṃśayaṃ sarve yāthātathyam aninditāḥ 13,134.057d@015_0086 ṛṣayo vaktum arhanti niścayenārthakovidāḥ 13,134.057d@015_0087 keśavasya vacaḥ śrutvā tuṣṭuvur munipuṃgavāḥ 13,134.057d@015_0088 bhavān sṛjati vai lokān bhavān saṃharati prajāḥ 13,134.057d@015_0089 bhavāñ śītaṃ bhavān uṣṇaṃ bhavān satyaṃ bhavān kratuḥ 13,134.057d@015_0090 bhavān ādir bhavān anto bhavato 'nyan na vidyate 13,134.057d@015_0091 sthāvaraṃ jaṃgamaṃ sarvaṃ tvam eva puruṣottama 13,134.057d@015_0092 tvattaḥ sarvam idaṃ tāta lokacakraṃ pravartate 13,134.057d@015_0093 tvam evārhasi tad vaktuṃ mukhād agnivinirgamam 13,134.057d@015_0094 etan no vismayakaraṃ babhūva madhusūdana 13,134.057d@015_0095 tato 'dhigatasaṃtrāsā bhavāma puruṣottama 13,134.057d@015_0096 bhagavān 13,134.057d@015_0096 yad icchet tatra vaktavyaṃ kuto 'smākaṃ niyogataḥ 13,134.057d@015_0097 nityaṃ hitārthaṃ lokānāṃ bhavadbhiḥ kriyate tapaḥ 13,134.057d@015_0098 tasmāl lokahitaṃ guhyaṃ śrūyatāṃ kathayāmi vaḥ 13,134.057d@015_0099 asuraḥ sāṃprataṃ kaś cid ahito lokanāśanaḥ 13,134.057d@015_0100 māyāstrakuśalaś caiva baladarpasamanvitaḥ 13,134.057d@015_0101 babhūva sa mayā vadhyo lokānāṃ hitakāmyayā 13,134.057d@015_0102 putreṇa me vadho dṛṣṭas tasya vai munipuṃgavāḥ 13,134.057d@015_0103 tadarthaṃ putram evāhaṃ sisṛkṣur vanam āgataḥ 13,134.057d@015_0104 ātmanaḥ sadṛśaṃ putram ahaṃ janayituṃ vrataiḥ 13,134.057d@015_0105 evaṃ vrataparītasya tapastīvratayā mama 13,134.057d@015_0106 athātmā mama dehasthaḥ so 'gnir bhūtvā viniḥsṛtaḥ 13,134.057d@015_0107 viniḥsṛtya gato draṣṭuṃ kṣaṇena ca pitāmaham 13,134.057d@015_0108 brahmaṇā manmatho 'naṅgaḥ putratve me prakalpitaḥ 13,134.057d@015_0109 anujñātaś ca tenaiva punar āyān mamāntikam 13,134.057d@015_0110 etan me vaiṣṇavaṃ tejo mama vaktrād viniḥsṛtam 13,134.057d@015_0111 tattejasā nirmathitaḥ purato 'yaṃ giriḥ sthitaḥ 13,134.057d@015_0112 dṛṣṭvā nāśaṃ gires tasya saumyabhāvatayā mama 13,134.057d@015_0113 punaḥ sa dṛṣṭamātreṇa girir āsīd yathāpuram 13,134.057d@015_0114 etad guhyaṃ mayā tathyaṃ kathitaṃ vaḥ samāsataḥ 13,134.057d@015_0115 bhavanto vyathitā yena vismitāś ca tapodhanāḥ 13,134.057d@015_0116 bhagavān 13,134.057d@015_0116 ṛṣīṇām evam uktvā tu tān punaḥ pratyabhāṣata 13,134.057d@015_0117 bhavatāṃ darśanād eva prītir abhyadhikā mama 13,134.057d@015_0118 bhavantas tu tapaḥsiddhā bhavanto devadarśanāḥ 13,134.057d@015_0119 sarvatra gatimantaś ca jñānavijñānabhāvitāḥ 13,134.057d@015_0120 gatāgatajñā lokānāṃ sarve nirdhūtakalmaṣāḥ 13,134.057d@015_0121 tasmād bhavadbhir yat kiṃ cid dṛṣṭaṃ vāpy atha vā śrutam 13,134.057d@015_0122 āścaryabhūtaṃ lokeṣu tad bhavanto bruvantu me 13,134.057d@015_0123 yuṣmābhiḥ kathitaṃ yat syāt tapasā bhāvitātmabhiḥ 13,134.057d@015_0124 tat syād amṛtasaṃkāśaṃ vāṅmadhuśravaṇe spṛhā 13,134.057d@015_0125 rāgadveṣaviyuktānāṃ satataṃ satyavādinām 13,134.057d@015_0126 śraddheyaṃ śravaṇīyaṃ ca vacanaṃ hi satāṃ bhavet 13,134.057d@015_0127 tatsaṃyogaṃ hi tan me 'stu na vṛthā kartum arhatha 13,134.057d@015_0128 bhavatāṃ darśanaṃ tasmāt saphalaṃ tu bhaven mama 13,134.057d@015_0129 tad ahaṃ sajjanamukhān niḥsṛtaṃ janasaṃsadi 13,134.057d@015_0130 kathayiṣyāmy aharaho buddhidīpakaraṃ nṛṇām 13,134.057d@015_0131 tad anye vardhayiṣyanti pūjayiṣyanti vāpare 13,134.057d@015_0132 vākśalyavigatāś cānye praśaṃsanti purātanam 13,134.057d@015_0132 bhīṣmaḥ 13,134.057d@015_0133 evaṃ bruvati govinde śravaṇārthaṃ maharṣayaḥ 13,134.057d@015_0134 vāgbhiḥ sāñjalimālābhir idam ūcur janārdanam 13,134.057d@015_0135 ayuktam asmān evaṃ tvaṃ vācā varada bhāṣitum 13,134.057d@015_0136 tvacchāsanamukhāḥ sarve tvadadhīnapariśramāḥ 13,134.057d@015_0137 evaṃ pūjayituṃ cāsmān na caivārhasi keśava 13,134.057d@015_0138 tad vastv anyan na paśyāmo yal loke te na vidyate 13,134.057d@015_0139 divi vā bhuvi vā kiṃ cit tat sarvaṃ hi tvayā tatam 13,134.057d@015_0140 na vidmahe vayaṃ deva kathyamānaṃ tavāntike 13,134.057d@015_0141 evam ukto hṛṣīkeśaḥ sasmitaṃ cedam abravīt 13,134.057d@015_0142 ahaṃ mānuṣayonisthaḥ sāṃprataṃ munipuṃgavāḥ 13,134.057d@015_0143 tasmān mānuṣavad vīryaṃ mama jānīta suvratāḥ 13,134.057d@015_0144 bhīṣmaḥ 13,134.057d@015_0144 bhavadbhiḥ kathyamānaṃ ca apūrvam iva tad bhavet 13,134.057d@015_0145 evaṃ saṃcoditāḥ sarve keśavena mahātmanā 13,134.057d@015_0146 ṛṣayaś cānuvartante vāsudevasya śāsanam 13,134.057d@015_0147 tatas tv ṛṣigaṇāḥ sarve nāradaṃ devadarśanam 13,134.057d@015_0148 amanyanta budhā buddhyā samarthaṃ tannibodhane 13,134.057d@015_0149 ṛṣir ugratapāś cāyaṃ keśavasya priyo 'dhikam 13,134.057d@015_0150 purāṇajñaś ca vāgmī ca kāraṇais taṃ ca menire 13,134.057d@015_0151 sarve tadarhaṇaṃ kṛtvā nāradaṃ vākyam abruvan 13,134.057d@015_0152 bhavatā tīrthayātrārthaṃ caratā himavadgirau 13,134.057d@015_0153 dṛṣṭaṃ vai yat tad āścaryaṃ śrotṝṇāṃ paramaṃ priyam 13,134.057d@015_0154 tattvaṃ tvam aviśeṣeṇa hitārthaṃ sarvam āditaḥ 13,134.057d@015_0155 bhīṣmaḥ 13,134.057d@015_0155 priyārthaṃ keśavasyāsya sa bhavān vaktum arhati 13,134.057d@015_0156 tadā saṃcoditaḥ sarvair ṛṣibhir nāradas tathā 13,134.057d@015_0157 praṇamya śirasā viṣṇuṃ sarvalokahite ratam 13,134.057d@015_0158 samudvīkṣya hṛṣīkeśaṃ vaktum evopacakrame 13,134.057d@015_0159 tato nārāyaṇasuhṛn nārado vadatāṃ varaḥ 13,134.057d@015_0160 nāradaḥ 13,134.057d@015_0160 śaṃkarasyomayā sārdhaṃ saṃvādam anvabhāṣata 13,134.057d@015_0161 bhagavaṃs tīrthayātrārthaṃ tathaiva caratā mayā 13,134.057d@015_0162 divyam adbhutasaṃkāśaṃ dṛṣṭaṃ haimavataṃ vanam 13,134.057d@015_0163 nānāvṛkṣalatāyuktaṃ nānāpakṣigaṇair yutam 13,134.057d@015_0164 nānāratnasamākīrṇaṃ nānābhāvasamanvitam 13,134.057d@015_0165 divyacandanasaṃyuktaṃ divyadhūpena dhūpitam 13,134.057d@015_0166 divyapuṣpasamākīrṇaṃ divyagandhena mūrchitam 13,134.057d@015_0167 siddhacāraṇasaṃvāsaṃ bhūtasaṃghair niṣevitam 13,134.057d@015_0168 variṣṭhāpsarasākīrṇaṃ nānāgandharvasaṃkulam 13,134.057d@015_0169 mṛdaṅgamurajodghuṣṭaṃ śaṅkhavīṇābhināditam 13,134.057d@015_0170 nṛtyadbhir bhūtasaṃghaiś ca sarvatas tv abhiśobhitam 13,134.057d@015_0171 nānārūpair virūpaiś ca bhīmarūpair bhayānakaiḥ 13,134.057d@015_0172 vyāghrasiṃhoragamukhair biḍālavadanais tathā 13,134.057d@015_0173 kharoṣṭradvīpivadanair gajavaktrais tathaiva ca 13,134.057d@015_0174 ulūkaśyenavadanaiḥ kākagṛdhramukhais tathā 13,134.057d@015_0175 evaṃ bahuvidhākārair bhūtasaṃghair bhṛśākulam 13,134.057d@015_0176 nānadyamānaṃ bahudhā harapāriṣadair bhṛśam 13,134.057d@015_0177 ghorarūpaṃ sudurdarśaṃ rakṣogaṇaśatair vṛtam 13,134.057d@015_0178 samājaṃ tadvane dṛṣṭaṃ mayā bhūtapateḥ purā 13,134.057d@015_0179 pranṛttāpsarasaṃ divyaṃ devagandharvanāditam 13,134.057d@015_0180 ṣaṭpadair upagītaṃ ca prathame māsi mādhave 13,134.057d@015_0181 utkrośatkrauñcakuraraiḥ sārasair jīvajīvakaiḥ 13,134.057d@015_0182 mattābhiḥ parapuṣṭābhiḥ kūjantībhiḥ samākulam 13,134.057d@015_0183 uttamotsavasaṃkāśaṃ bhīmarūpataraṃ tataḥ 13,134.057d@015_0184 draṣṭuṃ bhavati sarvasya dharmabhāgijanasya ca 13,134.057d@015_0185 ye cordhvaretasaḥ siddhās tatra tatra samāgatāḥ 13,134.057d@015_0186 mārtāṇḍaraśmisaṃcārā viśvedevagaṇās tathā 13,134.057d@015_0187 tathā nāgās tathādityā lokapālā hutāśanāḥ 13,134.057d@015_0188 vātāś ca sarve vāyanti divyapuṣpasamākulāḥ 13,134.057d@015_0189 kirantaḥ sarvapuṣpāṇi kiranto 'dbhutadarśanāḥ 13,134.057d@015_0190 oṣadhyaḥ prajvalantyaś ca dyotayantyo diśo daśa 13,134.057d@015_0191 vihagāś ca mudā yuktā nṛtyanti ca nadanti ca 13,134.057d@015_0192 giraḥ sumadhurās tatra divyā divyajanapriyāḥ 13,134.057d@015_0193 tatra devo giritaṭe hemadhātuvibhūṣite 13,134.057d@015_0194 paryaṅka iva babhrāja upaviṣṭo mahādyutiḥ 13,134.057d@015_0195 vyāghracarmaparīdhāno gajacarmottaracchadaḥ 13,134.057d@015_0196 vyālayajñopavītaś ca lohitāntravibhūṣitaḥ 13,134.057d@015_0197 hariśmaśrujaṭo bhīmo bhayakartā suradviṣām 13,134.057d@015_0198 bhayaghnaḥ sarvabhūtānāṃ bhaktānām abhayaṃkaraḥ 13,134.057d@015_0199 kiṃnarair devagandharvaiḥ stūyamānaḥ samantataḥ 13,134.057d@015_0200 ṛṣibhiś cāpsarobhiś ca sarvataś cāpi śobhitaḥ 13,134.057d@015_0201 tatra bhūtapateḥ sthānaṃ devadānavasaṃkulam 13,134.057d@015_0202 sarvatejomayaṃ bhūmnā lokapālaniṣevitam 13,134.057d@015_0203 mahoragasamākīrṇaṃ sarveṣāṃ lomaharṣaṇam 13,134.057d@015_0204 bhīmarūpam anirdeśyam apradhṛṣyatamaṃ vibho 13,134.057d@015_0205 tatra bhūtapatiṃ devam āsīnaṃ śikharottame 13,134.057d@015_0206 ṛṣayo bhūtasaṃghāś ca praṇamya śirasā haram 13,134.057d@015_0207 gīrbhiḥ paramaśuddhābhis tuṣṭuvuś ca maheśvaram 13,134.057d@015_0208 vimuktāś caiva pāpebhyo babhūvur vigatajvarāḥ 13,134.057d@015_0209 ṛṣayo vālakhilyāś ca tathā viprarṣayaś ca ye 13,134.057d@015_0210 ayonijā yonijāś ca tapaḥsiddhā maharṣayaḥ 13,134.057d@015_0211 tatrasthaṃ devadeveśaṃ bhagavantam upāsate 13,134.057d@015_0212 tatas tasmin kṣaṇe devī bhūtastrīgaṇasevitā 13,134.057d@015_0213 haratulyāmbaradharā samānavratacāriṇī 13,134.057d@015_0214 kāñcanaṃ kalaśaṃ gṛhya sarvatīrthāmbupūritam 13,134.057d@015_0215 puṣpavṛṣṭyābhivarṣantī divyagandhasamāyutā 13,134.057d@015_0216 saridvarābhiḥ sarvābhiḥ pṛṣṭhato 'nugatā varā 13,134.057d@015_0217 sevituṃ bhagavatpārśvam ājagāma śucismitā 13,134.057d@015_0218 āgamya tu gireḥ putrī devadevasya cāntikam 13,134.057d@015_0219 manaḥpriyaṃ cikīrṣantī krīḍārthaṃ śaṃkarāntike 13,134.057d@015_0220 manoharābhyāṃ pāṇibhyāṃ haranetre pidhāya tu 13,134.057d@015_0221 avekṣya hṛṣṭā svagaṇān smayantī pṛṣṭhataḥ sthitā 13,134.057d@015_0222 devyā cāndhīkṛte deve kaśmalaṃ samapadyata 13,134.057d@015_0223 nimīlite bhūtapatau naṣṭacandrārkatārakam 13,134.057d@015_0224 niḥsvādhyāyavaṣaṭkāraṃ tamasā cābhisaṃvṛtam 13,134.057d@015_0225 viṣaṇṇaṃ bhayasaṃtrastaṃ jagad āsīd bhayākulam 13,134.057d@015_0226 hāhākāras tv ṛṣīṇāṃ ca lokānām abhavat tadā 13,134.057d@015_0227 tamobhibhūte saṃbhrānte loke jīvitaśaṅkite 13,134.057d@015_0228 tṛtīyaṃ cāsya saṃbhūtaṃ lalāṭe netram āyatam 13,134.057d@015_0229 dvādaśādityasaṃkāśaṃ lokān bhāsāv abhāsayat 13,134.057d@015_0230 tatra netrāgninā tena yugāntāgninibhena vai 13,134.057d@015_0231 adahyata giriḥ sarvo himavān agrataḥ sthitaḥ 13,134.057d@015_0232 dahyamāne girau tasmin mṛgapakṣisamākule 13,134.057d@015_0233 savidyādharagandharve divyauṣadhasamāyute 13,134.057d@015_0234 tato girisutā cāpi vismayotphullalocanā 13,134.057d@015_0235 babhūva ca jagat sarvaṃ tathā vismayasaṃyutam 13,134.057d@015_0236 paśyatām eva sarveṣāṃ devadānavarakṣasām 13,134.057d@015_0237 netrajenāgninā tena dagdha eva nagottamaḥ 13,134.057d@015_0238 taṃ dṛṣṭvā mathitaṃ śailaṃ śailaputrī saviklavā 13,134.057d@015_0239 pituḥ śamanam icchantī papāta bhuvi pādayoḥ 13,134.057d@015_0240 tad dṛṣṭvā devadeveśo devyā duḥkham anuttamam 13,134.057d@015_0241 haimavatyāḥ priyārthaṃ ca giriṃ punar avaikṣata 13,134.057d@015_0242 dṛṣṭamātro bhagavatā saumyayuktena cetasā 13,134.057d@015_0243 kṣaṇena himavāñ śailaḥ prakṛtistho 'bhavat punaḥ 13,134.057d@015_0244 hṛṣṭapuṣṭavihaṃgaś ca praphulladrumakānanaḥ 13,134.057d@015_0245 siddhacāraṇasaṃghaiś ca prītiyuktaiḥ samākulaḥ 13,134.057d@015_0246 pitaraṃ prakṛtisthaṃ tu dṛṣṭvā haimavatī bhṛśam 13,134.057d@015_0247 abhavat prītisaṃyuktā muditā ca pinākinam 13,134.057d@015_0248 devī vismayasaṃyuktā praṣṭukāmā maheśvaram 13,134.057d@015_0249 hitārthaṃ sarvalokānāṃ prajānāṃ hitakāmyayā 13,134.057d@015_0250 devadevaṃ mahādevī babhāṣedaṃ vaco 'rthavat 13,134.057d@015_0251 bhagavan devadeveśa śūlapāṇe mahādyute 13,134.057d@015_0252 vismayo me mahāñ jātas tasmin netrāgnisaṃplute 13,134.057d@015_0253 kimarthaṃ devadeveśa lalāṭe 'smin prakāśate 13,134.057d@015_0254 atisūryāgnisaṃkāśaṃ tṛtīyaṃ netram āyatam 13,134.057d@015_0255 netrāgninā tu mahatā nirdagdho himavān asau 13,134.057d@015_0256 punaḥ sa dṛṣṭamātras tu prakṛtisthaḥ pitā mama 13,134.057d@015_0257 eṣa me saṃśayo deva hṛdi saṃprati vartate 13,134.057d@015_0258 devadeva namas tubhyaṃ tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_0258 nāradaḥ 13,134.057d@015_0259 evam uktas tayā devyā prīyamāṇo 'bravīd bhavaḥ 13,134.057d@015_0260 sthāne saṃśayituṃ devi dharmajñe priyabhāṣiṇi 13,134.057d@015_0261 tvad ṛte māṃ hi vai praṣṭuṃ na śakyaṃ kena cit priye 13,134.057d@015_0262 prakāśaṃ yadi vā guhyaṃ tvatpriyārthaṃ bravīmy aham 13,134.057d@015_0263 śṛṇu tat sarvam akhilam asyāṃ saṃsadi bhāmini 13,134.057d@015_0264 sarveṣām eva lokānāṃ kūṭasthaṃ viddhi māṃ priye 13,134.057d@015_0265 madadhīnās trayo lokā yathā viṣṇau tathā mayi 13,134.057d@015_0266 sraṣṭā viṣṇur ahaṃ goptā iti tad viddhi bhāmini 13,134.057d@015_0267 tasmād yadā māṃ spṛśati śubhaṃ vā yadi vetarat 13,134.057d@015_0268 tathaivedaṃ jagat sarvaṃ tat tad bhavati śobhane 13,134.057d@015_0269 etad guhyam ajānantyā tvayā bālyād anindite 13,134.057d@015_0270 netre me pihite devi krīḍanārthaṃ dṛḍhavrate 13,134.057d@015_0271 tvatkṛte naṣṭacandrārkaṃ jagad āsīd bhṛśākulam 13,134.057d@015_0272 naṣṭāditye tamobhūte loke girisute priye 13,134.057d@015_0273 tṛtīyaṃ locanaṃ sṛṣṭaṃ lokān saṃrakṣituṃ mayā 13,134.057d@015_0274 asyaiva tejasākṣṇo me mathito 'yaṃ giriḥ śubhe 13,134.057d@015_0275 vṛkṣagulmalatākīrṇo vyālādhyuṣitakaṃdaraḥ 13,134.057d@015_0276 tvatpriyārthaṃ kṛto devi prakṛtisthaḥ punar mayā 13,134.057d@015_0277 nāradaḥ 13,134.057d@015_0277 kathitaṃ saṃśayasthānaṃ nirviśaṅkā bhava priye 13,134.057d@015_0278 kṣaṇajñā devadevasya śrotukāmā priyaṃ hitam 13,134.057d@015_0279 umā devī mahādevam apṛcchat punar eva tu 13,134.057d@015_0280 bhagavan devadeveśa sarvadevanamaskṛta 13,134.057d@015_0281 caturmukho vai bhagavān abhavat kena hetunā 13,134.057d@015_0282 bhagavan kena vai vaktram aindram adbhutadarśanam 13,134.057d@015_0283 uttaraṃ cāpi bhagavan paścimaṃ śubhadarśanam 13,134.057d@015_0284 dakṣiṇaṃ ca mukhaṃ raudraṃ kenordhvaṃ jaṭilāvṛtam 13,134.057d@015_0285 yathādiśaṃ mahādeva śrotum icchāmi kāraṇam 13,134.057d@015_0286 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0286 eṣa me saṃśayo deva tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_0287 tad ahaṃ te pravakṣyāmi yat tvaṃ pṛcchasi bhāmini 13,134.057d@015_0288 purāsurau mahāghorau lokodvegakarau bhṛśam 13,134.057d@015_0289 ++++ 13,134.057d@015_0290 sundopasundanāmānāv āsatur bahugarvitau 13,134.057d@015_0291 aśastravadhyau balinau parasparahitaiṣiṇau 13,134.057d@015_0292 tayor eva vināśāya nirmitā viśvakarmaṇā 13,134.057d@015_0293 mṛgapakṣigaṇānāṃ ca sthāvarāṇāṃ tathaiva ca 13,134.057d@015_0294 sarvataḥ sāram uddhṛtya tilaśo lokapūjitā 13,134.057d@015_0295 tilottameti vikhyātā apsarāḥ sā babhūva ha 13,134.057d@015_0296 devakāryaṃ kariṣyantī hāvabhāvasamanvitā 13,134.057d@015_0297 sā tu paryantam āgamya rūpeṇāpratimā bhuvi 13,134.057d@015_0298 mayā bahumatā ceyaṃ devakāryaṃ kariṣyati 13,134.057d@015_0299 iti matvā tadā cāhaṃ kurvantīṃ māṃ pradakṣiṇam 13,134.057d@015_0300 tathaiva tāṃ didṛkṣuś ca caturvaktro 'bhavaṃ priye 13,134.057d@015_0301 aindraṃ mukham idaṃ pūrvaṃ tapaścaryāparaṃ sadā 13,134.057d@015_0302 dakṣiṇaṃ me mukhaṃ divyaṃ raudraṃ saṃharati prajāḥ 13,134.057d@015_0303 lokakāryaparaṃ nityaṃ paścimaṃ me mukhaṃ priye 13,134.057d@015_0304 vedān adhīte satatam adbhutaṃ cottaraṃ mukham 13,134.057d@015_0305 umā 13,134.057d@015_0305 etat te sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,134.057d@015_0306 bhagavañ śrotum icchāmi śūlapāṇe varaprada 13,134.057d@015_0307 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0307 kimarthaṃ nīlatā kaṇṭhe bhāti barhanibhā tava 13,134.057d@015_0308 hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu devi samāhitā 13,134.057d@015_0309 purā yugāntare yatnād amṛtārthaṃ surāsuraiḥ 13,134.057d@015_0310 balavadbhir vimathitaś cirakālaṃ mahodadhiḥ 13,134.057d@015_0311 rajjunā nāgarājena mathyamāne mahodadhau 13,134.057d@015_0312 viṣaṃ tatra samudbhūtaṃ sarvalokavināśanam 13,134.057d@015_0313 tad dṛṣṭvā vibudhāḥ sarve tadā vimanaso 'bhavan 13,134.057d@015_0314 grastaṃ hi tan mayā devi lokānāṃ hitakāraṇāt 13,134.057d@015_0315 tatkṛtā nīlatā cāsīt kaṇṭhe barhinibhā śubhe 13,134.057d@015_0316 tadāprabhṛti caivāhaṃ nīlakaṇṭha iti smṛtaḥ 13,134.057d@015_0317 umā 13,134.057d@015_0317 etat te sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,134.057d@015_0318 nīlakaṇṭha namas te 'stu sarvalokasukhāvaha 13,134.057d@015_0319 bahūnām āyudhānāṃ tvaṃ pinākaṃ dhartum icchasi 13,134.057d@015_0320 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0320 kimarthaṃ devadeveśa tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_0321 śastrāgamaṃ te vakṣyāmi śṛṇu dharmyaṃ śucismite 13,134.057d@015_0322 yugāntare mahādevi kaṇvo nāma mahāmuniḥ 13,134.057d@015_0323 sa hi divyāṃ tapaścaryāṃ kartum evopacakrame 13,134.057d@015_0324 tathā tasya tapo ghoraṃ carataḥ kālaparyayāt 13,134.057d@015_0325 valmīkaṃ punar udbhūtaṃ tasyaiva śirasi priye 13,134.057d@015_0326 veṇur valmīkasaṃyogān mūrdhni tasya babhūva ha 13,134.057d@015_0327 dharamāṇaś ca tat sarvaṃ tapaścaryām athākarot 13,134.057d@015_0328 tasmai brahmā varaṃ dātuṃ jagāma tapasārcitaḥ 13,134.057d@015_0329 dattvā tasmai varaṃ devo veṇuṃ dṛṣṭvā tv acintayat 13,134.057d@015_0330 lokakāryaṃ samuddiśya veṇunānena bhāmini 13,134.057d@015_0331 cintayitvā tam ādāya kārmukārthe nyayojayat 13,134.057d@015_0332 viṣṇor mama ca sāmarthyaṃ jñātvā lokapitāmahaḥ 13,134.057d@015_0333 dhanuṣī dve tadā prādād viṣṇave ca mamaiva ca 13,134.057d@015_0334 pinākaṃ nāma me cāpaṃ śārṅgaṃ nāma harer dhanuḥ 13,134.057d@015_0335 tṛtīyam avaśeṣeṇa gāṇḍīvam abhavad dhanuḥ 13,134.057d@015_0336 tac ca somāya nirdiśya brahmalokaṃ gataḥ punaḥ 13,134.057d@015_0337 umā 13,134.057d@015_0337 etat te sarvam ākhyātaṃ śastrāgamam anindite 13,134.057d@015_0338 bhagavan sarvabhūteśa pinākaparaśupriya 13,134.057d@015_0339 vāhaneṣu tathānyeṣu satsu bhūtapate tava 13,134.057d@015_0340 ayaṃ tu vṛṣabhaḥ kasmād vāhanatvam upāgamat 13,134.057d@015_0341 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0341 eṣa me saṃśayo deva taṃ me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_0342 tad ahaṃ te pravakṣyāmi vāhanaṃ sa yathābhavat 13,134.057d@015_0343 ādisarge purā gāvaḥ śvetavarṇāḥ śucismite 13,134.057d@015_0344 balasaṃhananopetā darpayuktāś caranti tāḥ 13,134.057d@015_0345 ahaṃ tu tapa ātiṣṭhe tasmin kāle śubhānane 13,134.057d@015_0346 ekapādaś cordhvabāhur lokārthaṃ himavadgirau 13,134.057d@015_0347 gāvo me pārśvam āviśya darpotsiktāḥ samantataḥ 13,134.057d@015_0348 sthānabhraṃśaṃ tu me devi cakrire bahuśas tathā 13,134.057d@015_0349 apacāreṇa caitāsāṃ manaḥkṣobho 'bhavan mama 13,134.057d@015_0350 tasmād dagdhā mayā gāvo roṣāviṣṭena cetasā 13,134.057d@015_0351 tasmiṃs tu vyasane ghore vartamāne paśūn prati 13,134.057d@015_0352 anena vṛṣabheṇāhaṃ śamitaḥ saṃprasādanaiḥ 13,134.057d@015_0353 tadāprabhṛti śāntāś ca varṇabhedatvam āgatāḥ 13,134.057d@015_0354 śveto 'yaṃ vṛṣabho devi pūrvasaṃskārasaṃyutaḥ 13,134.057d@015_0355 vāhanatve dhvajatve me tadāprabhṛti yojitaḥ 13,134.057d@015_0356 tasmān me gopatitvaṃ ca devair gobhiś ca kalpitam 13,134.057d@015_0357 umā 13,134.057d@015_0357 prasannaś cābhavaṃ devi tadā gopatitāṃ gataḥ 13,134.057d@015_0358 bhagavan sarvabhūteśa śūlapāṇe vṛṣadhvaja 13,134.057d@015_0359 āvāseṣu vicitreṣu ramyeṣu ca śubheṣu ca 13,134.057d@015_0360 satsu cānyeṣu deśeṣu śmaśāne ramase katham 13,134.057d@015_0361 keśāsthikalile bhīme kapālaśatasaṃkule 13,134.057d@015_0362 sṛgālagṛdhrasaṃpūrṇe śavadhūmasamākule 13,134.057d@015_0363 citāgniviṣame ghore gahane ca bhayānake 13,134.057d@015_0364 evaṃ kalevarakṣetre durdarśe ramase katham 13,134.057d@015_0365 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0365 eṣa me saṃśayo deva tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_0366 hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu devi samāhitā 13,134.057d@015_0367 āvāsārthaṃ purā devi śuddhānveṣī śucismite 13,134.057d@015_0368 nādhyagacchaṃ ciraṃ kālaṃ deśaṃ śucitamaṃ śubhe 13,134.057d@015_0369 eṣa me 'bhiniveśo 'bhūt tasmin kāle prajāḥ prati 13,134.057d@015_0370 ākulaṃ sumahad ghoraṃ prādurāsīt samantataḥ 13,134.057d@015_0371 saṃbhūtā bhūtasṛṣṭiś ca ghorā lokabhayāvahā 13,134.057d@015_0372 nānāvarṇavirūpāś ca tīkṣṇadaṃṣṭrāḥ prahāriṇaḥ 13,134.057d@015_0373 piśācarakṣovadanāḥ prāṇināṃ prāṇahāriṇaḥ 13,134.057d@015_0374 yatas tataś caranti sma nighnantaḥ prāṇino bhṛśam 13,134.057d@015_0375 evaṃ loke kṣayaṃ yāte prāṇihīne pitāmahaḥ 13,134.057d@015_0376 cintayaṃs tatpratīkāraṃ māṃ ca śaktaṃ hi nigrahe 13,134.057d@015_0377 evaṃ jñātvā tadā brahmā tasmin karmaṇy ayojayat 13,134.057d@015_0378 tac ca prāṇidayārthaṃ tu mayāpy anumataṃ priye 13,134.057d@015_0379 tasmāt saṃrakṣitā devi bhūtebhyaḥ prāṇino bhayāt 13,134.057d@015_0380 asmāc chmaśānān medhyaṃ tu nāsti kiṃ cid anindite 13,134.057d@015_0381 niḥsaṃpātaṃ manuṣyāṇāṃ tasmāc chucitamaṃ smṛtam 13,134.057d@015_0382 bhūtasṛṣṭiṃ tu tāṃ cāhaṃ śmaśāne saṃnyaveśayam 13,134.057d@015_0383 tatrasthaḥ sarvalokānāṃ vinihanmi priye bhayam 13,134.057d@015_0384 na ca bhūtagaṇenāhaṃ vinā vasitum utsahe 13,134.057d@015_0385 tasmān me saṃnivāsāya śmaśāne rocate manaḥ 13,134.057d@015_0386 medhyakāmair dvijair nityaṃ medhyam ity abhidhīyate 13,134.057d@015_0387 ācaradbhir vrataṃ raudraṃ mokṣakāmaiś ca sevyate 13,134.057d@015_0388 sthānaṃ me tatra vihitaṃ vīrasthānam iti priye 13,134.057d@015_0389 kapālaśatasaṃpūrṇaṃ bhīmarūpaṃ bhayānakam 13,134.057d@015_0390 madhyāhne saṃdhyayos tatra nakṣatre rudradaivate 13,134.057d@015_0391 āyuṣkāmair aśuddhair vā na gantavyam iti sthitiḥ 13,134.057d@015_0392 mad anyena na śakyaṃ hi nihantuṃ bhūtajaṃ bhayam 13,134.057d@015_0393 tatrastho 'haṃ prajāḥ sarvāḥ pālayāmi dine dine 13,134.057d@015_0394 manniyogād bhūtasaṃghā na ca ghnantīha kiṃ cana 13,134.057d@015_0395 tasmāl lokahitārthāya śmaśāne ramayāmy aham 13,134.057d@015_0396 umā 13,134.057d@015_0396 etat te sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,134.057d@015_0397 bhagavan devadeveśa trinetra vṛṣabhadhvaja 13,134.057d@015_0398 piṅgalaṃ vikṛtaṃ bhāti rūpaṃ te subhayānakam 13,134.057d@015_0399 bhasmadigdhaṃ virūpākṣaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ jaṭākulam 13,134.057d@015_0400 vyāghroragatvaksaṃvītaṃ kapilaśmaśrusaṃtatam 13,134.057d@015_0401 raudraṃ bhayānakaṃ ghoraṃ śūlapaṭṭasasaṃyutam 13,134.057d@015_0402 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0402 kimartham īdṛśaṃ rūpaṃ tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_0403 tad ahaṃ kathayiṣyāmi śṛṇu tattvaṃ samāhitā 13,134.057d@015_0404 dvividho laukiko bhāvaḥ śītam uṣṇam iti priye 13,134.057d@015_0405 tayor vigrathitaṃ sarvaṃ saumyāgneyam idaṃ jagat 13,134.057d@015_0406 saumyatvaṃ satataṃ viṣṇau mayy āgneyaṃ pratiṣṭhitam 13,134.057d@015_0407 anena vapuṣā nityaṃ sarvalokān bibharmy aham 13,134.057d@015_0408 raudrākṛti virūpākṣaṃ śūlapaṭṭasasaṃyutam 13,134.057d@015_0409 āgneyam iti me rūpaṃ devi lokahite ratam 13,134.057d@015_0410 yady ahaṃ viparītaḥ syām etat tyaktvā śubhānane 13,134.057d@015_0411 tadaiva sarvalokānāṃ viparītaṃ pravartate 13,134.057d@015_0412 tasmān mayedaṃ dhriyate rūpaṃ lokahitaiṣiṇā 13,134.057d@015_0413 umā 13,134.057d@015_0413 iti te kathitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,134.057d@015_0414 bhagavan devadeveśa śūlapāṇe vṛṣadhvaja 13,134.057d@015_0415 kimarthaṃ candrarekhā te śirobhāge virocate 13,134.057d@015_0416 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0416 śrotum icchāmy ahaṃ deva tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_0417 tad ahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu kalyāṇi kāraṇam 13,134.057d@015_0418 purāhaṃ kāraṇād devi kopayuktaḥ śucismite 13,134.057d@015_0419 dakṣayajñavadhārthāya bhūtasaṃghasamāvṛtaḥ 13,134.057d@015_0420 tasmin kratuvadhe ghore yajñabhāganimittataḥ 13,134.057d@015_0421 devā vibhraṃśitās te vai yeṣāṃ bhāgaḥ kratau kṛtaḥ 13,134.057d@015_0422 somas tatra mayā devi kupitena bhṛśārditaḥ 13,134.057d@015_0423 paśyaṃś cānaparādhī san pādāṅguṣṭhena pīḍitaḥ 13,134.057d@015_0424 tathā vinikṛtenāhaṃ sāmapūrvaṃ prasāditaḥ 13,134.057d@015_0425 tan me cintayataś cāsīt paścāttāpaḥ punaḥ priye 13,134.057d@015_0426 tadāprabhṛti somaṃ hi śirasā dhārayāmy aham 13,134.057d@015_0427 evaṃ me pāpahānis tu bhaved iti matir mama 13,134.057d@015_0428 tadāprabhṛti vai somo mūrdhni saṃdṛśyate sadā 13,134.057d@015_0428 nāradaḥ 13,134.057d@015_0429 evaṃ bruvati deveśe vismitāḥ paramarṣayaḥ 13,134.057d@015_0430 vāgbhiḥ sāñjalimālābhir abhituṣṭuvur īśvaram 13,134.057d@015_0431 namaḥ śaṃkara deveśa namaḥ sarvajagadguro 13,134.057d@015_0432 namo devādidevāya namaḥ śaśikalādhara 13,134.057d@015_0433 namo ghoratarād ghora namo rudra bhayaṃkara 13,134.057d@015_0434 namaḥ śāntatarāc chānta namaś candrasya pālaka 13,134.057d@015_0435 namaḥ somāya devāya namas tubhyaṃ caturmukha 13,134.057d@015_0436 namo bhūtapate śaṃbho jahnukanyāmbuśekhara 13,134.057d@015_0437 namas triśūlahastāya pannagābharaṇāya ca 13,134.057d@015_0438 namo 'stu viṣamākṣāya dakṣayajñapradāhaka 13,134.057d@015_0439 namo 'stu bahunetrāya lokarakṣaṇatatpara 13,134.057d@015_0440 aho devasya māhātmyaṃ mahādevasya vai kṛpā 13,134.057d@015_0441 evaṃ dharmaparatvaṃ ca devadevasya cārhati 13,134.057d@015_0442 evaṃ bruvatsu muniṣu vaco devy abravīd dharam 13,134.057d@015_0443 prītyarthaṃ ca munīnāṃ sā kṣaṇajñā paramaṃ hitam 13,134.057d@015_0444 bhagavan devadeveśa sarvalokanamaskṛta 13,134.057d@015_0445 asya vai ṛṣisaṃghasya mama ca priyakāmyayā 13,134.057d@015_0446 varṇāśramagataṃ dharmaṃ vaktum arhasy aśeṣataḥ 13,134.057d@015_0447 na tṛptir asti deveśa śravaṇīyaṃ hi te vacaḥ 13,134.057d@015_0448 sadharmacāriṇī ceyaṃ bhaktā ceyam iti prabho 13,134.057d@015_0449 vaktum arhasi deveśa lokānāṃ hitakāmyayā 13,134.057d@015_0450 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0450 yāthātathyena tat sarvaṃ vaktum arhasi śaṃkara 13,134.057d@015_0451 hanta te kathayiṣyāmi yat te devi manaḥpriyam 13,134.057d@015_0452 śṛṇu tat sarvam akhilaṃ dharmaṃ varṇāśramāśritam 13,134.057d@015_0453 brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ceti caturvidhāḥ 13,134.057d@015_0454 brahmaṇā vihitāḥ pūrvaṃ lokatantram abhīpsatā 13,134.057d@015_0455 karmāṇi ca tadarhāṇi śāstreṣu vihitāni vai 13,134.057d@015_0456 yadi cedekavarṇaṃ syāj jagat sarvaṃ vinaśyati 13,134.057d@015_0457 sahaiva devair varṇāni catvāri vihitāny uta 13,134.057d@015_0458 mukhato brāhmaṇāḥ sṛṣṭās tasmāt te vāgviśāradāḥ 13,134.057d@015_0459 bāhubhyāṃ kṣatriyāḥ sṛṣṭās tasmād bāhubalānvitāḥ 13,134.057d@015_0460 udarād udgatā vaiśyās tasmād vārtopajīvinaḥ 13,134.057d@015_0461 śūdrāś ca pādataḥ sṛṣṭās tasmāt te paricārakāḥ 13,134.057d@015_0462 teṣāṃ dharmāṃś ca karmāṇi śṛṇu devi samāhitā 13,134.057d@015_0463 viprāḥ kṛtā bhūmidevā lokānāṃ dhāraṇe kṛtāḥ 13,134.057d@015_0464 te kaiś cin nāvamantavyā brāhmaṇā hitam icchubhiḥ 13,134.057d@015_0465 yadi te brāhmaṇā na syur dānayogavahāḥ sadā 13,134.057d@015_0466 ubhayor lokayor devi sthitir na syāt samāsataḥ 13,134.057d@015_0467 lokeṣu durlabhaṃ kiṃ tu brāhmaṇatvam iti smṛtam 13,134.057d@015_0468 abudho vā daridro vā pūjanīyaḥ sadaiva saḥ 13,134.057d@015_0469 brāhmaṇaṃ yo 'vamanyeta nindayet krośayec ca vā 13,134.057d@015_0470 prahareta hared vāpi dhanaṃ teṣāṃ narādhamaḥ 13,134.057d@015_0471 kārayed dhīnakarmāṇi kāmalobhavimohanāt 13,134.057d@015_0472 sa ca mām avamanyeta māṃ krośati ca nindati 13,134.057d@015_0473 mām eva praharen mūḍho maddhanasyāpahārakaḥ 13,134.057d@015_0474 mamaiva prekṣaṇaṃ kṛtvā nandate mūḍhacetanaḥ 13,134.057d@015_0475 svādhyāyo yajanaṃ dānaṃ tasya dharma iti sthitiḥ 13,134.057d@015_0476 karmāṇy adhyāpanaṃ caiva yājanaṃ ca pratigrahaḥ 13,134.057d@015_0477 satyaṃ śāntis tapaḥ śaucaṃ tasya dharmaḥ sanātanaḥ 13,134.057d@015_0478 vikrayo rasadhānyānāṃ brāhmaṇasya vigarhitaḥ 13,134.057d@015_0479 anāpadi ca śūdrānnaṃ vṛṣalīsaṃgrahas tathā 13,134.057d@015_0480 tapa eva sadā dharmo brāhmaṇasya na saṃśayaḥ 13,134.057d@015_0481 sa tu dharmārtham utpannaḥ pūrvaṃ dhātrā tapobalāt 13,134.057d@015_0482 tasyopanayanaṃ dharmo nityaṃ codakadhāraṇam 13,134.057d@015_0483 rahasyaśravaṇaṃ dharmo vedavrataniṣevaṇam 13,134.057d@015_0484 agnikāryaṃ paro dharmo nityaṃ yajñopavītitā 13,134.057d@015_0485 śūdrānnavarjanaṃ dharmo dharmaḥ satpathasevanam 13,134.057d@015_0486 dharmo nityopavāsitvaṃ brahmacaryaṃ paraṃ tathā 13,134.057d@015_0487 amṛtāśyaṃ paraṃ dharmo gṛhapuṣpabalis tathā 13,134.057d@015_0488 gṛhasaṃmārjanaṃ dharma ālepanavidhis tathā 13,134.057d@015_0489 atithivratatā dharmo dharmas tretāgnidhāraṇam 13,134.057d@015_0490 iṣṭayaḥ paśubandhāś ca vidhipūrvaṃ paraṃ tapaḥ 13,134.057d@015_0491 daṃpatyoḥ samaśīlatvaṃ dharmo vai gṛhamedhinām 13,134.057d@015_0492 eṣa dvijanmano dharmo gārhasthye dharmadhāraṇam 13,134.057d@015_0493 yas tu kṣatragato dharmas tvayā devi pracoditaḥ 13,134.057d@015_0494 tam ahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu devi samāhitā 13,134.057d@015_0495 kṣatriyās tu tathā devi prajānāṃ pālane smṛtāḥ 13,134.057d@015_0496 yadi na kṣatriyo loke jagat syād adharottaram 13,134.057d@015_0497 rakṣaṇāt kṣatriyair eva jagad bhavati śāśvatam 13,134.057d@015_0498 tasyāpy adhyayanaṃ dānaṃ yajanaṃ dharmataḥ smṛtam 13,134.057d@015_0499 bhītānāṃ rakṣaṇaṃ caiva pāpānām anuśāsanam 13,134.057d@015_0500 satāṃ saṃpoṣaṇaṃ caiva karaṣaḍbhāgajīvanam 13,134.057d@015_0501 utsāhaḥ śastrajīvitvaṃ tasya dharmāḥ sanātanāḥ 13,134.057d@015_0502 bhṛtyānāṃ bharaṇaṃ dharmaḥ kṛte karmaṇy amoghatā 13,134.057d@015_0503 samyag raṇadhṛto dharmo dharmaḥ paurahitakriyā 13,134.057d@015_0504 vyavahārasthitir nityaṃ guṇam etan mahīpateḥ 13,134.057d@015_0505 ārtahastaprado rājā dharmaṃ prāpnoty anuttamam 13,134.057d@015_0506 evaṃ te vihitāḥ pūrvair dharmāḥ karmavidhānataḥ 13,134.057d@015_0507 tathaiva devi vaiśyāś ca lokayātrāhitāḥ smṛtāḥ 13,134.057d@015_0508 anye tān upajīvanti pratyakṣaphaladā hi te 13,134.057d@015_0509 yadi na syus tathā vaiśyā na bhaveyus tathā pare 13,134.057d@015_0510 teṣām adhyayanaṃ dānaṃ yajanaṃ dharma iṣyate 13,134.057d@015_0511 vaiśyasya satataṃ dharmaḥ pāśupālyaṃ kṛṣis tathā 13,134.057d@015_0512 agnihotraparispandās trayo varṇā dvijātayaḥ 13,134.057d@015_0513 vāṇijyaṃ satpathe sthānam ātitheyaṃ sadā bhavet 13,134.057d@015_0514 viprāṇāṃ svāgataṃ nyāyo vaiśyadharmaḥ sanātanaḥ 13,134.057d@015_0515 tilagandharasāś caiva na vikreyāḥ kathaṃ cana 13,134.057d@015_0516 vaṇikpatham upāsadbhir vaiśyair vaiśyapathi sthitaiḥ 13,134.057d@015_0517 sarvātithyaṃ trivargasya yathāśakti divāniśam 13,134.057d@015_0518 evaṃ te vihitā devi lokayātrā svayaṃbhuvā 13,134.057d@015_0519 tathaiva śūdrā vihitāḥ sarvadharmaprasādhakāḥ 13,134.057d@015_0520 śūdrāś ca yadi te na syuḥ karmakartā na vidyate 13,134.057d@015_0521 trayaḥ pūrve śūdramūlās tasmāt karmakarāḥ smṛtāḥ 13,134.057d@015_0522 brāhmaṇādiṣu śuśrūṣā dāsadharma iti smṛtaḥ 13,134.057d@015_0523 vārtā ca kārukarmāṇi śilpaṃ nāṭyaṃ tathaiva ca 13,134.057d@015_0524 ahiṃsakaḥ śubhācāro daivatadvijavandakaḥ 13,134.057d@015_0525 śūdro dharmaphalair iṣṭaiḥ svadharmeṇopayujyate 13,134.057d@015_0526 evamādi tathānyac ca śūdrakarma iti smṛtam 13,134.057d@015_0527 te 'py evaṃ vihitā loke karmayogāḥ śubhānane 13,134.057d@015_0528 evaṃ caturṇāṃ varṇānāṃ puṇyalokāḥ paratra ca 13,134.057d@015_0529 vihitāś ca tathā dṛṣṭā yathāvad dharmacāriṇām 13,134.057d@015_0530 eṣa varṇāśrayo dharmaḥ karma caiva tadarpaṇam 13,134.057d@015_0531 umā 13,134.057d@015_0531 kathitaṃ śrotukāmāyāḥ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,134.057d@015_0532 bhagavan devadeveśa namas te vṛṣabhadhvaja 13,134.057d@015_0533 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0533 śrotum icchāmy ahaṃ deva dharmam āśramiṇāṃ vibho 13,134.057d@015_0534 athāśramagataṃ dharmaṃ śṛṇu devi samāhitā 13,134.057d@015_0535 āśramāṇāṃ tu yo dharmaḥ kriyate brahmavādibhiḥ 13,134.057d@015_0536 gṛhasthaḥ pravaras teṣāṃ gārhasthyavratam āśritaḥ 13,134.057d@015_0537 pañcayajñakriyā śaucaṃ dāratuṣṭir atandritā 13,134.057d@015_0538 ṛtukālābhigamanaṃ dānayajñatapāṃsi ca 13,134.057d@015_0539 avipravāsas tasyeṣṭaṃ svādhyāyaś cāgnipūjanam 13,134.057d@015_0540 atithīnām ābhimukhyaṃ śaktyā ceṣṭanimantraṇam 13,134.057d@015_0541 anugrahaś ca sarveṣāṃ manovākkāyakarmabhiḥ 13,134.057d@015_0542 evamādi śubhaṃ cānyat kuryāt tadvṛttavān gṛhī 13,134.057d@015_0543 evaṃ saṃcaratas tasya puṇyalokā na saṃśayaḥ 13,134.057d@015_0544 tathaiva vānaprasthasya dharmāḥ proktāḥ sanātanāḥ 13,134.057d@015_0545 gṛhavāsaṃ samutsṛjya niścityaikamanāḥ śubhaiḥ 13,134.057d@015_0546 vanyair eva sadāhārair vartayed iti ca sthitiḥ 13,134.057d@015_0547 bhūmiśayyā jaṭāḥ śmaśrucarmavalkaladhāraṇam 13,134.057d@015_0548 devatātithisatkāro mahākṛcchrābhipūjanam 13,134.057d@015_0549 agnihotraṃ triṣavaṇaṃ nityaṃ tasya vidhīyate 13,134.057d@015_0550 brahmacaryaṃ kṣamā śaucaṃ tasya dharmāḥ sanātanāḥ 13,134.057d@015_0551 evaṃ sa vigate prāṇe devaloke mahīyate 13,134.057d@015_0552 yatidharmās tathā devi saṅgāṃs tyaktvā yatas tataḥ 13,134.057d@015_0553 ākiṃcanyam anārambhaḥ sarvataḥ śaucam ārjavam 13,134.057d@015_0554 sarvatra bhaikṣacaryā ca sarvatraiva vivāsanam 13,134.057d@015_0555 sadā dhyānaparatvaṃ ca doṣaśuddhiḥ kṣamā dayā 13,134.057d@015_0556 tattvānugatabuddhitvaṃ tasya dharmavidhir bhavet 13,134.057d@015_0557 brahmacārī ca yo devi janmaprabhṛti dīkṣitaḥ 13,134.057d@015_0558 brahmacaryaparo bhūtvā saṃśrayed gurum ātmanaḥ 13,134.057d@015_0559 sarvakāleṣu sarvatra gurupūjāṃ samācaret 13,134.057d@015_0560 bhaikṣacaryāgnikāryaṃ ca sadā jalaniṣevaṇam 13,134.057d@015_0561 svādhyāyaḥ satataṃ devi tasya dharmaḥ sanātanaḥ 13,134.057d@015_0562 tasya ceṣṭā tu gurvartham āprāṇāntam iti sthitiḥ 13,134.057d@015_0563 guror abhāve tatputre guruvad vṛttim ācaret 13,134.057d@015_0564 evaṃ so 'py amalāṃl lokān brāhmaṇaḥ pratipadyate 13,134.057d@015_0565 eṣa te kathito devi dharmaś cāśramavāsinām 13,134.057d@015_0566 cāturvarṇyāśrame yukto loka ity eva vidyate 13,134.057d@015_0567 umā 13,134.057d@015_0567 kathitaṃ te samāsena kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,134.057d@015_0568 bhagavan devadeveśa tripurāntaka śaṃkara 13,134.057d@015_0569 ayaṃ tv ṛṣigaṇo deva tapas tepa iti prabho 13,134.057d@015_0570 tapasā karśitā nityaṃ taporjanaparāyaṇāḥ 13,134.057d@015_0571 asya kiṃlakṣaṇo dharmaḥ kīdṛśaś cāgamas tathā 13,134.057d@015_0572 etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tan me vada varaprada 13,134.057d@015_0572 nāradaḥ 13,134.057d@015_0573 evaṃ vadantyāṃ rudrāṇyām ṛṣayaḥ sādhu sādhv iti 13,134.057d@015_0574 abruvan hṛṣṭamanasaḥ sarve tadgatamānasāḥ 13,134.057d@015_0575 śṛṇvantīm ṛṣidharmāṃs tu ṛṣayaś cābhyapūjayan 13,134.057d@015_0576 tvatprasādād vayaṃ devi śroṣyāmaḥ paramaṃ hitam 13,134.057d@015_0577 dhanyāḥ khalu vayaṃ sarve pādamūlaṃ tavāśritāḥ 13,134.057d@015_0578 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0578 iti sarve tadā devīṃ vācā samabhipūjayan 13,134.057d@015_0579 nyāyatas tvaṃ mahābhāge śrotukāmā manasvini 13,134.057d@015_0580 hanta te kathayiṣyāmi munidharmaṃ śucismite 13,134.057d@015_0581 vānaprasthaṃ samāśritya kriyate bahudhā naraiḥ 13,134.057d@015_0582 bahuśākho bahuvidha ṛṣidharmaḥ sanātanaḥ 13,134.057d@015_0583 prāyaśaḥ svargabhogārtham ṛṣibhiḥ kriyate tapaḥ 13,134.057d@015_0584 tathā saṃcaratāṃ teṣāṃ devi dharmavidhiṃ śṛṇu 13,134.057d@015_0585 bhūtvā pūrvaṃ gṛhasthas tu putrānṛṇyam avāpya ca 13,134.057d@015_0586 kalatrakāryaṃ saṃsthāpya kāraṇāt saṃtyajed gṛham 13,134.057d@015_0587 avasthāpya mano dhṛtyā vyavasāyapuraḥsaraḥ 13,134.057d@015_0588 nirdvaṃdvo vā sadāro vā vanavāsāya saṃvrajet 13,134.057d@015_0589 deśāḥ paramapuṇyā ye nadīvanasamanvitāḥ 13,134.057d@015_0590 ābādhamuktāḥ prāyeṇa tīrthāyatanasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_0591 tatra gatvā vidhiṃ jñātvā dīkṣāṃ kuryād yathākramam 13,134.057d@015_0592 dīkṣitvaikamanā bhūtvā paricaryāṃ samācaret 13,134.057d@015_0593 kālyotthānaṃ ca śaucaṃ ca sarvadevapraṇāmanam 13,134.057d@015_0594 śakṛdālepanaṃ kāye tyaktadoṣāpramāditā 13,134.057d@015_0595 sāyaṃ prātaś cābhiṣekam agnihotraṃ yathāvidhi 13,134.057d@015_0596 kāyaśaucaṃ ca kāryaṃ ca jaṭāvalkaladhāraṇam 13,134.057d@015_0597 satataṃ vanacaryā ca samitkusumakāraṇāt 13,134.057d@015_0598 nīvāragrahaṇaṃ kāle śākamūlopacāyanam 13,134.057d@015_0599 sadāyatanaśaucaṃ ca tasya dharmāya ceṣyate 13,134.057d@015_0600 atithīnām ābhimukhyaṃ tatparatvaṃ ca sarvaśaḥ 13,134.057d@015_0601 pādyāsanābhyāṃ saṃpūjā tathāhāranimantraṇam 13,134.057d@015_0602 agrāmyapacanaṃ kāle pitṛdevārcanaṃ tathā 13,134.057d@015_0603 paścād atithisatkāras tasya dharmāḥ sanātanāḥ 13,134.057d@015_0604 śiṣṭair dharmāsane caiva dharmārthasahitāḥ kathāḥ 13,134.057d@015_0605 pratiśrayavibhāgaś ca bhūmiśayyā śilāsu vā 13,134.057d@015_0606 vratopavāsayogaś ca kṣamā cendriyanigrahaḥ 13,134.057d@015_0607 divā rātrau yathāyogaṃ śaucaṃ dharmārthacintanā 13,134.057d@015_0608 evaṃ dharmāḥ purā dṛṣṭāḥ sāmānyā vanavāsinām 13,134.057d@015_0609 evaṃ vai yatamānasya kāladharmo yadā bhavet 13,134.057d@015_0610 tadaiva so 'bhijāyeta svargalokaṃ śucismite 13,134.057d@015_0611 tatra saṃvihitā bhogāḥ svargastrībhir anindite 13,134.057d@015_0612 paribhraṣṭo yadā svargād viśiṣṭas tu bhaven nṛpa 13,134.057d@015_0613 evaṃ dharmaḥ sadā devi sarveṣāṃ vanavāsinām 13,134.057d@015_0614 umā 13,134.057d@015_0614 etat te kathitaṃ sarvaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,134.057d@015_0615 bhagavan devadeveśa ṛṣīṇāṃ caritaṃ śubham 13,134.057d@015_0616 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0616 viśeṣadharmān icchāmi śrotuṃ kautūhalaṃ hi me 13,134.057d@015_0617 tad ahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu devi samāhitā 13,134.057d@015_0618 vananityair vanaratair vānaprasthair maharṣibhiḥ 13,134.057d@015_0619 vanaṃ gurum ivālambya vastavyam iti niścayaḥ 13,134.057d@015_0620 vīraśayyām upāsadbhir vīrasthānopasevibhiḥ 13,134.057d@015_0621 vratopavāsair bahubhir grīṣme pañcatapais tathā 13,134.057d@015_0622 pañcayajñaparair nityaṃ paurṇamāsyaparāyaṇaiḥ 13,134.057d@015_0623 maṇḍūkaśāyair hemante śaivālāṅkurabhojanaiḥ 13,134.057d@015_0624 cīravalkalasaṃvītair mṛgājinadharais tathā 13,134.057d@015_0625 cāturmāsyaparaiḥ kaiś cid devadharmaparāyaṇaiḥ 13,134.057d@015_0626 evaṃvidhair vanagatais tapyate sumahat tapaḥ 13,134.057d@015_0627 evaṃ kṛtvā śubhaṃ karma paścād yāti triviṣṭapam 13,134.057d@015_0628 tatrāpi sumahat kālaṃ sa vihṛtya yathāsukham 13,134.057d@015_0629 jāyate mānuṣe loke dānabhogasamanvitaḥ 13,134.057d@015_0630 umā 13,134.057d@015_0630 tapoviśeṣasaṃyuktāḥ kathitās te śucismite 13,134.057d@015_0631 bhagavan sarvabhūteśa teṣu ye dārasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_0632 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0632 kīdṛśaṃ caritaṃ teṣāṃ tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_0633 ya ekapatnīdharmāṇaś caranti vipulaṃ tapaḥ 13,134.057d@015_0634 vindhyapādeṣu ye ke cid ye ca naimiṣavāsinaḥ 13,134.057d@015_0635 puṣkareṣu ca ye cānye nadīvanasamāśritāḥ 13,134.057d@015_0636 sarve te vidhidṛṣṭena caranti vipulaṃ tapaḥ 13,134.057d@015_0637 hiṃsādrohavimuktāś ca sarvabhūtānukampinaḥ 13,134.057d@015_0638 śāntā dāntā jitakrodhāḥ sarvātithyaparāyaṇāḥ 13,134.057d@015_0639 prāṇiṣv ātmopamā nityam ṛtukālābhigāminaḥ 13,134.057d@015_0640 svadārasahitā devi caranti vratam uttamam 13,134.057d@015_0641 vasanti sukham avyagrāḥ putradārasamanvitāḥ 13,134.057d@015_0642 teṣāṃ paricchadārambhāḥ kṛtyopakaraṇāni ca 13,134.057d@015_0643 gṛhasthavad vidhīyante yathāyogaṃ pramāṇataḥ 13,134.057d@015_0644 poṣaṇārthaṃ ca dārāṇām agnikāryārtham eva ca 13,134.057d@015_0645 gāvaś ca karṣaṇaṃ caiva sarvam etad vidhīyate 13,134.057d@015_0646 evaṃ vanagatair devi kartavyaṃ dārasaṃyutaiḥ 13,134.057d@015_0647 te svadāraiḥ samāyānti puṇyāṃl lokān dṛḍhavratāḥ 13,134.057d@015_0648 patibhiḥ saha ye dārāś caranti vipulaṃ tapaḥ 13,134.057d@015_0649 avyagrabhāvād aikātmyāt te ca gacchanti vai divam 13,134.057d@015_0650 etat te kathitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,134.057d@015_0650 umā 13,134.057d@015_0651 bhagavan devadeveśa teṣāṃ karmaphalaṃ vibho 13,134.057d@015_0652 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0652 śrotum icchāmy ahaṃ deva prasādāt te varaprada 13,134.057d@015_0653 vānaprasthagataṃ sarvaṃ phalapākaṃ śṛṇu priye 13,134.057d@015_0654 agniyogaṃ vrajan grīṣme naro dvādaśavārṣikam 13,134.057d@015_0655 rudraloke hi jāyeta vidhidṛṣṭena karmaṇā 13,134.057d@015_0656 udavāsavrataṃ kurvan varṣakāle dṛḍhavrataḥ 13,134.057d@015_0657 somaloke 'bhijāyeta naro dvādaśavārṣikam 13,134.057d@015_0658 kāṣṭhavan maunam āsthāya naro dvādaśavārṣikam 13,134.057d@015_0659 marutāṃ lokam āsthāya tatra bhogaiś ca yujyate 13,134.057d@015_0660 kaṇṭaśarkarasaṃyukte sthaṇḍile saṃviśen muniḥ 13,134.057d@015_0661 yakṣaloke 'bhijāyeta sahasrāṇi caturdaśa 13,134.057d@015_0662 varṣāṇāṃ bhogasaṃyukto naro dvādaśavārṣikam 13,134.057d@015_0663 vīrāsanagato yas tu kaṇṭakāphalakāśritaḥ 13,134.057d@015_0664 gandharveṣv abhijāyeta naro dvādaśavārṣikam 13,134.057d@015_0665 vīrasthāyī cordhvabāhur naro dvādaśavārṣikam 13,134.057d@015_0666 devaloke 'bhijāyeta divyabhogasamanvitaḥ 13,134.057d@015_0667 pādāṅguṣṭhena yas tiṣṭhed ūrdhvabāhur jitendriyaḥ 13,134.057d@015_0668 indraloke 'bhijāyeta sahasrāṇi caturdaśa 13,134.057d@015_0669 āhāraniyamaṃ kṛtvā munir dvādaśavārṣikam 13,134.057d@015_0670 nāgaloke 'bhijāyeta saṃvatsaragaṇān bahūn 13,134.057d@015_0671 evaṃ dṛḍhavratā devi vānaprasthāś ca karmabhiḥ 13,134.057d@015_0672 sthāneṣu teṣu tiṣṭhanti tadvad bhogasamanvitāḥ 13,134.057d@015_0673 tebhyo bhraṣṭāḥ punar devi jāyante nṛṣu bhoginaḥ 13,134.057d@015_0674 varṇottamakuleṣv eva dhanadhānyasamanvitāḥ 13,134.057d@015_0675 etat te kathitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,134.057d@015_0675 umā 13,134.057d@015_0676 eṣāṃ yāyāvarāṇāṃ tu dharmam icchāmi mānada 13,134.057d@015_0677 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0677 kṛpayā parayāviṣṭas taṃ me brūhi maheśvara 13,134.057d@015_0678 dharmaṃ yāyāvarāṇāṃ tu śṛṇu bhāmini tatparā 13,134.057d@015_0679 vratopavāsaśuddhāṅgās tīrthasnānaparāyaṇāḥ 13,134.057d@015_0680 dhṛtimantaḥ kṣamāyuktāḥ satyavrataparāyaṇāḥ 13,134.057d@015_0681 pakṣamāsopavāsaiś ca karśitā dharmadarśinaḥ 13,134.057d@015_0682 varṣaśītātapair eva kurvantaḥ paramaṃ tapaḥ 13,134.057d@015_0683 kālayogena gacchanti śakralokaṃ śucismite 13,134.057d@015_0684 tatra te bhogasaṃyuktā divyagandhasamanvitāḥ 13,134.057d@015_0685 divyabhūṣaṇasaṃyuktā vimānavaram āsthitāḥ 13,134.057d@015_0686 vicaranti yathākāmaṃ divyastrīgaṇasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_0687 umā 13,134.057d@015_0687 etat te kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotuṃ kim icchasi 13,134.057d@015_0688 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0688 teṣāṃ cakracarāṇāṃ tu dharmam icchāmi vai prabho 13,134.057d@015_0689 hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu śākaṭikaṃ śubhe 13,134.057d@015_0690 saṃvahanto dhuraṃ dāraiḥ śākaṭānāṃ tu sarvadā 13,134.057d@015_0691 prārthayante yathā grāmyāḥ śakaṭair bhaikṣacaryayā 13,134.057d@015_0692 taporjanaparādhīnās tapasā kṣīṇakalmaṣāḥ 13,134.057d@015_0693 paryaṭanto diśaḥ sarvāḥ kāmakrodhavivarjitāḥ 13,134.057d@015_0694 svavaśād eva te mṛtyum abhikāṅkṣanti nityaśaḥ 13,134.057d@015_0695 indraloke tathā teṣāṃ nirmitā bhogasaṃcayāḥ 13,134.057d@015_0696 amaraiḥ saha te yānti devavad bhogasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_0697 varāpsarobhiḥ saṃyuktāś cirakālam anindite 13,134.057d@015_0698 tenaiva kālayogena tridivaṃ yānti śobhane 13,134.057d@015_0699 tatra pramuditā bhogair vicaranti yathāsukham 13,134.057d@015_0700 umā 13,134.057d@015_0700 etat te kathitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,134.057d@015_0701 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0701 vaikhānasānāṃ vai dharmaṃ śrotum icchāmy ahaṃ prabho 13,134.057d@015_0702 teṣu vaikhānasā nāma vānaprasthāḥ śubhekṣaṇe 13,134.057d@015_0703 tīvreṇa tapasā yuktā dīptimantaḥ svatejasā 13,134.057d@015_0704 satyavrataparādhīnās teṣāṃ niṣkalmaṣaṃ tapaḥ 13,134.057d@015_0705 aśmakuṭṭās tathānye ca dantolūkhalinas tathā 13,134.057d@015_0706 śīrṇaparṇāśinaś cānye uñchayanti tathāpare 13,134.057d@015_0707 kapotavratinaś cānye kāpotīṃ vṛttim āsthitāḥ 13,134.057d@015_0708 paśupracāraniratāḥ phenapāś ca tathāpare 13,134.057d@015_0709 mṛgavan mṛgacaryāyāṃ saṃcaranti tathāpare 13,134.057d@015_0710 abbhakṣā vāyubhakṣāś ca nirāhārās tathaiva ca 13,134.057d@015_0711 saṃcaranti tapo ghoraṃ vyādhimṛtyuvivarjitāḥ 13,134.057d@015_0712 svavaśād eva te mṛtyum abhikāṅkṣanti nityaśaḥ 13,134.057d@015_0713 indraloke tathā teṣāṃ nirmitā bhogasaṃcayāḥ 13,134.057d@015_0714 amaraiḥ saha te yānti devavad bhogasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_0715 varāpsarobhiḥ saṃyuktāś cirakālam anindite 13,134.057d@015_0716 umā 13,134.057d@015_0716 etat te kathitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,134.057d@015_0717 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0717 bhagavañ śrotum icchāmi vālakhilyāṃs tapodhanān 13,134.057d@015_0718 dharmacaryāṃ tathā devi vālakhilyagatāṃ śṛṇu 13,134.057d@015_0719 mṛganirmokavasanā nirdvaṃdvās te tapodhanāḥ 13,134.057d@015_0720 aṅguṣṭhamātrāḥ suśroṇi sveṣv evāṅgeṣu saṃyutāḥ 13,134.057d@015_0721 te mṛtyuviṣayātītās tapaḥsiddhās tapobalāḥ 13,134.057d@015_0722 jitāhārā jitakrodhāḥ sarvabhogeṣu niḥspṛhāḥ 13,134.057d@015_0723 tapaścaraṇam icchanto lokārthaṃ paramodyatāḥ 13,134.057d@015_0724 udyantaṃ satataṃ sūryaṃ stuvanto vividhaiḥ stavaiḥ 13,134.057d@015_0725 bhāskarasyaiva kiraṇaiḥ saha saṃyānti nityadā 13,134.057d@015_0726 dyotayante diśaḥ sarvā dharmajñāḥ satyavādinaḥ 13,134.057d@015_0727 teṣv eva nirmalaṃ satyaṃ lokārthaṃ tu pratiṣṭhitam 13,134.057d@015_0728 loko 'yaṃ dhāryate devi teṣām eva tapobalāt 13,134.057d@015_0729 mahātmanāṃ tu tapasā satyena ca śucismite 13,134.057d@015_0730 kṣamayā ca mahābhāge bhūtānāṃ saṃsthitiṃ viduḥ 13,134.057d@015_0731 prajārtham api lokārthaṃ mahadbhiḥ kriyate tapaḥ 13,134.057d@015_0732 tapasā prāpyate sarvaṃ tapasā prāpyate phalam 13,134.057d@015_0733 duṣprāpam api yal loke tapasā prāpyate hi tat 13,134.057d@015_0734 pañcabhūtasthitiś caiva lokasṛṣṭivivardhanam 13,134.057d@015_0735 etat sarvaṃ samāsena tapoyogād vinirmitam 13,134.057d@015_0736 tasmād ayaṃ ṛṣigaṇas tapas tepa iti priye 13,134.057d@015_0737 dharmānveṣī tapaḥ kartuṃ yatate satataṃ priye 13,134.057d@015_0738 amaratvaṃ vaśitvaṃ ca tapasā prārthayet sadā 13,134.057d@015_0739 etat te kathitaṃ sarvaṃ śṛṇvantyās te śrutaṃ priye 13,134.057d@015_0740 priyārtham ṛṣisaṃghasya lokānāṃ hitakāmyayā 13,134.057d@015_0740 nāradaḥ 13,134.057d@015_0741 iti bruvantaṃ deveśam ṛṣayaś cāpi tuṣṭuvuḥ 13,134.057d@015_0742 umā 13,134.057d@015_0742 bhūyaḥ paramakaṃ yatnaṃ tadāprabhṛti cakrire 13,134.057d@015_0743 uktas tvayā trivargasya dharmaḥ paramakaḥ śubhaḥ 13,134.057d@015_0744 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0744 sarvavyāpī tu yo dharmo bhagavaṃs tad bravīhi me 13,134.057d@015_0745 brāhmaṇā lokasaṃsāre sṛṣṭā dhātrā guṇārthinā 13,134.057d@015_0746 lokāṃs tārayituṃ yuktā martyeṣu kṣitidevatāḥ 13,134.057d@015_0747 teṣu tāvat pravakṣyāmi dharmaṃ śubhaphalodayam 13,134.057d@015_0748 brāhmaṇeṣv abhayo dharmaḥ paramaḥ śubhalakṣaṇaḥ 13,134.057d@015_0749 ime hi dharmā lokārthaṃ pūrvaṃ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā 13,134.057d@015_0750 pṛthivyāṃ sajjanair nityaṃ kīrtyamānaṃ nibodha me 13,134.057d@015_0751 svadāraniratir dharmo nityaṃ japyaṃ tathaiva ca 13,134.057d@015_0752 sarvātithyaṃ trivargasya yathāśakti divāniśam 13,134.057d@015_0753 śūdro dharmaparo nityaṃ śuśrūṣābhimanā bhavet 13,134.057d@015_0754 traividyo brāhmaṇo vṛddho na cādhyayanajīvakaḥ 13,134.057d@015_0755 trivargaṃ tu vyatikrāntas tasya dharmaḥ sanātanaḥ 13,134.057d@015_0756 ṣaṭ karmāṇi ca proktāni sṛṣṭāni brahmaṇā purā 13,134.057d@015_0757 dharmiṣṭhāni variṣṭhāni yāni tāni śṛṇūttame 13,134.057d@015_0758 yajanaṃ yājanaṃ caiva dānaṃ pātre pratigrahaḥ 13,134.057d@015_0759 adhyāpanam adhyayanaṃ ṣaṭkarmā dharmabhāg ṛjuḥ 13,134.057d@015_0760 nityasvādhyāyato dharmo nityayajñaḥ sanātanaḥ 13,134.057d@015_0761 dānaṃ praśasyate nityaṃ brāhmaṇeṣu trikarmasu 13,134.057d@015_0762 ayaṃ paramako dharmaḥ saṃvṛttaḥ satsu vidyate 13,134.057d@015_0763 garbhasthāne viśuddhānāṃ dharmasya niyamo mahān 13,134.057d@015_0764 pañcayajñaviśuddhātmā kratunityo 'nasūyakaḥ 13,134.057d@015_0765 dānto brāhmaṇasatkartā susaṃmṛṣṭaniveśanaḥ 13,134.057d@015_0766 cakṣurdo manado jihvāsnigdhavarṇapradaḥ sadā 13,134.057d@015_0767 atithyabhyāgatarataḥ śeṣānnakṛtabhojanaḥ 13,134.057d@015_0768 pādyam arghyaṃ yathānyāyam āsanaṃ śayanaṃ tathā 13,134.057d@015_0769 dīpaṃ pratiśrayaṃ caiva yo dadāti sa dhārmikaḥ 13,134.057d@015_0770 prātar utthāya vai paścād bhojanena nimantrayet 13,134.057d@015_0771 satkṛtyānuvrajed yaś ca tasya dharmaḥ sanātanaḥ 13,134.057d@015_0772 pravṛttilakṣaṇo dharmo gṛhastheṣu vidhīyate 13,134.057d@015_0773 tad ahaṃ kīrtayiṣyāmi trivargeṣu ca yad yathā 13,134.057d@015_0774 ekenāṃśena dharmo 'rthaḥ kartavyo hitam icchatā 13,134.057d@015_0775 ekenāṃśena kāmārtham ekam aṃśaṃ vivardhayet 13,134.057d@015_0776 nivṛttilakṣaṇaḥ puṇyo dharmo mokṣe vidhīyate 13,134.057d@015_0777 tasya vṛttiṃ pravakṣyāmi tāṃ śṛṇuṣva samāhitā 13,134.057d@015_0778 sarvabhūtadayā dharmo nivṛttiparamaḥ sadā 13,134.057d@015_0779 bubhukṣitaṃ pipāsārtam atithiṃ śrāntam āgatam 13,134.057d@015_0780 arcayanti varārohe teṣām api phalaṃ mahat 13,134.057d@015_0781 pātram ity eva dātavyaṃ sarvasmai dharmakāṅkṣibhiḥ 13,134.057d@015_0782 āgamiṣyati yat pātraṃ tat pātraṃ tārayiṣyati 13,134.057d@015_0783 kāle saṃprāptam atithiṃ bhoktukāmam upasthitam 13,134.057d@015_0784 cittaṃ saṃbhāvayet tatra vyāso 'yaṃ samupasthitaḥ 13,134.057d@015_0785 tasya pūjāṃ yathāśakti saumyacittaḥ prayojayet 13,134.057d@015_0786 cittamūlo bhaved dharmo dharmamūlaṃ bhaved yaśaḥ 13,134.057d@015_0787 tasmāt saumyena cittena dātavyaṃ devi sarvadā 13,134.057d@015_0788 saumyacittas tu yo dadyāt tad dhi dānam anuttamam 13,134.057d@015_0789 yathāmbubindubhiḥ sūkṣmaiḥ patadbhir medinītale 13,134.057d@015_0790 kedārāś ca taṭākāni sarāṃsi saritas tathā 13,134.057d@015_0791 toyapūrṇāni dṛśyante apratarkyāṇi śobhane 13,134.057d@015_0792 alpam alpam api hy etad dīyamānaṃ vivardhate 13,134.057d@015_0793 pīḍayāpi ca bhṛtyānāṃ dānam eva viśiṣyate 13,134.057d@015_0794 putradārā dhanaṃ dhānyaṃ na mṛtān anugacchati 13,134.057d@015_0795 śreyo dānaṃ ca bhogaś ca dhanaṃ prāpya yaśasvini 13,134.057d@015_0796 dānena hi mahābhāgā bhavanti manujādhipāḥ 13,134.057d@015_0797 nāsti bhūmisamaṃ dānaṃ nāsti dānasamo nidhiḥ 13,134.057d@015_0798 nāsti satyāt paro dharmo nānṛtāt pātakaṃ param 13,134.057d@015_0799 āśrame yas tu tapyeta tapomūlaphalāśanaḥ 13,134.057d@015_0800 ādityābhimukho bhūtvā jaṭāvalkalasaṃvṛtaḥ 13,134.057d@015_0801 maṇḍūkaśāyī hemante grīṣme pañcatapā bhavet 13,134.057d@015_0802 samyak tapaś carantīha śraddadhānā vanāśrame 13,134.057d@015_0803 gṛhāśramasya te devi kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm 13,134.057d@015_0803 umā 13,134.057d@015_0804 gṛhāśramasya yā caryā vratāni niyamāś ca ye 13,134.057d@015_0805 yathā ca devatāḥ pūjyāḥ satataṃ gṛhamedhinā 13,134.057d@015_0806 yad yac ca parihartavyaṃ gṛhiṇā tithiparvasu 13,134.057d@015_0807 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0807 tat sarvaṃ śrotum icchāmi kathyamānaṃ tvayā prabho 13,134.057d@015_0808 gṛhāśramasya yan mūlaṃ phalaṃ dharmo 'yam uttamaḥ 13,134.057d@015_0809 pādaiś caturbhiḥ satataṃ dharmo yatra pratiṣṭhitaḥ 13,134.057d@015_0810 sārabhūtaṃ varārohe dadhno ghṛtam ivoddhṛtam 13,134.057d@015_0811 tad ahaṃ te pravakṣyāmi śrūyatāṃ dharmacāriṇi 13,134.057d@015_0812 śuśrūṣate yaḥ pitaraḥ mātaraṃ ca gṛhāśrame 13,134.057d@015_0813 bhartāraṃ caiva yā nārī agnihotraṃ ca ye dvijāḥ 13,134.057d@015_0814 teṣu teṣu ca prīṇanti devā indrapurogamāḥ 13,134.057d@015_0815 umā 13,134.057d@015_0815 pitaraḥ pitṛlokasthāḥ svadharmeṇa sa rajyate 13,134.057d@015_0816 mātāpitṛviyuktānāṃ kā caryā gṛhamedhinām 13,134.057d@015_0817 vidhavānāṃ ca nārīṇāṃ bhavān etad bravītu me 13,134.057d@015_0817 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0818 devatātithiśuśrūṣā guruvṛddhābhivādanam 13,134.057d@015_0819 ahiṃsā sarvabhūtānām alobhaḥ satyasaṃdhatā 13,134.057d@015_0820 brahmacaryaṃ śaraṇyatvaṃ śaucaṃ pūrvābhibhāṣaṇam 13,134.057d@015_0821 kṛtajñatvam apaiśunyaṃ satataṃ dharmaśīlatā 13,134.057d@015_0822 dine dvir abhiṣekaṃ ca pitṛdaivatapūjanam 13,134.057d@015_0823 gavāhnikapradānaṃ ca saṃvibhāgo 'tithiṣv api 13,134.057d@015_0824 dīpaṃ pratiśrayaṃ caiva dadyāt pādyāsanaṃ tathā 13,134.057d@015_0825 pañcame 'hani ṣaṣṭhe vā dvādaśe vāpy athāṣṭame 13,134.057d@015_0826 caturdaśe pañcadaśe brahmacārī sadā bhavet 13,134.057d@015_0827 śmaśrukarma śirobhyaṅgam añjanaṃ dantadhāvanam 13,134.057d@015_0828 naiteṣv ahaḥsu kurvīta teṣv alakṣmīḥ pratiṣṭhitā 13,134.057d@015_0829 vratopavāsaniyamas tapo dānaṃ ca śaktitaḥ 13,134.057d@015_0830 bharaṇaṃ bhṛtyavargasya dīnānām anukampanam 13,134.057d@015_0831 paradāranivṛttiś ca svadāreṣu ratiḥ sadā 13,134.057d@015_0832 śarīram ekaṃ daṃpatyor vidhātrā pūrvanirmitam 13,134.057d@015_0833 tasmāt svadāranirato brahmacārī vidhīyate 13,134.057d@015_0834 śīlavṛttavinītasya nigṛhītendriyasya ca 13,134.057d@015_0835 ārjave vartamānasya sarvabhūtahitaiṣiṇaḥ 13,134.057d@015_0836 priyātitheś ca kṣāntasya dharmārjitadhanasya ca 13,134.057d@015_0837 gṛhāśramapadasthasya kim anyaiḥ kṛtyam āśramaiḥ 13,134.057d@015_0838 yathā mātaram āśritya sarve jīvanti jantavaḥ 13,134.057d@015_0839 tathā gṛhāśramaṃ prāpya sarve jīvanti cāśramāḥ 13,134.057d@015_0840 rājānaḥ sarvapāṣaṇḍāḥ sarve raṅgopajīvinaḥ 13,134.057d@015_0841 vyālagrāhāś ca dambhāś ca corā rājabhaṭās tathā 13,134.057d@015_0842 savidyāḥ sarvaśilpajñāḥ sarve caiva cikitsakāḥ 13,134.057d@015_0843 dūrādhvānaṃ prapannāś ca kṣīṇapathyodanā narāḥ 13,134.057d@015_0844 ete cānye ca bahavas tarkayanti gṛhāśramam 13,134.057d@015_0845 mārjārā mūṣikāḥ śvānaḥ sūkarāś ca śukās tathā 13,134.057d@015_0846 kapotakākacaṭakāḥ sarīsṛpaniṣeviṇaḥ 13,134.057d@015_0847 araṇyavāsinaś cānye saṃghā ye mṛgapakṣiṇām 13,134.057d@015_0848 evaṃ bahuvidhā devi loke 'smin sacarācarāḥ 13,134.057d@015_0849 gṛhe kṣetre bile caiva śataśo 'tha sahasraśaḥ 13,134.057d@015_0850 gṛhasthena kṛtaṃ karma sarvais tair upabhujyate 13,134.057d@015_0851 upayuktaṃ ca yat teṣāṃ matimān nānuśocati 13,134.057d@015_0852 dharma ity eva saṃkalpya yat tu tasya phalaṃ śṛṇu 13,134.057d@015_0853 sarvayatnapraṇītasya hayamedhasya yat phalam 13,134.057d@015_0854 varṣe sa dvādaśe devi phalenaitena yujyate 13,134.057d@015_0855 āśāpāśavimokṣaś ca viddhi dharmam anuttamam 13,134.057d@015_0856 vṛkṣamūlacaro nityaṃ śūnyāgāraniveśanam 13,134.057d@015_0857 nadīpulinaśāyī ca nadītīram anuvrajan 13,134.057d@015_0858 vimuktaḥ sarvasaṅgebhyaḥ snehabandhena vai dvijaḥ 13,134.057d@015_0859 ātmany evātmano bhāvaṃ samāyojyeha te vane 13,134.057d@015_0860 ātmabhūto yatāhāro mokṣadṛṣṭena karmaṇā 13,134.057d@015_0861 pavitranityo yuktaś ca tasya dharmaḥ sanātanaḥ 13,134.057d@015_0862 naikatra ramate sakto na caikagrāmagocaraḥ 13,134.057d@015_0863 yukto 'py aṭati yo 'yukto na caikapulineśayaḥ 13,134.057d@015_0864 umā 13,134.057d@015_0864 eṣa mokṣavidāṃ dharmo vedoktaḥ satpathe sthitaḥ 13,134.057d@015_0865 devadeva namas tubhyaṃ triyakṣa vṛṣabhadhvaja 13,134.057d@015_0866 śrutaṃ me bhagavan sarvaṃ tvatprasādān maheśvara 13,134.057d@015_0867 saṃgṛhītaṃ mayā tac ca tava vākyam anuttamam 13,134.057d@015_0868 idānīm asti saṃdeho mānuṣeṣv eva kaś cana 13,134.057d@015_0869 tulyapāṇiśiraḥkāyo rājāyam iti dṛśyate 13,134.057d@015_0870 kena karmavipākena sarvaprādhānyam arhati 13,134.057d@015_0871 sa cāpi daṇḍayan martyān bhartsayan vidhamann api 13,134.057d@015_0872 pretyabhāve kathaṃ lokāṃl labhate puṇyakarmaṇām 13,134.057d@015_0873 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_0873 rājavṛttam ahaṃ tasmāc chrotum icchāmi mānada 13,134.057d@015_0874 tad ahaṃ te pravakṣyāmi rājadharmaṃ śubhānane 13,134.057d@015_0875 rājāyattaṃ hi tat sarvaṃ lokavṛttaṃ śubhāśubham 13,134.057d@015_0876 mahatas tapaso devi phalaṃ rājyam iti smṛtam 13,134.057d@015_0877 tapodānamayaṃ rājyaṃ paraṃ sthānaṃ vidhīyate 13,134.057d@015_0878 tasmād rājñaḥ sadā martyāḥ praṇamanti yatas tataḥ 13,134.057d@015_0879 nyāyatas tvaṃ mahābhāge śrotukāmāsi bhāmini 13,134.057d@015_0880 tasmāt tasyaiva caritaṃ jagatpathyaṃ śṛṇu priye 13,134.057d@015_0881 arājake purā tv āsīt prajānāṃ saṃkulaṃ mahat 13,134.057d@015_0882 tad dṛṣṭvā saṃkulaṃ brahmā manuṃ rājye nyaveśayat 13,134.057d@015_0883 tadāprabhṛti saṃdṛṣṭaṃ rājñāṃ vṛttaṃ śubhāśubham 13,134.057d@015_0884 tan me śṛṇu varārohe tasya pathyaṃ jagaddhitam 13,134.057d@015_0885 yathā pretya labhet svargaṃ yathā vīryaṃ yaśas tathā 13,134.057d@015_0886 pitryaṃ vā bhūtapūrvaṃ vā svayam utpādya vā punaḥ 13,134.057d@015_0887 rājadharmam anuṣṭhāya vidhivad bhoktum arhati 13,134.057d@015_0888 ātmānam eva prathamaṃ vinayair upapādayet 13,134.057d@015_0889 anu bhṛtyān prajāḥ paścād ity eṣa vinayakramaḥ 13,134.057d@015_0890 svāminaṃ copamāṃ kṛtvā prajās tadvṛttakāṅkṣayā 13,134.057d@015_0891 svayaṃ vinayasaṃpannā bhavantīha śubhekṣaṇe 13,134.057d@015_0892 tasmāt pūrvataraṃ rājā ātmānaṃ vinaye nayet 13,134.057d@015_0893 yo vinītaḥ svayaṃ rājā vinayaty eva vai prajāḥ 13,134.057d@015_0894 apahāsyo bhavet tādṛk svadoṣasyānavekṣaṇāt 13,134.057d@015_0895 vidyābhyāsair vṛddhayogair ātmānaṃ vinayaṃ nayet 13,134.057d@015_0896 vidyā dharmārthaphalinī tadvido vṛddhasaṃjñitāḥ 13,134.057d@015_0897 indriyāṇāṃ jayo devi ata ūrdhvam udāhṛtam 13,134.057d@015_0898 ajaye sumahān doṣo rājānaṃ vinipātayet 13,134.057d@015_0899 pañcaiva svavaśān kṛtvā tadarthān pañca śoṣayet 13,134.057d@015_0900 ṣaḍ utsṛjya yathāyogaṃ jñānena vinayena ca 13,134.057d@015_0901 śāstracakṣur nayaparo bhūtvā bhṛtyān samāharet 13,134.057d@015_0902 vṛttaśrutakulopetān upadhābhiḥ parīkṣitān 13,134.057d@015_0903 amātyān upadhātītān sāpasarpāñ jitendriyān 13,134.057d@015_0904 yojayeta yathāyogaṃ yathārhaṃ sveṣu karmasu 13,134.057d@015_0905 amātyā buddhisaṃpannā rāṣṭraṃ bahujanapriyam 13,134.057d@015_0906 durādharṣaṃ puraśreṣṭhaṃ kośaḥ kṛcchrasahaḥ smṛtaḥ 13,134.057d@015_0907 anuraktaṃ balaṃ sāram advaidhaṃ mitram eva ca 13,134.057d@015_0908 etāḥ prakṛtayaḥ ṣaṭ ca svāmī ca nayatattvavit 13,134.057d@015_0909 prajānāṃ rakṣaṇārthāya sarvam etad vinirmitam 13,134.057d@015_0910 ābhiḥ karaṇabhūtābhiḥ kuryāl lokahitaṃ nṛpaḥ 13,134.057d@015_0911 ātmarakṣā nṛpendrasya prajārakṣārtham iṣyate 13,134.057d@015_0912 tasmāt satatam ātmānaṃ saṃrakṣed apramādavān 13,134.057d@015_0913 bhojanācchādanāt snānād bahir niṣkramaṇād api 13,134.057d@015_0914 nityaṃ strīgaṇasaṃyogād rakṣed ātmānam ātmavān 13,134.057d@015_0915 svebhyaś caiva parebhyaś ca śastrād api viṣād api 13,134.057d@015_0916 satataṃ putradārebhyo rakṣed ātmānam ātmavān 13,134.057d@015_0917 sarvebhya eva sthānebhyo rakṣed ātmānam ātmavān 13,134.057d@015_0918 prajānāṃ rakṣaṇārthāya prajāhitakaro bhavet 13,134.057d@015_0919 prajākāryaṃ tu tatkāryaṃ prajāsaukhyaṃ tu tatsukham 13,134.057d@015_0920 prajāpriyaṃ priyaṃ tasya svahitaṃ hi prajāhitam 13,134.057d@015_0921 prajārthaṃ tasya sarvasvam ātmārthaṃ na vidhīyate 13,134.057d@015_0922 prakṛtīnāṃ vivādārthaṃ rāgadveṣau vyudasya ca 13,134.057d@015_0923 ubhayoḥ pakṣayor vādaṃ śrutvā caiva yathātatham 13,134.057d@015_0924 tam arthaṃ vimṛśed buddhyā svayam ā tattvadarśanāt 13,134.057d@015_0925 tadvidbhir bahubhir vṛddhaiḥ sahāsīno narottamaiḥ 13,134.057d@015_0926 kartāram aparādhaṃ ca deśakālau nayānayau 13,134.057d@015_0927 jñātvā samyag yathāśāstraṃ tato daṇḍaṃ nayen nṛṣu 13,134.057d@015_0928 evaṃ kurvaṃl labhed dharmaṃ pakṣapātavivarjanāt 13,134.057d@015_0929 pratyakṣāptopadeśābhyām anumānena vā punaḥ 13,134.057d@015_0930 boddhavyaṃ satataṃ rājñā deśavṛttaṃ śubhāśubham 13,134.057d@015_0931 cāraiḥ karmapravṛttyā ca tad vijñāya vicārayan 13,134.057d@015_0932 aśubhaṃ nirharet sadyo joṣayec chubham ātmanaḥ 13,134.057d@015_0933 garhyān vigarhayed eva pūjyān saṃpūjayet tathā 13,134.057d@015_0934 daṇḍyāṃś ca daṇḍayed devi nātra kāryā vicāraṇā 13,134.057d@015_0935 pañcāpekṣaṃ sadā mantraṃ kuryād buddhiyutair naraiḥ 13,134.057d@015_0936 kulavṛttaśrutopetair nityaṃ mantraparo bhavet 13,134.057d@015_0937 kāmarāgeṇa vai mūrkhair naiva mantramanā bhavet 13,134.057d@015_0938 rājā rāṣṭrahitāpekṣaḥ satyadharmāṇi kārayet 13,134.057d@015_0939 sarvodyogaṃ svayaṃ kuryād durgādiṣu sadā nṛpaḥ 13,134.057d@015_0940 deśavṛddhikarān bhṛtyān apramādena kārayet 13,134.057d@015_0941 deśakṣayakarān sarvān saṃpriyān api varjayet 13,134.057d@015_0942 ahany ahani saṃpaśyed anujīvigaṇaṃ svayam 13,134.057d@015_0943 sumukhaḥ supriyo bhūtvā samyag vṛttaṃ samādiśet 13,134.057d@015_0944 adharmyaṃ paruṣaṃ tīkṣṇaṃ vākyaṃ vaktuṃ na cārhati 13,134.057d@015_0945 nare nare guṇān doṣān samyag veditum arhati 13,134.057d@015_0946 sveṅgitaṃ vṛṇuyād dhairyān na kuryāt kṣudrasaṃvidam 13,134.057d@015_0947 pareṅgitajño lokajño bhūtvā saṃsargam ācaret 13,134.057d@015_0948 svataś ca parataś caiva parasparabhayād api 13,134.057d@015_0949 amānuṣabhayebhyaś ca svāḥ prajāḥ pālayen nṛpaḥ 13,134.057d@015_0950 lubdhāḥ kaṭhorāś cādhyakṣā mānavā dasyuvṛttayaḥ 13,134.057d@015_0951 nigrāhyā eva te rājñā saṃgṛhītā yatas tataḥ 13,134.057d@015_0952 kumārān vinayair eva janmaprabhṛti yojayet 13,134.057d@015_0953 teṣām ātmaguṇopetaṃ yauvarājye niyojayet 13,134.057d@015_0954 prakṛtīnāṃ yathā na syād rājyabhraṃśodbhavaṃ bhayam 13,134.057d@015_0955 etat saṃcintayan nityaṃ tadvidhānaṃ tathārhati 13,134.057d@015_0956 arājakaṃ kṣaṇam api rāṣṭraṃ na syād dhi śobhane 13,134.057d@015_0957 ātmano 'nuvidhānāya yauvarājyaṃ sadeṣyate 13,134.057d@015_0958 kulajānāṃ ca vaidyānāṃ śrotriyāṇāṃ tapasvinām 13,134.057d@015_0959 anyeṣāṃ vṛttayuktānāṃ viśeṣaṃ kartum arhati 13,134.057d@015_0960 ātmārthaṃ rājyatantrārthaṃ kośasaṃcayam ārabhet 13,134.057d@015_0961 durgād rāṣṭrāt samudrāc ca vaṇigbhyaḥ puruṣātyayāt 13,134.057d@015_0962 parātmaguṇasārābhyāṃ bhṛtyapoṣaṇam ācaret 13,134.057d@015_0963 vāhanānāṃ vidhāyāgre poṣaṇaṃ yaudhakarmasu 13,134.057d@015_0964 sādaraḥ satataṃ bhūtvā apekṣāvratam ācaret 13,134.057d@015_0965 caturdhā vibhajet kośaṃ dharmabhṛtyātmakāraṇāt 13,134.057d@015_0966 āpadarthaṃ ca nītijño deśakālavaśena tu 13,134.057d@015_0967 anāthān vyādhitān vṛddhān svadeśe poṣayen nṛpaḥ 13,134.057d@015_0968 saṃdhiṃ ca vigrahaṃ caiva tadviśeṣāṃs tathāparān 13,134.057d@015_0969 yathāvat saṃvimṛśyaiva buddhipūrvaṃ samācaret 13,134.057d@015_0970 sarveṣāṃ sa priyo bhūtvā maṇḍalaṃ satataṃ caret 13,134.057d@015_0971 śubheṣv api ca kāryeṣu na caiko 'ntaḥ samācaret 13,134.057d@015_0972 svataś ca parataś caiva vyasanāni vimṛśya tu 13,134.057d@015_0973 pareṇa dhārmikān nyāyān nātīyād dveṣalobhataḥ 13,134.057d@015_0974 rakṣyatvaṃ vai prajādharmaḥ kṣatradharmas tu rakṣaṇam 13,134.057d@015_0975 kunṛpaiḥ pīḍitās tasmāt prajāḥ sarvatra pālayet 13,134.057d@015_0976 yātrākālam avekṣyaiva paścāt kopaḥ phalodayam 13,134.057d@015_0977 tadyuktāś cāpadaś caiva prāg yānād iti cintayet 13,134.057d@015_0978 vyasanebhyo balaṃ rakṣen nayato vyayato 'pi vā 13,134.057d@015_0979 prāyaśo varjayed yuddhaṃ prāṇarakṣaṇakāraṇāt 13,134.057d@015_0980 kāraṇād eva yoddhavyaṃ nātmanaḥ paradoṣataḥ 13,134.057d@015_0981 suyuddhe prāṇamokṣaś ca tasya dharmāya iṣyate 13,134.057d@015_0982 abhiyukto balavatā kuryād āpadvidhiṃ nṛpaḥ 13,134.057d@015_0983 anunīya tathā sarvān prajānāṃ hitakāraṇāt 13,134.057d@015_0984 anyaprakṛtiyuktānāṃ rājñāṃ vṛttavicāriṇām 13,134.057d@015_0985 anyāṃś cāpatprapannānāṃ na tān saṃyoktum arhati 13,134.057d@015_0986 śubhāśubhaṃ yadā devi vṛttaṃ tūbhayataḥ smṛtam 13,134.057d@015_0987 ātmaiva tac chubhaṃ kuryād aśubhaṃ yojayet parān 13,134.057d@015_0988 evam uddeśataḥ proktam alepatvaṃ yathā bhavet 13,134.057d@015_0989 etad evaṃ samāsena rājadharmaḥ prakīrtitaḥ 13,134.057d@015_0990 evaṃ saṃvartamānas tu daṇḍayan bhartsayan prajāḥ 13,134.057d@015_0991 na kilbiṣam avāpnoti padmapatram ivāmbhasā 13,134.057d@015_0992 evaṃ saṃvartamānasya kāladharmo yadā bhavet 13,134.057d@015_0993 svargaloke tadā rājā tridaśaiḥ saha toṣyate 13,134.057d@015_0994 dvividhaṃ rājavṛttaṃ ca nyāyabhāgyasamanvitam 13,134.057d@015_0995 evaṃ nyāyānugaṃ vṛttaṃ kathitaṃ te śubhekṣaṇe 13,134.057d@015_0996 rājyaṃ nyāyānugaṃ nāma buddhiśāstrānugaṃ bhavet 13,134.057d@015_0997 dharmyaṃ pathyaṃ yaśasyaṃ ca svargyaṃ caiva tathā bhavet 13,134.057d@015_0998 daivapakṣye sati nṛpe rājyaṃ nyāyānugaṃ bhavet 13,134.057d@015_0999 kriyante yatra karmāṇi śāstrayuktiṃ vimṛśya vai 13,134.057d@015_1000 kartā dveṣaviyuktaś ca tatra nyāyānugaṃ bhavet 13,134.057d@015_1001 rājyaṃ bhogānugaṃ nāma ayathāvat pradṛśyate 13,134.057d@015_1002 tat tu śāstravinirmuktaṃ satāṃ kopakaraṃ bhavet 13,134.057d@015_1003 adharmyam ayaśasyaṃ ca durantaṃ ca bhaved dhruvam 13,134.057d@015_1004 yatra svacchandataḥ sarvaṃ kriyate karma rājabhiḥ 13,134.057d@015_1005 yatra bhāgyavaśād bhṛtyā labhante na viśeṣataḥ 13,134.057d@015_1006 yatra daṇḍyā na daṇḍyante pūjyante vā narādhamāḥ 13,134.057d@015_1007 yatra santo vihanyante tatra bhāgyānugaṃ bhavet 13,134.057d@015_1008 śubhāśubhaṃ yadā yatra viparītaṃ pradṛśyate 13,134.057d@015_1009 rājñi vāsurapakṣe tu tatra bhāgyānugaṃ bhavet 13,134.057d@015_1010 bhāgyānuge tu rājāno vartamānā yathātathā 13,134.057d@015_1011 prāpyākīrtim anarthaṃ ca ihaloke śubhekṣaṇe 13,134.057d@015_1012 paratra sumahāghoraṃ tamaḥ prāpya duratyayam 13,134.057d@015_1013 tiṣṭhanti narake devi pralayāntād iti sthitiḥ 13,134.057d@015_1014 mokṣaṇaṃ duṣkṛtīnāṃ tu vidyate kālaparyayāt 13,134.057d@015_1015 nāsty eva mokṣaṇaṃ devi rājñāṃ duṣkṛtakāriṇām 13,134.057d@015_1016 etat sarvaṃ samāsena rājavṛttaṃ śubhāśubham 13,134.057d@015_1017 umā 13,134.057d@015_1017 kathitaṃ te mahābhāge bhūyaḥ śrotuṃ kim icchasi 13,134.057d@015_1018 devadeva mahādeva sarvadevanamaskṛta 13,134.057d@015_1019 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1019 yāni dharmarahasyāni śrotum icchāmi tāny aham 13,134.057d@015_1020 rahasyaṃ śrūyatāṃ devi mānuṣāṇāṃ sukhāvaham 13,134.057d@015_1021 napuṃsakeṣu vandhyāsu viyonau pṛthivītale 13,134.057d@015_1022 utsargo retasas teṣu na kāryo dharmakāṅkṣibhiḥ 13,134.057d@015_1023 eteṣu bījaṃ prakṣiptaṃ na virohati vai priye 13,134.057d@015_1024 yatra vā tatra vā bījaṃ dharmārthī notsṛjet punaḥ 13,134.057d@015_1025 naro bījavināśena lipyate bhrūṇahatyayā 13,134.057d@015_1026 ahiṃsā paramo dharmaḥ ahiṃsā paramaṃ sukham 13,134.057d@015_1027 ahiṃsā dharmaśāstreṣu sarveṣu paramaṃ padam 13,134.057d@015_1028 devatātithiśuśrūṣā satataṃ dharmaśīlatā 13,134.057d@015_1029 vedādhyayanayajñāś ca tapo dānaṃ damas tathā 13,134.057d@015_1030 ācāryaguruśuśrūṣā tīrthābhigamanaṃ tathā 13,134.057d@015_1031 ahiṃsāyā varārohe kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm 13,134.057d@015_1032 umā 13,134.057d@015_1032 etat te paramaṃ guhyam ākhyātaṃ paramārcitam 13,134.057d@015_1033 yadi dharmas tv ahiṃsāyāṃ kimartham amarottama 13,134.057d@015_1034 yajñeṣu paśubandheṣu hanyante paśavo dvijaiḥ 13,134.057d@015_1035 kathaṃ ca bhagavan bhūyo hiṃsamānā narādhipāḥ 13,134.057d@015_1036 svargaṃ sudurgamaṃ yānti sadā sma ripusūdana 13,134.057d@015_1037 yasyaiva gosahasrāṇi viṃśatiḥ sādhikāni tu 13,134.057d@015_1038 ahany ahani hanyante dvijānāṃ māṃsakāraṇāt 13,134.057d@015_1039 samāṃsaṃ tu sa dattvānnaṃ rantidevo narādhipaḥ 13,134.057d@015_1040 kathaṃ svargam anuprāptaḥ paraṃ kautūhalaṃ hi me 13,134.057d@015_1041 kiṃ nu dharmaṃ na śṛṇvanti na śraddadhati vā śrutam 13,134.057d@015_1042 mṛgayāyai vinirgatya mṛgān ghnanti narādhipāḥ 13,134.057d@015_1043 etat sarvaṃ viśeṣeṇa vistareṇa vṛṣadhvaja 13,134.057d@015_1044 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1044 śrotum icchāmi bhagavaṃs tattvam etan mamocyatām 13,134.057d@015_1045 bahumānyam idaṃ devi nāsti kaś cid ahiṃsakaḥ 13,134.057d@015_1046 śrūyatāṃ kāraṇaṃ cātra yathānekavidhaṃ bhavet 13,134.057d@015_1047 dṛśyate cāpi loke 'smin na kaś cid avihiṃsakaḥ 13,134.057d@015_1048 dharaṇīsaṃśritāñ jīvān susūkṣmāṃś caiva madhyamān 13,134.057d@015_1049 saṃcaraṃś caraṇābhyāṃ ca hanti jīvān anekaśaḥ 13,134.057d@015_1050 ajñānāj jñānato vāpi ye jīvāḥ śayanāsane 13,134.057d@015_1051 upāviśañ śayānaś ca hanti jīvān anekaśaḥ 13,134.057d@015_1052 śirovastreṣu ye jīvā narāṇāṃ svedasaṃbhavāḥ 13,134.057d@015_1053 tāṃś ca hiṃsanti satataṃ daṃśāṃś ca maśakān api 13,134.057d@015_1054 jale jīvās tathākāśe pṛthivī jīvamālinī 13,134.057d@015_1055 evaṃ jīvākule loke ko 'sau syād yas tv ahiṃsakaḥ 13,134.057d@015_1056 sthūlamadhyamasūkṣmaiś ca svedavātamahīruhaiḥ 13,134.057d@015_1057 dṛśyarūpair adṛśyaiś ca nānārūpaiś ca bhāmini 13,134.057d@015_1058 jīvais tatam idaṃ sarvam ākāśaṃ pṛthivī tathā 13,134.057d@015_1059 anyonyaṃ te ca hiṃsanti durbalān balavattarāḥ 13,134.057d@015_1060 matsyā matsyān grasantīha khagāṃś caiva khagās tathā 13,134.057d@015_1061 sarīsṛpaiś ca jīvanti kapotādyā vihaṃgamāḥ 13,134.057d@015_1062 bhūcarāḥ khecarāś cānye kravyādā māṃsagṛddhinaḥ 13,134.057d@015_1063 samṛddhāḥ paramāṃsais tu bhakṣeran ye 'pi cāparaiḥ 13,134.057d@015_1064 sattvaiḥ sattvāni jīvanti śataśo 'tha sahasraśaḥ 13,134.057d@015_1065 apīḍayitvā naivānyaṃ jīvā jīvanti sundari 13,134.057d@015_1066 sthūlakāyasya sattvasya kharasya mahiṣasya vā 13,134.057d@015_1067 jīvasyaikasya māṃsena payasā rudhireṇa vā 13,134.057d@015_1068 tṛpyante bahavo jīvāḥ kravyādā māṃsabhojinaḥ 13,134.057d@015_1069 eko jīvasahasrāṇi sadā khādati mānavaḥ 13,134.057d@015_1070 annādyalpopabhogena dhānyasaṃjñāni yāni tu 13,134.057d@015_1071 māṃsadhānyaiḥ sabījaiś ca bhojanaṃ parivarjayet 13,134.057d@015_1072 trirātraṃ pañcarātraṃ vā saptarātram athāpi vā 13,134.057d@015_1073 dhānyāni yo na hiṃsetāhiṃsakaḥ parikīrtitaḥ 13,134.057d@015_1074 nāśnāti yāvato jīvāṃs tāvat puṇyena yujyate 13,134.057d@015_1075 āhārasya viyogena śarīraṃ paritapyate 13,134.057d@015_1076 tapyamāne śarīre tu śarīraṃ cendriyāṇy api 13,134.057d@015_1077 vaśe tiṣṭhanti suśroṇi nṛpāṇām iva kiṃkarāḥ 13,134.057d@015_1078 niruṇaddhīndriyāṇy eva sa sukhī sa vicakṣaṇaḥ 13,134.057d@015_1079 indriyāṇāṃ nirodhena dānena ca damena ca 13,134.057d@015_1080 naraḥ sarvam avāpnoti manasā yad yad icchati 13,134.057d@015_1081 etan mūlam ahiṃsāyā upavāsaḥ prakīrtitaḥ 13,134.057d@015_1082 āhāraṃ kurute yas tu bhūmim ākramate ca yaḥ 13,134.057d@015_1083 sarve te hiṃsakā devi yathā dharmeṣu dṛśyate 13,134.057d@015_1084 yathehāhiṃsako devi tattvajño jñāyate naraḥ 13,134.057d@015_1085 tathā te 'haṃ pravakṣyāmi śrūyatāṃ dharmacāriṇi 13,134.057d@015_1086 phalāni jīrṇaparṇāni bhasma vā yo 'pi bhakṣayet 13,134.057d@015_1087 ālekhyam iva niśceṣṭaṃ taṃ manye 'ham ahiṃsakam 13,134.057d@015_1088 ārambhā hiṃsayā yuktā dhūmenāgnir ivāvṛtāḥ 13,134.057d@015_1089 tasmād yas tu nirāhāras taṃ manye 'ham ahiṃsakam 13,134.057d@015_1090 yas tu sarvaṃ samutsṛjya dīkṣito niyataḥ śuciḥ 13,134.057d@015_1091 kṛtvā maṇḍalamaryādāṃ saṃkalpaṃ kurute naraḥ 13,134.057d@015_1092 yāvajjīvam anāśitvā kālākāṅkṣī dṛḍhavrataḥ 13,134.057d@015_1093 dhyānena tapasā yuktas taṃ manye 'ham ahiṃsakam 13,134.057d@015_1094 anyathā hi na paśyāmi naro yaḥ syād ahiṃsakaḥ 13,134.057d@015_1095 bahu cintyam idaṃ devi nāsti kaś cid ahiṃsakaḥ 13,134.057d@015_1096 yato yato mahābhāge hiṃsā syān mahatī tataḥ 13,134.057d@015_1097 nivṛttau madhumāṃsābhyāṃ hiṃsā tv alpatarā bhavet 13,134.057d@015_1098 nivṛttiḥ paramo dharmo nivṛttiḥ paramaṃ sukham 13,134.057d@015_1099 manasā vinivṛttānāṃ dharmasya nicayo mahān 13,134.057d@015_1100 manaḥpūrvaṃgamā dharmā adharmāś ca na saṃśayaḥ 13,134.057d@015_1101 manasā badhyate cāpi mucyate cāpi mānavaḥ 13,134.057d@015_1102 nigṛhīte bhavet svargo visṛṣṭe narako dhruvaḥ 13,134.057d@015_1103 ghātakaḥ śastram udyamya manasā cintayed yadi 13,134.057d@015_1104 āyuḥkṣayaṃ gate 'dyaiṣāṃ mṛte tu praharāmy aham 13,134.057d@015_1105 iti yo ghātako hanyān na sa pāpena lipyate 13,134.057d@015_1106 vidhinā nihataḥ pūrvaṃ nimittaṃ sa tu ghātakaḥ 13,134.057d@015_1107 vidhir hi balavān devi dustyajaṃ vai purākṛtam 13,134.057d@015_1108 jīvāḥ purākṛtenaiva tiryagyonisarīsṛpāḥ 13,134.057d@015_1109 nānāyoniṣu jāyante svakarmapariveṣṭitāḥ 13,134.057d@015_1110 nānāvidhavicitrāṅgā nānāvīryaparākramāḥ 13,134.057d@015_1111 nānābhūmipradeśeṣu nānāhārāś ca jantavaḥ 13,134.057d@015_1112 jāyamānasya jīvasya mṛtyuḥ pūrvaṃ prajāyate 13,134.057d@015_1113 sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ yathā pūrvaṃ kṛtaṃ tathā 13,134.057d@015_1114 prāpnuvanti narā mṛtyuṃ yadā yatra ca yena ca 13,134.057d@015_1115 nātikrāntuṃ hi śakyaṃ syān nideśaḥ pūrvakarmaṇaḥ 13,134.057d@015_1116 apramattaḥ pramatteṣu vidhir jāgarti jantuṣu 13,134.057d@015_1117 na hi tasya priyaḥ kaś cin na dveṣyo na ca madhyamaḥ 13,134.057d@015_1118 samaḥ sarveṣu bhūteṣu kālaḥ kālaṃ nirīkṣate 13,134.057d@015_1119 gatāyuṣo hy ākṣipati jīvaṃ sarvasya dehinaḥ 13,134.057d@015_1120 yathā yena ca martavyaṃ tathā yujyeta mṛtyunā 13,134.057d@015_1121 avaśo nīyate tatra martavyaṃ yatra yena tu 13,134.057d@015_1122 araṇye svagṛhe vāpi rātrau vāhani vā tathā 13,134.057d@015_1123 yathā yena hi martavyaṃ nānyathā mriyate hi saḥ 13,134.057d@015_1124 dṛśyate na ca loke 'smin bhūto bhavyo 'pi vā punaḥ 13,134.057d@015_1125 vijñānair vikramair vāpi nānāmantrauṣadhair api 13,134.057d@015_1126 yo hi vañcayituṃ śakto vidhes tu niyatāṃ gatim 13,134.057d@015_1127 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1127 eṣa te 'bhihito devi jīvahiṃsāvidhikramaḥ 13,134.057d@015_1128 śrūyatāṃ kāraṇaṃ devi yathā hi duratikramaḥ 13,134.057d@015_1129 vidhiḥ sarveṣu bhūteṣu martavye samupasthite 13,134.057d@015_1130 āyuḥkṣayeṇopahatāḥ samāgamya varānane 13,134.057d@015_1131 kīṭāḥ pataṃgā bahavaḥ sthūlāḥ sūkṣmāś ca madhyamāḥ 13,134.057d@015_1132 prajvalatsu pradīpeṣu svayam eva patanti te 13,134.057d@015_1133 bahūnāṃ mṛgayūthānāṃ nānāvananiṣeviṇām 13,134.057d@015_1134 yas tu kālahatas teṣāṃ sa vai kālena vadhyate 13,134.057d@015_1135 sūnārthaṃ devi baddhānāṃ kṣīṇāyur yo nibadhyate 13,134.057d@015_1136 avaśo ghātakasyātha hastaṃ tad ahar eti saḥ 13,134.057d@015_1137 yathā pakṣigaṇāḥ kṣipraṃ vistīrṇākāśagāminaḥ 13,134.057d@015_1138 kṣīṇāyuṣo nibadhyante śaktā api palāyitum 13,134.057d@015_1139 yathā vāricarā mīnā bahavo bahujātayaḥ 13,134.057d@015_1140 jālaṃ samadhirohanti svayam eva vidher vaśāt 13,134.057d@015_1141 śalyakasya ca jihvāgraṃ svayam āruhya śobhane 13,134.057d@015_1142 āyuḥkṣayeṇopahatā nipadyante sarīsṛpāḥ 13,134.057d@015_1143 kṛṣatāṃ karṣakāṇāṃ ca nāsti buddhir vihiṃsane 13,134.057d@015_1144 athaiṣāṃ lāṅgalāgrādyair hanyante jantavo 'kṣayāḥ 13,134.057d@015_1145 pādāgreṇaiva caikena yāṃ hiṃsāṃ kurute naraḥ 13,134.057d@015_1146 mātaṃgo 'pi na tāṃ kuryāt krūro janmaśatair api 13,134.057d@015_1147 mriyante yair hi martavyaṃ na tān hanti kṛṣīvalaḥ 13,134.057d@015_1148 kṛṣāmīti matis tasya nāsti cintā vihiṃsane 13,134.057d@015_1149 tasmāj jīvasahasrāṇi hatvāpi na sa lipyate 13,134.057d@015_1150 vidhinā vihitaḥ pūrvaṃ paścāt prāṇī vipadyate 13,134.057d@015_1151 evaṃ sarveṣu bhūteṣu vidhir hi duratikramaḥ 13,134.057d@015_1152 gatāyuṣā na śakyaṃ hi muhūrtam api jīvitum 13,134.057d@015_1153 jīvitavye na martavyaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati 13,134.057d@015_1154 śubhāśubhaṃ karmaphalaṃ na śakyam ativartitum 13,134.057d@015_1155 tathā tābhiś ca martavyaṃ bhoktavyāś caiva tās tathā 13,134.057d@015_1156 rantidevasya gāvo vai vidher hi vaśam āgatāḥ 13,134.057d@015_1157 svayam āyānti gāvo vai hanyante yatra sundari 13,134.057d@015_1158 gavāṃ vai hanyamānānāṃ rudhiraprabhavā nadī 13,134.057d@015_1159 carmaṇvatīti vikhyātā khuraśṛṅgāsthidurgamā 13,134.057d@015_1160 rudhiraṃ tāṃ nadīṃ prāpya toyaṃ bhavati śobhane 13,134.057d@015_1161 medhyaṃ puṇyaṃ pavitraṃ ca gandhavarṇarasair yutam 13,134.057d@015_1162 tatrābhiṣekaṃ kurvanti kṛtajapyāḥ kṛtāhnikāḥ 13,134.057d@015_1163 dvijā devagaṇāś cāpi lokapālā maheśvarāḥ 13,134.057d@015_1164 tasya rājñaḥ sadā satre svayam āgamya sundari 13,134.057d@015_1165 vidhinā pūrvadṛṣṭena tanmāṃsam upakalpitam 13,134.057d@015_1166 mantravat pratigṛhṇanti yathānyāyaṃ yathāvidhi 13,134.057d@015_1167 samāṃsaṃ ca sadā hy annaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ 13,134.057d@015_1168 bhuñjānānāṃ dvijātīnām astam eti divākaraḥ 13,134.057d@015_1169 gāvo yās tatra hanyante rājñas tasya kratūttame 13,134.057d@015_1170 paṭhyamāneṣu mantreṣu yathānyāyaṃ yathāvidhi 13,134.057d@015_1171 tāś ca svargaṃ gatā gāvo rantidevaś ca pārthivaḥ 13,134.057d@015_1172 sadā satravidhānena siddhiṃ prāpto nareśvaraḥ 13,134.057d@015_1173 atha yas tu sahāyārtham uktaḥ syāt pārthivair naraḥ 13,134.057d@015_1174 bhogānāṃ saṃvibhāgena vastrābharaṇabhūṣaṇaiḥ 13,134.057d@015_1175 sahabhojanasaṃbandhaiḥ satkārair vividhair api 13,134.057d@015_1176 sahāyakāle saṃprāpte saṃgrāme śastram uddharet 13,134.057d@015_1177 vyūḍhānīke yathā śastraṃ senayor ubhayor api 13,134.057d@015_1178 hastyaśvarathasaṃpūrṇe padātibalasaṃkule 13,134.057d@015_1179 cāmaracchatraśabale dhvajacarmāyudhojjvale 13,134.057d@015_1180 śaktitomarakuntāsiśūlapaṭṭasadhāribhiḥ 13,134.057d@015_1181 kūṭamudgaracāpeṣubhusuṇḍhījuṣṭamuṣṭibhiḥ 13,134.057d@015_1182 bhindipālagadācakraprāsakarpaṇadhāribhiḥ 13,134.057d@015_1183 nānāpraharaṇair yodhaiḥ senayor ubhayor api 13,134.057d@015_1184 yuddhaśauṇḍaiḥ pragarjadbhir vṛṣeṣu vṛṣabhair iva 13,134.057d@015_1185 śaṅkhaduṃdubhinādena nānātūryaraveṇa ca 13,134.057d@015_1186 hayaheṣitaśabdena kuñjarāṇāṃ ca bṛṃhitaiḥ 13,134.057d@015_1187 yodhānāṃ siṃhanādaiś ca ghaṇṭānāṃ śiñjitasvanaiḥ 13,134.057d@015_1188 diśaś ca vidiśaś caiva samantād badhirīkṛtāḥ 13,134.057d@015_1189 grīṣmānteṣu vigarjadbhir nabhasīva balāhakaiḥ 13,134.057d@015_1190 rathanemikhuroddhūtair aruṇai raṇareṇubhiḥ 13,134.057d@015_1191 kapilābhir ivākāśe chādyamāne samantataḥ 13,134.057d@015_1192 pravṛtte śastrasaṃpāte yodhānāṃ tatra senayoḥ 13,134.057d@015_1193 teṣāṃ prahārakṣatajaṃ raktacandanasaprabham 13,134.057d@015_1194 te sravantaḥ svagātrebhyas tarante raṇamūrdhani 13,134.057d@015_1195 palāśāśokapuṣpāṇāṃ jaṃgamā iva rāśayaḥ 13,134.057d@015_1196 raṇe samabhivartanta udyatāyudhapāṇayaḥ 13,134.057d@015_1197 śobhamānā raṇe śūrā āhvayantaḥ parasparam 13,134.057d@015_1198 hanyamāneṣv abhighnatsu śūreṣu raṇasaṃkaṭe 13,134.057d@015_1199 pṛṣṭhaṃ dattvātha ye tatra nāyakasya narādhamāḥ 13,134.057d@015_1200 anāhatā nivartante nāyake vāpy abhīpsati 13,134.057d@015_1201 te duṣkṛtaṃ prapadyante nāyakasyākhilaṃ narāḥ 13,134.057d@015_1202 yac cāsti sukṛtaṃ teṣāṃ yujyate tena nāyakaḥ 13,134.057d@015_1203 ahiṃsā paramo dharma iti ye 'pi narā viduḥ 13,134.057d@015_1204 saṃgrāmeṣu na yudhyante bhṛtāś caivānurūpataḥ 13,134.057d@015_1205 narakaṃ yānti te ghoraṃ bhartṛpiṇḍāpahāriṇaḥ 13,134.057d@015_1206 yas tu prāṇān parityajya praviśed udyatāyudhaḥ 13,134.057d@015_1207 saṃgrāmam agnipratimaṃ pataṃgā iva nirbhayam 13,134.057d@015_1208 sattvam āviśate tatra jñātvā yodhasya niścayam 13,134.057d@015_1209 āviṣṭaś caiva sattvena nirghṛṇo jāyate naraḥ 13,134.057d@015_1210 prahārair nandayed devi sattvenādhiṣṭhito hi saḥ 13,134.057d@015_1211 prahāravyathitaś caiva na vaiklavyam upaiti saḥ 13,134.057d@015_1212 yas tu svaṃ nāyakaṃ rakṣann atighore raṇāṅgaṇe 13,134.057d@015_1213 tāpayann arisainyāni siṃho mṛgagaṇān iva 13,134.057d@015_1214 āditya iva madhyāhne durnirīkṣyo raṇājire 13,134.057d@015_1215 nirdayo yas tu saṃgrāme praharaty udyatāyudhaḥ 13,134.057d@015_1216 yajate sa tu pūtātmā saṃgrāmeṇa mahākratum 13,134.057d@015_1217 varma kṛṣṇājinaṃ tasya daṇḍakāṣṭhaṃ dhanuḥ smṛtam 13,134.057d@015_1218 ratho vedī dhvajo yūpaḥ kuśāś ca ratharaśmayaḥ 13,134.057d@015_1219 māno darpas tv ahaṃkāras trayas tretāgnayaḥ smṛtāḥ 13,134.057d@015_1220 pratodaś ca sruvas tasya upādhyāyo 'sya sārathiḥ 13,134.057d@015_1221 srug bhāṇḍaṃ cāpi yat kiṃ cid yajñopakaraṇāni ca 13,134.057d@015_1222 āyudhāny asya tat sarvaṃ samidhaḥ sāyakāḥ smṛtāḥ 13,134.057d@015_1223 svedasrāvaś ca gātrebhyaḥ kṣaudraṃ tasya yaśasvinaḥ 13,134.057d@015_1224 puroḍāśā nṛśīrṣāṇi rudhiraṃ cāhutiḥ smṛtam 13,134.057d@015_1225 tūṇaś caiva carur jñeyo vasor dhārā vasā smṛtā 13,134.057d@015_1226 kravyādā bhūtasaṃghāś ca tasmin yajñe dvijātayaḥ 13,134.057d@015_1227 teṣāṃ bhakṣānnapānāni hatā nṛgajavājinaḥ 13,134.057d@015_1228 bhuñjate te yathākāmaṃ yathā yajñe kim icchake 13,134.057d@015_1229 nihatānāṃ tu yodhānāṃ vastrābharaṇabhūṣaṇam 13,134.057d@015_1230 hiraṇyaṃ ca suvarṇaṃ ca yad vai yajñasya dakṣiṇā 13,134.057d@015_1231 yas tatra hanyate devi gajaskandhagato naraḥ 13,134.057d@015_1232 brahmalokam avāpnoti raṇeṣv abhimukho hataḥ 13,134.057d@015_1233 rathamadhyagato vāpi hayapṛṣṭhagato 'pi vā 13,134.057d@015_1234 hanyate yas tu saṃgrāme śakraloke mahīyate 13,134.057d@015_1235 svarge hantā pūjyate tair hatas tatraiva pūjyate 13,134.057d@015_1236 dvāv etau sukham edhete hantā yaś caiva hanyate 13,134.057d@015_1237 tasmāt saṃgrāmam āsādya prahartavyam abhītavat 13,134.057d@015_1238 nirbhayo yas tu saṃgrāme prahared udyatāyudhaḥ 13,134.057d@015_1239 rājño vallabhatām eti kulaṃ bhāvayate svakam 13,134.057d@015_1240 yathā nadīsahasrāṇi praviṣṭāni mahodadhim 13,134.057d@015_1241 tathā sarve na saṃdeho dharmo dharmabhṛtāṃ vare 13,134.057d@015_1242 praviṣṭā rājadharmeṇa ācāryavinayas tathā 13,134.057d@015_1243 vedoktāś caiva ye dharmāḥ pāṣaṇḍeṣu ca kīrtitāḥ 13,134.057d@015_1244 tathaiva mānavā dharmā dharmāś cānye tathāpare 13,134.057d@015_1245 deśajātikulānāṃ ca grāmadharmās tathaiva ca 13,134.057d@015_1246 ye dharmāḥ pārvatīyeṣu ye dharmāḥ pattanādiṣu 13,134.057d@015_1247 teṣāṃ pūrvapravṛttānāṃ kartavyaṃ parirakṣaṇam 13,134.057d@015_1248 dharma eva hato hanti dharmo rakṣati rakṣitaḥ 13,134.057d@015_1249 tasmād dharmo na hantavyaḥ pārthivena viśeṣataḥ 13,134.057d@015_1250 prajāḥ pālayate yatra dharmeṇa vasudhādhipaḥ 13,134.057d@015_1251 ṣaṭkarmaniratā viprāḥ pūjyante pitṛdevatāḥ 13,134.057d@015_1252 naiva tasminn anāvṛṣṭir na rogā nāpy upadravāḥ 13,134.057d@015_1253 dharmaśīlāḥ prajāḥ sarvāḥ svadharmanirate nṛpe 13,134.057d@015_1254 eṣṭavyaḥ satataṃ devi yuktācāro narādhipaḥ 13,134.057d@015_1255 chidrajñaś caiva śatrūṇām apramattaḥ pratāpavān 13,134.057d@015_1256 śūdrāḥ pṛthivyāṃ bahavo rājñāṃ bahuvināśakāḥ 13,134.057d@015_1257 tasmāt pramādaṃ suśroṇi na kuryāt paṇḍito nṛpaḥ 13,134.057d@015_1258 teṣu mitreṣu tyakteṣu tathā martyeṣu hastiṣu 13,134.057d@015_1259 visrambho nopagantavyaḥ snānapāneṣu nityaśaḥ 13,134.057d@015_1260 rājño vallabhatām eti kulaṃ bhāvayate svakam 13,134.057d@015_1261 yas tu rāṣṭrahitārthāya gobrāhmaṇakṛte tathā 13,134.057d@015_1262 bandigrāhāya mitrārthe prāṇāṃs tyajati dustyajān 13,134.057d@015_1263 sarvakāmadughāṃ dhenuṃ dharaṇīṃ lokadhāriṇīm 13,134.057d@015_1264 samudrāntāṃ varārohe saśailavanakānanām 13,134.057d@015_1265 dadyād devi dvijātibhyo vasupūrṇāṃ vasuṃdharām 13,134.057d@015_1266 na tatsamaṃ varārohe prāṇatyāgī viśiṣyate 13,134.057d@015_1267 sahasram api yajñānāṃ yajate yadi carddhimān 13,134.057d@015_1268 yajñais tasya kim āścaryaṃ prāṇatyāgaḥ suduṣkaraḥ 13,134.057d@015_1269 tasmāt sarveṣu yajñeṣu śastrayajño viśiṣyate 13,134.057d@015_1270 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1270 evaṃ saṃgrāmayajñās te yathātattvam udāhṛtāḥ 13,134.057d@015_1271 mṛgayātrāṃ tu vakṣyāmi śṛṇu tāṃ dharmacāriṇi 13,134.057d@015_1272 mṛgān hatvā mahīpālo yathā pāpair na lipyate 13,134.057d@015_1273 nirmānuṣām imāṃ sarve mṛgā icchanti medinīm 13,134.057d@015_1274 bhakṣayanti ca sasyāni śāsitavyā nṛpeṇa te 13,134.057d@015_1275 duṣṭānāṃ śāsanaṃ dharmaḥ śiṣṭānāṃ paripālanam 13,134.057d@015_1276 kartavyaṃ bhūmipālena nityaṃ kāryeṣu cārjavam 13,134.057d@015_1277 svargaṃ mṛgāś ca gacchanti svayaṃ nṛpatinā hatāḥ 13,134.057d@015_1278 yathā gāvo hy agopālās tathā rāṣṭram anāyakam 13,134.057d@015_1279 tasmād aṃśās tu devānāṃ gandharvoragarakṣasām 13,134.057d@015_1280 rājye niyuktā rāṣṭreṣu prajāpālanakāraṇāt 13,134.057d@015_1281 aśiṣṭaśāsane caiva śiṣṭānāṃ paripālane 13,134.057d@015_1282 teṣāṃ caryāṃ pravakṣyāmi śrūyatām anupūrvaśaḥ 13,134.057d@015_1283 yathā pracaratāṃ teṣāṃ pārthivānāṃ yaśasvini 13,134.057d@015_1284 rāṣṭraṃ dharmo dhanaṃ caiva yaśaḥ kīrtiś ca vardhate 13,134.057d@015_1285 nṛpāṇāṃ pūrvam evāyaṃ dharmo dharmabhṛtāṃ vare 13,134.057d@015_1286 sabhāprapātaṭākāni devatāyatanāni ca 13,134.057d@015_1287 brāhmaṇāvasathāś caiva kartavyā nṛpasattamaiḥ 13,134.057d@015_1288 brāhmaṇā nāvamantavyā bhasmacchannā ivāgnayaḥ 13,134.057d@015_1289 kulam utsādayeyus te krodhāviṣṭā dvijātayaḥ 13,134.057d@015_1290 dhmāyamāno yathā hy agnir nirdahet sarvam indhanam 13,134.057d@015_1291 tathā krodhāgninā viprā daheyuḥ pṛthivīm imām 13,134.057d@015_1292 na hi vipreṣu kruddheṣu rājyaṃ bhuñjanti bhūmipāḥ 13,134.057d@015_1293 paribhūya dvijān mohād vātāpinahuṣādayaḥ 13,134.057d@015_1294 sabandhumitrā naṣṭās te dagdhā brāhmaṇamanyubhiḥ 13,134.057d@015_1295 śarīraṃ cāpi śakrasya kṛtaṃ bhaganirantaram 13,134.057d@015_1296 tato devagaṇāḥ sarve indrasyārthe mahāmatim 13,134.057d@015_1297 prasādaṃ kārayām āsuḥ praṇāmastutivandanaiḥ 13,134.057d@015_1298 tena prītena suśroṇi gautamena mahātmanā 13,134.057d@015_1299 tac charīraṃ tu śakrasya sahasrabhagacihnitam 13,134.057d@015_1300 kṛtaṃ netrasahasreṇa kṣaṇenaiva nirantaram 13,134.057d@015_1301 chittvā meṣasya vṛṣaṇau gautamenābhimantritau 13,134.057d@015_1302 indrasya vṛṣaṇau bhūtvā kṣipraṃ vai śleṣam āgatau 13,134.057d@015_1303 evaṃ vipreṣu kruddheṣu devarājaḥ śatakratuḥ 13,134.057d@015_1304 aśaktaḥ śāsituṃ rājyaṃ kiṃ punar mānuṣo bhuvi 13,134.057d@015_1305 krodhāviṣṭo dahed vipraḥ śuṣkendhanam ivānalaḥ 13,134.057d@015_1306 bhasmīkṛtya jagat sarvaṃ sṛjed anyaj jagat punaḥ 13,134.057d@015_1307 adevān api devān sa kuryād devān adevatāḥ 13,134.057d@015_1308 tasmān notpādayen manyuṃ manyupraharaṇā dvijāḥ 13,134.057d@015_1309 mahatsv apy aparādheṣu śāsanaṃ nārhati dvijaḥ 13,134.057d@015_1310 na ca śastranipātāni na ca prāṇair viyojanam 13,134.057d@015_1311 dṛśyate triṣu lokeṣu brāhmaṇānām anindite 13,134.057d@015_1312 krodhāś ca vipulā ghorāḥ prasādāś cāpy anuttamāḥ 13,134.057d@015_1313 tasmān notpādayet krodhaṃ nityaṃ pūjyā dvijātayaḥ 13,134.057d@015_1314 dṛśyate na sa loke 'smin bhūto vātha bhaviṣyati 13,134.057d@015_1315 kruddheṣu yo vai vipreṣu rājyaṃ bhuṅkte narādhipaḥ 13,134.057d@015_1316 na caivopahased viprān na caivopālabhec ca tān 13,134.057d@015_1317 kālam āsādya kupyec ca kāle kuryād anugraham 13,134.057d@015_1318 saṃprahāsaś ca bhṛtyeṣu na kartavyo narādhipaiḥ 13,134.057d@015_1319 laghutvaṃ caiva prāpnoti ājñā cāsya nivartate 13,134.057d@015_1320 bhṛtyānāṃ saṃprahāsena pārthivaḥ paribhūyate 13,134.057d@015_1321 ayācyāni ca yācanti avaktavyaṃ bruvanti ca 13,134.057d@015_1322 pūrvam apy ucitair lābhaiḥ paritoṣaṃ na yānti te 13,134.057d@015_1323 tasmād bhṛtyeṣu nṛpatiḥ saṃprahāsaṃ vivarjayet 13,134.057d@015_1324 na viśvased aviśvaste viśvaste ca na viśvaset 13,134.057d@015_1325 sagotreṣu viśeṣeṇa sarvopāyair na viśvaset 13,134.057d@015_1326 viśvāsād bhayam utpannaṃ hanyād vṛkṣam ivāśaniḥ 13,134.057d@015_1327 pramādād dhanyate rājā lobhena ca vaśīkṛtaḥ 13,134.057d@015_1328 tasmāt pramādaṃ lobhaṃ ca na kuryān na ca viśvaset 13,134.057d@015_1329 bhayārtānāṃ paritrātā dīnānugrahakārakaḥ 13,134.057d@015_1330 tasmāt kṛtyaviśeṣajño nityaṃ rāṣṭrahite rataḥ 13,134.057d@015_1331 satyasaṃdhaḥ sthito rājye prajāpālanatatparaḥ 13,134.057d@015_1332 alubdho nyāyavādī ca ṣaḍbhāgaṃ copajīvati 13,134.057d@015_1333 kāryākāryaviśeṣajñaḥ sarvaṃ dharmeṇa paśyati 13,134.057d@015_1334 svarāṣṭreṣu dayāṃ kuryād akāryaṃ na pravartate 13,134.057d@015_1335 ye caivainaṃ praśaṃsanti ye ca nindanti mānavāḥ 13,134.057d@015_1336 śatruṃ ca mitravat paśyed aparādhavivarjitam 13,134.057d@015_1337 aparādhānurūpeṇa duṣṭaṃ daṇḍena śāsayet 13,134.057d@015_1338 dharmaḥ pravartate tatra yatra daṇḍarucir nṛpaḥ 13,134.057d@015_1339 nādharmo vidyate tatra yatra rājā kṣamānvitaḥ 13,134.057d@015_1340 aśiṣṭaśāsanaṃ dharmaḥ śiṣṭānāṃ paripālanam 13,134.057d@015_1341 vadhyāṃś ca ghātayed yas tu avadhyān parirakṣati 13,134.057d@015_1342 avadhyā brāhmaṇā gāvo dūtaś caiva pitā tathā 13,134.057d@015_1343 vidyāṃ grāhayate yaś ca ye ca pūrvopakāriṇaḥ 13,134.057d@015_1344 striyaś caiva na hantavyā yaś ca sarvātithir naraḥ 13,134.057d@015_1345 dharaṇīṃ gāṃ hiraṇyaṃ ca siddhānnaṃ ca tilān ghṛtam 13,134.057d@015_1346 dadan nityaṃ dvijātibhyo mucyate rājakilbiṣāt 13,134.057d@015_1347 evaṃ carati yo nityaṃ rājā rāṣṭrahite rataḥ 13,134.057d@015_1348 tasya rāṣṭraṃ dhanaṃ dharmo yaśaḥ kīrtiś ca vardhate 13,134.057d@015_1349 na ca pāpair na cānarthair yujyate sa narādhipaḥ 13,134.057d@015_1350 ṣaḍbhāgam upayuñjan yaḥ prajā rājā na rakṣati 13,134.057d@015_1351 svacakraparacakrābhyāṃ dhanair vā vikrameṇa vā 13,134.057d@015_1352 nirudyogo nṛpo yaś ca pararāṣṭranighātane 13,134.057d@015_1353 svarāṣṭraṃ niṣpratāpasya paracakreṇa hanyate 13,134.057d@015_1354 yat pāpaṃ paracakrasya paracakrābhighātane 13,134.057d@015_1355 tat pāpaṃ sakalaṃ rājā hatarāṣṭraḥ prapadyate 13,134.057d@015_1356 mātulaṃ bhāgineyaṃ vā mātaraṃ śvaśuraṃ gurum 13,134.057d@015_1357 pitaraṃ varjayitvaikaṃ hanyād ghātakam āgatam 13,134.057d@015_1358 svasya rāṣṭrasya rakṣārthaṃ yudhyamānas tu yo hataḥ 13,134.057d@015_1359 saṃgrāme paracakreṇa śrūyatāṃ tasya yā gatiḥ 13,134.057d@015_1360 vimāne tu varārohe apsarogaṇasevite 13,134.057d@015_1361 śakralokam ito yāti saṃgrāme nihato nṛpaḥ 13,134.057d@015_1362 yāvanto lomakūpāḥ syus tasya gātreṣu sundari 13,134.057d@015_1363 tāvad varṣasahasrāṇi śakraloke mahīyate 13,134.057d@015_1364 yadi vai mānuṣe loke kadā cid upapadyate 13,134.057d@015_1365 rājā vā rājamātro vā bhūyo bhavati vīryavān 13,134.057d@015_1366 tasmād yatno 'nukartavyaḥ svarāṣṭraparipālane 13,134.057d@015_1367 vyavahāraś ca cāraś ca satataṃ satyasaṃdhatā 13,134.057d@015_1368 apramādaḥ pramodaś ca vyavasāye 'py acaṇḍatā 13,134.057d@015_1369 bharaṇaṃ caiva bhṛtyānāṃ vāhanānāṃ ca poṣaṇam 13,134.057d@015_1370 yodhānāṃ caiva satkāraḥ kṛte karmaṇy amoghatā 13,134.057d@015_1371 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1371 śreya eva narendrāṇām iha caiva paratra ca 13,134.057d@015_1372 paśavaḥ paśubandheṣu ye hanyante 'dhvareṣu ca 13,134.057d@015_1373 yūpe nibaddhā mantraiś ca yathānyāyaṃ yathāvidhi 13,134.057d@015_1374 mantrāhutivipūtās te svargaṃ yānti yaśasvini 13,134.057d@015_1375 tarpitā yajñabhāgeṣu teṣāṃ māṃsair varānane 13,134.057d@015_1376 agnayas tridaśāś caiva lokapālāḥ saheśvarāḥ 13,134.057d@015_1377 teṣu tuṣṭeṣu jāyeta tasya yajñasya yat phalam 13,134.057d@015_1378 tena saṃyujyate devi yajamāno na saṃśayaḥ 13,134.057d@015_1379 sapatnīkaḥ saputraḥ sa sa pitṛbhrātṛbhiḥ saha 13,134.057d@015_1380 ye tatra dīkṣitā devi sarve svargaṃ prayānti te 13,134.057d@015_1381 umā 13,134.057d@015_1381 etat te sarvam ākhyātaṃ bhūyaḥ śrotuṃ kim icchasi 13,134.057d@015_1382 bhagavan sarvabhūteśa śūlapāṇe mahādyute 13,134.057d@015_1383 śrotum icchāmy ahaṃ vṛttaṃ sarveṣāṃ gṛhamedhinām 13,134.057d@015_1384 kīdṛśaṃ caritaṃ teṣāṃ trivargasahitaṃ prabho 13,134.057d@015_1385 pratyāyatiḥ kathaṃ teṣāṃ jīvanārtham udāhṛtam 13,134.057d@015_1386 vartamānāḥ kathaṃ sarve prāpnuvanty uttamāṃ gatim 13,134.057d@015_1387 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1387 etat sarvaṃ samāsena vaktum arhasi mānada 13,134.057d@015_1388 nyāyatas tvaṃ mahābhāge śrotukāmāsi bhāmini 13,134.057d@015_1389 prāyaśo lokasadvṛttam iṣyate gṛhavāsinām 13,134.057d@015_1390 teṣāṃ saṃrakṣaṇārthāya rājānaḥ saṃsmṛtā bhuvi 13,134.057d@015_1391 sarveṣām atha martyānāṃ vṛttiṃ sāmānyataḥ śṛṇu 13,134.057d@015_1392 vidyā vārttā ca sevā ca kārutvaṃ nāṭyatā tathā 13,134.057d@015_1393 ity ete jīvanārthāya martyānāṃ vihitāḥ priye 13,134.057d@015_1394 api janmaphalaṃ tāvan mānuṣāṇāṃ viśeṣataḥ 13,134.057d@015_1395 vihitaṃ tat svavṛttena tan me nigadataḥ śṛṇu 13,134.057d@015_1396 karmakṣetraṃ hi mānuṣyaṃ bhogaduḥkhayutāḥ pare 13,134.057d@015_1397 sarveṣāṃ prāṇināṃ tasmān mānuṣye vṛttam iṣyate 13,134.057d@015_1398 vidyāyogas tu sarveṣāṃ pūrvam eva vidhīyate 13,134.057d@015_1399 kāryākāryaṃ vijānāti vidyayā devi nānyathā 13,134.057d@015_1400 vidyayā sphīyate jñānaṃ jñānāt tattvavidarśanam 13,134.057d@015_1401 dṛṣṭatattvo vinītātmā sarvārthasya ca bhājanam 13,134.057d@015_1402 śakyaṃ vidyāvinītena loke saṃjīvanaṃ sukham 13,134.057d@015_1403 ātmānaṃ vidyayā tasmāt pūrvaṃ kṛtvā tu bhājanam 13,134.057d@015_1404 vaśyendriyo jitakrodho bhūtvātmānaṃ tu bhāvayet 13,134.057d@015_1405 bhāvayitvā tathātmānaṃ pūjanīyaḥ satām api 13,134.057d@015_1406 kulānuvṛttaṃ vṛttaṃ vā pūrvam eva samāśrayet 13,134.057d@015_1407 iṣyate gṛhavāsāya dārakarma yathāpuram 13,134.057d@015_1408 yadi ced vidyayā caiva vṛttiṃ kāṅkṣed athātmanaḥ 13,134.057d@015_1409 rājavidyāṃ tu vāde 'pi lokavidyām athāpi vā 13,134.057d@015_1410 tīrthataś cāpi gṛhṇīyāc chuśrūṣādiguṇair yutaḥ 13,134.057d@015_1411 granthataś cārthataś caiva dṛḍhīkuryāt prayatnataḥ 13,134.057d@015_1412 evaṃ vidyāphalaṃ devi prāpnuyān nānyathā naraḥ 13,134.057d@015_1413 nyāyād vidyāphalaṃ cecched adharmaṃ tatra varjayet 13,134.057d@015_1414 yadi ced vārttayā vṛttiṃ kāṅkṣeta vidhipūrvakam 13,134.057d@015_1415 kṣetre jalopapanne ca tad yogyāṃ kṛṣim ācaret 13,134.057d@015_1416 vāṇijyaṃ vā yathākālaṃ kuryāt taddeśayogataḥ 13,134.057d@015_1417 mūlyam arthaṃ prayāsaṃ ca vicāryaiva phalodayau 13,134.057d@015_1418 paśusaṃjīvakaś caiva deśe gāḥ poṣayed dhruvam 13,134.057d@015_1419 bahuprakārā bahavaḥ paśavas tasya sādhakāḥ 13,134.057d@015_1420 yaḥ kaś cit sevayā vṛttiṃ kāṅkṣeta matimān naraḥ 13,134.057d@015_1421 yatātmā śravaṇīyānāṃ bhaved vai saṃprayojakaḥ 13,134.057d@015_1422 buddhyā vā karmayogād vā yodhanād vā samāśrayet 13,134.057d@015_1423 mārgatas tu samāśritya tadā tatsaṃpriyo bhavet 13,134.057d@015_1424 yathā yathā sa tuṣyeta tathā saṃtoṣayeta tam 13,134.057d@015_1425 anujīviguṇopetaḥ kuryād ātmārtham āśritaḥ 13,134.057d@015_1426 vipriyaṃ nācaret tasya eṣā sevā samāsataḥ 13,134.057d@015_1427 viprayogāt purā tena gatim anyāṃ na lakṣayet 13,134.057d@015_1428 kārukarma ca nāṭyaṃ ca prāyaśo nīcayoniṣu 13,134.057d@015_1429 tayor api yathāyogaṃ nyāyataḥ karmavetanam 13,134.057d@015_1430 ājīvebhyo 'pi sarvebhyaś cārjavād vetanaṃ haret 13,134.057d@015_1431 anārjavād āharatas tat tu pāpāya kalpate 13,134.057d@015_1432 sarveṣāṃ pūrvam ārambhāṃś cintayen nayapūrvakam 13,134.057d@015_1433 ātmaśaktim upāyāṃś ca deśakālau ca śaktitaḥ 13,134.057d@015_1434 kāraṇāni pravāsaṃ ca prakṣepaṃ ca phalodayam 13,134.057d@015_1435 evamādīni saṃcintya dṛṣṭvā daivānukūlatām 13,134.057d@015_1436 ataḥparaṃ samārambhed yatrātmahitam āhitam 13,134.057d@015_1437 vṛttim evaṃ samāsādya tāṃ sadā paripālayet 13,134.057d@015_1438 daivamānuṣavighnebhyo na punar bhraśyate yathā 13,134.057d@015_1439 pālayan vardhayan bhuñjaṃs tāṃ prāpya na vināśayet 13,134.057d@015_1440 kṣīyate girisaṃkāśam aśnato hy anapekṣayā 13,134.057d@015_1441 ājīvebhyo dhanaṃ prāpya caturdhā vibhajed budhaḥ 13,134.057d@015_1442 dharmāyārthāya kāmāya āpatpraśamanāya ca 13,134.057d@015_1443 caturṣv api vibhāgeṣu vidhānaṃ śṛṇu śobhane 13,134.057d@015_1444 yajñārthaṃ cānnadānārthaṃ dīnānugrahakāraṇāt 13,134.057d@015_1445 devabrāhmaṇapūjārthaṃ pitṛpūjārtham eva ca 13,134.057d@015_1446 kulārthaṃ saṃnivāsārthaṃ kriyānityaiś ca dhārmikaiḥ 13,134.057d@015_1447 evamādiṣu cānyeṣu dharmārthaṃ saṃtyajed dhanam 13,134.057d@015_1448 dharmakārye dhanaṃ dadyād anavekṣya phalodayam 13,134.057d@015_1449 aiśvaryasthānalābhārthaṃ rājavāllabhyakāraṇāt 13,134.057d@015_1450 vārttāyāṃ ca samārambhe bhṛtyamitraparigrahe 13,134.057d@015_1451 āvāhe ca vivāhe ca putrāṇāṃ vṛttikāraṇāt 13,134.057d@015_1452 arthodayasamāvāptāv anarthasya vighātane 13,134.057d@015_1453 evamādiṣu cānyeṣu arthārthaṃ vibhajed dhanam 13,134.057d@015_1454 anubandhaṃ phalaṃ hetuṃ dṛṣṭvā vittaṃ parityajet 13,134.057d@015_1455 anarthaṃ bādhate hy artho arthaṃ caiva phalāny uta 13,134.057d@015_1456 nādhanāḥ prāpnuvanty arthān narā yatnaśatair api 13,134.057d@015_1457 tasmād dhanaṃ rakṣitavyaṃ dātavyaṃ ca vidhānataḥ 13,134.057d@015_1458 śarīrapoṣaṇārthāya āhārasya viśeṣaṇe 13,134.057d@015_1459 naṭagāndharvasaṃyoge kāmayātrāvihārayoḥ 13,134.057d@015_1460 manaḥpriyāṇāṃ saṃyoge prītidāne tathaiva ca 13,134.057d@015_1461 evamādiṣu cānyeṣu kāmārthaṃ visṛjed dhanam 13,134.057d@015_1462 vicārya guṇadoṣau tu mātrayā tatra saṃtyajet 13,134.057d@015_1463 caturthaṃ saṃnidadhyāc ca āpadarthaṃ śucismite 13,134.057d@015_1464 rājyabhraṃśavināśārthaṃ durbhikṣārthaṃ ca śobhane 13,134.057d@015_1465 mahāvyādhivimokṣārthaṃ vārddhakasyaiva kāraṇāt 13,134.057d@015_1466 śatrūṇāṃ pratikārāya sāhasaiś cāpy amarṣaṇāt 13,134.057d@015_1467 prasthāne cānyadeśārtham āpadāṃ vipramokṣaṇe 13,134.057d@015_1468 evamādi samuddiśya saṃnidadhyāt svakaṃ dhanam 13,134.057d@015_1469 sukham arthavatāṃ loke kṛcchrāṇāṃ vipramokṣaṇam 13,134.057d@015_1470 yasya nāsti dhanaṃ kiṃ cit tasya lokadvayaṃ na ca 13,134.057d@015_1471 aśanād indriyāṇīva sarvam arthāt pravartate 13,134.057d@015_1472 nidhānaṃ mātrayā kuryād anyathā vilayaṃ vrajet 13,134.057d@015_1473 evaṃ devi manuṣyāṇāṃ loke tv ājīvanaṃ prati 13,134.057d@015_1474 evaṃ yuktasya lokasya laukyaṃ vṛttaṃ punaḥ śṛṇu 13,134.057d@015_1475 dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ svargīyaṃ paramaṃ vacaḥ 13,134.057d@015_1476 trivarge ca yathā yuktaṃ sarveṣāṃ saṃvidhīyate 13,134.057d@015_1477 tathā saṃvartamānās tu lokayor hitam āpnuyuḥ 13,134.057d@015_1478 kālyotthānaṃ ca śaucaṃ ca devabrāhmaṇabhaktatā 13,134.057d@015_1479 gurūṇām eva śuśrūṣā brāhmaṇeṣv abhivādanam 13,134.057d@015_1480 pratyutthānaṃ ca vṛddhānāṃ devasthānapraṇāmanam 13,134.057d@015_1481 ābhimukhyaṃ puraskṛtya atithīnāṃ ca bhojanam 13,134.057d@015_1482 vṛddhopadeśakaraṇaṃ śravaṇaṃ hitapathyayoḥ 13,134.057d@015_1483 poṣaṇaṃ bhṛtyavargasya sāntvadānaparigrahaiḥ 13,134.057d@015_1484 nyāyataḥ karmakaraṇam anyāyāhitavarjanam 13,134.057d@015_1485 samyag vṛttaṃ svadāreṣu doṣāṇāṃ pratiṣedhanam 13,134.057d@015_1486 putrāṇāṃ vinayaṃ kuryāt tattatkārye niyojayet 13,134.057d@015_1487 varjanaṃ cāśubhārthānāṃ śubhānāṃ joṣaṇaṃ tathā 13,134.057d@015_1488 kulocitānāṃ dharmāṇāṃ yathāvat paripālanam 13,134.057d@015_1489 varjanaṃ kalahādīnāṃ bhaktyā saṃśamanaṃ tathā 13,134.057d@015_1490 satāṃ vyasanasaṃyoge svaśaktyābhyavapattitā 13,134.057d@015_1491 dīnānāṃ saṃgrahaṃ caiva nānṛśaṃsyavyapekṣayā 13,134.057d@015_1492 abaddhānṛtaghorāṇāṃ vacanānāṃ vivarjanam 13,134.057d@015_1493 kulasaṃdhāraṇaṃ caiva pauruṣeṇaiva sarvaśaḥ 13,134.057d@015_1494 evamādi śubhaṃ sarvaṃ tasya vṛttam iti smṛtam 13,134.057d@015_1495 vṛddhasevī bhaven nityaṃ hitārthaṃ jñānakāṅkṣayā 13,134.057d@015_1496 parārthaṃ nāhared dravyam anāmantrya tu sarvadā 13,134.057d@015_1497 na yāceta parān dhīraḥ svabāhubalam āśrayet 13,134.057d@015_1498 svaśarīraṃ sadā rakṣed āhārācārayor api 13,134.057d@015_1499 hitaṃ pathyaṃ sadāhāraṃ jīrṇaṃ bhuñjīta mātrayā 13,134.057d@015_1500 devatātithisatkāraṃ kṛtvā sarvaṃ yathāvidhi 13,134.057d@015_1501 śeṣaṃ bhuñjec chucir bhūtvā na ca bhāṣeta vipriyam 13,134.057d@015_1502 pratiśrayaṃ ca pānīyaṃ baliṃ bhikṣāṃ ca sarvaśaḥ 13,134.057d@015_1503 gṛhasthaḥ pravahed dadyād gāś ca vatsāṃś ca poṣayet 13,134.057d@015_1504 bahir niṣkramaṇaṃ caiva kuryāt kāraṇato divā 13,134.057d@015_1505 madhyāhne vārdharātre vā gamanaṃ naiva rocayet 13,134.057d@015_1506 viṣamān nāvagāheta svaśaktyā samam ācaret 13,134.057d@015_1507 yathāyavyayatā loke gṛhasthānāṃ prapūjitā 13,134.057d@015_1508 ayaśaskaram arthaghnaṃ karma yat parapīḍanam 13,134.057d@015_1509 bhayād vā yadi vā lobhān na kurvīta kadā cana 13,134.057d@015_1510 buddhipūrvaṃ samālokya dūrato guṇadoṣataḥ 13,134.057d@015_1511 ārabheta tadā karma śubhaṃ vā yadi vetarat 13,134.057d@015_1512 ātmā sākṣī bhaven nityam ātmanas tu śubhāśubhe 13,134.057d@015_1513 umā 13,134.057d@015_1513 manasā karmaṇā vācā na ca kāṅkṣeta pātakam 13,134.057d@015_1514 bhagavan bhaganetraghna kālasūdana śaṃkara 13,134.057d@015_1515 ime tu varṇāś catvāro vihitāḥ svit svabhāvataḥ 13,134.057d@015_1516 utāho kriyayā varṇāḥ saṃbhavanti maheśvara 13,134.057d@015_1517 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1517 eṣa me saṃśayapraśnas taṃ me chettuṃ tvam arhasi 13,134.057d@015_1518 svabhāvād eva vidyante catvāro brāhmaṇādayaḥ 13,134.057d@015_1519 ekajātyāḥ suduṣprāpam anyavarṇatvam āgatam 13,134.057d@015_1520 tac ca karma viśeṣeṇa punarjanmani jāyate 13,134.057d@015_1521 tasmāt te saṃpravakṣyāmi tat sarvaṃ karma pākataḥ 13,134.057d@015_1522 brāhmaṇas tu naro bhūtvā svajātim anupālayet 13,134.057d@015_1523 dṛḍhaṃ brāhmaṇakarmāṇi vedoktāni samācaret 13,134.057d@015_1524 satyārjavaparo bhūtvā dānayajñaparas tathā 13,134.057d@015_1525 tasyāṃ jātyāṃ samudito jātidharmān na hāpayet 13,134.057d@015_1526 evaṃ saṃvartamānas tu kāladharmaṃ gataḥ punaḥ 13,134.057d@015_1527 svarloke cābhijāyeta svargabhogāya bhāmini 13,134.057d@015_1528 tatkṣaye brāhmaṇo bhūtvā tathaiva nṛṣu jāyate 13,134.057d@015_1529 evaṃ svakarmaṇā martyaḥ svajātiṃ labhate punaḥ 13,134.057d@015_1530 aparas tu tathā kaś cid brahmayonisamudbhavaḥ 13,134.057d@015_1531 avamatyaiva tāṃ jātim ajñānatamasāvṛtaḥ 13,134.057d@015_1532 anyathā vartamānas tu jātikarmāṇi varjayet 13,134.057d@015_1533 śūdravad vicarel loke śūdrakarmābhilāṣayā 13,134.057d@015_1534 śūdraiḥ saha caran nityaṃ śaucamaṅgalavarjitaḥ 13,134.057d@015_1535 sa cāpi kāladharmastho yamalokeṣu daṇḍitaḥ 13,134.057d@015_1536 yadi jāyeta martyeṣu śūdra evābhijāyate 13,134.057d@015_1537 śūdra eva bhaved devi brāhmaṇo 'pi svakarmaṇā 13,134.057d@015_1538 tathaiva śūdras tv aparaḥ śūdrakarmāṇi varjayan 13,134.057d@015_1539 satyārjavaparo bhūtvā dānadharmaparas tathā 13,134.057d@015_1540 mantrabrāhmaṇasatkartā manasā brāhmaṇapriyaḥ 13,134.057d@015_1541 evaṃyuktasamācāraḥ śūdro 'pi maraṇaṃ gataḥ 13,134.057d@015_1542 svargaloke 'bhijāyeta tatkṣaye nṛṣu jāyate 13,134.057d@015_1543 brāhmaṇānāṃ kule mukhye vedasvādhyāyasaṃyute 13,134.057d@015_1544 evam eva sadā loke śūdro brāhmaṇyam āpnuyāt 13,134.057d@015_1545 evaṃ kṣatriyavaiśyāś ca jātidharmeṇa saṃyutāḥ 13,134.057d@015_1546 svakarmaṇaiva jāyante viśiṣṭeṣv adhameṣu ca 13,134.057d@015_1547 evaṃ jātiviparyāsaḥ pretyabhāve bhaven nṛṇām 13,134.057d@015_1548 anyathā tu na śakyante lokasaṃsthitikāraṇāt 13,134.057d@015_1549 tasmāj jātiṃ viśiṣṭāṃ tu kathaṃ cit prāpya paṇḍitaḥ 13,134.057d@015_1550 sarvathā tāṃ tato rakṣen na punar bhraśyate yathā 13,134.057d@015_1551 umā 13,134.057d@015_1551 iti te kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotuṃ kim icchasi 13,134.057d@015_1552 janmaprabhṛti kaiḥ śuddho labhej janmaphalaṃ naraḥ 13,134.057d@015_1553 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1553 śobhanāśobhanaṃ sarvam adhikāravaśāt svayam 13,134.057d@015_1554 karma kurvan na lipyeta ārjavena samācaran 13,134.057d@015_1555 ātmaiva tac chubhaṃ kuryād aśubhe naiva yojayet 13,134.057d@015_1556 śaṭheṣu śaṭhavat kuryād āryeṣv ṛjuvad ācaret 13,134.057d@015_1557 āpatsu nāvasīdec ca ghorān saṃkrāmayet parān 13,134.057d@015_1558 sāmnaiva sarvakāryāṇi kartuṃ pūrvaṃ samārabhet 13,134.057d@015_1559 anarthādharmaśokāṃs tu yathā na prāpnuyāt svayam 13,134.057d@015_1560 prayateta tathā kartum etad vṛttaṃ samāsataḥ 13,134.057d@015_1561 etad vṛttaṃ samāsādya gṛham āśritya mānavāḥ 13,134.057d@015_1562 nirābādhā nirudvegāḥ prāpnuvanty uttamāṃ gatim 13,134.057d@015_1563 etaj janmaphalaṃ nityaṃ sarveṣāṃ gṛhavāsinām 13,134.057d@015_1564 evaṃ gṛhagatair nityaṃ vartitavyam iti sthitiḥ 13,134.057d@015_1565 etat sarvaṃ mayā proktaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,134.057d@015_1565 umā 13,134.057d@015_1566 surāsurapate deva varada prītivardhana 13,134.057d@015_1567 mānuṣeṣv eva ye ke cid āḍhyāḥ kleśavivarjitāḥ 13,134.057d@015_1568 bhuñjānā vividhān bhogān dṛśyante nirupadravāḥ 13,134.057d@015_1569 apare kleśasaṃyuktā daridrā bhogavarjitāḥ 13,134.057d@015_1570 kimarthaṃ mānuṣe loke na samatvena kalpitāḥ 13,134.057d@015_1571 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1571 etac chrotuṃ mahādeva kautūhalam atīva me 13,134.057d@015_1572 nyāyatas tvaṃ mahābhāge śrotukāmāsi bhāmini 13,134.057d@015_1573 śṛṇu tat sarvam akhilaṃ mānuṣāṇāṃ hitaṃ vacaḥ 13,134.057d@015_1574 ādisarge purā brahmā samatvenāsṛjat prajāḥ 13,134.057d@015_1575 nityaṃ na bhavato hy asya rāgadveṣau prajāpateḥ 13,134.057d@015_1576 tadā tasmāt samāḥ sarve babhūvuḥ sarvato narāḥ 13,134.057d@015_1577 evaṃ saṃvartamāne tu yuge kālaviparyayāt 13,134.057d@015_1578 ke cit prapedire tatra viṣamaṃ buddhimohitāḥ 13,134.057d@015_1579 teṣāṃ hāniṃ tato dṛṣṭvā tulyānām eva bhāmini 13,134.057d@015_1580 brahmāṇaṃ te samājagmus tatkāraṇanivedakāḥ 13,134.057d@015_1581 kartuṃ nārhasi deveśa pakṣapātaṃ tvam īdṛśam 13,134.057d@015_1582 putrabhāve same deva kimarthaṃ no bhavet kaliḥ 13,134.057d@015_1583 ity evaṃ tair upālabdho brahmā vacanam abravīt 13,134.057d@015_1584 yūyaṃ mā kārṣṭa me roṣaṃ svakṛtaṃ smarata prajāḥ 13,134.057d@015_1585 yuṣmābhir eva yuṣmākaṃ grathitaṃ hi śubhāśubham 13,134.057d@015_1586 yādṛśaṃ kurute karma tādṛśaṃ phalam aśnute 13,134.057d@015_1587 svakṛtasya phalaṃ bhuṅkte nānyas tad bhoktum arhati 13,134.057d@015_1588 evaṃ saṃbodhitās tena lokakartrā svayaṃbhuvā 13,134.057d@015_1589 punar nivṛtya karmāṇi śubhāny eva prapedire 13,134.057d@015_1590 evaṃ vijñātatattvās te dānadharmaparāyaṇāḥ 13,134.057d@015_1591 śubhāni vidhivat kṛtvā kāladharmagatāḥ punaḥ 13,134.057d@015_1592 tāni dānaphalāny eva bhuñjate sukhabhoginaḥ 13,134.057d@015_1593 svakṛtaṃ tu naras tasmāt svayam eva prapadyate 13,134.057d@015_1594 apare dharmakāryebhyo nivṛttās tu śubhekṣaṇe 13,134.057d@015_1595 kadaryā niranukrośāḥ prāyeṇātmaparāyaṇāḥ 13,134.057d@015_1596 tādṛśā maraṇaṃ prāptāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1597 umā 13,134.057d@015_1597 daridrāḥ kleśasaṃyuktā bhavanty eva na saṃśayaḥ 13,134.057d@015_1598 mānuṣeṣv eva ye ke cid dhanadhānyasamanvitāḥ 13,134.057d@015_1599 bhogahīnāḥ pradṛśyante sarvabhogeṣu satsv api 13,134.057d@015_1600 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1600 na bhuñjate kimarthaṃ te tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1601 paraiḥ saṃcoditā dharmaṃ kurvate na svakāmataḥ 13,134.057d@015_1602 svayaṃ śraddhāṃ bahiṣkṛtya kurvanti ca rudanti ca 13,134.057d@015_1603 tādṛśā maraṇaṃ prāptāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1604 phalāni tāni saṃprāpya bhuñjate na kadā cana 13,134.057d@015_1605 umā 13,134.057d@015_1605 rakṣanto vardhayantaś ca āsate nidhipālavat 13,134.057d@015_1606 ke cid dhanaviyuktāś ca bhogayuktā maheśvara 13,134.057d@015_1607 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1607 mānuṣāḥ saṃpradṛśyante tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1608 ānṛśaṃsyaparā ye tu dharmakāmāś ca durgatāḥ 13,134.057d@015_1609 paropakāraṃ kurvanti dīnānugrahakāraṇāt 13,134.057d@015_1610 pratidadyuḥ paradhanaṃ naṣṭaṃ vānyair hṛtaṃ dhanam 13,134.057d@015_1611 nityaṃ ye dātumanaso narā vitteṣv asatsv api 13,134.057d@015_1612 kāladharmavaśaṃ prāptāḥ punarjanmani te narāḥ 13,134.057d@015_1613 ete dhanaviyuktāś ca bhogayuktā bhavanty uta 13,134.057d@015_1614 dharmadānopadeśaṃ vā kartavyam iti niścayaḥ 13,134.057d@015_1615 umā 13,134.057d@015_1615 iti te kathitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,134.057d@015_1616 bhagavan devadeveśa triyakṣa vṛṣabhadhvaja 13,134.057d@015_1617 mānuṣās trividhā deva dṛśyante satataṃ vibho 13,134.057d@015_1618 āsīnā eva bhuñjante sthānaiśvaryaparigrahaiḥ 13,134.057d@015_1619 apare yatnapūrvaṃ tu labhante bhogasaṃgraham 13,134.057d@015_1620 apare yatamānās tu labhante na tu kiṃ cana 13,134.057d@015_1621 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1621 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1622 nyāyatas tvaṃ mahābhāge śrotukāmāsi bhāmini 13,134.057d@015_1623 ye loke mānuṣā devi dānadharmaparāyaṇāḥ 13,134.057d@015_1624 pātrāṇi vidhivaj jñātvā dūrato hy anumānataḥ 13,134.057d@015_1625 abhigamya svayaṃ tatra grāhayanti prasādya ca 13,134.057d@015_1626 dānāni ceṅgitair eva tair avijñātam eva vā 13,134.057d@015_1627 punarjanmani deveśi tādṛśāḥ śobhanā narāḥ 13,134.057d@015_1628 ayatnatas tu tāny eva phalāni prāpnuvanty uta 13,134.057d@015_1629 āsīnā eva bhuñjante bhogān sukṛtabhoginaḥ 13,134.057d@015_1630 apare ye ca dānāni dadaty eva prayācitāḥ 13,134.057d@015_1631 yathā yathā te dīnatvāt punar dāsyanti yācitāḥ 13,134.057d@015_1632 tāvat kālaṃ tathā devi punarjanmani te narāḥ 13,134.057d@015_1633 yatnataḥ śramasaṃyuktāḥ punas tāny āpnuvanty uta 13,134.057d@015_1634 yācitā api ye ke cin na dadaty eva kiṃ cana 13,134.057d@015_1635 abhyasūyāparā martyā lobhopahatacetasaḥ 13,134.057d@015_1636 te punarjanmani śubhe yatante bahudhā narāḥ 13,134.057d@015_1637 na prāpnuvanti manujā mārgantas te 'pi kiṃ cana 13,134.057d@015_1638 nānuptaṃ rohate sasyaṃ tadvad dānaphalaṃ viduḥ 13,134.057d@015_1639 yad yad dadāti puruṣas tat tat prāpnoti kevalam 13,134.057d@015_1640 iti te kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotuṃ kim icchasi 13,134.057d@015_1640 umā 13,134.057d@015_1641 bhagavan bhaganetraghna ke cid vārddhakasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_1642 abhogayogyakāle tu bhogāṃś caiva dhanāni ca 13,134.057d@015_1643 labhante sthavirā bhūtvā bhogaiśvaryaṃ yatas tataḥ 13,134.057d@015_1644 yena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1644 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1645 hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu tat tvaṃ samāhitā 13,134.057d@015_1646 dharmakāryaṃ ciraṃ kālaṃ vismṛtya dhanasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_1647 prāṇāntakāle saṃprāpte vyādhibhiś ca nipīḍitāḥ 13,134.057d@015_1648 ārabhante punar dharmaṃ dātuṃ dānāni vā narāḥ 13,134.057d@015_1649 te punarjanmani śubhe bhūtvā duḥkhapariplutāḥ 13,134.057d@015_1650 atītayauvane kāle sthaviratvam upāgatāḥ 13,134.057d@015_1651 labhante pūrvadattānāṃ phalāni śubhalakṣaṇe 13,134.057d@015_1652 evaṃ karmaphalaṃ devi kālayogād bhavaty uta 13,134.057d@015_1652 umā 13,134.057d@015_1653 bhogayuktā mahādeva ke cid vyādhipariplutāḥ 13,134.057d@015_1654 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1654 asamarthāś ca tān bhoktuṃ bhavanti kim u kāraṇam 13,134.057d@015_1655 vyādhiyogaparikliṣṭā ye nirāśāḥ svajīvite 13,134.057d@015_1656 ārabhante tadā kartuṃ dānāni śubhalakṣaṇe 13,134.057d@015_1657 te punarjanmani śubhe prāpya tāni phalāny uta 13,134.057d@015_1658 umā 13,134.057d@015_1658 asamarthāś ca tān bhoktuṃ vyādhitās te bhavanty uta 13,134.057d@015_1659 bhagavan devadeveśa mānuṣeṣv eva ke cana 13,134.057d@015_1660 rūpayuktāḥ pradṛśyante śubhāṅgā priyadarśanāḥ 13,134.057d@015_1661 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1661 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1662 hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu tat tvaṃ samāhitā 13,134.057d@015_1663 ye purā manujā devi lajjāyuktāḥ priyaṃvadāḥ 13,134.057d@015_1664 śaktāḥ sumadhurā nityaṃ bhūtvā caiva svabhāvataḥ 13,134.057d@015_1665 amāṃsabhojinaś caiva sadā prāṇidayāyutāḥ 13,134.057d@015_1666 pratikarmapradā vāpi vastradā dharmakāraṇāt 13,134.057d@015_1667 bhūmiśuddhikarā vāpi kāraṇād agnipūjakāḥ 13,134.057d@015_1668 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani te narāḥ 13,134.057d@015_1669 umā 13,134.057d@015_1669 rūpeṇa spṛhaṇīyās tu bhavanty eva na saṃśayaḥ 13,134.057d@015_1670 virūpāś ca pradṛśyante mānuṣeṣv eva ke cana 13,134.057d@015_1671 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1671 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1672 tad ahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu kalyāṇi kāraṇam 13,134.057d@015_1673 rūpayogāt purā martyā darpāhaṃkārasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_1674 virūpahāsakāś caiva stutinindādibhir bhṛśam 13,134.057d@015_1675 paropatāpinaś caiva māṃsādāś ca tathaiva ca 13,134.057d@015_1676 abhyasūyāparāś caiva aśuddhāś ca tathaiva ca 13,134.057d@015_1677 evaṃyuktasamācārā yamaloke sudaṇḍitāḥ 13,134.057d@015_1678 kathaṃ cit prāpya mānuṣyaṃ tatra te rūpavarjitāḥ 13,134.057d@015_1679 virūpāḥ saṃbhavanty eva nāsti tatra vicāraṇā 13,134.057d@015_1679 umā 13,134.057d@015_1680 bhagavan devadeveśa ke cit saubhāgyasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_1681 rūpabhogavihīnāś ca dṛśyante pramadāpriyāḥ 13,134.057d@015_1682 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1682 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1683 ye purā manujā devi saumyaśīlāḥ priyaṃvadāḥ 13,134.057d@015_1684 svadārair eva saṃtuṣṭā dāreṣu samavṛttayaḥ 13,134.057d@015_1685 dākṣiṇyenaiva vartante pramadāsv apriyāsv api 13,134.057d@015_1686 na tu pratyādiśanty eva strīdoṣān guhyasaṃśritān 13,134.057d@015_1687 annapānīyadāḥ kāle nṛṇāṃ svādupradāś ca ye 13,134.057d@015_1688 svadāravartinaś caiva dhṛtimanto niratyayāḥ 13,134.057d@015_1689 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1690 mānuṣās te bhavanty eva satataṃ subhagā bhṛśam 13,134.057d@015_1691 arthād ṛte 'pi te devi bhavanti pramadāpriyāḥ 13,134.057d@015_1691 umā 13,134.057d@015_1692 durbhagāḥ saṃpradṛśyante āḍhyā bhogayutā api 13,134.057d@015_1693 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1693 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1694 tad ahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu sarvaṃ samāhitā 13,134.057d@015_1695 ye purā manujā devi svadāreṣv anapekṣayā 13,134.057d@015_1696 yatheṣṭavṛttayaś caiva nirlajjā vītasaṃbhramāḥ 13,134.057d@015_1697 pareṣāṃ vipriyakarā vāṅmanaḥkāyakarmabhiḥ 13,134.057d@015_1698 nirāśrayā nirannādyāḥ strīṇāṃ hṛdayakopanāḥ 13,134.057d@015_1699 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani te narāḥ 13,134.057d@015_1700 durbhagāḥ saṃbhavanty eva strīṇāṃ hṛdayavipriyāḥ 13,134.057d@015_1701 umā 13,134.057d@015_1701 nāsti teṣāṃ ratisukhaṃ svadāreṣv api kiṃ cana 13,134.057d@015_1702 bhagavan devadeveśa mānuṣeṣv eva ke cana 13,134.057d@015_1703 jñānavijñānasaṃpannā buddhimanto vicakṣaṇāḥ 13,134.057d@015_1704 durgatās tu pradṛśyante yatamānā yathāvidhi 13,134.057d@015_1705 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1705 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1706 tad ahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu kalyāṇi kāraṇam 13,134.057d@015_1707 ye purā manujā devi śrutavanto 'pi kevalam 13,134.057d@015_1708 nirāśrayā nirannādyā bhṛśam ātmaparāyaṇāḥ 13,134.057d@015_1709 te punarjanmani śubhe jñānabuddhiyutā api 13,134.057d@015_1710 niṣkiṃcanā bhavanty eva anuptaṃ na hi rohati 13,134.057d@015_1710 umā 13,134.057d@015_1711 mūrkhā loke pradṛśyante dṛḍhaṃ mūḍhā vicetasaḥ 13,134.057d@015_1712 jñānavijñānarahitāḥ samṛddhāś ca samantataḥ 13,134.057d@015_1713 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1713 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1714 ye purā manujā devi bāliśā api sarvataḥ 13,134.057d@015_1715 samācaranti dānāni dīnānugrahakāraṇāt 13,134.057d@015_1716 abuddhipūrvaṃ vadatāṃ dadaty eva yatas tataḥ 13,134.057d@015_1717 te punarjanmani śubhe prāpnuvanty eva tat tathā 13,134.057d@015_1718 paṇḍito 'paṇḍito vāpi bhuṅkte dānaphalaṃ naraḥ 13,134.057d@015_1719 umā 13,134.057d@015_1719 buddhyānapekṣitaṃ dānaṃ sarvathā tat phalaty uta 13,134.057d@015_1720 bhagavan devadeveśa mānuṣeṣv eva ke cana 13,134.057d@015_1721 medhāvinaḥ śrutidharā bhavanti viśadākṣarāḥ 13,134.057d@015_1722 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1722 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1723 ye purā manujā devi guruśuśrūṣakā bhṛśam 13,134.057d@015_1724 jñānārthaṃ te tu saṃgṛhya tīrthato vidhipūrvakam 13,134.057d@015_1725 vidhinaiva parāṃś caiva grāhayanti na cānyathā 13,134.057d@015_1726 aślāghamānā jñānena praśāntā yatavācakāḥ 13,134.057d@015_1727 vidyāsthānāni ye loke sthāpayanti ca yatnataḥ 13,134.057d@015_1728 tādṛśā maraṇaṃ prāptāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1729 umā 13,134.057d@015_1729 medhāvinaḥ śrutidharā bhavanti viśadākṣarāḥ 13,134.057d@015_1730 apare mānuṣā deva yatnato 'pi yatas tataḥ 13,134.057d@015_1731 bahiṣkṛtāḥ pradṛśyante śrutavijñānabuddhibhiḥ 13,134.057d@015_1732 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1732 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1733 ye purā manujā devi jñānadarpasamanvitāḥ 13,134.057d@015_1734 ślāghamānāś ca tat prāpya jñānāhaṃkāramohitāḥ 13,134.057d@015_1735 tapanti ye parān nityaṃ jñānādhikyena darpitāḥ 13,134.057d@015_1736 jñānād asūyāṃ kurvanti na sahanty eva cāparān 13,134.057d@015_1737 tādṛśā maraṇaṃ prāptāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1738 mānuṣyaṃ suciraṃ prāpya tatra bodhavivarjitāḥ 13,134.057d@015_1739 umā 13,134.057d@015_1739 bhavanti satataṃ devi yatanto hīnamedhasaḥ 13,134.057d@015_1740 bhagavan mānuṣāḥ ke cit sarvakalyāṇasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_1741 putrair dārair guṇayutair dāsīdāsaparicchadaiḥ 13,134.057d@015_1742 paraspararddhisaṃyuktāḥ sthānaiśvaryaparigrahaiḥ 13,134.057d@015_1743 vyādhihīnā nirābādhā rūpārogyabalair yutāḥ 13,134.057d@015_1744 dhanadhānyena saṃpannāḥ prāsādair yānavāhanaiḥ 13,134.057d@015_1745 sarvopabhogasaṃyuktā nānācitrair manoharaiḥ 13,134.057d@015_1746 jñātibhiḥ saha modante avighnaṃ tu dine dine 13,134.057d@015_1747 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1747 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1748 tad ahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu sarvaṃ samāhitā 13,134.057d@015_1749 ye purā manujā devi āḍhyā vā itare 'pi vā 13,134.057d@015_1750 śrutavṛttasamāyuktā dānakāmāḥ śrutapriyāḥ 13,134.057d@015_1751 pareṅgitaparā nityaṃ dātavyam iti niścitāḥ 13,134.057d@015_1752 satyasaṃdhāḥ kṣamāśīlā lobhamohavivarjitāḥ 13,134.057d@015_1753 dātāraḥ pātrato dānaṃ vratair niyamasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_1754 svaduḥkham iva saṃsmṛtya paraduḥkhaṃ mahātmanaḥ 13,134.057d@015_1755 saumyaśīlāḥ śubhācārā devabrāhmaṇapūjakāḥ 13,134.057d@015_1756 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1757 divi vā bhuvi vā devi jāyante karmabhoginaḥ 13,134.057d@015_1758 mānuṣeṣv api ye jātās tādṛśāḥ saṃbhavanti te 13,134.057d@015_1759 yādṛśās tu tvayā proktāḥ sarve kalyāṇasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_1760 rūpaṃ dravyaṃ balaṃ cāyur bhogaiśvaryaṃ kulaṃ śrutam 13,134.057d@015_1761 ity etat sarvasādguṇyaṃ dānād bhavati nānyathā 13,134.057d@015_1762 umā 13,134.057d@015_1762 tapodānamayaṃ sarvam iti viddhi śubhānane 13,134.057d@015_1763 atha ke cit pradṛśyante mānuṣeṣv eva mānuṣāḥ 13,134.057d@015_1764 durgatāḥ kleśabhūyiṣṭhā dānabhogavivarjitāḥ 13,134.057d@015_1765 bhayais tribhiḥ sadā juṣṭā vyādhikṣudbhayapīḍitāḥ 13,134.057d@015_1766 duṣkalatrābhibhūtāś ca satataṃ vighnadarśakāḥ 13,134.057d@015_1767 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1767 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1768 ye purā manujā devi āsuraṃ bhāvam āśritāḥ 13,134.057d@015_1769 krodhalobharatā nityaṃ nirannādyāś ca niṣkriyāḥ 13,134.057d@015_1770 nāstikāś caiva dhūrtāś ca mūrkhāś cātmaparāyaṇāḥ 13,134.057d@015_1771 paropatāpino devi prāyaśaḥ prāṇinirdayāḥ 13,134.057d@015_1772 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1773 kathaṃ cit prāpya mānuṣyaṃ tatra te duḥkhapīḍitāḥ 13,134.057d@015_1774 sarvataḥ saṃbhavanty eva pūrvam ātmapramādataḥ 13,134.057d@015_1775 yathā te pūrvakathitaṃ tathā te saṃbhavanty uta 13,134.057d@015_1776 śubhāśubhaṃ kṛtaṃ karma sukhaduḥkhaphalodayam 13,134.057d@015_1777 umā 13,134.057d@015_1777 iti te kathitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,134.057d@015_1778 bhagavan devadeveśa mama prītivivardhana 13,134.057d@015_1779 jātyandhāś caiva dṛśyante jātā vā naṣṭacakṣuṣaḥ 13,134.057d@015_1780 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1780 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1781 hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu kalyāṇi kāraṇam 13,134.057d@015_1782 ye purā kāmarāgeṇa paraveśmasu lolupāḥ 13,134.057d@015_1783 parastriyo 'bhivīkṣante duṣṭenaiva svacakṣuṣā 13,134.057d@015_1784 andhīkurvanti ye martyān krodhalobhasamanvitāḥ 13,134.057d@015_1785 lakṣaṇajñāś ca rūpeṣu ayathāvat pradarśakāḥ 13,134.057d@015_1786 evaṃyuktasamācārāḥ kāladharmagatās tu te 13,134.057d@015_1787 daṇḍitā yamadaṇḍena nirayasthāś ciraṃ priye 13,134.057d@015_1788 yadi cen mānuṣaṃ janma labheraṃs tādṛśā narāḥ 13,134.057d@015_1789 svabhāvato vā jātā vā andhā eva bhavanti te 13,134.057d@015_1790 akṣirogayutā vāpi nāsti tatra vicāraṇā 13,134.057d@015_1790 umā 13,134.057d@015_1791 mukharogayutāḥ ke cit kliśyante satataṃ narāḥ 13,134.057d@015_1792 dantakarṇakapolasthair vyādhibhir bahupīḍitāḥ 13,134.057d@015_1793 ādiprabhṛti martyā vā jātā vāpy atha kāraṇāt 13,134.057d@015_1794 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1794 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1795 hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu devi samāhitā 13,134.057d@015_1796 kuvaktāras tu ye devi jihvayā kaṭukaṃ bhṛśam 13,134.057d@015_1797 asatyaṃ paruṣaṃ ghoraṃ gurūn prati parān prati 13,134.057d@015_1798 jihvābādhāṃ tathānyeṣāṃ kurvate kopakāraṇāt 13,134.057d@015_1799 prāyaśo 'nṛtabhūyiṣṭhā narāḥ kāryavaśena vā 13,134.057d@015_1800 teṣāṃ jihvāpradeśasthā vyādhayaḥ saṃbhavanti te 13,134.057d@015_1801 kuśrotāras tu ye cārthaṃ pareṣāṃ karṇanāśakāḥ 13,134.057d@015_1802 karṇarogān bahuvidhāṃl labhante te punarbhave 13,134.057d@015_1803 dantarogaśirorogakarṇarogās tathaiva ca 13,134.057d@015_1804 umā 13,134.057d@015_1804 anye mukhāśritā doṣāḥ sarve cātmakṛtaṃ phalam 13,134.057d@015_1805 pīḍyante satataṃ deva mānuṣeṣv eva ke cana 13,134.057d@015_1806 kukṣipakṣāśritair doṣair vyādhibhiś codarāśritaiḥ 13,134.057d@015_1807 tīkṣṇaśūlaiś ca pīḍyante narā duḥkhapariplutāḥ 13,134.057d@015_1808 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1808 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1809 ye purā manujā devi kāmakrodhayutā bhṛśam 13,134.057d@015_1810 ātmārtham eva cāhāraṃ bhuñjate nirapekṣakāḥ 13,134.057d@015_1811 abhakṣyāhāradāś caiva viśvastānāṃ viṣapradāḥ 13,134.057d@015_1812 abhakṣyabhakṣyadāś caiva śaucamaṅgalavarjitāḥ 13,134.057d@015_1813 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1814 kathaṃ cit prāpya mānuṣyaṃ tatra te vyādhipīḍitāḥ 13,134.057d@015_1815 tais tair bahuvidhākārair vyādhibhir duḥkhapīḍitāḥ 13,134.057d@015_1816 umā 13,134.057d@015_1816 bhavanty eva tathā devi yathā yena kṛtaṃ purā 13,134.057d@015_1817 dṛśyante satataṃ deva vyādhibhir mehanāśritaiḥ 13,134.057d@015_1818 pīḍyamānās tathā martyā aśmarīśarkarādibhiḥ 13,134.057d@015_1819 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1819 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1820 ye purā manujā devi paradārapradharṣakāḥ 13,134.057d@015_1821 tiryagyoniṣu dhūrtā vai maithunārthaṃ caranti ca 13,134.057d@015_1822 kāmadoṣeṇa ye dhūrtāḥ kanyāsu vidhavāsu ca 13,134.057d@015_1823 balātkāreṇa gacchanti rūpadarpadhanānvitāḥ 13,134.057d@015_1824 tādṛśā maraṇaṃ prāptāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1825 yadi cen mānuṣaṃ janma labheraṃs te tathāvidhāḥ 13,134.057d@015_1826 umā 13,134.057d@015_1826 tatra mehanajair ghoraiḥ pīḍyante vyādhibhiḥ priye 13,134.057d@015_1827 bhagavan mānuṣāḥ ke cid dṛśyante śoṣiṇaḥ kṛśāḥ 13,134.057d@015_1828 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1828 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1829 ye purā manujā devi māṃsalubdhāḥ sulolupāḥ 13,134.057d@015_1830 ātmārthaṃ svādugṛddhāś ca parabhogopatāpinaḥ 13,134.057d@015_1831 abhyasūyāparāś caiva parabhogeṣu ye narāḥ 13,134.057d@015_1832 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1833 śoṣavyādhiyutās tatra narā dhamanisaṃtatāḥ 13,134.057d@015_1834 umā 13,134.057d@015_1834 bhavanty eva narā devi pāpakarmopabhoginaḥ 13,134.057d@015_1835 bhagavan mānuṣāḥ ke cit kliśyante kuṣṭharogiṇaḥ 13,134.057d@015_1836 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1836 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1837 ye purā manujā devi pareṣāṃ rūpanāśakāḥ 13,134.057d@015_1838 āghātavadhabandhaiś ca vṛthādaṇḍena mohitāḥ 13,134.057d@015_1839 iṣṭanāśakarā ye tu apathyāhāradā narāḥ 13,134.057d@015_1840 cikitsakā vā duṣṭāś ca lobhamohasamanvitāḥ 13,134.057d@015_1841 nirdayāḥ prāṇihiṃsāyāṃ maladāś cittanāśakāḥ 13,134.057d@015_1842 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1843 yadi vai mānuṣaṃ janma labheraṃs te suduḥkhitāḥ 13,134.057d@015_1844 atra te kleśasaṃyuktāḥ kuṣṭharogasamanvitāḥ 13,134.057d@015_1845 ke cit tvagdoṣasaṃyuktā vraṇakuṣṭhaiś ca saṃyutāḥ 13,134.057d@015_1846 śvitrakuṣṭhayutā vāpi bahudhā kuṣṭhasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_1847 umā 13,134.057d@015_1847 bhavanty eva narā devi yathā yena kṛtaṃ phalam 13,134.057d@015_1848 bhagavan mānuṣāḥ ke cid aṅgahīnāś ca paṅgavaḥ 13,134.057d@015_1849 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1849 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1850 ye purā manujā devi lobhamohasamāvṛtāḥ 13,134.057d@015_1851 prāṇināṃ prāṇahiṃsārtham aṅgahīnaṃ prakurvate 13,134.057d@015_1852 śastreṇotkṛtya vā devi prāṇināṃ ceṣṭanāśakāḥ 13,134.057d@015_1853 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1854 tadaṅgahīnā vai pretya bhavanty eva na saṃśayaḥ 13,134.057d@015_1855 umā 13,134.057d@015_1855 svabhāvato vā jātā vā paṅgavas tu bhavanti te 13,134.057d@015_1856 bhagavan mānuṣāḥ ke cid granthibhiḥ piṭakais tathā 13,134.057d@015_1857 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1857 kliśyamānāḥ pradṛśyante tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1858 ye purā manujā devi granthibhedakarā nṛṇām 13,134.057d@015_1859 muṣṭiprahāraparuṣā nṛśaṃsāḥ pāpakāriṇaḥ 13,134.057d@015_1860 pāṭakās todakāś caiva śūlatunnās tathaiva ca 13,134.057d@015_1861 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1862 umā 13,134.057d@015_1862 granthibhiḥ piṭakaiś caiva kliśyante bhṛśaduḥkhitāḥ 13,134.057d@015_1863 bhagavan mānuṣāḥ ke cit pādarogasamanvitāḥ 13,134.057d@015_1864 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1864 dṛśyante satataṃ deva tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1865 ye purā manujā devi krodhalobhasamanvitāḥ 13,134.057d@015_1866 manujā devatāsthānaṃ svapādair bhraṃśayanty uta 13,134.057d@015_1867 jānubhiḥ pārṣṇibhiś caiva prāṇihiṃsāṃ prakurvate 13,134.057d@015_1868 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1869 umā 13,134.057d@015_1869 pādarogair bahuvidhair bādhyante ślīpadādibhiḥ 13,134.057d@015_1870 bhagavan mānuṣāḥ ke cid dṛśyante bahavo bhuvi 13,134.057d@015_1871 vātajaiḥ pittajai rogair yugapat sāṃnipātikaiḥ 13,134.057d@015_1872 rogair bahuvidhair deva kliśyamānāḥ suduḥkhitāḥ 13,134.057d@015_1873 asamastaiḥ samastaiś ca āḍhyā vā durgatās tathā 13,134.057d@015_1874 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1874 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1875 tad ahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu kalyāṇi kāraṇam 13,134.057d@015_1876 ye purā manujā devi āsuraṃ bhāvam āśritāḥ 13,134.057d@015_1877 svavaśāḥ kopanaparā guruvidveṣiṇas tathā 13,134.057d@015_1878 pareṣāṃ duḥkhajanakā manovākkāyakarmabhiḥ 13,134.057d@015_1879 chindan bhindaṃs tudann eva nityaṃ prāṇiṣu nirdayāḥ 13,134.057d@015_1880 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1881 yadi vai mānuṣaṃ janma labheraṃs te tathāvidhāḥ 13,134.057d@015_1882 tatra te bahubhir ghorais tapyante vyādhibhiḥ priye 13,134.057d@015_1883 ke cic chlīpadasaṃyuktāḥ ke cit kāsasamanvitāḥ 13,134.057d@015_1884 jvarātisāratṛṣṇābhiḥ pīḍyamānās tathāpare 13,134.057d@015_1885 vātagulmaiś ca bahubhiḥ śophodarasamanvitāḥ 13,134.057d@015_1886 pādarogaiś ca vividhair vraṇakuṣṭhabhagaṃdaraiḥ 13,134.057d@015_1887 āḍhyā vā durgatā vāpi dṛśyante vyādhipīḍitāḥ 13,134.057d@015_1888 evam ātmakṛtaṃ karma bhuñjate tatra tatra vai 13,134.057d@015_1889 gūhituṃ na ca śakyaṃ vai kena cit svakṛtaṃ phalam 13,134.057d@015_1890 umā 13,134.057d@015_1890 iti te kathitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,134.057d@015_1891 bhagavan devadeveśa bhūtapāla namo 'stu te 13,134.057d@015_1892 hrasvāṅgāś caiva vakrāṅgāḥ kubjā vāmanakās tathā 13,134.057d@015_1893 apare mānuṣā deva dṛśyante kuṇibāhavaḥ 13,134.057d@015_1894 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1894 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1895 ye purā manujā devi lobhamohasamanvitāḥ 13,134.057d@015_1896 dhānyamānān vikurvanti krayavikrayakāraṇāt 13,134.057d@015_1897 tulādoṣaṃ tathā devi dhṛtamāneṣu nityaśaḥ 13,134.057d@015_1898 arghāpakaraṇaṃ caiva sarveṣāṃ krayavikraye 13,134.057d@015_1899 aṅgadoṣakarā ye tu pareṣāṃ kopakāraṇāt 13,134.057d@015_1900 māṃsādāś caiva ye mūrkhā ayathāvad vṛthā sadā 13,134.057d@015_1901 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1902 umā 13,134.057d@015_1902 hrasvāṅgā vāmanāś caiva kubjāś caiva bhavanti te 13,134.057d@015_1903 bhagavan mānuṣāḥ ke cid dṛśyante mānuṣeṣu vai 13,134.057d@015_1904 unmattāś ca piśācāś ca paryaṭanto yatas tataḥ 13,134.057d@015_1905 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1905 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1906 ye purā manujā devi darpāhaṃkārasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_1907 bahudhā pralapanty eva prahasanti parān bhṛśam 13,134.057d@015_1908 mohayanti parān bhogair madanair lobhakāraṇāt 13,134.057d@015_1909 vṛddhān gurūṃś ca ye mūrkhā vṛthaivāpahasanti ca 13,134.057d@015_1910 śauṇḍā vidagdhāḥ śāstreṣu tathaivānṛtavādinaḥ 13,134.057d@015_1911 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1912 unmattāś ca piśācāś ca bhavanty eva na saṃśayaḥ 13,134.057d@015_1912 umā 13,134.057d@015_1913 bhagavan mānuṣāḥ ke cin nirapatyāḥ suduḥkhitāḥ 13,134.057d@015_1914 yatanto na labhanty eva apatyāni yatas tataḥ 13,134.057d@015_1915 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1915 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1916 ye purā manujā devi sarvaprāṇiṣu nirdayāḥ 13,134.057d@015_1917 ghnanti bālāṃś ca bhuñjante mṛgāṇāṃ pakṣiṇām api 13,134.057d@015_1918 guruvidveṣiṇaś caiva paraputrābhyasūyakāḥ 13,134.057d@015_1919 pitṛpūjāṃ na kurvanti yathoktaṃ cāṣṭakādibhiḥ 13,134.057d@015_1920 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1921 mānuṣyaṃ sucirāt prāpya nirapatyā bhavanti te 13,134.057d@015_1922 umā 13,134.057d@015_1922 putraśokayutā vāpi nāsti tatra vicāraṇā 13,134.057d@015_1923 bhagavan mānuṣāḥ ke cit pradṛśyante suduḥkhitāḥ 13,134.057d@015_1924 udvegavāsaniratāḥ sodvegāś ca yatas tataḥ 13,134.057d@015_1925 nityaśokasamāviṣṭā durgatāś ca tathaiva ca 13,134.057d@015_1926 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1926 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1927 ye purā manujā nityam utkocanaparāyaṇāḥ 13,134.057d@015_1928 bhīṣayanti parān nityaṃ vikurvanti tathaiva ca 13,134.057d@015_1929 ṛṇair vṛddhiṃ ca ye kṛtvā daridrebhyo yatheṣṭataḥ 13,134.057d@015_1930 ṛṇārtham abhigacchanti satataṃ vṛddhirūpakāḥ 13,134.057d@015_1931 udvijante hi tān dṛṣṭvā dhārakās tv atha kāraṇāt 13,134.057d@015_1932 ativṛddhir na kartavyā daridrebhyaś ca dharmataḥ 13,134.057d@015_1933 ye śvabhiḥ krīḍamānāś ca trāsayanti vane mṛgān 13,134.057d@015_1934 prāṇihiṃsāṃ tathā devi kurvanti ca yatas tataḥ 13,134.057d@015_1935 yeṣāṃ gṛheṣu vai śvānas trāsayanti vṛthā narān 13,134.057d@015_1936 evaṃyuktasamācārāḥ kāladharmagatāḥ punaḥ 13,134.057d@015_1937 pīḍitā yamadaṇḍena nirayasthāś ciraṃ priye 13,134.057d@015_1938 kathaṃ cit prāpya mānuṣyaṃ tatra te duḥkhasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_1939 kudeśe duḥkhabhūyiṣṭhe vyāghātaśatasaṃkule 13,134.057d@015_1940 umā 13,134.057d@015_1940 jāyante tatra śocantaḥ sodvegāś ca yatas tataḥ 13,134.057d@015_1941 bhagavan mānuṣāḥ ke cid aiśvaryasthānasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_1942 mlecchabhūmiṣu dṛśyante mlecchaiśvaryasamanvitāḥ 13,134.057d@015_1943 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1943 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1944 ye purā manujā devi dhanadhānyasamanvitāḥ 13,134.057d@015_1945 ayathāvat prayacchanti śraddhāvarjitam eva vā 13,134.057d@015_1946 apātrebhyaś ca ye dānaṃ śaucamaṅgalavarjitāḥ 13,134.057d@015_1947 dadaty eva ca ye mūrkhāḥ ślāghayāvajñayāpi vā 13,134.057d@015_1948 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1949 kudeśe mlecchabhūyiṣṭhe durgame vanasaṃkaṭe 13,134.057d@015_1950 umā 13,134.057d@015_1950 mlecchādhipatyaṃ saṃprāpya jāyante tatra tatra vai 13,134.057d@015_1951 bhagavan bhaganetraghna mānuṣeṣv eva ke cana 13,134.057d@015_1952 klībā napuṃsakāś caiva dṛśyante paṇḍakās tathā 13,134.057d@015_1953 nīcakarmaratā nīcā nīcasaukhyās tathā bhuvi 13,134.057d@015_1954 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1954 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1955 tad ahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu kalyāṇi kāraṇam 13,134.057d@015_1956 ye purā manujā bhūtvā ghorakarmaratās tathā 13,134.057d@015_1957 paśupuṃstvopaghātena jīvanti ca ramanti ca 13,134.057d@015_1958 puṃstvopaghātinaś caiva narāṇāṃ kopakāraṇāt 13,134.057d@015_1959 ye dhūrtāḥ strīṣu gacchanti ayathāvad yatheṣṭataḥ 13,134.057d@015_1960 kāmavighnakarā ye tu dveṣapaiśunyakāraṇāt 13,134.057d@015_1961 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_1962 daṇḍitā yamadaṇḍena nirayasthāś ciraṃ priye 13,134.057d@015_1963 yadi cen mānuṣaṃ janma labheraṃs te tathāvidhāḥ 13,134.057d@015_1964 klībā varṣavarāś caiva paṇḍakāś ca bhavanti te 13,134.057d@015_1965 nīcakarmaratā loke nirlajjā vītasaṃbhramāḥ 13,134.057d@015_1966 paranindāṃ puraskṛtya te bhavanti svakarmaṇā 13,134.057d@015_1967 yadi cet saṃvimṛśyeraṃs te mucyante hi kilbiṣāt 13,134.057d@015_1968 tatrāpi te pramādyeyuḥ patanti narakālaye 13,134.057d@015_1969 strīṇām api tathā devi yathā puṃsāṃ tu karmajam 13,134.057d@015_1970 umā 13,134.057d@015_1970 iti te kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotuṃ kim icchasi 13,134.057d@015_1971 bhagavan devadeveśa śūlapāṇe vṛṣadhvaja 13,134.057d@015_1972 puṃścalya iti yāḥ strīṣu nīcavṛttaratāḥ smṛtāḥ 13,134.057d@015_1973 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1973 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1974 yāḥ purā pramadā devi buddhimohasamanvitāḥ 13,134.057d@015_1975 kāmarāgasamāyuktāḥ patīn apacaranti vai 13,134.057d@015_1976 pratikūlaparā yās tu patīn prati yathā tathā 13,134.057d@015_1977 śaucaṃ lajjāṃ tu vismṛtya yatheṣṭaparicārakāḥ 13,134.057d@015_1978 evaṃyuktasamācārā yamaloke sudaṇḍitāḥ 13,134.057d@015_1979 yadi cen mānuṣaṃ janma labheraṃs tās tathāvidhāḥ 13,134.057d@015_1980 bahusādhāraṇā evaṃ puṃścalyaś ca bhavanti tāḥ 13,134.057d@015_1981 pauṃścalyaṃ yat tu tad vṛttaṃ strīṇāṃ kaṣṭatamaṃ smṛtam 13,134.057d@015_1982 tataḥprabhṛti tā devi patanty eva na saṃśayaḥ 13,134.057d@015_1983 umā 13,134.057d@015_1983 śocanti cet tu tad vṛttaṃ manasā hitam āpnuyuḥ 13,134.057d@015_1984 bhagavan devadeveśa pramadā vidhavā bhṛśam 13,134.057d@015_1985 dṛśyante mānuṣe loke sarvakalyāṇavarjitāḥ 13,134.057d@015_1986 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1986 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1987 yā purā pramadā devi buddhimohasamanvitāḥ 13,134.057d@015_1988 kuṭumbaṃ tatra vai patyur nāśayanti vṛthā tathā 13,134.057d@015_1989 viṣadāś cāgnidāś caiva patīn prati sunirdayāḥ 13,134.057d@015_1990 anyāsāṃ hi patīn yānti svapatidveṣakāraṇāt 13,134.057d@015_1991 evaṃyuktasamācārā yamaloke sudaṇḍitāḥ 13,134.057d@015_1992 nirayasthāś ciraṃ kālaṃ kathaṃ cit prāpya mānuṣam 13,134.057d@015_1993 umā 13,134.057d@015_1993 tatra tā bhogarahitā vidhavās tu bhavanti vai 13,134.057d@015_1994 bhagavan pramadās tv anyāḥ patau jñātiṣu satsv api 13,134.057d@015_1995 liṅginyaḥ saṃpradṛśyante pāṣaṇḍaṃ dharmam āśritāḥ 13,134.057d@015_1996 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_1996 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_1997 yāḥ purā bhāvadoṣeṇa lobhamohasamanvitāḥ 13,134.057d@015_1998 paradravyaparā lobhāt pareṣāṃ dravyahārakāḥ 13,134.057d@015_1999 abhyasūyāparā yās tu sapatnīnāṃ pradūṣakāḥ 13,134.057d@015_2000 īrṣyāparāḥ kopanāś ca bandhūnāṃ viphalāḥ sadā 13,134.057d@015_2001 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani tāḥ priye 13,134.057d@015_2002 apalakṣaṇasaṃpannāḥ pāṣaṇḍaṃ dharmam āśritāḥ 13,134.057d@015_2003 umā 13,134.057d@015_2003 striyaḥ pravrājaśīlāś ca bhavanty eva na saṃśayaḥ 13,134.057d@015_2004 bhagavan mānuṣāḥ ke cit kāruvṛttiṃ samāśritāḥ 13,134.057d@015_2005 pradṛśyante manuṣyeṣu nīcakarmaratā janāḥ 13,134.057d@015_2006 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2006 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_2007 ye purā manujā devi stabdhā mānayutā bhṛśam 13,134.057d@015_2008 darpāhaṃkārasaṃyuktāḥ kevalātmaparāyaṇāḥ 13,134.057d@015_2009 tādṛśā manujā devi punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_2010 kāravo naṭagandharvāḥ saṃbhavanti yathā tathā 13,134.057d@015_2011 nāpitā bandinaś caiva tathā vaitālikāḥ priye 13,134.057d@015_2012 evaṃbhūtās tv adhovṛttiṃ jīvanty āśritya mānavāḥ 13,134.057d@015_2013 paraprasādanakarās te paraiḥ kṛtavetanāḥ 13,134.057d@015_2014 umā 13,134.057d@015_2014 parāvamānasya phalaṃ bhuñjate paurvadehikam 13,134.057d@015_2015 bhagavan devadeveśa mānuṣeṣv eva ke cana 13,134.057d@015_2016 dāsabhūtāḥ pradṛśyante sarvakarmakarā bhṛśam 13,134.057d@015_2017 āghātabhartsanasahāḥ pīḍyamānāś ca sarvaśaḥ 13,134.057d@015_2018 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2018 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_2019 tad ahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu kalyāṇi kāraṇam 13,134.057d@015_2020 ye purā manujā devi pareṣāṃ vittahārakāḥ 13,134.057d@015_2021 ṛṇavṛddhikaraṃ kuryān nyāsadattaṃ tathaiva ca 13,134.057d@015_2022 nikṣepakāraṇād dattaṃ pareṣāṃ dravyahāriṇaḥ 13,134.057d@015_2023 pramādād vismṛtaṃ naṣṭaṃ pareṣāṃ dhanahārakāḥ 13,134.057d@015_2024 vadhabandhaparikleśair dāsatve kurvate 'parān 13,134.057d@015_2025 tādṛśā maraṇaṃ prāptā daṇḍitā yamaśāsanaiḥ 13,134.057d@015_2026 kathaṃ cit prāpya mānuṣyaṃ tatra te devi sarvathā 13,134.057d@015_2027 dāsabhūtā bhavanty eva janmaprabhṛti mānavāḥ 13,134.057d@015_2028 teṣāṃ karmāṇi kurvanti yeṣāṃ te dhanahārakāḥ 13,134.057d@015_2029 ā samāpteḥ svapāpasya kurvantīti viniścayaḥ 13,134.057d@015_2030 paśubhūtās tathā cānye bhavanti dhanahārakāḥ 13,134.057d@015_2031 tat tathā kṣīyate karma teṣāṃ pūrvāparādhajam 13,134.057d@015_2032 ato 'nyathā na tac chakyaṃ karma hātuṃ surāsuraiḥ 13,134.057d@015_2033 kiṃ tu mokṣavidhis teṣāṃ sarvathā tatprasādanam 13,134.057d@015_2034 ayathāvan mokṣakāmaḥ punarjanmani ceṣyate 13,134.057d@015_2035 mokṣakāmī yathānyāyaṃ kurvan karmāṇi sarvaśaḥ 13,134.057d@015_2036 bhartuḥ prasādam ākāṅkṣed āghātān sarvadā sahan 13,134.057d@015_2037 prītipūrvaṃ tu yo bhartrā mukto muktaḥ svapāpataḥ 13,134.057d@015_2038 tathābhūtān karmakarān sadā saṃpoṣayet patiḥ 13,134.057d@015_2039 yathārhaṃ kārayet karma daṇḍaṃ kāraṇataḥ kṣipet 13,134.057d@015_2040 vṛddhān bālāṃs tathā kṣīṇān pālayan dharmam āpnuyāt 13,134.057d@015_2041 umā 13,134.057d@015_2041 iti te kathitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,134.057d@015_2042 bhagavan mānuṣeṣv eva mānuṣāḥ samadarśanāḥ 13,134.057d@015_2043 caṇḍālā iva dṛśyante sparśamātreṇa dūṣakāḥ 13,134.057d@015_2044 nīcakarmakarā deva sarveṣāṃ malahārakāḥ 13,134.057d@015_2045 durgatāḥ kleśabhūyiṣṭhā virūpā duṣṭacetasaḥ 13,134.057d@015_2046 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2046 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_2047 tad ahaṃ te pravakṣyāmi tvam ekāgramanāḥ śṛṇu 13,134.057d@015_2048 ye purā manujā ghorā atimānayutā bhṛśam 13,134.057d@015_2049 ātmasaṃbhāvanāyuktāḥ stabdhā darpasamanvitāḥ 13,134.057d@015_2050 praṇāmaṃ na tu kurvanti gurūṇām api pāpakāḥ 13,134.057d@015_2051 ye svadharmārpaṇaṃ kāryam atimānān na kurvate 13,134.057d@015_2052 parān saṃnāmayanty eva ājñayātmani ye balāt 13,134.057d@015_2053 ṛddhiyogāt parān nityam avamanyanti mānavān 13,134.057d@015_2054 pānapāḥ sarvabhakṣāś ca paruṣāḥ kaṭukā narāḥ 13,134.057d@015_2055 evaṃyuktasamācārā daṇḍitā yamaśāsanaiḥ 13,134.057d@015_2056 kathaṃ cit prāpya mānuṣyaṃ caṇḍālāḥ saṃbhavanti te 13,134.057d@015_2057 nīcakarmaratāś caiva sarveṣāṃ malahārakāḥ 13,134.057d@015_2058 pareṣāṃ vandanaparās te bhavanty avamānitāḥ 13,134.057d@015_2059 virūpāḥ pāpayonisthāḥ sparśanād api varjitāḥ 13,134.057d@015_2060 kuvṛttim upajīvanti bhūtvā te rajakādayaḥ 13,134.057d@015_2061 purātimānadoṣāt tu bhuñjate svakṛtaṃ phalam 13,134.057d@015_2062 tān apy avasthākṛpaṇāṃś caṇḍālān api buddhimān 13,134.057d@015_2063 na ca ninden nātikupyed bhuñjate svakṛtaṃ phalam 13,134.057d@015_2064 umā 13,134.057d@015_2064 caṇḍālā api tāṃ jātiṃ śocantaḥ śuddhim āpnuyuḥ 13,134.057d@015_2065 bhagavan mānuṣāḥ ke cid āśāpāśaśatair vṛtāḥ 13,134.057d@015_2066 pareṣāṃ dvāri tiṣṭhanti pratiṣiddhāḥ praveśane 13,134.057d@015_2067 draṣṭuṃ jñāpayituṃ caiva na labhante ca yatnataḥ 13,134.057d@015_2068 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2068 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_2069 ye purā manujā devi aiśvaryasthānasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_2070 saṃvidaṃ tu na kurvanti parair aiśvaryamohitāḥ 13,134.057d@015_2071 dvārāṇi na dadaty eva dveṣalobhādibhir vṛtāḥ 13,134.057d@015_2072 avasthāmohasaṃyuktāḥ svārthamātraparāyaṇāḥ 13,134.057d@015_2073 lubdhā bhogayutā vāpi sarveṣāṃ niṣphalā bhṛśam 13,134.057d@015_2074 api śaktā na kuryur ye parānugrahakāraṇāt 13,134.057d@015_2075 nirdayāś caiva nirdvārā bhogaiśvaryagatiṃ prati 13,134.057d@015_2076 evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane 13,134.057d@015_2077 yadi cen mānuṣaṃ janma labheraṃs te tathāvidhāḥ 13,134.057d@015_2078 durgatā duravasthāś ca karmavyākṣepasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_2079 abhidhāvanti te sarve tam artham abhivedinaḥ 13,134.057d@015_2080 rājñāṃ vā rājamātrāṇāṃ dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ 13,134.057d@015_2081 karma vijñāpituṃ bhadre na labhante kathaṃ cana 13,134.057d@015_2082 umā 13,134.057d@015_2082 praveṣṭum api te dvāri bahis tiṣṭhanti kāṅkṣayā 13,134.057d@015_2083 bhagavan mānuṣe loke mānuṣeṣu bahuṣv api 13,134.057d@015_2084 sahasā naṣṭasarvasvā bhraṣṭakośaparigrahāḥ 13,134.057d@015_2085 dṛśyante mānuṣāḥ ke cid rājacorodakādibhiḥ 13,134.057d@015_2086 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2086 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_2087 ye purā manujā devi āsuraṃ bhāvam āśritāḥ 13,134.057d@015_2088 pareṣāṃ vṛttināśaṃ tu kurvate dveṣalobhataḥ 13,134.057d@015_2089 utkocanaparāś caiva piśunāś ca tathāvidhāḥ 13,134.057d@015_2090 paradravyaharā ghorāś cauryād vānyena karmaṇā 13,134.057d@015_2091 nirdayā niranukrośāḥ pareṣāṃ vṛttināśakāḥ 13,134.057d@015_2092 nāstikānṛtabhūyiṣṭhāḥ paradravyāpahāriṇaḥ 13,134.057d@015_2093 evaṃyuktasamācārā daṇḍitā yamaśāsanaiḥ 13,134.057d@015_2094 nirayasthāś ciraṃ kālaṃ tatra duḥkhasamanvitāḥ 13,134.057d@015_2095 yadi cen mānuṣaṃ janma labheraṃs te tathāvidhāḥ 13,134.057d@015_2096 tatrasthāḥ prāpnuvanty eva sahasā dravyanāśanam 13,134.057d@015_2097 kaṣṭaṃ ca prāpnuvanty eva kāraṇākāraṇād api 13,134.057d@015_2098 umā 13,134.057d@015_2098 nāśaṃ vināśaṃ dravyāṇām upaghātāṃś ca sarvaśaḥ 13,134.057d@015_2099 bhagavan mānuṣāḥ ke cid bāndhavaiḥ sahasā pṛthak 13,134.057d@015_2100 kāraṇākāraṇād eva sahasā prāṇanāśanam 13,134.057d@015_2101 śastreṇa vānyathā vāpi prāpnuvanti vadhaṃ narāḥ 13,134.057d@015_2102 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2102 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_2103 ye purā manujā devi ghorakarmaratā narāḥ 13,134.057d@015_2104 āsurāḥ prāyaśo mūrkhāḥ prāṇihiṃsāpriyā bhṛśam 13,134.057d@015_2105 nirdayāḥ prāṇihiṃsāyāṃ tathā prāṇavighātakāḥ 13,134.057d@015_2106 viśvastaghātakāś caiva tathā suptavighātakāḥ 13,134.057d@015_2107 prāyaśo 'nṛtabhūyiṣṭhā nāstikā māṃsabhojinaḥ 13,134.057d@015_2108 evaṃyuktasamācārāḥ prāṇidharmagatāḥ punaḥ 13,134.057d@015_2109 daṇḍitā yamadaṇḍena nirayasthāś ciraṃ priye 13,134.057d@015_2110 tiryagyoniṃ punaḥ prāpya tatra duḥkhaparikṣayāt 13,134.057d@015_2111 yadi cen mānuṣaṃ janma labheraṃs te tathāvidhāḥ 13,134.057d@015_2112 tatra te prāpnuvanty eva vadhabandhān yathā tathā 13,134.057d@015_2113 āḍhyā vā durgatā vāpi bhuñjate svakṛtaṃ phalam 13,134.057d@015_2114 suptā mattāś ca viśvastās tathā te prāpnuvanty uta 13,134.057d@015_2115 prāṇābādhakṛtaṃ duḥkhaṃ bāndhavaiḥ sahasā pṛthak 13,134.057d@015_2116 umā 13,134.057d@015_2116 putradāravināśaṃ vā śastreṇānyena vā vadham 13,134.057d@015_2117 bhagavan mānuṣāḥ ke cid rājabhir nītikovidaiḥ 13,134.057d@015_2118 daṇḍyante mānuṣe loke mānuṣāḥ satataṃ bhuvi 13,134.057d@015_2119 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2119 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_2120 ye purā manujā devi manujāṃś cetarāṃś ca vā 13,134.057d@015_2121 kliṣṭaghātena nighnanti prāṇān prāṇiṣu nirdayāḥ 13,134.057d@015_2122 asurā ghorakarmāṇaḥ krūradaṇḍavadhapriyāḥ 13,134.057d@015_2123 ye daṇḍayanty adaṇḍyāṃs tu rājānaḥ kopamohitāḥ 13,134.057d@015_2124 hiṃsāvihārāḥ puruṣā māṃsādā nāstikāḥ śubhe 13,134.057d@015_2125 ke cit strīpuruṣaghnāś ca gurughnāś ca tathā priye 13,134.057d@015_2126 evaṃyuktasamācārāḥ prāṇidharmagatāḥ punaḥ 13,134.057d@015_2127 daṇḍitā yamadaṇḍena nirayasthāś ciraṃ priye 13,134.057d@015_2128 pūrvadehakṛtaṃ karma bhuñjate tad iha prajāḥ 13,134.057d@015_2129 ihaiva yat kṛtaṃ karma tat paratra phalaty uta 13,134.057d@015_2130 eṣā vyavasthitir devi mānuṣeṣv eva dṛśyate 13,134.057d@015_2131 na ṛṣīṇāṃ na devānām amaratvāt tapobalāt 13,134.057d@015_2132 tair ekena śarīreṇa bhujyate karmaṇaḥ phalam 13,134.057d@015_2133 umā 13,134.057d@015_2133 na tathā mānuṣāṇāṃ syād antardhāya bhaved dhi tam 13,134.057d@015_2134 kimarthaṃ mānuṣā loke daṇḍyante pṛthivīśvaraiḥ 13,134.057d@015_2135 kṛtāparādham uddiśya hantā hartāyam ity uta 13,134.057d@015_2136 putrārthī putrakāmeṣṭyā ihaiva labhate sutān 13,134.057d@015_2137 tenaiva hi śarīreṇa bhuñjānāḥ karmaṇāṃ phalam 13,134.057d@015_2138 dṛśyante mānuṣe loke tad bhavān anumanyate 13,134.057d@015_2139 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2139 etan me saṃśayasthānaṃ tat tvaṃ śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_2140 sthāne saṃśayitaṃ devi tat tvaṃ śṛṇu samāhitā 13,134.057d@015_2141 karma karmaphalaṃ ceti yugapad bhuvi neṣyate 13,134.057d@015_2142 yat tvayābhihitaṃ devi hantā hartāyam ity api 13,134.057d@015_2143 teṣāṃ tatpūrvakaṃ karma daṇḍyate yatra rājabhiḥ 13,134.057d@015_2144 daihikaṃ duṣkṛtaṃ teṣāṃ hetur bhavati śāsane 13,134.057d@015_2145 aparādhāpadeśena rājā daṇḍayati prajāḥ 13,134.057d@015_2146 ihaloke vyavasthārthaṃ rājabhir daṇḍanaṃ smṛtam 13,134.057d@015_2147 udvejanārthaṃ śeṣāṇām aparādhaṃ tam uddiśan 13,134.057d@015_2148 purākṛtaphalaṃ daṇḍo daṇḍyamānasya tad dhruvam 13,134.057d@015_2149 umā 13,134.057d@015_2149 prāg eva ca mayā proktaṃ tatra niḥsaṃśayā bhava 13,134.057d@015_2150 bhagavan bhuvi martyānāṃ daṇḍitānāṃ nareśvaraiḥ 13,134.057d@015_2151 daṇḍenaiva tu teneha pāpanāśo bhaven na vā 13,134.057d@015_2152 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2152 etan mayā saṃśayitaṃ tad bhavāṃś chettum arhati 13,134.057d@015_2153 sthāne saṃśayitaṃ devi śṛṇu tat tvaṃ samāhitā 13,134.057d@015_2154 ye nṛpair daṇḍitā bhūmāv aparādhāpadeśataḥ 13,134.057d@015_2155 yamaloke na daṇḍyante tatra te yamadaṇḍanaiḥ 13,134.057d@015_2156 adaṇḍitā vā ye mithyā martyā vā daṇḍitā bhuvi 13,134.057d@015_2157 tān yamo daṇḍayaty eva sa hi veda kṛtākṛtam 13,134.057d@015_2158 nātikramed yamaṃ kaś cit karma kṛtveha mānuṣaḥ 13,134.057d@015_2159 rājā yamaś ca kurvāte daṇḍamātraṃ tu śobhane 13,134.057d@015_2160 ubhābhyāṃ yamarājabhyāṃ daṇḍito 'daṇḍito 'pi vā 13,134.057d@015_2161 paścāt karmaphalaṃ bhuṅkte narake mānuṣeṣu vā 13,134.057d@015_2162 nāsti karmaphalacchettā kaś cil lokatraye 'pi ca 13,134.057d@015_2163 umā 13,134.057d@015_2163 iti te kathitaṃ sarvaṃ nirviśaṅkā bhava priye 13,134.057d@015_2164 kimarthaṃ duṣkṛtaṃ kṛtvā mānuṣā bhuvi nityaśaḥ 13,134.057d@015_2165 punas tatkarmanāśāya prāyaścittāni kurvate 13,134.057d@015_2166 sarvapāpaharaṃ ceti hayamedhaṃ vadanti ca 13,134.057d@015_2167 prāyaścittāni cānyāni pāpanāśāya kurvate 13,134.057d@015_2168 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2168 tasmān me saṃśayo jātas tvaṃ taṃ chettum ihārhasi 13,134.057d@015_2169 sthāne saṃśayitaṃ devi śṛṇu tat tvaṃ samāhitā 13,134.057d@015_2170 saṃśayo hi mahān eṣa pūrveṣāṃ ca manīṣiṇām 13,134.057d@015_2171 dvidhā tu kriyate pāpaṃ sadbhiś cāsadbhir eva ca 13,134.057d@015_2172 abhisaṃdhāya vā nityam anyathā vā yadṛcchayā 13,134.057d@015_2173 kevalaṃ cābhisaṃdhāya saṃrambhāc ca karoti yat 13,134.057d@015_2174 karmaṇas tasya nāśas tu na kathaṃ cana vidyate 13,134.057d@015_2175 abhisaṃdhikṛtasyeha naiva nāśo 'sti karmaṇaḥ 13,134.057d@015_2176 aśvamedhasahasrair vā prāyaścittaśatair api 13,134.057d@015_2177 anyathā yat kṛtaṃ pāpaṃ pramādād vā yadṛcchayā 13,134.057d@015_2178 prāyaścittāśvamedhābhyāṃ śodhanāt tu praṇaśyati 13,134.057d@015_2179 lokasaṃvyavahārārthaṃ prāyaścittādir iṣyate 13,134.057d@015_2180 viddhy evaṃ pāpake kārye nirviśaṅkā bhava priye 13,134.057d@015_2181 umā 13,134.057d@015_2181 iti te kathitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,134.057d@015_2182 bhagavan devadeveśa mānuṣāś cetarā api 13,134.057d@015_2183 mriyante bahudhā loke kāraṇākāraṇād api 13,134.057d@015_2184 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2184 kena karmavipākena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_2185 ye purā manujā devi kāraṇākāraṇād api 13,134.057d@015_2186 yathāsubhir viyojyante prāṇinaḥ prāṇinirdayaiḥ 13,134.057d@015_2187 tathaiva te prāpnuvanti yathaivātmakṛtaṃ phalam 13,134.057d@015_2188 viṣadas tu viṣeṇaiva śastraiḥ śastreṇa ghātakaḥ 13,134.057d@015_2189 evam eva yathā loke mānuṣā ghnanti mānuṣān 13,134.057d@015_2190 kāraṇair eva te tena tathā svaprāṇanāśanam 13,134.057d@015_2191 prāpnuvanti punar devi nāsti tatra vicāraṇā 13,134.057d@015_2192 iti te kathitaṃ sarvaṃ pāpakarmaphalaṃ priye 13,134.057d@015_2193 bhūyas tava samāsena kathayiṣyāmi tac chṛṇu 13,134.057d@015_2194 satyapramāṇakaraṇaṃ nityam avyabhicāri ca 13,134.057d@015_2195 yaiḥ purā manujair devi yasmin kāle yathā kṛtam 13,134.057d@015_2196 yenaiva kāraṇenāpi karma yat tu śubhāśubham 13,134.057d@015_2197 tasmin kāle tathā devi tenaiva karaṇena te 13,134.057d@015_2198 prāpnuvanti narāḥ pretya niḥsaṃdehaṃ śubhāśubham 13,134.057d@015_2199 iti satyaṃ vijānīhi lokatantravidhiṃ prati 13,134.057d@015_2200 karma kṛtvā naro bhoktā sa nāsti divi vā bhuvi 13,134.057d@015_2201 na śakyaṃ karma cābhoktuṃ sadevāsuramānuṣaiḥ 13,134.057d@015_2202 karmaṇā grathito loka ādiprabhṛti vartate 13,134.057d@015_2203 etad uddeśataḥ proktaṃ karmapākaphalaṃ priye 13,134.057d@015_2204 yad anyac ca mayā noktaṃ yasmiṃs te karmasaṃgrahe 13,134.057d@015_2205 buddhitarkeṇa tat sarvaṃ tathā veditum arhasi 13,134.057d@015_2206 umā 13,134.057d@015_2206 kathitaṃ śrotukāmāyāḥ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 13,134.057d@015_2207 bhagavan sarvalokeśa lokapālanamaskṛta 13,134.057d@015_2208 prasādāt te mahādeva śrutā me karmaṇāṃ gatiḥ 13,134.057d@015_2209 saṃgṛhītaṃ ca tat sarvaṃ tattvato 'mṛtasaṃnibham 13,134.057d@015_2210 karmaṇā grathitaṃ sarvam iti vedmi śubhāśubham 13,134.057d@015_2211 govatsavac ca jananīṃ nimnaṃ salilavat tathā 13,134.057d@015_2212 kartāraṃ svakṛtaṃ karma nityaṃ tam anudhāvati 13,134.057d@015_2213 kṛtasya karmaṇaś ceha na nāśo 'stīti niścayaḥ 13,134.057d@015_2214 aśubhasya śubhasyāpi tad apy avagataṃ mayā 13,134.057d@015_2215 bhūya eva mahādeva varada prītivardhana 13,134.057d@015_2216 karmaṇāṃ gatim āśritya saṃśayān moktum arhasi 13,134.057d@015_2216 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2217 yat te vivakṣitaṃ devi guhyam apy asitekṣaṇe 13,134.057d@015_2218 umā 13,134.057d@015_2218 tat sarvaṃ nirviśaṅkā tvaṃ pṛccha māṃ śubhalakṣaṇe 13,134.057d@015_2219 evaṃ vyavasthite loke karmaṇā vṛṣabhadhvaja 13,134.057d@015_2220 kṛtvā tat puruṣaḥ karma śubhaṃ vā yadi vetarat 13,134.057d@015_2221 karmaṇaḥ svakṛtasyeha kadā bhuṅkte phalaṃ punaḥ 13,134.057d@015_2222 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2222 iha vā pretya vā deva tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_2223 sthāne saṃśayitaṃ devi tad dhi guhyatamaṃ śṛṇu 13,134.057d@015_2224 tvatpriyārthaṃ pravakṣyāmi devaguhyaṃ śubhānane 13,134.057d@015_2225 pūrvadehakṛtaṃ karma bhuñjate tad iha prajāḥ 13,134.057d@015_2226 ihaiva yat kṛtaṃ puṃsāṃ tat paratra phaliṣyati 13,134.057d@015_2227 eṣā vyavasthitir devi mānuṣeṣv eva dṛśyate 13,134.057d@015_2228 devānām asurāṇāṃ ca amaratvāt tapobalāt 13,134.057d@015_2229 ekenaiva śarīreṇa bhujyate karmaṇāṃ phalam 13,134.057d@015_2230 umā 13,134.057d@015_2230 mānuṣair na tathā devi antaraṃ tv etad iṣyate 13,134.057d@015_2231 bhagavan bhaganetraghna mānuṣāṇāṃ viceṣṭitam 13,134.057d@015_2232 sarvam ātmakṛtaṃ ceti śrutaṃ me bhagavanmatam 13,134.057d@015_2233 loke grahakṛtaṃ sarvaṃ matvā karma śubhāśubham 13,134.057d@015_2234 sadaiva grahanakṣatraṃ prāyaśaḥ paryupāsate 13,134.057d@015_2235 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2235 etaṃ me saṃśayaṃ deva tadgataṃ chettum arhasi 13,134.057d@015_2236 sthāne saṃśayitaṃ devi śṛṇu tattvaviniścayam 13,134.057d@015_2237 nakṣatrāṇi grahāś caiva śubhāśubhanivedakāḥ 13,134.057d@015_2238 mānavānāṃ mahābhāge na tu karmakarāḥ svayam 13,134.057d@015_2239 prajānāṃ tu hitārthāya śubhāśubhavidhiṃ prati 13,134.057d@015_2240 anāgatam atikrāntaṃ jyotiścakreṇa bodhyate 13,134.057d@015_2241 kiṃ tu tatra śubhaṃ karma sugrahais tan nivedyate 13,134.057d@015_2242 duṣkṛtasyāśubhair eva samavāyo bhaved iti 13,134.057d@015_2243 tasmād dhi grahavaiṣamye vaiṣamyaṃ kurute janaḥ 13,134.057d@015_2244 grahasāmye śubhaṃ kuryāj jātyāṃ jātyāṃ purākṛtam 13,134.057d@015_2245 kevalaṃ grahanakṣatraṃ na karoti śubhāśubham 13,134.057d@015_2246 sarvam ātmakṛtaṃ karma lokavādo grahā iti 13,134.057d@015_2247 pṛthag grahāḥ pṛthak kartā kartrā svaṃ bhujyate phalam 13,134.057d@015_2248 umā 13,134.057d@015_2248 iti te kathitaṃ sarvaṃ viśaṅkāṃ jahi śobhane 13,134.057d@015_2249 bhagavan vividhaṃ karma kṛtvā jantuḥ śubhāśubham 13,134.057d@015_2250 kiṃ tayoḥ pūrvakataraṃ bhuṅkte janmāntare punaḥ 13,134.057d@015_2251 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2251 eṣa me saṃśayo deva taṃ me chettum ihārhasi 13,134.057d@015_2252 sthāne saṃśayitaṃ devi tat te vakṣyāmi tattvataḥ 13,134.057d@015_2253 aśubhaṃ pūrvam ity āhur apare śubham ity api 13,134.057d@015_2254 mithyā tad ubhayaṃ proktaṃ kevalaṃ tad bravīmi te 13,134.057d@015_2255 mānuṣe tu pade karma yugapad bhujyate sadā 13,134.057d@015_2256 yathākṛtaṃ yathāyogam ubhayaṃ bhujyate kramāt 13,134.057d@015_2257 bhuñjānāś caiva dṛśyante kramaśo bhuvi mānavāḥ 13,134.057d@015_2258 ṛddhiṃ hāniṃ sukhaṃ duḥkham abhayaṃ bhayam eva ca 13,134.057d@015_2259 duḥkhāny anubhavanty āḍhyā daridrāś ca sukhāni ca 13,134.057d@015_2260 yaugapadyāc ca bhuñjānā dṛśyante lokasākṣikam 13,134.057d@015_2261 narake svargaloke ca na tathā saṃsthitiḥ priye 13,134.057d@015_2262 nityaṃ duḥkhaṃ hi narake svarge nityaṃ sukhaṃ tathā 13,134.057d@015_2263 śubhāśubhānām ādhikyāt karmaṇā tatra sevyate 13,134.057d@015_2264 nirantaraṃ sukhaṃ duḥkhaṃ svarge ca narake bhavet 13,134.057d@015_2265 tatrāpi sumahat kṛtvā pūrvam alpaṃ punaḥ śubhe 13,134.057d@015_2266 umā 13,134.057d@015_2266 etat te sarvam ākhyātaṃ bhūyaḥ śrotuṃ kim icchasi 13,134.057d@015_2267 bhagavan prāṇino loke mriyante kena hetunā 13,134.057d@015_2268 jātā jātā na tiṣṭhanti tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_2268 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2269 tad ahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu tattvaṃ samāhitā 13,134.057d@015_2270 ātmakarmakṣayād dehaṃ yathā muñcanti tac chṛṇu 13,134.057d@015_2271 śarīrātmasamāhāro jantur ity abhidhīyate 13,134.057d@015_2272 tatrātmānaṃ nityam āhur anityaṃ kṣetram ucyate 13,134.057d@015_2273 tat tu kālavaśāl loke jīrṇaṃ bhavati śobhane 13,134.057d@015_2274 kālaś chinatti cāyūṃṣi dinamāsartuhāyanaiḥ 13,134.057d@015_2275 kālaḥ pacati bhūtāni kālenākulitaṃ jagat 13,134.057d@015_2276 kālaṃ nātikrameran hi sadevāsuramānavāḥ 13,134.057d@015_2277 yathākāśe na tiṣṭheta dravyaṃ kiṃ cid acetanam 13,134.057d@015_2278 tathā dhāvati kālo 'yaṃ kṣaṇaṃ kiṃ cin na tiṣṭhati 13,134.057d@015_2279 evaṃ kālena saṃkrāntaṃ śarīraṃ jarjarīkṛtam 13,134.057d@015_2280 akarmayogyaṃ saṃśīrṇaṃ tyaktvā dehī tato vrajet 13,134.057d@015_2281 nityasyānityasaṃtyāgāl loke tan maraṇaṃ viduḥ 13,134.057d@015_2282 na ca nityasya jīvasya vināśo vidyate śubhe 13,134.057d@015_2283 sa punar jāyate 'nyatra śarīraṃ navam āviśan 13,134.057d@015_2284 umā 13,134.057d@015_2284 evaṃ lokagatir nityam ādiprabhṛti vartate 13,134.057d@015_2285 bhagavan prāṇināṃ bālā dṛśyante maraṇaṃ gatāḥ 13,134.057d@015_2286 ativṛddhāś ca jīvanto dṛśyante cirajīvinaḥ 13,134.057d@015_2287 kevalaṃ kālamaraṇaṃ na pramāṇaṃ maheśvara 13,134.057d@015_2288 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2288 tasmān me saṃśayaṃ brūhi prāṇināṃ jīvakāraṇam 13,134.057d@015_2289 śṛṇu tatkāraṇaṃ devi nirṇayas tv eka eva saḥ 13,134.057d@015_2290 jīrṇatvamātraṃ kurute kālo dehaṃ na pātayet 13,134.057d@015_2291 jīrṇe karmaṇi saṃghātaḥ svayam eva viśīryate 13,134.057d@015_2292 pūrvakarmapramāṇena jīvitaṃ mṛtyur eva vā 13,134.057d@015_2293 yāvat pūrvakṛtaṃ karma tāvaj jīvati mānavaḥ 13,134.057d@015_2294 tadvat kālavaśād bālā mriyante bhogasaṃkṣayāt 13,134.057d@015_2295 jīvanti ciravṛddhāś ca tathā karmapramāṇataḥ 13,134.057d@015_2296 umā 13,134.057d@015_2296 iti te kathitaṃ devi nirviśaṅkā bhava priye 13,134.057d@015_2297 bhagavan kena vṛttena bhavanti cirajīvinaḥ 13,134.057d@015_2298 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2298 alpāyuṣo narāḥ kena tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_2299 śṛṇu tat sarvam akhilaṃ guhyaṃ pathyataraṃ nṛṇām 13,134.057d@015_2300 ye narā vṛttasaṃpannā bhavanti cirajīvinaḥ 13,134.057d@015_2301 ahiṃsā satyavacanam akrodhaḥ kṣāntir ārjavam 13,134.057d@015_2302 gurūṇāṃ nityaśuśrūṣā vṛddhānām api pūjanam 13,134.057d@015_2303 śaucaṃ cākāryasaṃtyāgaḥ sadā pathyasya bhojanam 13,134.057d@015_2304 evamādi śubhaṃ vṛttaṃ narāṇāṃ dīrghajīvinām 13,134.057d@015_2305 tapasā brahmacaryeṇa rasāyananiṣevaṇāt 13,134.057d@015_2306 udagrasattvā balino bhavanti cirajīvinaḥ 13,134.057d@015_2307 svarge vā mānuṣe vāpi ciraṃ tiṣṭhanti dhārmikāḥ 13,134.057d@015_2308 apare pāpakarmāṇaḥ prāyaśo 'nṛtavādinaḥ 13,134.057d@015_2309 hiṃsāpriyā gurudviṣṭā niṣkriyāḥ śaucavarjitāḥ 13,134.057d@015_2310 nāstikā ghorakarmāṇaḥ satataṃ māṃsapānapāḥ 13,134.057d@015_2311 pāpācārā gurudveṣāḥ kopanāḥ kalahapriyāḥ 13,134.057d@015_2312 evam evāśubhācārās tiṣṭhanti niraye ciram 13,134.057d@015_2313 tiryagyonau tathātyantam alpaṃ tiṣṭhanti mānuṣe 13,134.057d@015_2314 tasmād alpāyuṣo martyās tādṛśāḥ saṃbhavanti te 13,134.057d@015_2315 agamyadeśagamanād apathyānāṃ ca bhojanāt 13,134.057d@015_2316 āyuḥkṣayo bhaven nṝṇām āyuḥkṣayakarā hi te 13,134.057d@015_2317 bhavanty alpāyuṣas tais tair anyathā cirajīvinaḥ 13,134.057d@015_2318 umā 13,134.057d@015_2318 etat te kathitaṃ sarvaṃ bhūyaḥ śrotuṃ kim icchasi 13,134.057d@015_2319 bhagavan devadeveśa śrutaṃ me paramaṃ hitam 13,134.057d@015_2320 ātmano jātisaṃbandhaṃ brūhi strīpuruṣāntare 13,134.057d@015_2321 strīprāṇaḥ puruṣaprāṇa ekaḥ sa pṛthag eva vā 13,134.057d@015_2322 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2322 eṣa me saṃśayo deva taṃ me chettuṃ tvam arhasi 13,134.057d@015_2323 tad ahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu sarvaṃ samāhitā 13,134.057d@015_2324 puṃstvaṃ strītvam iti prāṇe sthitir nāsti śubhekṣaṇe 13,134.057d@015_2325 nirvikārī sadaivātmā strītvaṃ puṃstvaṃ na cātmani 13,134.057d@015_2326 karmaprakāreṇa tathā jātyāṃ jātyāṃ prajāyate 13,134.057d@015_2327 akartā cāvikārī ca nityaś ca puruṣaḥ smṛtaḥ 13,134.057d@015_2328 strīśarīrakṛtaṃ karma strībhāvenopabhujyate 13,134.057d@015_2329 puruṣeṇa kṛtaṃ karma puruṣeṇaiva bhujyate 13,134.057d@015_2330 evaṃ prasajyate loke bhāvaikatvena bhūyaśaḥ 13,134.057d@015_2331 śarīraṃ karmanānātvād dṛśyate viparītavat 13,134.057d@015_2332 kṛtvā tu pauruṣaṃ karma strī pumān api jāyate 13,134.057d@015_2333 umā 13,134.057d@015_2333 strībhāvayuk pumān kṛtvā karmaṇā pramadā bhavet 13,134.057d@015_2334 bhagavan sarvalokeśa karmātmā na karoti cet 13,134.057d@015_2335 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2335 ko 'nyaḥ karmakaras tatra dehe tad vaktum arhasi 13,134.057d@015_2336 śṛṇu bhāmini kartāram ātmā hi na ca karmakṛt 13,134.057d@015_2337 prakṛtyā guṇayuktena kriyate karma nityaśaḥ 13,134.057d@015_2338 śarīraṃ prāṇināṃ loke yathā pittakaphānilaiḥ 13,134.057d@015_2339 vyāptam eva tribhir doṣais tathā vyāptaṃ guṇais tribhiḥ 13,134.057d@015_2340 sattvaṃ rajas tama iti guṇās tv ete śarīriṇaḥ 13,134.057d@015_2341 prakāśātmakam eteṣāṃ sattvaṃ satatam iṣyate 13,134.057d@015_2342 rajo duḥkhātmakaṃ tatra tamo mohātmakaṃ smṛtam 13,134.057d@015_2343 tribhir etair guṇaiḥ sarvaṃ loke karma pravartate 13,134.057d@015_2344 satyaṃ prāṇidayā śaucaṃ śreyaḥ prītiḥ kṣamā damaḥ 13,134.057d@015_2345 evamādi tathānyac ca karma sāttvikam iṣyate 13,134.057d@015_2346 dākṣyaṃ karmaparatvaṃ ca lobho bhogavidhiṃ prati 13,134.057d@015_2347 kalatrasaṅgo mādhuryaṃ nityam aiśvaryalubdhatā 13,134.057d@015_2348 rajasaś codbhavaṃ caitat karma nānāvidhaṃ sadā 13,134.057d@015_2349 anṛtaṃ caiva pāruṣyaṃ śrutividveṣatā bhṛśam 13,134.057d@015_2350 hiṃsāparatvaṃ nāstikyaṃ nidrālasyabhayāni ca 13,134.057d@015_2351 tamasaś codbhavaṃ caitat karma pāpayutaṃ sadā 13,134.057d@015_2352 tasmād guṇamayaḥ sarvaḥ kāryārambhaḥ śubhāśubhaḥ 13,134.057d@015_2353 tasmād ātmānam avyagraṃ viddhy akartāram avyayam 13,134.057d@015_2354 sāttvikāḥ puṇyalokeṣu rājasā mānuṣe pade 13,134.057d@015_2355 umā 13,134.057d@015_2355 tiryagyonau ca narake tiṣṭheyus tāmasā narāḥ 13,134.057d@015_2356 kimartham ātmā bhedyaḥ sandehe śastreṇa vā hate 13,134.057d@015_2357 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2357 svayaṃ praṇaśyate dehī tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_2358 tad ahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu kalyāṇi kāraṇam 13,134.057d@015_2359 etan naiyāyikaiś cāpi muhyate sūkṣmabuddhibhiḥ 13,134.057d@015_2360 karmakṣaye tu saṃprāpte prāṇināṃ dehadhāriṇām 13,134.057d@015_2361 upadravo bhaved dehe yena kenāpi hetunā 13,134.057d@015_2362 tannimittaṃ śarīrī tu śarīraṃ prāptasaṃkṣayam 13,134.057d@015_2363 apayāti parityajya tataḥ karmavaśena saḥ 13,134.057d@015_2364 dehakṣate 'pi naivātmā vedanābhir na cālyate 13,134.057d@015_2365 tiṣṭhet karmaphalaṃ yāvad vrajet karmakṣaye punaḥ 13,134.057d@015_2366 ādiprabhṛti loke 'sminn evam ātmagatiḥ sadā 13,134.057d@015_2367 umā 13,134.057d@015_2367 etat te kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotuṃ kim icchasi 13,134.057d@015_2368 bhagavan devadeveśa karmaṇaiva śubhāśubham 13,134.057d@015_2369 yathāyogaṃ phalaṃ jantuḥ prāpnotīti viniścayaḥ 13,134.057d@015_2370 pareṣāṃ vipriyaṃ kurvan yathā saṃprāpnuyāc chubham 13,134.057d@015_2371 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2371 yady etad asti ced deva tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_2372 tad apy asti mahābhāge abhisaṃdhiphalaṃ nṛṇām 13,134.057d@015_2373 hitārthaṃ duḥkham anyeṣāṃ kṛtvāśubham avāpnuyāt 13,134.057d@015_2374 daṇḍayan bhartsayan rājā prajāḥ puṇyam avāpnuyāt 13,134.057d@015_2375 guruḥ saṃtarjayañ śiṣyān bhartā bhṛtyajanaṃ svakam 13,134.057d@015_2376 unmārgapratipannāṃś ca śāstā dharmaphalaṃ labhet 13,134.057d@015_2377 cikitsakaś ca duḥkhāni janayan hitam āpnuyāt 13,134.057d@015_2378 yajñārthaṃ paśuhiṃsāṃ ca kurvann api na hiṃsakaḥ 13,134.057d@015_2379 evam anye sumanaso hiṃsakāḥ svargam āpnuyuḥ 13,134.057d@015_2380 ekasmin nihate 'bhadre bahavaḥ sukham āpnuyuḥ 13,134.057d@015_2381 tasmin hate bhaved dharmaḥ kuta eva tu pāpakam 13,134.057d@015_2382 abhisaṃdher ajihmatvāc chuddhe dharmasya gauravāt 13,134.057d@015_2383 umā 13,134.057d@015_2383 etat kṛtvā tu pāpiṣṭhān doṣān na prāpnuyāt kva cit 13,134.057d@015_2384 bhagavan sarvamartyānāṃ jñānī bhavati sattamaḥ 13,134.057d@015_2385 kim avekṣya tad utpannaṃ jñānaṃ tasya phalaṃ ca yat 13,134.057d@015_2386 nāradaḥ* 13,134.057d@015_2386 kṛtrimaṃ tat svabhāvaṃ vā tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_2387 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2387 etac chrutvā mahādevo jagau jñānasya saṃbhavam 13,134.057d@015_2388 sthāvaraṃ jaṃgamaṃ ceti jagad dvividham ucyate 13,134.057d@015_2389 catasro jātayas tatra prajānāṃ kramaśo yathā 13,134.057d@015_2390 teṣām udbhedajā vṛkṣā latā vallyaś ca vīrudhaḥ 13,134.057d@015_2391 daṃśayūkādayaś cānye svedajāḥ kṛmijātayaḥ 13,134.057d@015_2392 pakṣiṇaś chidrakarṇāś ca prāṇinas tv aṇḍajāḥ smṛtāḥ 13,134.057d@015_2393 mṛgavyālamanuṣyāṃś ca viddhi teṣāṃ jarāyujān 13,134.057d@015_2394 evaṃ caturvidhāṃ jātim ātmā saṃśritya tiṣṭhati 13,134.057d@015_2395 sparśenaikendriyeṇātmā tiṣṭhaty udbhedajeṣu vai 13,134.057d@015_2396 śarīrasparśarūpābhyāṃ kledajeṣv api tiṣṭhati 13,134.057d@015_2397 pañcabhiś cendriyadvārair jīvanty aṇḍajarāyujāḥ 13,134.057d@015_2398 tathā bhūmyambusaṃyogād bhavanty udbhedajāḥ priye 13,134.057d@015_2399 śītoṣṇayos tu saṃyogāj jāyante kledajāḥ priye 13,134.057d@015_2400 aṇḍajāś cāpi saṃyogāj jāyante kṣetrabījayoḥ 13,134.057d@015_2401 śuklaśoṇitasaṃyogāt saṃbhavanti jarāyujāḥ 13,134.057d@015_2402 jarāyujānāṃ sarveṣāṃ mānuṣaṃ padam uttamam 13,134.057d@015_2403 sakalair indriyair martyāḥ saṃyuktā jalpinas tathā 13,134.057d@015_2404 bhayaṃ ratiś ca cittaṃ tad vidyate mṛgapakṣiṣu 13,134.057d@015_2405 dharmādharmau ca vijñānaṃ naiva pakṣimṛgādiṣu 13,134.057d@015_2406 buddhiḥ sattvaṃ dhṛtir lajjā jñānaṃ vijñānam eva ca 13,134.057d@015_2407 ūhāpohau ca martyeṣu guṇā nānāvidhāḥ smṛtāḥ 13,134.057d@015_2408 mānuṣaṃ hi padaṃ tasmād viśiṣṭam iha lakṣyate 13,134.057d@015_2409 mahatā dharmakāryeṇa prāpyate janma mānuṣam 13,134.057d@015_2410 ataḥ paraṃ tamotpattiṃ śṛṇu devi samāhitā 13,134.057d@015_2411 dvividhaṃ hi tamo loke śārvaraṃ dehajaṃ tathā 13,134.057d@015_2412 jyotirbhiś cāgninā loke nāśaṃ gacchati śārvaram 13,134.057d@015_2413 dehajaṃ tu tamo ghoraṃ taiḥ samastair na śāmyati 13,134.057d@015_2414 tamasas tasya nāśārthaṃ nopāyam adhijagmivān 13,134.057d@015_2415 tapaś cakāra vipulaṃ lokakartā pitāmahaḥ 13,134.057d@015_2416 caturas tu samudbhūtā vedāḥ sāṅgāḥ sahottarāḥ 13,134.057d@015_2417 tāṃl labdhvā mumude brahmā lokānāṃ hitakāraṇāt 13,134.057d@015_2418 dehajaṃ tat tamo ghoram abhūt tenaiva nāśitam 13,134.057d@015_2419 kāryākāryam idaṃ ceti vācyāvācyam idaṃ tv iti 13,134.057d@015_2420 yadi cen na bhavel loke śrutaṃ cāritradeśikam 13,134.057d@015_2421 paśubhir nirviśeṣaṃ tu ceṣṭante mānuṣās tv iti 13,134.057d@015_2422 yajñādīnāṃ samārambhaḥ śrutenaiva vidhīyate 13,134.057d@015_2423 yajñasya phalayogena devalokaḥ samṛdhyate 13,134.057d@015_2424 prītiyuktāḥ punar devā mānuṣāṇāṃ phalanty uta 13,134.057d@015_2425 evaṃ nityaṃ pravardhete rodasī ca parasparam 13,134.057d@015_2426 lokasaṃdhāraṇaṃ tasmāc chrutam ity avadhāraya 13,134.057d@015_2427 jñānād viśiṣṭaṃ jantūnāṃ nāsti lokatraye 'pi ca 13,134.057d@015_2428 sahajaṃ tat pradhānaṃ syād aparaṃ kṛtrimaṃ śrutam 13,134.057d@015_2429 ubhayaṃ yatra saṃpannaṃ bhavet tatra tu śobhanam 13,134.057d@015_2430 saṃpragṛhya śrutaṃ sarvaṃ kṛtakṛtyā bhavanty uta 13,134.057d@015_2431 uparīva ca martyānāṃ devavat saṃprakāśate 13,134.057d@015_2432 kāmaṃ krodhaṃ bhayaṃ darpam ajñānaṃ caiva buddhijam 13,134.057d@015_2433 tac chrutaṃ nudati kṣipraṃ yathā vāyur balāhakān 13,134.057d@015_2434 alpamātraṃ kṛto dharmo bhavej jñānavatāṃ mahān 13,134.057d@015_2435 mahān api kṛto dharmo hy ajñānān niṣphalo bhavet 13,134.057d@015_2436 parāvarajño bhūtānāṃ jñānavāṃs tattvavid bhavet 13,134.057d@015_2437 umā 13,134.057d@015_2437 evaṃ śrutaphalaṃ sarvaṃ kathitaṃ te śubhekṣaṇe 13,134.057d@015_2438 bhagavan mānuṣāḥ ke cij jātismaraṇasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_2439 kimarthaṃ te 'bhijāyante jānantaḥ paurvadehikam 13,134.057d@015_2440 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2440 etan me tattvato deva mānuṣeṣu vadasva bhoḥ 13,134.057d@015_2441 tad ahaṃ te pravakṣyāmi kāraṇaṃ śṛṇu śobhane 13,134.057d@015_2442 ye mṛtāḥ sahasā martyā jāyante sahasā punaḥ 13,134.057d@015_2443 teṣāṃ paurāṇiko 'bhyāsaḥ kaṃ cit kālaṃ sa tiṣṭhati 13,134.057d@015_2444 tasmāj jātismarā loke jāyante bodhasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_2445 teṣāṃ vivardhatāṃ saṃjñā svapnavat sā praṇaśyati 13,134.057d@015_2446 umā 13,134.057d@015_2446 paralokasya cāstitve mūḍhānāṃ kāraṇaṃ ca tat 13,134.057d@015_2447 bhagavan mānuṣāḥ ke cin mṛtā bhūtvā hi saṃprati 13,134.057d@015_2448 nivartamānā dṛśyante deheṣv eva punar narāḥ 13,134.057d@015_2448 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2449 tad ahaṃ te pravakṣyāmi kāraṇaṃ śṛṇu śobhane 13,134.057d@015_2450 prāṇair viyojyamānānāṃ bahutvāt prāṇināṃ kṣaye 13,134.057d@015_2451 tathaiva nāmasāmānyād yamadūtā nṛṇāṃ bhuvi 13,134.057d@015_2452 vahanti te kva cin mohād anyāṃs ta iti yāmikāḥ 13,134.057d@015_2453 nirvikāraṃ hi tat sarvaṃ yamo veda kṛtākṛtam 13,134.057d@015_2454 tasmāt saṃyaminīṃ prāpya yamenaite vimokṣitāḥ 13,134.057d@015_2455 punar eva nivartante śeṣaṃ bhoktuṃ svakarmaṇaḥ 13,134.057d@015_2456 umā 13,134.057d@015_2456 svakarmaṇy asamāpte tu na mriyante hi mānavāḥ 13,134.057d@015_2457 bhagavan suptamātrāṇāṃ martyānāṃ svapnadarśanam 13,134.057d@015_2458 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2458 kiṃ tat svabhāvam anyad vā tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_2459 suptānāṃ tu punaś ceṣṭā svapna ity abhidhīyate 13,134.057d@015_2460 anāgatam atikrāntaṃ paśyate saṃcaran manaḥ 13,134.057d@015_2461 nimittaṃ ca bhavet tasmāt prāṇināṃ svapnadarśanam 13,134.057d@015_2462 umā 13,134.057d@015_2462 evaṃ te kathitaṃ sarvaṃ bhūyaḥ śrotuṃ kim icchasi 13,134.057d@015_2463 bhagavan sarvabhūteśa loke karmakriyāpathe 13,134.057d@015_2464 daivāt pravartate sarvam iti ke cid vyavasthitāḥ 13,134.057d@015_2465 apare ceṣṭayā ceti dṛṣṭvā pratyakṣataḥ kriyām 13,134.057d@015_2466 pakṣabhede dvidhā cāsmin saṃśayasthaṃ mano mama 13,134.057d@015_2467 tattvaṃ vada mahādeva śrotuṃ kautūhalaṃ hi me 13,134.057d@015_2467 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2468 tad ahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu tat tvaṃ samāhitā 13,134.057d@015_2469 na daivaṃ kurute karma loke devi śubhāśubham 13,134.057d@015_2470 lakṣyate dvividhaṃ karma mānuṣāṇāṃ śubhānane 13,134.057d@015_2471 purākṛtaṃ tayor ekam aihikaṃ ca paraṃ tathā 13,134.057d@015_2472 adṛṣṭaṃ paurvikaṃ karma tad daivam iti lakṣyate 13,134.057d@015_2473 aihikaṃ dṛṣṭakaraṇaṃ tan mānuṣam iti smṛtam 13,134.057d@015_2474 mānuṣaṃ ca kriyāmātraṃ daivāt saṃbhavate phalam 13,134.057d@015_2475 evaṃ tad ubhayaṃ sarvaṃ mānuṣaṃ vidyate nṛṣu 13,134.057d@015_2476 laukikaṃ tat pravakṣyāmi daivamānuṣanirmitam 13,134.057d@015_2477 kṛṣau tu dṛśyate karma karṣaṇaṃ vapanaṃ tathā 13,134.057d@015_2478 ropaṇaṃ caiva lavanaṃ yac cānyat pauruṣaṃ smṛtam 13,134.057d@015_2479 kāle vṛṣṭiḥ suvāpaś ca prarohaḥ paktir eva ca 13,134.057d@015_2480 evamādi tu yac cānyat tad daivatam iti smṛtam 13,134.057d@015_2481 pravāpaḥ pauruṣaṃ karma siddhir daivam iti smṛtam 13,134.057d@015_2482 daivād asiddhiś ca bhaved duṣkṛtaṃ cāsti pauruṣe 13,134.057d@015_2483 suyatnāl labhate kīrtiṃ duryatnād ayaśas tathā 13,134.057d@015_2484 umā 13,134.057d@015_2484 evaṃ lokagatir devi ādiprabhṛti vartate 13,134.057d@015_2485 bhagavan sarvabhūteśa surāsuranamaskṛta 13,134.057d@015_2486 katham ātmā sadā garbhaṃ saṃviśet karmakāraṇāt 13,134.057d@015_2487 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2487 tan me vada mahādeva tad dhi guhyaṃ paraṃ mama 13,134.057d@015_2488 śṛṇu bhāmini tad guhyaṃ guhyānāṃ paramaṃ priye 13,134.057d@015_2489 devaguhyād api param ātmaguhyam iti smṛtam 13,134.057d@015_2490 devāsurās tan na vidur ātmano hi gatāgatam 13,134.057d@015_2491 adṛśyo hi sa devānāṃ śaighryāt saukṣmyān nirāśrayāt 13,134.057d@015_2492 atimātrātimāyānām ātmamāyā sadeṣyate 13,134.057d@015_2493 so 'yaṃ caturvidhāṃ jātiṃ saṃviśaty ātmamāyayā 13,134.057d@015_2494 maithunaṃ śoṇitaṃ bījaṃ daivaṃ cāpy atra kāraṇam 13,134.057d@015_2495 bījaśoṇitasaṃyogo yadā saṃbhavate śubhe 13,134.057d@015_2496 tadātmā viśate garbham evam aṇḍajarāyuje 13,134.057d@015_2497 śītoṣṇayos tu saṃyoge kledajeṣv avatiṣṭhati 13,134.057d@015_2498 bījabhūmijalānāṃ tu yogād udbhedajeṣu ca 13,134.057d@015_2499 evaṃ saṃyogakāle tu ātmā garbhatvam eyivān 13,134.057d@015_2500 kalalāj jāyate piṇḍaṃ piṇḍāt peśyarbudaṃ bhavet 13,134.057d@015_2501 vyaktibhāvaṃ gate caiva karma tv āśrayate kramāt 13,134.057d@015_2502 evaṃ strīpuruṣasaṃyogaṃ pauruṣaṃ viddhi bhāmini 13,134.057d@015_2503 apatyalābho yac cānyat tad daivam iti saṃsmṛtam 13,134.057d@015_2504 evaṃ vivardhamānena karmātmā saha vartate 13,134.057d@015_2505 evam ātmagatiṃ viddhi yan māṃ pṛcchasi suvrate 13,134.057d@015_2506 pañcabhūtasthitiś caiva jyotiṣām ayanaṃ tathā 13,134.057d@015_2507 abuddhigamyaṃ yan martyair hetubhir vā na vidyate 13,134.057d@015_2508 tādṛśaṃ kāraṇaṃ daivaṃ śubhaṃ vā yadi vetarat 13,134.057d@015_2509 yādṛśaṃ cātmanā śakyaṃ tat pauruṣam iti smṛtam 13,134.057d@015_2510 kevalaṃ phalaniṣpattir ekena na tu śakyate 13,134.057d@015_2511 pauruṣeṇa ca daivena yugapad grathitaṃ priye 13,134.057d@015_2512 tayoḥ samāhitaṃ karma śītoṣṇaṃ yugapat tathā 13,134.057d@015_2513 pauruṣaṃ tu tayoḥ pūrvam ārabdhavyaṃ vijānatā 13,134.057d@015_2514 ātmanā naiva śakyaṃ hi na tathā kīrtim āpnuyāt 13,134.057d@015_2515 khananān mathanāl loke jalāgniprāpaṇaṃ yathā 13,134.057d@015_2516 tathā puruṣakāre tu daivasaṃpat samāhitā 13,134.057d@015_2517 narasyākurvataḥ karma daivasaṃpan na labhyate 13,134.057d@015_2518 tasmāt sarvasamārambho daivamānuṣanirmitaḥ 13,134.057d@015_2519 asurā rākṣasāś caiva manyante lokanāyakāḥ 13,134.057d@015_2520 na paśyante ca te pāpāḥ kevalaṃ māṃsabhakṣakāḥ 13,134.057d@015_2521 pracchāditaṃ hi tat sarvaṃ guhyakāmā hi devatāḥ 13,134.057d@015_2522 tad ahaṃ te pravakṣyāmi devaguhyaṃ purātanam 13,134.057d@015_2523 ādikāle prajāḥ sarvāḥ kṛtvā karma śubhāśubham 13,134.057d@015_2524 bhuñjate paśyamānās te vṛttāntaṃ lokayor dvayoḥ 13,134.057d@015_2525 yathaivātmakṛtaṃ vidyur deśāntaragatā narāḥ 13,134.057d@015_2526 vidyus tathaivāntakāle svakṛtaṃ paurvadehikam 13,134.057d@015_2527 evaṃ vyavasthite loke sarve dharmaparābhavan 13,134.057d@015_2528 acireṇaiva kālena svargaḥ saṃpūritas tadā 13,134.057d@015_2529 devānām api saṃbādhaṃ dṛṣṭvā brahmāpy acintayat 13,134.057d@015_2530 saṃcarante kathaṃ devā mānuṣāḥ praviśanti hi 13,134.057d@015_2531 ity evam anucintyaiṣa mānuṣān samamohayat 13,134.057d@015_2532 tadāprabhṛti te martyā na vidus te purātanam 13,134.057d@015_2533 kāmakrodhau ca tatkāle mānuṣeṣu nyapātayat 13,134.057d@015_2534 tābhyām abhihatā martyāḥ svargalokaṃ na lebhire 13,134.057d@015_2535 purākṛtasyāvijñānāt kāmakrodhābhipīḍanāt 13,134.057d@015_2536 naitad astīti manvānā vikārāṃś cakrire punaḥ 13,134.057d@015_2537 akāryādīn mahādoṣān ārabhantātmakāraṇāt 13,134.057d@015_2538 vismṛtya dharmakāryāṇi paralokabhayaṃ tathā 13,134.057d@015_2539 evaṃ vyavasthite loke kaśmalaṃ samapadyata 13,134.057d@015_2540 lokānāṃ caiva vedānāṃ kṣayāyaiva tadā priye 13,134.057d@015_2541 narakāḥ pūritāś cāsan prāṇibhiḥ pāpakāribhiḥ 13,134.057d@015_2542 punar eva tu tad dṛṣṭvā lokakartā pitāmahaḥ 13,134.057d@015_2543 acintayat tam evārthaṃ lokānāṃ hitakāraṇāt 13,134.057d@015_2544 samatvena kathaṃ loko varteteti muhur muhuḥ 13,134.057d@015_2545 cintayitvā tadā brahmā jñānena tapasā priye 13,134.057d@015_2546 umā 13,134.057d@015_2546 akaroj jñānadṛśyaṃ tu paralokaṃ na cakṣuṣā 13,134.057d@015_2547 bhagavan mṛtamātras tu yo 'yaṃ jāta iti smṛtaḥ 13,134.057d@015_2548 tathaiva dṛśyate jātas tatrātmā tu kathaṃ bhavet 13,134.057d@015_2549 garbhādāv eva saṃviṣṭa ātmeti bhagavanmatam 13,134.057d@015_2550 eṣa me saṃśayo deva tan me chettuṃ tvam arhasi 13,134.057d@015_2550 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2551 tad ahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu tat tvaṃ samāhitā 13,134.057d@015_2552 anyo garbhagato bhūtvā tatraiva nidhanaṃ gataḥ 13,134.057d@015_2553 punar anyac charīraṃ tadāviśya bhuvi jāyate 13,134.057d@015_2554 tat kva cin naiva sarvatra daivayogaṃ tu tad bhavet 13,134.057d@015_2555 sūtikāyā hitārthaṃ ca mohanārthaṃ ca dehinām 13,134.057d@015_2556 yamakarmavidhānaṃ tad ity evaṃ viddhi śobhane 13,134.057d@015_2557 kaukṣamātraṃ tu narakaṃ bhuktvā ke cit prayānti hi 13,134.057d@015_2558 māyā sā yāmikā nāma yaj janmamaraṇāntare 13,134.057d@015_2559 iti te kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotuṃ kim icchasi 13,134.057d@015_2559 umā 13,134.057d@015_2560 bhagavan sarvabhūteśa lokanātha vṛṣadhvaja 13,134.057d@015_2561 nāsty ātmā karmabhokteti mṛto jantur na jāyate 13,134.057d@015_2562 svabhāvāj jāyate sarvaṃ yathā vṛkṣaphalaṃ tathā 13,134.057d@015_2563 yathormayaḥ saṃbhavanti tathaiva jagadākṛtiḥ 13,134.057d@015_2564 tapodānādi yat karma tatrātmā dṛśyate vṛthā 13,134.057d@015_2565 nāsti paunarbhavaṃ janma iti ke cid vyavasthitāḥ 13,134.057d@015_2566 parokṣavacanaṃ śrutvā na pratyakṣasya darśanāt 13,134.057d@015_2567 tat sarvaṃ nāsti vāstīti saṃśayasthās tathāpare 13,134.057d@015_2568 pakṣabhedāntare cāsmiṃs tattvaṃ me vaktum arhasi 13,134.057d@015_2569 nāradaḥ 13,134.057d@015_2569 uktaṃ bhagavatā yat tu tat tu lokasya saṃsthitiḥ 13,134.057d@015_2570 praśnam etaṃ tu pṛcchantyāṃ rudrāṇyāṃ pariṣat tadā 13,134.057d@015_2571 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2571 kautūhalayutā śrotuṃ samāhitamanābhavat 13,134.057d@015_2572 naitad asti mahābhāge yad vadantīha nāstikāḥ 13,134.057d@015_2573 etad evābhiśastānāṃ śrutividveṣiṇāṃ matam 13,134.057d@015_2574 sarvam arthaṃ śrutaṃ dṛṣṭaṃ yat prāg uktaṃ mayā tava 13,134.057d@015_2575 tadāprabhṛti martyānāṃ śrutam āśritya paṇḍitāḥ 13,134.057d@015_2576 kāmān saṃchindya parighān dhṛtyā vai paramāsinā 13,134.057d@015_2577 abhiyānty eva te svargaṃ paśyantaḥ karmaṇāṃ phalam 13,134.057d@015_2578 evaṃ śraddhāphalaṃ loke parataḥ sumahat phalam 13,134.057d@015_2579 buddhiḥ śraddhā ca śuśrūṣā kāraṇāni hitaiṣiṇām 13,134.057d@015_2580 tasmāt svargābhigantāraḥ kati cit tv abhavan narāḥ 13,134.057d@015_2581 anye karaṇahīnatvān nāstikyaṃ bhāvam āśritāḥ 13,134.057d@015_2582 śrutavidveṣiṇo mūrkhā nāstikā dṛḍhaniścayāḥ 13,134.057d@015_2583 niṣkriyāś ca nirannādyāḥ patanty evādhamāṃ gatim 13,134.057d@015_2584 nāstīti vai punarjanma kavayo 'py atra mohitāḥ 13,134.057d@015_2585 nādhigacchanti tan nityaṃ hetuvādaśatair api 13,134.057d@015_2586 eṣā brahmakṛtā māyā durvijñeyā surāsuraiḥ 13,134.057d@015_2587 kiṃ punar mānuṣair loke jñātukāmaiḥ svakarmabhiḥ 13,134.057d@015_2588 kevalaṃ śraddhayā devi śrutimātraniviṣṭayā 13,134.057d@015_2589 tad astīty eva mantavyaṃ tathā hi tam avāpnuyāt 13,134.057d@015_2590 vedaguhyeṣu cānyeṣu hetur devi nirarthakaḥ 13,134.057d@015_2591 badhirāndhavad evātra vartitavyaṃ hitaiṣiṇā 13,134.057d@015_2592 etat te kathitaṃ sarvaṃ devaguhyaṃ prajāhitam 13,134.057d@015_2593 tvatprītyartham idaṃ guhyam avācyam api bhāṣitam 13,134.057d@015_2593 umā 13,134.057d@015_2594 bhagavan sarvabhūteśa tripurārdana śaṃkara 13,134.057d@015_2595 kīdṛśā yamadaṇḍās te kīdṛśāḥ paricārakāḥ 13,134.057d@015_2596 kathaṃ mṛtās te gacchanti prāṇino yamasādanam 13,134.057d@015_2597 kīdṛśaṃ bhavanaṃ tasya kathaṃ daṇḍayati prajāḥ 13,134.057d@015_2598 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2598 etat sarvaṃ mahādeva śrotum icchāmy ahaṃ prabho 13,134.057d@015_2599 śṛṇu kalyāṇi tat sarvaṃ yat tad devi manaḥpriyam 13,134.057d@015_2600 dakṣiṇasyāṃ diśi śubhe yamasya sadanaṃ mahat 13,134.057d@015_2601 vicitraṃ ramaṇīyaṃ ca nānābhāvasamanvitam 13,134.057d@015_2602 pitṛbhiḥ pretasaṃghaiś ca yamadūtaiś ca saṃtatam 13,134.057d@015_2603 prāṇisaṃghaiḥ subahubhiḥ karmavaśyais tu pūritam 13,134.057d@015_2604 tatrāste daṇḍayan nityaṃ yamo lokahite rataḥ 13,134.057d@015_2605 māyayā satataṃ vetti prāṇināṃ yac chubhāśubham 13,134.057d@015_2606 māyayā saṃharaṃs tatra prāṇisaṃghān yatas tataḥ 13,134.057d@015_2607 tasya māyāmayāḥ pāśā na vedyante surāsuraiḥ 13,134.057d@015_2608 ko hi mānuṣamātras tu vettā tac caritaṃ mahat 13,134.057d@015_2609 evaṃ hi śāsatas tasya yamasya paricārakāḥ 13,134.057d@015_2610 gṛhītvā saṃnayanty eva prāṇinaḥ kṣīṇakarmiṇaḥ 13,134.057d@015_2611 yena kenāpadeśena apadeśas tadudbhavaḥ 13,134.057d@015_2612 karmaṇā prāṇino loka uttamādhamamadhyamāḥ 13,134.057d@015_2613 yathārhaṃ tān samādāya nayanti yamasādanam 13,134.057d@015_2614 dhārmikān uttamān viddhi svargīyās te yathāmarāḥ 13,134.057d@015_2615 nṛṣu janma labhante ye karmaṇā madhyamāḥ smṛtāḥ 13,134.057d@015_2616 tiryaṅnarakagantāro hy adhamās te narādhamāḥ 13,134.057d@015_2617 panthānas trividhā dṛṣṭā sarveṣāṃ gatijīvinām 13,134.057d@015_2618 ramaṇīyaṃ nirābādhaṃ durdarśam iti nāmataḥ 13,134.057d@015_2619 ramaṇīyaṃ tu sanmārgaṃ patākādhvajasaṃkulam 13,134.057d@015_2620 dhūpitaṃ siktasaṃmṛṣṭaṃ puṣpamālābhisaṃkulam 13,134.057d@015_2621 manoharaṃ sukhasparśaṃ gacchatām eva tad bhavet 13,134.057d@015_2622 nirābādhaṃ yathā loke supraśastaṃ tathā bhavet 13,134.057d@015_2623 tṛtīyaṃ tat tu durdarśaṃ durgandhi tamasāvṛtam 13,134.057d@015_2624 paruṣaṃ śarkarākīrṇaṃ śvadaṃṣṭrābahulaṃ bhṛśam 13,134.057d@015_2625 kṛmikīṭasamākīrṇaṃ gacchatām atidurgamam 13,134.057d@015_2626 mārgair ebhis tribhir nityam uttamādhamamadhyamān 13,134.057d@015_2627 saṃnayanti yathā kāle tan me śṛṇu śucismite 13,134.057d@015_2628 uttamān antakāle tu yamadūtāḥ susaṃyatāḥ 13,134.057d@015_2629 umā 13,134.057d@015_2629 nayanti sukham ādāya ramaṇīyapathena vai 13,134.057d@015_2630 bhagavaṃs tatra cātmānaṃ tyaktadehaṃ nirāśrayam 13,134.057d@015_2631 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2631 adṛśyaṃ katham ādāya saṃnayanti yamāntikam 13,134.057d@015_2632 śṛṇu bhāmini tat sarvaṃ trividhaṃ dehadhāraṇam 13,134.057d@015_2633 karmavaśyaṃ bhogavaśyaṃ duḥkhavaśyam iti priye 13,134.057d@015_2634 mānuṣaṃ karmavaśyaṃ syāt svargīyaṃ bhogasādhanam 13,134.057d@015_2635 tṛtīyaṃ yātanāvaśyaṃ śarīraṃ māyayā kṛtam 13,134.057d@015_2636 yamaloke na cānyatra dṛśyate yātanāyutam 13,134.057d@015_2637 śarīrair yātanāvaśyair jīvam āmucya bhāmini 13,134.057d@015_2638 nayanti yāmikās tatra prāṇino māyayā mṛtān 13,134.057d@015_2639 madhyamān atha veṣeṇa madhyamena pathā tathā 13,134.057d@015_2640 caṇḍālaveṣās tv adhamān gṛhītvā bhartsya tarjanaiḥ 13,134.057d@015_2641 ākarṣantas tathā pāśair durdarśena nayanti tān 13,134.057d@015_2642 trividhān evam ādāya nayanti yamasādanam 13,134.057d@015_2643 dharmāsanagataṃ dakṣaṃ bhrājamānaṃ svatejasā 13,134.057d@015_2644 lokapālaṃ sabhādhyakṣaṃ tathaiva pariṣadgatam 13,134.057d@015_2645 darśayanti mahābhāge yāmikās tān nivedya te 13,134.057d@015_2646 pūjayan daṇḍayan kāṃś cit teṣāṃ śṛṇvañ śubhāśubham 13,134.057d@015_2647 vyāpṛto bahusāhasrais tatrāste satataṃ yamaḥ 13,134.057d@015_2648 gatānāṃ tu yamas teṣām uttamān abhipūjayā 13,134.057d@015_2649 abhisaṃgamya vidhivat pṛṣṭvā svāgatakauśalam 13,134.057d@015_2650 prastutya satkathāṃ teṣāṃ lokaṃ saṃdiśate yamaḥ 13,134.057d@015_2651 yamenaivam anujñātā yānti paścān triviṣṭapam 13,134.057d@015_2652 madhyamānāṃ yamas teṣāṃ śrutvā karma yathātatham 13,134.057d@015_2653 jāyantāṃ mānuṣeṣv eva iti saṃdiśate ca tān 13,134.057d@015_2654 adhamān pāpasaṃyuktān yamo nāvekṣate ''gatān 13,134.057d@015_2655 yamasya puruṣā ghorāś caṇḍālasamadarśanāḥ 13,134.057d@015_2656 yātanā yāpayanty etāṃl lokapālasya śāsanāt 13,134.057d@015_2657 chindantaś ca nudantaś ca prakarṣante yatas tataḥ 13,134.057d@015_2658 krośataḥ pātayanty etān mitho garteṣv avāṅmukhān 13,134.057d@015_2659 saṃghātinyaḥ śilāś caiṣāṃ patanti śirasi priye 13,134.057d@015_2660 ayomukhāḥ kākabalā bhakṣayanti sudāruṇāḥ 13,134.057d@015_2661 asipatravane ghore cārayanti tathāparān 13,134.057d@015_2662 tīkṣṇadaṃṣṭrās tathā śvānaḥ kāṃś cit tatra daśanti vai 13,134.057d@015_2663 tatra vaitaraṇī nāma nadī grāhasamākulā 13,134.057d@015_2664 duṣpraveśā ca ghorā ca mūtraśoṇitavāhinī 13,134.057d@015_2665 tasyāṃ saṃmajjayanty etāṃs tṛṣitān pāyayanti tān 13,134.057d@015_2666 āropayanti vai kāṃś cit tatra kaṇṭakaśalmalīm 13,134.057d@015_2667 yantracakreṣu tilavat pīḍyante tatra ke cana 13,134.057d@015_2668 aṅgāreṣu ca dahyante tathā duṣkṛtakāriṇaḥ 13,134.057d@015_2669 kumbhīpākeṣu pacyante bharjyante saghṛteṣu vai 13,134.057d@015_2670 pāṭyante taruvac chastraiḥ pīḍyante locanādiṣu 13,134.057d@015_2671 bhidyante 'thāṅgaśaḥ śūlais tudyante sūkṣmasūcibhiḥ 13,134.057d@015_2672 evaṃ tvayā kṛto doṣas tadarthaṃ daṇḍanaṃ tv idam 13,134.057d@015_2673 vācaivaṃ ghoṣayanti sma daṇḍyamānān samantataḥ 13,134.057d@015_2674 evaṃ te yātanāḥ prāpya śarīrair yātanāvaśaiḥ 13,134.057d@015_2675 prasahantaś ca tad duḥkhaṃ smarantaḥ svāparādhajam 13,134.057d@015_2676 krośantaś ca rudantaś ca na mucyante kathaṃ cana 13,134.057d@015_2677 smarantas tatra tapyante pāpam ātmakṛtaṃ phalam 13,134.057d@015_2678 evaṃ bahuvidhā daṇḍā bhujyante pāpakāribhiḥ 13,134.057d@015_2679 yātanāś ca tathā bhuktvā pacyante narake punaḥ 13,134.057d@015_2680 apare yātanā bhuktvā mucyante tatra kilbiṣāt 13,134.057d@015_2681 pāpadoṣakṣayakarā yātanā saṃsmṛtā nṛṇām 13,134.057d@015_2682 umā 13,134.057d@015_2682 bahutaptaṃ yathā lohaṃ nirmalaṃ tat tathā bhavet 13,134.057d@015_2683 bhagavaṃs te kathaṃ tatra daṇḍyante narakeṣu vai 13,134.057d@015_2684 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2684 kati te nirayā ghorāḥ kīdṛśās te maheśvara 13,134.057d@015_2685 śṛṇu bhāmini tat sarvaṃ pañcaite narakāhvayāḥ 13,134.057d@015_2686 bhūmer adhastād vihitā ghorā duṣkṛtakarmaṇām 13,134.057d@015_2687 prathamaṃ rauravaṃ nāma śatayojanam āyatam 13,134.057d@015_2688 tāvat pramāṇaṃ vistīrṇaṃ tāmasaṃ pāpapīḍitam 13,134.057d@015_2689 bhṛśaṃ durgandhi paruṣaṃ kṛmibhir dāruṇair yutam 13,134.057d@015_2690 atighoram anirdeśyaṃ pratikūlaṃ yatas tataḥ 13,134.057d@015_2691 te ciraṃ tatra tiṣṭhanti na tatra śayanāsane 13,134.057d@015_2692 kṛmibhir bhakṣyamāṇāś ca visragandhasamāyutāḥ 13,134.057d@015_2693 evaṃpramāṇam udvignā yānti tiṣṭhanti tatra te 13,134.057d@015_2694 yātanābhyo daśaguṇaṃ narake duḥkham iṣyate 13,134.057d@015_2695 tatra cātyantikaṃ duḥkham iti viddhi śubhekṣaṇe 13,134.057d@015_2696 krośantaś ca rudantaś ca vedanās tatra bhuñjate 13,134.057d@015_2697 bhramanti duḥkhamokṣārthaṃ trātā kaś cin na vidyate 13,134.057d@015_2698 duḥkhasyāntaramātraṃ tu dvāraṃ vā na ca labhyate 13,134.057d@015_2699 mahārauravasaṃjñaṃ tu dvitīyaṃ narakaṃ priye 13,134.057d@015_2700 tasmād dviguṇitaṃ viddhi māne duḥkhe ca rauravāt 13,134.057d@015_2701 tṛtīyaṃ narakaṃ tatra kaṇṭakāvanasaṃjñitam 13,134.057d@015_2702 tato dviguṇitaṃ taṃ ca pūrvābhyāṃ duḥkhamānayoḥ 13,134.057d@015_2703 mahāpātakasaṃyuktā ghorās tasmin viśanti hi 13,134.057d@015_2704 agnikuṇḍam iti khyātaṃ caturthaṃ narakaṃ priye 13,134.057d@015_2705 etad dviguṇitaṃ tasmād yathāniṣṭasukhaṃ tathā 13,134.057d@015_2706 tatra duḥkhaṃ hi sumahad amānuṣam iti smṛtam 13,134.057d@015_2707 bhuñjate tatra tatraiva duḥkhaṃ duṣkṛtakāriṇaḥ 13,134.057d@015_2708 pañcakaṣṭam iti khyātaṃ pañcamaṃ narakaṃ priye 13,134.057d@015_2709 tatra duḥkham anirdeśyaṃ mahāghoraṃ yathātatham 13,134.057d@015_2710 pañcendriyair asahyatvāt pañcakaṣṭam iti smṛtam 13,134.057d@015_2711 bhuñjate tatra tatraiva duḥkhaṃ duṣkṛtakāriṇaḥ 13,134.057d@015_2712 amānuṣārhaṃ tad duḥkhaṃ mahābhūtais tu bhujyate 13,134.057d@015_2713 atighoraṃ ciraṃ kṛtvā mahābhūtāni yānti tam 13,134.057d@015_2714 pañcakaṣṭena hi samaṃ nāsti duḥkhaṃ tathāvidham 13,134.057d@015_2715 duḥkhasyāntam iti prāhuḥ pañcakaṣṭaṃ sadā priye 13,134.057d@015_2716 evaṃ te teṣu tiṣṭhanti prāṇino duḥkhabhāginaḥ 13,134.057d@015_2717 anye ca narakāḥ santi avīcipramukhāḥ priye 13,134.057d@015_2718 krośantaś ca rudantaś ca vedanārtā bhṛśāturāḥ 13,134.057d@015_2719 ke cid bhramanti veṣṭante ke cid dhāvanti cāturāḥ 13,134.057d@015_2720 ādhāvante nivāryante śūlahastair yatas tataḥ 13,134.057d@015_2721 rujārditās tṛṣāyuktāḥ prāṇinaḥ pāpakāriṇaḥ 13,134.057d@015_2722 krośantaś ca nadantaś ca na mucyante kathaṃ cana 13,134.057d@015_2723 kṛmibhir bhakṣyamāṇāś ca vedanārtās tṛṣānvitāḥ 13,134.057d@015_2724 saṃsmarantaḥ svakaṃ karma kṛtam ātmāparādhajam 13,134.057d@015_2725 śocantas tatra tiṣṭhanti yāvat pāpakṣayaṃ priye 13,134.057d@015_2726 evaṃ bhuktvā tu narakaṃ mucyante pāpasaṃkṣayāt 13,134.057d@015_2726 umā 13,134.057d@015_2727 bhagavan katikālaṃ te tiṣṭhante narakeṣu vai 13,134.057d@015_2728 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2728 etad veditum icchāmi tan me brūhi maheśvara 13,134.057d@015_2729 śataṃ sahasraṃ varṣāṇām ādiṃ kṛtvā hi jantavaḥ 13,134.057d@015_2730 umā 13,134.057d@015_2730 tiṣṭhanti narakāvāsāḥ pralayāntam iti sthitiḥ 13,134.057d@015_2731 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2731 bhagavaṃs teṣu te kutra tiṣṭhantīti vada prabho 13,134.057d@015_2732 raurave śatasāhasraṃ varṣāṇām iti saṃsthitiḥ 13,134.057d@015_2733 mānuṣaghnāḥ kṛtaghnāś ca tathaivānṛtavādinaḥ 13,134.057d@015_2734 jāracorāś ca nārī ca sarvataś cāpacāriṇī 13,134.057d@015_2735 utkocakāś ca piśunā varṇasaṃbhedakārakāḥ 13,134.057d@015_2736 tādṛśāḥ paripacyante raurave narake narāḥ 13,134.057d@015_2737 deśaghnāś caiva rājaghnāḥ pitṛmātṛvighātinaḥ 13,134.057d@015_2738 rājā cānyāyataḥ śāstā sākṣitve 'nṛtavādinaḥ 13,134.057d@015_2739 bahughnāś ca kulaghnāś ca bhrūṇaghnā gurughātinaḥ 13,134.057d@015_2740 viśvastaghātakāś caivam ātmaghnāḥ kopakāraṇāt 13,134.057d@015_2741 patighnyaḥ pramadā mohād yajñavighnakarāś ca ye 13,134.057d@015_2742 dvitīye dviguṇaṃ kālaṃ pacyante tādṛśāḥ narāḥ 13,134.057d@015_2743 mahāpātakayuktās tu tṛtīye duḥkham āpnuyuḥ 13,134.057d@015_2744 etāvan mānuṣasahaṃ param anyeṣu lakṣyate 13,134.057d@015_2745 yakṣā vidyādharāś caiva kādraveyāś ca kiṃnarāḥ 13,134.057d@015_2746 gandharvā bhūtasaṃghāś ca teṣāṃ pāpayutā bhṛśam 13,134.057d@015_2747 caturthe paripacyante yāvad yugaviparyayaḥ 13,134.057d@015_2748 sahantas tādṛśaṃ ghoraṃ pañcakaṣṭe ca yādṛśam 13,134.057d@015_2749 tādṛgvidhasya duḥkhasya ayogyān viddhi mānuṣān 13,134.057d@015_2750 evaṃ te narakān bhuktvā tatra kṣapitakalmaṣāḥ 13,134.057d@015_2751 narakebhyo vimuktāś ca jāyante kṛmijātiṣu 13,134.057d@015_2752 udbhedajeṣu vā ke cit tatrāpi kṣīṇakalmaṣāḥ 13,134.057d@015_2753 punar eva prajāyante mṛgapakṣiṣu śobhane 13,134.057d@015_2754 umā 13,134.057d@015_2754 mṛgapakṣiṣu tad bhuktvā labhante mānuṣaṃ padam 13,134.057d@015_2755 nānājātiṣu kenaiva jāyante pāpakāriṇaḥ 13,134.057d@015_2755 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2756 tad ahaṃ te pravakṣyāmi yat tvam icchasi bhāmini 13,134.057d@015_2757 sarvathātmā karmavaśān nānājātiṣu dṛśyate 13,134.057d@015_2758 yaś ca māṃsapriyo nityaṃ kaṅkagṛdhrān sa saṃspṛśet 13,134.057d@015_2759 surāpaḥ satataṃ martyaḥ sūkaratvaṃ vrajed dhruvam 13,134.057d@015_2760 abhakṣyabhakṣaṇo martyaḥ kākajātiṣu saṃspṛśet 13,134.057d@015_2761 parodvegakaro nityaṃ vyālajātiṣu jāyate 13,134.057d@015_2762 ātmaghno yo naraḥ kopāt pretajātiṣu tiṣṭhati 13,134.057d@015_2763 paiśunyāt parivādāc ca kukkuṭatvaṃ samaśnuyāt 13,134.057d@015_2764 nāstikaś caiva yo mūrkho mṛgajātiṃ sa gacchati 13,134.057d@015_2765 hiṃsāvihāras tu naraḥ kṛmikīṭeṣu jāyate 13,134.057d@015_2766 atra mānayuto nityaṃ pretya gardabhatāṃ vrajet 13,134.057d@015_2767 asatyaṃ paruṣaṃ vākyaṃ yo vaden matsyatāṃ vrajet 13,134.057d@015_2768 agamyāgamanāc caiva paradārābhimarśanāt 13,134.057d@015_2769 mūṣikatvaṃ vrajen martyo nāsti tatra vicāraṇā 13,134.057d@015_2770 kṛtaghno mitraghātī ca sṛgālavṛkajātiṣu 13,134.057d@015_2771 gurughnaḥ pitṛghātī ca sthāvareṣv avatiṣṭhati 13,134.057d@015_2772 vācikaiḥ pakṣimṛgatāṃ mānasair anyajātitām 13,134.057d@015_2773 śarīrajaiḥ karmadoṣair yāti sthāvaratāṃ naraḥ 13,134.057d@015_2774 evamādy aśubhaṃ kṛtvā narā nirayam āśritāḥ 13,134.057d@015_2775 tāṃs tān bhāvān prapadyante svakṛtasyaiva kāraṇāt 13,134.057d@015_2776 evaṃ jātiṣu nirdagdhāḥ prāṇinaḥ pāpakāriṇaḥ 13,134.057d@015_2777 kathaṃ cit punar utpadya labhante mānuṣaṃ padam 13,134.057d@015_2778 bahukṛtvo 'tisaṃtaptaṃ lohaṃ śucitamaṃ yathā 13,134.057d@015_2779 bahuduḥkhābhisaṃtaptas tathātmā śudhyate malāt 13,134.057d@015_2780 umā 13,134.057d@015_2780 tasmāt sudurlabhaṃ ceti viddhi janma sumānuṣam 13,134.057d@015_2781 bhagavan devadeveśa śūlapāṇe vṛṣadhvaja 13,134.057d@015_2782 śrutaṃ me paramaṃ guhyaṃ prasādāt te varaprada 13,134.057d@015_2783 śrotuṃ bhūyo 'ham icchāmi prajānāṃ hitakāraṇāt 13,134.057d@015_2784 śubhāśubham iti proktaṃ karma sarvaṃ samāsataḥ 13,134.057d@015_2785 tan me vistaraśo brūhi śubhāśubhavidhiṃ prati 13,134.057d@015_2786 aśubhaṃ kīdṛśaṃ karma prāṇino 'dho nipātayet 13,134.057d@015_2787 śubhaṃ karma kathaṃ deva prajānām ūrdhvato nayet 13,134.057d@015_2788 etan me vada deveśa śrotukāmāsmi kīrtaya 13,134.057d@015_2788 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2789 tad ahaṃ te pravakṣyāmi tat sarvaṃ śṛṇu śobhane 13,134.057d@015_2790 sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ceti dvividhaḥ karmavistaraḥ 13,134.057d@015_2791 tayor yad duṣkṛtaṃ karma tac ca saṃjāyate tridhā 13,134.057d@015_2792 manasā karmaṇā vācā buddhimohasamudbhavam 13,134.057d@015_2793 manaḥpūrvaṃ tu vākkarma vartate vāṅmayaṃ tataḥ 13,134.057d@015_2794 jāyate vai kriyāyogam evaṃ ceṣṭākramaṃ priye 13,134.057d@015_2795 abhidroho 'bhyasūyā ca parārthe cakṣuṣā spṛhā 13,134.057d@015_2796 śubhāśubhānāṃ martyānāṃ vartanaṃ viparītataḥ 13,134.057d@015_2797 dharmakārye yad aśraddhā pāpakarmaṇi harṣaṇam 13,134.057d@015_2798 evamādy aśubhaṃ karma manasā pāpam ucyate 13,134.057d@015_2799 anṛtaṃ yac ca paruṣam abaddhavacanaṃ kaṭu 13,134.057d@015_2800 asatyaṃ parivādaś ca pāpam etat tu vāṅmayam 13,134.057d@015_2801 agamyāgamanaṃ caiva paradāraniṣevaṇam 13,134.057d@015_2802 vadhabandhaparikleśaiḥ paraprāṇopatāpanam 13,134.057d@015_2803 cauryaṃ pareṣāṃ dravyāṇāṃ haraṇaṃ nāśanaṃ tathā 13,134.057d@015_2804 abhakṣyabhakṣaṇaṃ caiva vyasaneṣv abhiṣaṅgatā 13,134.057d@015_2805 darpāt stambhābhimānāc ca pareṣām upatāpanam 13,134.057d@015_2806 akāryāṇāṃ ca karaṇam aśaucaṃ pānam eva ca 13,134.057d@015_2807 dauḥśīlyaṃ kṣudrasaṃparkaḥ sāhāyyaṃ pāpakarmaṇi 13,134.057d@015_2808 adharmyam ayaśasyaṃ ca kāryaṃ tasya niṣevaṇam 13,134.057d@015_2809 evamādy aśubhaṃ cānyac charīraṃ pāpam ucyate 13,134.057d@015_2810 mānasād vāṅmayaṃ pāpaṃ viśiṣṭam iti vakṣyate 13,134.057d@015_2811 vāṅmayād api vai pāpaṃ śārīraṃ gaṇyate bahu 13,134.057d@015_2812 evaṃ pāpayutaṃ karma pātayet trividhaṃ naram 13,134.057d@015_2813 paropatāpajananam atyantaṃ pāpakaṃ smṛtam 13,134.057d@015_2814 dvividhaṃ tat kṛtaṃ pāpaṃ kartāraṃ narakaṃ nayet 13,134.057d@015_2815 pātakaṃ tv api yat karma karaṇād buddhipūrvakam 13,134.057d@015_2816 sāpadeśam avaśyaṃ tu kartavyam iti yat kṛtam 13,134.057d@015_2817 kathaṃ cit tat kṛtam api kartā tena na lipyate 13,134.057d@015_2818 umā 13,134.057d@015_2818 avaśyabhāvadeśena pratihanyeta kāraṇam 13,134.057d@015_2819 bhagavan pāpakaṃ karma yathā kṛtvā na lipyate 13,134.057d@015_2820 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2820 anṛtaṃ dharmayuktaṃ ca tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_2821 yo naro 'naparādhī sann ātmaprāṇasya rakṣaṇāt 13,134.057d@015_2822 śatrum udyataśastraṃ vā pūrvaṃ tena hato 'pi vā 13,134.057d@015_2823 pratigatya naro hiṃsyān na sa pāpena lipyate 13,134.057d@015_2824 corāṭavikasaṃtrastās tatpratīkāraceṣṭayā 13,134.057d@015_2825 tān pratighnan naro hiṃsyān na sa pāpena lipyate 13,134.057d@015_2826 vṛttighnaṃ tu naro hiṃsyān na sa pāpena lipyate 13,134.057d@015_2827 grāmārthaṃ bhartṛpiṇḍārthaṃ dīnānugrahakāraṇāt 13,134.057d@015_2828 vadhabandhaparikleśān kurvan pāpāt pramucyate 13,134.057d@015_2829 durbhikṣe cātmavṛttyartham ekāyanagatas tathā 13,134.057d@015_2830 akāryaṃ vāpy abhakṣyaṃ vā kṛtvā pāpair na lipyate 13,134.057d@015_2831 vyādhito rogamokṣārtham abhakṣyeṇa na lipyate 13,134.057d@015_2832 anṛtaṃ dharmayuktaṃ ca dākṣiṇyāt strīṣu bhāṣitam 13,134.057d@015_2833 ātmaprāṇabhayād uktaṃ mokṣārthaṃ cāpy adhārmikāt 13,134.057d@015_2834 vivāhakaraṇe caiva laukikenānṛtaṃ bruvan 13,134.057d@015_2835 saṃstambhanārthaṃ trastānām anṛtena na lipyate 13,134.057d@015_2836 vidhir eṣa gṛhasthānāṃ prāyeṇaivopadiśyate 13,134.057d@015_2837 avācyaṃ vāpy akāryaṃ vā deśakālavaśena tu 13,134.057d@015_2838 buddhipūrvaṃ naraḥ kurvaṃs tat prayojanamātrayā 13,134.057d@015_2839 kiṃ cid vā lipyate pāpair atha vā na ca lipyate 13,134.057d@015_2840 umā 13,134.057d@015_2840 evaṃ devi vijānīhi nāsti tatra vicāraṇā 13,134.057d@015_2841 bhagavan pānadoṣāṃś ca peyāpeyatvakāraṇam 13,134.057d@015_2842 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2842 etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tan me vada maheśvara 13,134.057d@015_2843 hanta te kathayiṣyāmi pānotpattiṃ śucismite 13,134.057d@015_2844 purā sarve 'bhavan martyā buddhimanto nayānugāḥ 13,134.057d@015_2845 śucayaḥ subhagācārāḥ sarve sumanasaḥ priye 13,134.057d@015_2846 evaṃbhūte tadā loke preṣyatvaṃ na parasparam 13,134.057d@015_2847 preṣyābhāvān manuṣyāṇāṃ karmārambho nanāśa ha 13,134.057d@015_2848 ubhayor lokayor nāśaṃ dṛṣṭvā karmakṣayāt prabhuḥ 13,134.057d@015_2849 yajñakarma kathaṃ loke varteteti pitāmahaḥ 13,134.057d@015_2850 ājñāpayat surān devi mohayasveti mānuṣān 13,134.057d@015_2851 tamasaḥ sāram uddhṛtya pānaṃ buddhipraṇāśanam 13,134.057d@015_2852 nyapātayan manuṣyeṣu pāpadoṣāvahaṃ priye 13,134.057d@015_2853 tadāprabhṛti tat pītvā mumuhur mānuṣā bhuvi 13,134.057d@015_2854 kāryākāryam ajānanto vācyāvācyaṃ guṇāguṇam 13,134.057d@015_2855 ke cid dhasanti tat pītvā prarudanti tathā pare 13,134.057d@015_2856 nṛtyanti muditāḥ ke cid gāyanti ca śubhāśubham 13,134.057d@015_2857 kalahaṃ kurvate 'bhīkṣṇaṃ praharanti parasparam 13,134.057d@015_2858 ke cid dhāvanti sahasā praskhalanti patanti ca 13,134.057d@015_2859 ayuktaṃ bahu bhāṣante yatrakvacana śerate 13,134.057d@015_2860 nagnā vikṣipya gātrāṇi naṣṭasaṃjñā mṛtā iva 13,134.057d@015_2861 evaṃ bahuvidhān pāpān kurvanti hṛtacetasaḥ 13,134.057d@015_2862 ye pibanti mahāmohaṃ pānaṃ pāpayutā narāḥ 13,134.057d@015_2863 dhṛtiṃ lajjāṃ ca buddhiṃ ca pānaṃ pītaṃ praṇāśayet 13,134.057d@015_2864 tasmān narāḥ saṃbhavanti nirlajjā nirapatrapāḥ 13,134.057d@015_2865 buddhisattvaiḥ parikṣīṇās tejohīnā malānvitāḥ 13,134.057d@015_2866 pītvā pītvā tṛṣāyuktāḥ pānapāḥ saṃbhavanti ca 13,134.057d@015_2867 pānakāmāḥ pānakathāḥ pānakālābhikāṅkṣiṇaḥ 13,134.057d@015_2868 pānārthaṃ karmavaśyās te saṃbhavanti narādhamāḥ 13,134.057d@015_2869 pānakāmās tṛṣāyogād buddhisattvaparikṣayāt 13,134.057d@015_2870 pānapānāṃ preṣyakarāḥ pānapās tv abhavan bhṛśam 13,134.057d@015_2871 tadāprabhṛti vai loke nīcaiḥ pānavaśair naraiḥ 13,134.057d@015_2872 kārayanti ca karmāṇi buddhimantas tv apānapāḥ 13,134.057d@015_2873 kārutvam atha dāsatvaṃ preṣyatām etya pānapāḥ 13,134.057d@015_2874 sarvakarmakarāś cāsan paśuvad rajjubandhitāḥ 13,134.057d@015_2875 pānapās tu madāndhatvāt tadā buddhipraṇāśanāt 13,134.057d@015_2876 kāryākāryasya cājñānād yatheṣṭakaraṇāt svayam 13,134.057d@015_2877 viduṣām avidheyatvāt pāpam evābhipadyate 13,134.057d@015_2878 paribhūto bhavel loke madyapo mitrabhedakaḥ 13,134.057d@015_2879 sarvakālam aśuddhaś ca sarvabhakṣas tathābhavat 13,134.057d@015_2880 viśiṣṭair jñātibhir dveṣyaḥ satataṃ kalibhāvanaḥ 13,134.057d@015_2881 kaṭukaṃ paruṣaṃ ghoraṃ vākyaṃ vadati sarvataḥ 13,134.057d@015_2882 gurūn ativaden mattaḥ paradārān pradharṣayet 13,134.057d@015_2883 saṃvidaṃ kurute śauṇḍair na śṛṇoti hitaṃ kva cit 13,134.057d@015_2884 evaṃ bahuvidhā doṣāḥ pānape santi śobhane 13,134.057d@015_2885 kevalaṃ narakaṃ yānti nāsti tatra vicāraṇā 13,134.057d@015_2886 tasmāt tad varjitaṃ sadbhiḥ pānam ātmahitaiṣibhiḥ 13,134.057d@015_2887 yadi pānaṃ na varjeran santaś cāritrakāraṇāt 13,134.057d@015_2888 bhaved evaṃ jagat sarvaṃ nirmaryādaṃ ca niṣkriyam 13,134.057d@015_2889 tasmād buddher hi rakṣārthaṃ sadbhiḥ pānaṃ vivarjitam 13,134.057d@015_2890 iti te duṣkṛtaṃ sarvaṃ trividhaṃ kathitaṃ priye 13,134.057d@015_2890 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2891 vidhānaṃ sukṛtasyāpi bhūyaḥ śṛṇu śucismite 13,134.057d@015_2892 procyate tat tridhā devi sukṛta ca samāsataḥ 13,134.057d@015_2893 yad auparamikaṃ caiva sukṛtaṃ nirupadravam 13,134.057d@015_2894 tathaiva sopakaraṇaṃ tāvatā sukṛtaṃ viduḥ 13,134.057d@015_2895 nivṛttiḥ pāpakarmabhyas tad auparamikaṃ priye 13,134.057d@015_2896 manovākkāyajā doṣāḥ śṛṇu me varjanāc chubham 13,134.057d@015_2897 traividhyadoṣoparame yas tu doṣavyapekṣayā 13,134.057d@015_2898 sa tu prāpnoti sakalaṃ sarvaduṣkṛtavarjanāt 13,134.057d@015_2899 vratavad varjayed doṣān yugapat pṛthag eva vā 13,134.057d@015_2900 tathā dharmam avāpnoti doṣatyāgo hi duṣkaraḥ 13,134.057d@015_2901 doṣasākalyasaṃtyāgān munir bhavati mānavaḥ 13,134.057d@015_2902 saukaryaṃ paradharmasya kāryārambhād ṛte 'pi ca 13,134.057d@015_2903 ātmanā sthāpanāmātrāl labhyate sukṛtaṃ param 13,134.057d@015_2904 aho nṛśaṃsāḥ pacyante mānuṣāḥ svalpabuddhayaḥ 13,134.057d@015_2905 ye tādṛśaṃ na budhyante ātmādhīnaṃ ca nirvyayam 13,134.057d@015_2906 duṣkṛtatyāgamātreṇa padam ūrdhvaṃ hi labhyate 13,134.057d@015_2907 pāpabhīrutvamātreṇa doṣāṇāṃ parivarjanāt 13,134.057d@015_2908 suśobhanaṃ bhaved devi kim u dharmavyapekṣayā 13,134.057d@015_2909 ity auparamikaṃ devi sukṛtaṃ kathitaṃ tava 13,134.057d@015_2910 śrutāc ca vṛddhasaṃyogād indriyāṇāṃ ca nigrahāt 13,134.057d@015_2911 saṃtoṣāc ca dhṛteś caiva śakyate doṣavarjanam 13,134.057d@015_2912 tad eva yama ity āhur doṣasaṃyamanaṃ priye 13,134.057d@015_2913 yamadharmeṇa dharmo 'sti nānyaḥ śubhataraḥ śubhe 13,134.057d@015_2914 yamadharmeṇa yatayaḥ prāpnuvanty uttamāṃ gatim 13,134.057d@015_2915 īśvarāṇāṃ prabhavatāṃ daridrāṇāṃ ca vai nṛṇām 13,134.057d@015_2916 saphalo doṣasaṃtyāgo dānād api śubhād api 13,134.057d@015_2917 tapo dānaṃ mahādevi doṣam alpaṃ vinirdahet 13,134.057d@015_2918 sukṛtaṃ yāmikaṃ proktaṃ pathyaṃ nirupasādhanam 13,134.057d@015_2919 sukhābhisaṃdhir lokānāṃ satyaṃ śaucam athārjavam 13,134.057d@015_2920 vratopavāsaḥ prītiś ca brahmacaryaṃ damaḥ śamaḥ 13,134.057d@015_2921 evamādi śubhaṃ karma sukṛtaṃ niyamāśritam 13,134.057d@015_2922 śṛṇu teṣāṃ viśeṣāṃś ca kīrtayiṣyāmi bhāmini 13,134.057d@015_2923 satyaṃ svargasya sopānaṃ pārāvārasya naur iva 13,134.057d@015_2924 nāsti satyāt paraṃ dānaṃ nāsti satyāt paraṃ tapaḥ 13,134.057d@015_2925 yathā śrutaṃ yathā dṛṣṭam ātmanā yad yathā kṛtam 13,134.057d@015_2926 tathā tasyāvikāreṇa vacanaṃ satyalakṣaṇam 13,134.057d@015_2927 yac chalenābhisaṃyuktaṃ satyarūpaṃ mṛṣaiva tat 13,134.057d@015_2928 nityam eva pravaktavyaṃ pārāvaryaṃ vijānatā 13,134.057d@015_2929 dīrghāyuś ca bhavet satyāt kulasaṃtānapālakaḥ 13,134.057d@015_2930 lokasaṃsthitipālaś ca bhavet satyena mānavaḥ 13,134.057d@015_2930 umā 13,134.057d@015_2931 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2931 kathaṃ saṃdhārayan martyo vrataṃ śubham avāpnuyāt 13,134.057d@015_2932 pūrvam uktaṃ tu yat pāpaṃ manovākkāyakarmabhiḥ 13,134.057d@015_2933 vratavat tasya saṃtyāgas tad auparamikaṃ vratam 13,134.057d@015_2934 tena dharmam avāpnoti vratavat paripālayan 13,134.057d@015_2935 maṅgalaṃ śubhakarmāṇi vratenaiva samācaret 13,134.057d@015_2936 naro dharmam avāpnoti śubhasaṃjoṣaṇaṃ vratam 13,134.057d@015_2937 yad yad ātmapriyaṃ nityaṃ manovākkāyakarmabhiḥ 13,134.057d@015_2938 vratavat tasya saṃtyāgas tapovratam iti sthitam 13,134.057d@015_2939 tyājyaṃ vā yadi vā joṣyam avratena vṛthā caran 13,134.057d@015_2940 tathā phalaṃ na labhate tasmād dharmaṃ vratāc caret 13,134.057d@015_2941 śuddhakāyo naro bhūtvā snātvā tīrthe yathāvidhi 13,134.057d@015_2942 pañca bhūtāni candrārkau saṃdhye dharmaṃ yamaṃ pitṝn 13,134.057d@015_2943 ātmanaivaṃ tathātmānaṃ nivedya vratavac caret 13,134.057d@015_2944 vratamā maraṇād vāpi kālacchedena vā caret 13,134.057d@015_2945 śākādiṣu vrataṃ kuryāt tathā puṣpaphalādiṣu 13,134.057d@015_2946 brahmacaryaṃ vrataṃ kuryād upavāsaṃ tathā vratam 13,134.057d@015_2947 evam anyeṣu bahuṣu vrataṃ kāryaṃ hitaiṣiṇā 13,134.057d@015_2948 vratabhaṅgo yathā na syād rakṣitavyaṃ tathā budhaiḥ 13,134.057d@015_2949 vratabhaṅgo mahat pāpam iti viddhi śubhekṣaṇe 13,134.057d@015_2950 auṣadhārthaṃ yad ajñānād gurūṇāṃ vacanād api 13,134.057d@015_2951 anugrahārthaṃ bandhūnāṃ vratabhaṅgo na duṣyate 13,134.057d@015_2952 vratāpavargakāleṣu devabrāhmaṇapūjanam 13,134.057d@015_2953 umā 13,134.057d@015_2953 nareṇa tu yathāśakti kāryaṃ siddhiṃ tathāpnuyāt 13,134.057d@015_2954 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2954 kathaṃ śaucavidhis tatra tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_2955 bāhyam ābhyantaraṃ ceti dvividhaṃ śaucam iṣyate 13,134.057d@015_2956 mānasaṃ sukṛtaṃ yat tac chaucam ābhyantaraṃ smṛtam 13,134.057d@015_2957 sadāhāraviśuddhiś ca kāyaprakṣālanaṃ ca yat 13,134.057d@015_2958 bāhyaṃ śaucaṃ bhaved etat tathaivācamanādi ca 13,134.057d@015_2959 mṛc caiva śuddhadeśasthā gośakṛnmūtram eva ca 13,134.057d@015_2960 dravyāṇi gandhayuktāni yāni puṣṭikarāṇi ca 13,134.057d@015_2961 etaiḥ saṃmārjayet kāyam ambhasā ca punaḥ punaḥ 13,134.057d@015_2962 akṣobhyaṃ yat prakīrṇaṃ ca nityasrotaś ca yaj jalam 13,134.057d@015_2963 prāyaśas tādṛśe majjed anyathā cāpi varjayet 13,134.057d@015_2964 trir ācamanakaṃ śreṣṭhaṃ niṣphenair nirmalair jalaiḥ 13,134.057d@015_2965 tathā viṇmūtrayoḥ śuddhir adbhir bahumṛdā bhavet 13,134.057d@015_2966 tadaiva jalasaṃśuddhir yat saṃśuddhaṃ tu saṃspṛśet 13,134.057d@015_2967 śakṛtā bhūmiśuddhiḥ syāl lohānāṃ bhasmanā smṛtā 13,134.057d@015_2968 takṣaṇaṃ gharṣaṇaṃ caiva dāravāṇāṃ viśodhanam 13,134.057d@015_2969 dahanaṃ mṛnmayānāṃ ca martyānāṃ kṛcchradhāraṇam 13,134.057d@015_2970 śeṣāṇāṃ devi sarveṣām ātapena jalena ca 13,134.057d@015_2971 brāhmaṇānāṃ ca vākyena sadā saṃśodhanaṃ bhavet 13,134.057d@015_2972 aduṣṭam adbhir nirṇiktaṃ yac ca vācā praśasyate 13,134.057d@015_2973 evam āpadi saṃśuddhir evaṃ śaucaṃ vidhīyate 13,134.057d@015_2973 umā 13,134.057d@015_2974 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2974 āhāraśuddhis tu kathaṃ tan me vada mahāprabho 13,134.057d@015_2975 amāṃsamadyam akledyam aparyuṣitam eva ca 13,134.057d@015_2976 atikaṭvamlalavaṇair hīnaṃ ca śubhagandhi ca 13,134.057d@015_2977 kṛmikīṭamalair hīnaṃ saṃbhṛtaṃ śuddhabhājane 13,134.057d@015_2978 evaṃvidhaṃ sadāhāraṃ devabrāhmaṇasatkṛtam 13,134.057d@015_2979 śuddham ity eva vijñeyam anyathā tv aśubhaṃ bhavet 13,134.057d@015_2980 grāmyād āraṇyakaiḥ siddhaṃ śuddham ity avadhāraya 13,134.057d@015_2981 atimātragṛhītāt tu alpadattaṃ bhavec chuci 13,134.057d@015_2982 yajñaśeṣaṃ haviḥśeṣaṃ pitṛśeṣaṃ ca nirmalam 13,134.057d@015_2983 umā 13,134.057d@015_2983 iti te kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotuṃ kim icchasi 13,134.057d@015_2984 bhakṣayanty apare māṃsaṃ varjayanty apare bhuvi 13,134.057d@015_2985 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_2985 tan me vada mahādeva bhakṣyābhakṣyasya kāraṇam 13,134.057d@015_2986 māṃsasya bhakṣaṇe doṣo yaś cāsyābhakṣaṇe guṇaḥ 13,134.057d@015_2987 tad ahaṃ kīrtayiṣyāmi tan nibodha yathātatham 13,134.057d@015_2988 iṣṭaṃ dattam adhītaṃ ca kratavaś ca sadakṣiṇāḥ 13,134.057d@015_2989 amāṃsabhakṣaṇasyaite kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm 13,134.057d@015_2990 ātmārthaṃ yaḥ paraprāṇān hiṃsyāt svāduphalepsayā 13,134.057d@015_2991 vyālagṛdhrasṛgālaiś ca rākṣasaiś ca samas tu saḥ 13,134.057d@015_2992 yo vṛthānityamāṃsāśī sa pumān adhamo bhavet 13,134.057d@015_2993 tataḥ kaṣṭataraṃ nāsti svayam āhṛtya bhakṣaṇāt 13,134.057d@015_2994 svamāṃsaṃ paramāṃsena yo vardhayitum icchati 13,134.057d@015_2995 udvignavāsaṃ labhate yatra yatropajāyate 13,134.057d@015_2996 saṃchedanaṃ svamāṃsasya yathā saṃjanayed rujam 13,134.057d@015_2997 tathaiva paramāṃse 'pi veditavyaṃ vijānatā 13,134.057d@015_2998 yas tu sarvāṇi māṃsāni yāvajjīvaṃ na bhakṣayet 13,134.057d@015_2999 sa svarge vipulaṃ sthānaṃ labhate nātra saṃśayaḥ 13,134.057d@015_3000 yas tu varṣaśataṃ pūrṇaṃ tapyate paramaṃ tapaḥ 13,134.057d@015_3001 yaś cāpi varjayen māṃsaṃ samam etan na vā samam 13,134.057d@015_3002 na hi prāṇaiḥ priyatamaṃ loke kiṃ cana vidyate 13,134.057d@015_3003 tasmāt prāṇidayā kāryā yathātmani tathā pare 13,134.057d@015_3004 sarve yajñā na tat kuryuḥ sarve vedāś ca bhāmini 13,134.057d@015_3005 yan māṃsarasam āsvādya punar māṃsāni varjayet 13,134.057d@015_3006 dharmyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ svargyaṃ svastyayanaṃ mahat 13,134.057d@015_3007 ity evaṃ munayaḥ prāhur māṃsasyābhakṣaṇe guṇān 13,134.057d@015_3008 evaṃ bahuguṇaṃ devi nṛṇāṃ māṃsavivarjanam 13,134.057d@015_3009 na śaknuyād yadā jīvaṃs tyaktuṃ māṃsaṃ kathaṃ cana 13,134.057d@015_3010 tripuṇyamāsamātraṃ vā varjanīyaṃ viśeṣataḥ 13,134.057d@015_3011 na śaknuyād api tathā kaumudīmāsam eva ca 13,134.057d@015_3012 janmanakṣatratithiṣu sadā parvasu rātriṣu 13,134.057d@015_3013 varjanīyaṃ tathā māṃsaṃ paratra hitam icchatā 13,134.057d@015_3014 aśaktaḥ kāraṇān martyo bhoktum icched vidhiṃ śṛṇu 13,134.057d@015_3015 anena vidhinā khādan kalmaṣeṇa na lipyate 13,134.057d@015_3016 sūnāyāṃ ca gataprāṇaṃ krītvā nyāyena bhāmini 13,134.057d@015_3017 brāhmaṇātithipūjārthaṃ bhoktavyaṃ hitam icchatā 13,134.057d@015_3018 bhaiṣajyakāraṇād vyādhau khādan pāpair na lipyate 13,134.057d@015_3019 pitṛśeṣaṃ tathaivāśnan māṃsaṃ nāśubham ṛcchati 13,134.057d@015_3019 umā 13,134.057d@015_3020 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3020 gurupūjā kathaṃ deva kriyate dharmakāṅkṣibhiḥ 13,134.057d@015_3021 gurupūjāṃ pravakṣyāmi yathāvat tava śobhane 13,134.057d@015_3022 kṛtajñānāṃ paro dharma iti vedānuśāsanam 13,134.057d@015_3023 tasmāt svaguravaḥ pūjyās te hi pūrvopakāriṇaḥ 13,134.057d@015_3024 gurūṇāṃ ca garīyāṃsas trayo lokeṣu pūjitāḥ 13,134.057d@015_3025 upādhyāyaḥ pitā mātā saṃpūjyās te viśeṣataḥ 13,134.057d@015_3026 ye pitṛbhrātaro jyeṣṭhā ye ca tasyānujās tathā 13,134.057d@015_3027 pituḥ pitā ca sarve te pūjanīyā yathā pitā 13,134.057d@015_3028 mātur yā bhaginī jyeṣṭhā mātur yā ca yavīyasī 13,134.057d@015_3029 mātāmahī ca dhātrī ca sarvās tā mātaraḥ smṛtāḥ 13,134.057d@015_3030 upādhyāyasya yaḥ putro yaś ca tasya bhaved guruḥ 13,134.057d@015_3031 ṛtvig guruḥ pitā ceti guravaḥ parikīrtitāḥ 13,134.057d@015_3032 jyeṣṭho bhrātā narendraś ca mātulaḥ śvaśuras tathā 13,134.057d@015_3033 bhayatrātā ca bhartā ca guravas te prakīrtitāḥ 13,134.057d@015_3034 ity eṣa kathitaḥ svargyo gurūṇāṃ sarvasaṃgrahaḥ 13,134.057d@015_3035 anuvṛttiṃ ca pūjāṃ ca teṣām api nibodha me 13,134.057d@015_3036 avadhyau mātṛpitarau upādhyāyas tathaiva ca 13,134.057d@015_3037 kathaṃ cin nāvamantavyā nareṇa hitam icchatā 13,134.057d@015_3038 yena prīṇāti ca pitā tena prītaḥ prajāpatiḥ 13,134.057d@015_3039 yena prīṇāti cen mātā prītāḥ syur devamātaraḥ 13,134.057d@015_3040 yena prīṇāty upādhyāyo brahmā tenābhipūjitaḥ 13,134.057d@015_3041 aprīteṣu punas teṣu naro narakam eti hi 13,134.057d@015_3042 gurūṇāṃ vairanirbandho na kartavyaḥ kathaṃ cana 13,134.057d@015_3043 narakaṃ sa guruprītyā manasāpi na gacchati 13,134.057d@015_3044 na brūyād vipriyaṃ teṣām aniṣṭe na pravartayet 13,134.057d@015_3045 vigṛhya na vadet teṣāṃ samīpe spardhayā kva cit 13,134.057d@015_3046 yad yad icchanti te kartum asvatantras tad ācaret 13,134.057d@015_3047 vedānuśāsanasamaṃ guruśāsanam iṣyate 13,134.057d@015_3048 kalahāṃś ca vivādāṃś ca gurubhiḥ saha varjayet 13,134.057d@015_3049 kaitavaṃ parihāsāṃś ca manyukāmāśrayāḥ kathāḥ 13,134.057d@015_3050 gurūṇāṃ yo 'nahaṃvādī karoty ājñām atandritaḥ 13,134.057d@015_3051 na tasmāt sarvamartyeṣu vidyate puṇyakṛttamaḥ 13,134.057d@015_3052 asūyām apavādāṃś ca gurūṇāṃ parivarjayet 13,134.057d@015_3053 teṣāṃ priyahitānveṣī bhūtvā paricaret sadā 13,134.057d@015_3054 na tad yajñaphalaṃ kuryāt tapo vācaritaṃ mahat 13,134.057d@015_3055 yat kuryāt puruṣasyeha gurupūjā sadā kṛtā 13,134.057d@015_3056 anuvṛtter vinā dharmo nāsti sarvāśrameṣv api 13,134.057d@015_3057 tasmāt samādṛtaḥ kāle guruvṛttiṃ samācaret 13,134.057d@015_3058 svam arthaṃ svaśarīraṃ ca gurvarthaṃ saṃtyajed budhaḥ 13,134.057d@015_3059 vivādaṃ dhanahetor vā mohād vā tair na rocayet 13,134.057d@015_3060 brahmacaryam ahiṃsā ca dānāni vividhāni ca 13,134.057d@015_3061 gurubhiḥ pratiṣiddhasya sarvam etad apārthakam 13,134.057d@015_3062 upādhyāyaṃ pitaraṃ mātaraṃ ca 13,134.057d@015_3063 ye 'bhidruhyur manasā karmaṇā vā 13,134.057d@015_3064 teṣāṃ pāpaṃ bhrūṇahatyāviśiṣṭaṃ 13,134.057d@015_3065 tebhyo nānyaḥ pāpakṛd asti loke 13,134.057d@015_3065 umā 13,134.057d@015_3066 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3066 upavāsavidhiṃ tatra tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_3067 śarīramalakārśyārtham indriyocchoṣaṇāya ca 13,134.057d@015_3068 ekabhuktopavāsais tu dhārayante vrataṃ narāḥ 13,134.057d@015_3069 labhante vipulaṃ dharmaṃ tathāhāraparikṣayāt 13,134.057d@015_3070 bahūnām uparodhaṃ tu na kuryād ātmakāraṇāt 13,134.057d@015_3071 jīvopaghātaṃ ca tathā dhānyaṃ saṃjīvyam iṣyate 13,134.057d@015_3072 tasmāt puṇyaṃ labhen martyaḥ svayam āhārakarśanāt 13,134.057d@015_3073 tad gṛhasthair yathāśakti kartavyam iti niścayaḥ 13,134.057d@015_3074 upavāsārdite kāya āpadarthaṃ payo jalam 13,134.057d@015_3075 umā 13,134.057d@015_3075 bhuñjan na vrataghātī syād brāhmaṇān anumānya ca 13,134.057d@015_3076 brahmacaryaṃ kathaṃ deva rakṣitavyaṃ vijānatā 13,134.057d@015_3076 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3077 tad ahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu devi samāhitā 13,134.057d@015_3078 brahmacaryaṃ paraṃ śaucaṃ brahmacaryaṃ paraṃ tapaḥ 13,134.057d@015_3079 kevalaṃ brahmacaryeṇa prāpyate paramaṃ padam 13,134.057d@015_3080 saṃkalpād darśanāc caiva tad yuktavacanād api 13,134.057d@015_3081 saṃsparśād atha saṃyogāt pañcadhā rakṣitaṃ param 13,134.057d@015_3082 vratavad dhāritaṃ caiva brahmacaryam akalmaṣam 13,134.057d@015_3083 nityasaṃrakṣaṇaṃ tasya naiṣṭhikānāṃ vidhīyate 13,134.057d@015_3084 tad iṣyate gṛhasthānāṃ kālam uddiśya kāraṇam 13,134.057d@015_3085 janmanakṣatrayogeṣu puṇyavāseṣu parvasu 13,134.057d@015_3086 devatādharmakāryeṣu brahmacaryavrataṃ caret 13,134.057d@015_3087 brahmacaryavrataphalaṃ labhed dāravratī sadā 13,134.057d@015_3088 śaucam āyus tathārogyaṃ labhyate brahmacāribhiḥ 13,134.057d@015_3088 umā 13,134.057d@015_3089 tīrthacaryā kathaṃ deva kriyate dharmakāṅkṣibhiḥ 13,134.057d@015_3090 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3090 kāni tīrthāni lokeśa tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_3091 hanta te kathayiṣyāmi tīrthasnānavidhiṃ priye 13,134.057d@015_3092 pāvanārthaṃ ca śaucārthaṃ brahmaṇā nirmitāḥ purā 13,134.057d@015_3093 yās tu loke mahānadyas tāḥ sarvās tīrthasaṃjñitāḥ 13,134.057d@015_3094 tāsāṃ prāk srotasaḥ śreṣṭhāḥ saṃgamaś ca parasparam 13,134.057d@015_3095 tāsāṃ sāgarasaṃyogo variṣṭhaś ceti vidyate 13,134.057d@015_3096 tāsām ubhayataḥ kūlaṃ yatra tatra maharṣibhiḥ 13,134.057d@015_3097 devair vā sevitaṃ devi tat tīrthaṃ paramaṃ smṛtam 13,134.057d@015_3098 samudraś ca mahātīrthaṃ pāvanaṃ paramaṃ śubham 13,134.057d@015_3099 tasya kūlagatās tīrthā mahadbhiś ca samāplutāḥ 13,134.057d@015_3100 srotasāṃ parvatānāṃ ca joṣitānāṃ maharṣibhiḥ 13,134.057d@015_3101 api kūpataṭākaṃ vā munibhiḥ sevitaṃ priye 13,134.057d@015_3102 tat tu tīrtham iti jñeyaṃ prabhāvāt tu tapasvinām 13,134.057d@015_3103 tadāprabhṛti tīrthatvaṃ lebhe lokahitāya vai 13,134.057d@015_3104 evaṃ tīrthodbhavaṃ viddhi tasya snānavidhiṃ śṛṇu 13,134.057d@015_3105 tanmanā vratabhūyiṣṭho gatvā tīrthābhikāṅkṣayā 13,134.057d@015_3106 upavāsatrayaṃ kuryād ekaṃ vā niyamānvitaḥ 13,134.057d@015_3107 puṇyamāsayute kāle paurṇamāsyāṃ yathāvidhi 13,134.057d@015_3108 bahir eva śucir bhūtvā tat tīrthaṃ tanmanāviśet 13,134.057d@015_3109 trir āplutya jalābhyāśe dattvā brāhmaṇadakṣiṇām 13,134.057d@015_3110 abhyarcya devāyatanaṃ tataḥ prāyād yathāgatam 13,134.057d@015_3111 etad vidhānaṃ sarveṣāṃ tīrthaṃ tīrthaṃ prati priye 13,134.057d@015_3112 samīpatīrthasnānāt tu dūratīrthaṃ supūjitam 13,134.057d@015_3113 ādiprabhṛti śuddhasya tīrthasnānaṃ śubhaṃ bhavet 13,134.057d@015_3114 taporthaṃ pāpanāśārthaṃ śaucārthaṃ tīrthagāhanam 13,134.057d@015_3115 evaṃ puṇyeṣu māseṣu tīrthasnānaṃ śubhaṃ bhavet 13,134.057d@015_3116 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3116 etan naiyamikaṃ sarvaṃ sukṛtaṃ kathitaṃ tava 13,134.057d@015_3117 dānāni devapūjāṃ ca pitṛpūjāṃ tathaiva ca 13,134.057d@015_3118 anyāni dharmakāryāṇi sukṛtaṃ sopasādhanam 13,134.057d@015_3119 tat sarvaṃ śṛṇu kalyāṇi prajānāṃ hitakāmyayā 13,134.057d@015_3120 cetanācetanair yuktaṃ yal loke vidyate dhanam 13,134.057d@015_3121 umā 13,134.057d@015_3121 etad artham avāpnoti naraḥ pretya śubhekṣaṇe 13,134.057d@015_3122 lokasiddhaṃ tu yad dravyaṃ sarvasādhāraṇaṃ bhavet 13,134.057d@015_3123 tad dadat sarvasāmānyaṃ kathaṃ dharmaṃ labhen naraḥ 13,134.057d@015_3124 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3124 evaṃ sādhāraṇe dravye kasya svatvaṃ kathaṃ bhavet 13,134.057d@015_3125 loke bhūtamayaṃ dravyaṃ sarvasādhāraṇaṃ tathā 13,134.057d@015_3126 yathaiva tad dadan martyo bhavet puṇyaṃ hi tac chṛṇu 13,134.057d@015_3127 dātā pratigrahītā ca deyaṃ sopakramaṃ tathā 13,134.057d@015_3128 deśakālau ca yat tv etad dānaṃ ṣaḍguṇam ucyate 13,134.057d@015_3129 teṣāṃ saṃpadviśeṣāṃś ca kīrtyamānān nibodha me 13,134.057d@015_3130 ādiprabhṛti yaḥ śuddho manovākkāyakarmabhiḥ 13,134.057d@015_3131 satyavādī jitakrodhas tv alubdho nānasūyakaḥ 13,134.057d@015_3132 śraddhāvān āstikaś caiva evaṃ dātā praśasyate 13,134.057d@015_3133 śuddho dānto jitakrodhas tathoditakulodbhavaḥ 13,134.057d@015_3134 śrutacāritrasaṃpannas tathā bahukalatravān 13,134.057d@015_3135 pañcayajñaparo nityaṃ nirvikāraśarīravān 13,134.057d@015_3136 etān pātraguṇān viddhi tādṛk pātraṃ praśasyate 13,134.057d@015_3137 pitṛdevāgnikāryeṣu tasya dattaṃ mahat phalam 13,134.057d@015_3138 yad yad arhati yo loke pātraṃ tasya bhavec ca saḥ 13,134.057d@015_3139 mucyetāpadam āpanno yena pātraṃ sa tasya tu 13,134.057d@015_3140 annasya kṣudhitaḥ pātraṃ tṛṣitas tu jalasya vai 13,134.057d@015_3141 evaṃ pātreṣu nānātvam iṣyate puruṣaṃ prati 13,134.057d@015_3142 jāraś coraś ca ṣaṇḍaś ca hiṃsraḥ samayabhedakaḥ 13,134.057d@015_3143 lokavighnakarāś cānye varjitāḥ sarvaśaḥ priye 13,134.057d@015_3144 paropaghātād yad dravyaṃ cauryād vā labhyate nṛbhiḥ 13,134.057d@015_3145 nindayā labhyate yac ca dhūrtabhāvena vā tathā 13,134.057d@015_3146 adharmād atha mohād vā bahūnām uparodhanāt 13,134.057d@015_3147 labhyate yad dhanaṃ devi tad anyad vā hṛtaṃ bhavet 13,134.057d@015_3148 tādṛśena kṛtaṃ dharmaṃ niṣphalaṃ viddhi bhāmini 13,134.057d@015_3149 tasmān nyāyāgatenaiva dātavyaṃ śubham icchatā 13,134.057d@015_3150 yad yad ātmapriyaṃ nityaṃ tat tad deyam iti sthitiḥ 13,134.057d@015_3151 upakramam imaṃ viddhi dātṝṇāṃ paramaṃ hitam 13,134.057d@015_3152 pātrabhūtaṃ tu dūrastham abhigamya prasādya ca 13,134.057d@015_3153 dātā dānaṃ tathā dadyād yathā tuṣyeta tena saḥ 13,134.057d@015_3154 eṣa dānavidhiḥ śreṣṭhaḥ samāhūya tu madhyamaḥ 13,134.057d@015_3155 pūrvaṃ ca pātratāṃ jñātvā samāhūya nivedya ca 13,134.057d@015_3156 śaucārcanasamāyuktaṃ dātavyaṃ śraddhayā priye 13,134.057d@015_3157 yācitṝṇāṃ tu paramam ābhimukhyapuraskṛtam 13,134.057d@015_3158 saṃmānapūrvaṃ saṃgṛhya dātavyaṃ deśakālayoḥ 13,134.057d@015_3159 apātrebhyo 'pi cānyebhyo dātavyaṃ bhūtim icchatā 13,134.057d@015_3160 pātrāṇi saṃparīkṣyaiva dātā vai dānamātrayoḥ 13,134.057d@015_3161 atiśaktyā paraṃ dānaṃ yathāśakti tu madhyamam 13,134.057d@015_3162 tṛtīyaṃ cāparaṃ dānaṃ nānurūpam ivātmanaḥ 13,134.057d@015_3163 yathāsaṃbhāvitaṃ pūrvaṃ dātavyaṃ tat tathaiva ca 13,134.057d@015_3164 puṇyakṣetreṣu yad dattaṃ puṇyakāleṣu vā tathā 13,134.057d@015_3165 umā 13,134.057d@015_3165 tac chobhanataraṃ viddhi gauravād deśakālayoḥ 13,134.057d@015_3166 yaś ca puṇyatamo deśas tathā kālaś ca śaṃsa me 13,134.057d@015_3166 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3167 kurukṣetraṃ mahānadyo yac ca devarṣisevitam 13,134.057d@015_3168 girir varaś ca tīrthāni deśabhāgena pūjitāḥ 13,134.057d@015_3169 grahītur īpsito yaś ca tatra dattaṃ mahat phalam 13,134.057d@015_3170 śaradvasantakālaś ca puṇyamāsas tathaiva ca 13,134.057d@015_3171 śuklapakṣaś ca pakṣāṇāṃ paurṇamāsī ca parvasu 13,134.057d@015_3172 pitṛdaivatanakṣatraṃ nirmalā divasās tathā 13,134.057d@015_3173 tac chobhanataraṃ viddhi candrasūryagrahaṃ tathā 13,134.057d@015_3174 pratigrahītur yaḥ kālo manasā kīrtitaḥ śubhe 13,134.057d@015_3175 evamādiṣu kāleṣu dattaṃ dānaṃ mahad bhavet 13,134.057d@015_3176 dātā deyaṃ ca pātraṃ ca upakramayutā kriyā 13,134.057d@015_3177 deśaḥ kālaś ca ity eṣāṃ saṃpacchuddhiḥ prakīrtitā 13,134.057d@015_3178 yatraiva yugapat saṃpat tatra śuddhir mahad bhavet 13,134.057d@015_3179 atyalpam api yad dānam ebhiḥ ṣaḍbhir guṇair yutam 13,134.057d@015_3180 bhūtvānantaṃ nayet svargaṃ dātāraṃ doṣavarjitam 13,134.057d@015_3181 sumahad vāpi yad dānaṃ guṇair ebhir vinākṛtam 13,134.057d@015_3182 umā 13,134.057d@015_3182 atyalpaphalaniryogam aphalaṃ vā bhaved dhi tat 13,134.057d@015_3183 evaṃ guṇayutaṃ dānaṃ dattaṃ tv aphalatāṃ vrajet 13,134.057d@015_3184 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3184 tad asti cen mahādeva tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_3185 tad apy asti mahābhāge narāṇāṃ bhavadoṣataḥ 13,134.057d@015_3186 kṛtvā tu dharmaṃ vidhivat paścāttāpaṃ karoti cet 13,134.057d@015_3187 ślāghayā vā yadi brūyād vṛthā saṃsadi yat kṛtam 13,134.057d@015_3188 prakalpayec ca manasā tatphalaṃ pretyabhāvataḥ 13,134.057d@015_3189 dharmakāryaṃ kṛtaṃ yac ca satataṃ phalakāṅkṣayā 13,134.057d@015_3190 evaṃ kṛtaṃ vā dattaṃ vā paratra viphalaṃ bhavet 13,134.057d@015_3191 ete doṣā vivarjyāś ca dātṛbhiḥ puṇyakāṅkṣibhiḥ 13,134.057d@015_3192 sanātanam idaṃ vṛttaṃ sadbhir ācaritaṃ tathā 13,134.057d@015_3193 anugrahaḥ pareṣāṃ tu gṛhasthānām ṛṇaṃ hi tat 13,134.057d@015_3194 ity evaṃ mana āveśya dātavyaṃ satataṃ budhaiḥ 13,134.057d@015_3195 evam eva kṛtaṃ nityaṃ sukṛtaṃ tad bhaven mahat 13,134.057d@015_3196 umā 13,134.057d@015_3196 sarvasādhāraṇaṃ dravyam evaṃ dattvā mahat phalam 13,134.057d@015_3197 bhagavan kāni deyāni dharmam uddiśya mānavaiḥ 13,134.057d@015_3198 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3198 tāny ahaṃ śrotum icchāmi tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_3199 ajasraṃ dharmakāryaṃ ca tathā naimittikaṃ priye 13,134.057d@015_3200 annaṃ pratiśrayo dīpaḥ pānīyaṃ tṛṇam indhanam 13,134.057d@015_3201 sneho gandhaś ca bhaiṣajyaṃ tilāś ca lavaṇaṃ tathā 13,134.057d@015_3202 evamādi tathānyac ca dānam ājasram ucyate 13,134.057d@015_3203 ajasradānāt satatam ājasram iti niścitam 13,134.057d@015_3204 sāmānyaṃ sarvavarṇānāṃ dānaṃ śṛṇu samāhitā 13,134.057d@015_3205 annaṃ prāṇā manuṣyāṇām annadaḥ prāṇado bhavet 13,134.057d@015_3206 tasmād annaṃ viśeṣeṇa dātum icchanti mānavāḥ 13,134.057d@015_3207 brāhmaṇāyābhirūpāya yo dadyād annam īpsitam 13,134.057d@015_3208 nidadhāti nidhiṃ śreṣṭhaṃ so 'nantaṃ pāralaukikam 13,134.057d@015_3209 śrāntam adhvapariśrāntam atithiṃ gṛham āgatam 13,134.057d@015_3210 arcayīta prayatnena sa hi yajño varaḥ smṛtaḥ 13,134.057d@015_3211 kṛtvā tu pāpakaṃ karma yo dadyād annam arthinām 13,134.057d@015_3212 brāhmaṇānāṃ viśeṣeṇa so 'pahanti svakaṃ tamaḥ 13,134.057d@015_3213 pitaras tasya nandanti suvṛṣṭyā karṣakā iva 13,134.057d@015_3214 putro vā yasya pautro vā śrotriyān bhojayiṣyati 13,134.057d@015_3215 api caṇḍālaśūdrāṇām annadānān na garhyate 13,134.057d@015_3216 tasmāt sarvaprayatnena dadyād annam amatsaraḥ 13,134.057d@015_3217 kalatraṃ pīḍayitvāpi poṣayed atithīn sadā 13,134.057d@015_3218 janmāpi mānuṣe loke tadarthaṃ hi vidhīyate 13,134.057d@015_3219 annadānāc ca ye lokās tān pravakṣyāmy anindite 13,134.057d@015_3220 bhavanāni prakāśante divi teṣāṃ mahātmanām 13,134.057d@015_3221 anekaśatabhaumāni sāntarjalavanāni ca 13,134.057d@015_3222 vaiḍūryārciḥprakāśāni rukmarūpyanibhāni ca 13,134.057d@015_3223 nānāsaṃsthānarūpāṇi nānāratnamayāni ca 13,134.057d@015_3224 candramaṇḍalaśubhrāṇi kiṅkiṇījālavanti ca 13,134.057d@015_3225 taruṇādityavarṇāni sthāvarāṇi carāṇi ca 13,134.057d@015_3226 yatheṣṭabhakṣyabhojyāni śayanāsanavanti ca 13,134.057d@015_3227 sarvakāmaphalāś cātra vṛkṣā bhavanasaṃsthitāḥ 13,134.057d@015_3228 vāpyo bahvyaś ca kūpāś ca dīrghikāś ca sahasraśaḥ 13,134.057d@015_3229 arujāni viśokāni nityāni vividhāni ca 13,134.057d@015_3230 bhavanāni viviktāni prāṇadānāṃ triviṣṭape 13,134.057d@015_3231 vivasvataś ca somasya brahmaṇaś ca prajāpateḥ 13,134.057d@015_3232 viśanti lokāṃs te nityaṃ jagaty annodakapradāḥ 13,134.057d@015_3233 tatra te suciraṃ kālaṃ vihṛtyāpsarasāṃ gaṇaiḥ 13,134.057d@015_3234 jāyante mānuṣe loke sarvakalyāṇasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_3235 balasaṃhananopetā nīrogāś cirajīvinaḥ 13,134.057d@015_3236 kulīnā matimantaś ca bhavanty annapradā narāḥ 13,134.057d@015_3237 tasmād annaṃ viśeṣeṇa dātavyaṃ bhūtim icchatā 13,134.057d@015_3238 sarvakālaṃ ca sarvasya sarvatra ca sadaiva ca 13,134.057d@015_3239 suvarṇadānaṃ paramaṃ svargyaṃ svastyayanaṃ mahat 13,134.057d@015_3240 tasmāt tad varṇayiṣyāmi yathāvad anupūrvaśaḥ 13,134.057d@015_3241 api pāpaṃ kṛtaṃ krūraṃ dattaṃ rukmaṃ praṇāśayet 13,134.057d@015_3242 suvarṇaṃ ye prayacchanti śrotriyebhyaḥ sucetasaḥ 13,134.057d@015_3243 devatās te tarpayanti samastā iti vaidikam 13,134.057d@015_3244 agnir hi devatāḥ sarvāḥ suvarṇaṃ cāgnir ucyate 13,134.057d@015_3245 tasmāt suvarṇadānena dattāḥ syuḥ sarvadevatāḥ 13,134.057d@015_3246 agnyabhāve tu kurvanti vahnisthāneṣu kāñcanam 13,134.057d@015_3247 tasmāt suvarṇadātāraḥ sarvān kāmān avāpnuyuḥ 13,134.057d@015_3248 ādityasya hutāśasya lokān nānāvidhāñ śubhān 13,134.057d@015_3249 kāñcanaṃ saṃpradāyāśu praviśanti na saṃśayaḥ 13,134.057d@015_3250 alaṃkārakṛtaṃ cāpi kevalāt praviśiṣyate 13,134.057d@015_3251 sauvarṇair brāhmaṇān kāle tair alaṃkṛtya bhojayet 13,134.057d@015_3252 etat paramakaṃ dānaṃ dattvāsau varṇam adbhutam 13,134.057d@015_3253 dyutiṃ medhāṃ vapuḥ kīrtiṃ punar jāte labhed dhruvam 13,134.057d@015_3254 tasmāt svaśaktyā dātavyaṃ kāñcanaṃ bhuvi mānavaiḥ 13,134.057d@015_3255 na hy etasmāt paraṃ lokeṣv anyat pāvanam ucyate 13,134.057d@015_3256 ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi gavāṃ dānam anindite 13,134.057d@015_3257 na hi gobhyaḥ paraṃ dānaṃ vidyate jagati priye 13,134.057d@015_3258 lokān sisṛkṣuṇā pūrvaṃ gāvaḥ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā 13,134.057d@015_3259 vṛttyarthaṃ sarvabhūtānāṃ tasmāt tā mātaraḥ smṛtāḥ 13,134.057d@015_3260 lokajyeṣṭhā lokavṛttyāṃ pravṛttā 13,134.057d@015_3261 mayy āyattāḥ somaviṣyandabhūtāḥ 13,134.057d@015_3262 saumyāḥ puṇyāḥ kāmadāḥ prāṇadāś ca 13,134.057d@015_3263 tasmāt pūjyāḥ puṇyakāmair manuṣyaiḥ 13,134.057d@015_3264 dhenuṃ hi dattvā nibhṛtām arogāṃ 13,134.057d@015_3265 kalyāṇavatsāṃ ca payasvinīṃ ca 13,134.057d@015_3266 yāvanti lomāni bhavanti tasyās 13,134.057d@015_3267 tāvat samāḥ svargaphalāni bhuṅkte 13,134.057d@015_3268 prayacchate yaḥ kapilāṃ sacelāṃ 13,134.057d@015_3269 kāṃsyopadohāṃ kanakāgraśṛṅgīm 13,134.057d@015_3270 putrāṃś ca pautrāṃś ca kulaṃ ca sarvam 13,134.057d@015_3271 āsaptamaṃ tārayate paratra 13,134.057d@015_3272 antarjātāḥ krītakā dyūtalabdhāḥ 13,134.057d@015_3273 prāṇakrītāḥ sodakāś caujasā vā 13,134.057d@015_3274 kṛcchrotsṛṣṭāḥ poṣaṇārthāgatāś ca 13,134.057d@015_3275 dvārair etais tāḥ pralabdhāḥ pradadyāt 13,134.057d@015_3276 kṛśāya bahuputrāya śrotriyāyāhitāgnaye 13,134.057d@015_3277 pradāya nīrujāṃ dhenuṃ lokān prāpnoty anuttamān 13,134.057d@015_3278 nṛśaṃsasya kṛtaghnasya lubdhasyānṛtavādinaḥ 13,134.057d@015_3279 havyakavyavyapetasya na dadyād gāḥ kathaṃ cana 13,134.057d@015_3280 samānavatsāṃ yo dadyād dhenuṃ vipre payasvinīm 13,134.057d@015_3281 suvastrāṃ vastrasaṃdānāṃ somaloke mahīyate 13,134.057d@015_3282 samānavatsāṃ yo dhenuṃ kṛṣṇāṃ dadyāt payasvinīm 13,134.057d@015_3283 suvṛttāṃ vastrasaṃdānāṃ lokān prāpnoty apāṃ pateḥ 13,134.057d@015_3284 samānavatsāṃ yo dhenuṃ dadyād gaurīṃ payasvinīm 13,134.057d@015_3285 suvṛttāṃ vastrasaṃdānām agniloke mahīyate 13,134.057d@015_3286 hiraṇyavarṇāṃ piṅgākṣīṃ savatsāṃ kāṃsyadohanām 13,134.057d@015_3287 pradāya vastrasaṃdānāṃ yāti kauberasadma saḥ 13,134.057d@015_3288 vāyureṇusavarṇāṃ tu savatsāṃ kāṃsyadohanām 13,134.057d@015_3289 pradāya vastrasaṃdānāṃ vāyuloke mahīyate 13,134.057d@015_3290 yuvānaṃ balinaṃ śyāmaṃ śatena saha yūthapam 13,134.057d@015_3291 gavendraṃ brāhmaṇendrāya bhūriśṛṅgam alaṃkṛtam 13,134.057d@015_3292 ṛṣabhaṃ ye prayacchanti śrotriyāṇāṃ mahātmanām 13,134.057d@015_3293 aiśvaryam abhijāyante jāyamānāḥ punaḥ punaḥ 13,134.057d@015_3294 gavāṃ mūtrapurīṣāṇi nodvijeta kadā cana 13,134.057d@015_3295 na cāsāṃ māṃsam aśnīyād goṣu bhaktaḥ sadā bhavet 13,134.057d@015_3296 grāsamuṣṭiṃ paragave dadyāt saṃvatsaraṃ śuciḥ 13,134.057d@015_3297 akṛtvā svayam āhāraṃ vrataṃ tat sārvakāmikam 13,134.057d@015_3298 gavām ubhayataḥkāle nityaṃ svastyayanaṃ vadet 13,134.057d@015_3299 na cāsāṃ cintayet pāpam iti dharmavido viduḥ 13,134.057d@015_3300 gāvaḥ pavitraṃ paramaṃ goṣu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ 13,134.057d@015_3301 kathaṃ cin nāvamantavyā gāvo lokasya mātaraḥ 13,134.057d@015_3302 tasmād eva gavāṃ dānaṃ viśiṣṭam iti kathyate 13,134.057d@015_3303 goṣu pūjā ca bhaktiś ca narasyāyuṣyam āvahet 13,134.057d@015_3304 ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bhūmidānaṃ mahāphalam 13,134.057d@015_3305 bhūmidānasamaṃ dānaṃ na kilāstīti niścayaḥ 13,134.057d@015_3306 gṛhayuk kṣetrayug vāpi bhūmibhāgaḥ pradīyate 13,134.057d@015_3307 sukhabhogyaṃ nirākrośaṃ vāstupūrvaṃ prakalpya ca 13,134.057d@015_3308 grahītāram alaṃkṛtya vastrapuṣpānulepanaiḥ 13,134.057d@015_3309 sabhṛtyaṃ saparīvāraṃ bhojayitvā yatheṣṭataḥ 13,134.057d@015_3310 yo dadyād dakṣiṇākāle trir adbhir gṛhyatām iti 13,134.057d@015_3311 evaṃ bhūmyāṃ pradattāyāṃ śraddhayā vītamatsaraiḥ 13,134.057d@015_3312 yāvat tiṣṭhati sā bhūmis tāvat tasya phalaṃ viduḥ 13,134.057d@015_3313 bhūmidaḥ svargam āruhya ramate śāśvatīḥ samāḥ 13,134.057d@015_3314 acalā hy akṣayā bhūmiḥ sarvān kāmān dudhukṣati 13,134.057d@015_3315 yad yac ca kurute pāpaṃ puruṣo vṛttikarśitaḥ 13,134.057d@015_3316 api gokarṇamātreṇa bhūmidānena mucyate 13,134.057d@015_3317 suvarṇarajataṃ vastraṃ maṇimuktāvasūni ca 13,134.057d@015_3318 sarvam etan mahāprājñe bhūmidāne pratiṣṭhitam 13,134.057d@015_3319 bhartur niḥśreyase yuktās tyaktātmāno raṇe hatāḥ 13,134.057d@015_3320 brahmalokāya saṃsiddhā nātikrāmanti bhūmidam 13,134.057d@015_3321 halakṛṣṭāṃ mahīṃ dadyād yaḥ sabījaphalānvitām 13,134.057d@015_3322 sakūpaśaraṇāṃ vāpi sā bhavet sarvakāmadā 13,134.057d@015_3323 niṣpannasasyāṃ pṛthivīṃ yo dadāti dvijanmanām 13,134.057d@015_3324 vimuktaḥ kaluṣaiḥ sarvaiḥ śakralokaṃ sa gacchati 13,134.057d@015_3325 yathā janitrī kṣīreṇa svaputram abhivardhayet 13,134.057d@015_3326 evaṃ sarvaphalair bhūmir dātāram abhivardhayet 13,134.057d@015_3327 brāhmaṇaṃ vṛttasaṃpannam āhitāgniṃ śucivratam 13,134.057d@015_3328 grāhayitvā nijāṃ bhūmiṃ na yāti yamasādanam 13,134.057d@015_3329 yathā candramaso vṛddhir ahany ahani dṛśyate 13,134.057d@015_3330 tathā bhūmikṛtaṃ dānaṃ sasye sasye vivardhate 13,134.057d@015_3331 yathā bījāni rohanti prakīrṇāni mahītale 13,134.057d@015_3332 tathā kāmāḥ prarohanti bhūmidānaguṇārjitāḥ 13,134.057d@015_3333 pitaraḥ pitṛlokasthā devatāś ca divi sthitāḥ 13,134.057d@015_3334 saṃtarpayanti bhogais taṃ yo dadāti vasuṃdharām 13,134.057d@015_3335 dīrghāyuṣṭvam arogatvaṃ sphītāṃ ca śriyam uttamām 13,134.057d@015_3336 paratra labhate martyaḥ saṃpradāya vasuṃdharām 13,134.057d@015_3337 etat sarvaṃ mayoddiṣṭaṃ bhūmidānasya yat phalam 13,134.057d@015_3338 śraddadhānair narair nityaṃ śrāvyam etat sanātanam 13,134.057d@015_3339 ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kanyādānaṃ yathāvidhi 13,134.057d@015_3340 kanyā deyā tathā devi pareṣām ātmano 'pi vā 13,134.057d@015_3341 kanyāṃ śuddhavratācārāṃ kularūpasamanvitām 13,134.057d@015_3342 yasmai ditsati pātrāya tenāpi bhṛśakāmitām 13,134.057d@015_3343 prathamaṃ tat samākalpya bandhubhiḥ kṛtaniścayam 13,134.057d@015_3344 kārayitvā gṛhaṃ pūrvaṃ dāsīdāsaparicchadaiḥ 13,134.057d@015_3345 gṛhopakaraṇaṃ caiva śuddhadhānyena saṃyutam 13,134.057d@015_3346 dārārthine tadarhāya kanyāṃ tāṃ samalaṃkṛtām 13,134.057d@015_3347 savivāhaṃ yathānyāyaṃ prayacched agnisākṣikam 13,134.057d@015_3348 vṛttyāyatiṃ tathā kṛtvā sadgṛhe tau niveśayet 13,134.057d@015_3349 evaṃ kṛtvā vadhūdānaṃ tasya dānasya gauravāt 13,134.057d@015_3350 pretyabhāve mahīyeta svargaloke yathāsukham 13,134.057d@015_3351 punarjātau ca saubhāgyaṃ kulavṛddhiṃ tathāpnuyāt 13,134.057d@015_3352 vidyādānaṃ tathā devi pātrabhūtāya vai dadat 13,134.057d@015_3353 pretyabhāve labhen martyo medhāṃ vṛddhiṃ dhṛtiṃ smṛtim 13,134.057d@015_3354 anurūpāya śiṣyāya svāṃ vidyāṃ yaḥ prayacchati 13,134.057d@015_3355 yathoktam asya dānasya phalam ānantyam ucyate 13,134.057d@015_3356 dāpanaṃ tv atha vidyānāṃ daridrebhyo 'rthavetanaiḥ 13,134.057d@015_3357 svayaṃdattena tulyaṃ syād iti viddhi śubhānane 13,134.057d@015_3358 evaṃ te kathitāny eva mahādānāni bhāmini 13,134.057d@015_3359 tvatpriyārthaṃ mahādevi bhūyaḥ śrotuṃ kim icchasi 13,134.057d@015_3359 umā 13,134.057d@015_3360 bhagavan devadeveśa kathaṃ deyaṃ tilānvitam 13,134.057d@015_3361 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3361 tasya tasya phalaṃ brūhi dattasya ca kṛtasya ca 13,134.057d@015_3362 tilakalpavidhiṃ devi tvaṃ me śṛṇu samāhitā 13,134.057d@015_3363 samṛddhair asamṛddhair vā tilā deyā viśeṣataḥ 13,134.057d@015_3364 tilāḥ pavitrāḥ pāpaghnāḥ supuṇyā iti saṃsmṛtāḥ 13,134.057d@015_3365 nyāyatas tu tilāñ śuddhān saṃbhṛtyātha svaśaktitaḥ 13,134.057d@015_3366 tilarāśiṃ punaḥ kuryāt parvatābhaṃ saratnakam 13,134.057d@015_3367 mahāntaṃ yadi vā stokaṃ nānādravyasamāyutam 13,134.057d@015_3368 suvarṇarajatābhyāṃ ca maṇimuktāpravālakaiḥ 13,134.057d@015_3369 alaṃkṛtya yathāyogaṃ sapatākaṃ savedikam 13,134.057d@015_3370 sabhūṣaṇaṃ savastraṃ ca śayanāsanasaṃyutam 13,134.057d@015_3371 prāyaśaḥ kaumudīmāse paurṇamāsyāṃ viśeṣataḥ 13,134.057d@015_3372 bhojayitvā ca vidhivad brāhmaṇān arhato bahūn 13,134.057d@015_3373 svayaṃ kṛtvopavāsaṃ ca vṛttaśaucasamanvitaḥ 13,134.057d@015_3374 dadyāt pradakṣiṇīkṛtya tilarāśiṃ sadakṣiṇam 13,134.057d@015_3375 ekasya vā bahūnāṃ vā dātavyaṃ bhūtim icchatā 13,134.057d@015_3376 tasya dānaphalaṃ devi agniṣṭomena saṃmitam 13,134.057d@015_3377 kevalaṃ vā tilair eva bhūmau kṛtvā gavākṛtim 13,134.057d@015_3378 saratnakaṃ savastraṃ ca puṃsā godānakāṅkṣiṇā 13,134.057d@015_3379 tad arhāya pradātavyaṃ tasya godānavat phalam 13,134.057d@015_3380 śarāvāṃs tilasaṃpūrṇān sahiraṇyān sacampakān 13,134.057d@015_3381 jalair dadad brāhmaṇāya sa puṇyaphalabhāg bhavet 13,134.057d@015_3382 evaṃ tilamayaṃ deyaṃ nareṇa hitam icchatā 13,134.057d@015_3383 nānādānaphalaṃ bhūyaḥ śṛṇu devi samāhitā 13,134.057d@015_3384 balam āyuṣyam ārogyam annadānāl labhen naraḥ 13,134.057d@015_3385 pānīyadas tu saubhāgyaṃ rasajñānaṃ labhen naraḥ 13,134.057d@015_3386 vastradānād vapuḥśobhām alaṃkāraṃ labhen naraḥ 13,134.057d@015_3387 dīpado buddhivaimalyaṃ dyutiṃ śobhāṃ labhet punaḥ 13,134.057d@015_3388 rājapīḍāvimokṣaṃ tac chatrado labhate phalam 13,134.057d@015_3389 dāsīdāsapradānāt tu bhavet karmāntabhāṅ naraḥ 13,134.057d@015_3390 dāsīdāsaṃ ca vividhaṃ labhet pretya guṇānvitam 13,134.057d@015_3391 yānāni vāhanaṃ caiva tadarhāya dadan naraḥ 13,134.057d@015_3392 pādarogaparikleśān muktaś cotsāhavān bhavet 13,134.057d@015_3393 vicitraṃ ramaṇīyaṃ ca labhate yānavāhanam 13,134.057d@015_3394 pratiśrayapradānāc ca tadarhāya tad icchate 13,134.057d@015_3395 varṣakāle tu rātrau ca labhet pakṣabalaṃ śubham 13,134.057d@015_3396 setukūpataṭākānāṃ kartā tu labhate naraḥ 13,134.057d@015_3397 dīrghāyuṣṭvaṃ ca saubhāgyaṃ tathā pretyāyatīṃ śubhām 13,134.057d@015_3398 vṛkṣapaṅktikaro yas tu cchāyāpuṣpaphalapradaḥ 13,134.057d@015_3399 pretyabhāve labhet puṇyam abhigamyo bhaven naraḥ 13,134.057d@015_3400 yas tu saṃkramakṛl loke nadīṣu jalatāriṇām 13,134.057d@015_3401 labhet puṇyaphalaṃ pretya vyasanebhyo vimokṣaṇam 13,134.057d@015_3402 mārgakṛt satataṃ martyo bhavet saṃtānavān punaḥ 13,134.057d@015_3403 kāyadoṣavimuktas tu tīrthakṛt satataṃ bhavet 13,134.057d@015_3404 auṣadhānāṃ pradātā ca satataṃ kṛpayānvitaḥ 13,134.057d@015_3405 bhaved vyādhivihīnaś ca dīrghāyuś ca viśeṣataḥ 13,134.057d@015_3406 anāthān poṣayed yas tu kṛpaṇāndhakapaṅgukān 13,134.057d@015_3407 sa tu puṇyaphalaṃ pretya labhate kṛcchramokṣaṇam 13,134.057d@015_3408 devagoṣṭhān sabhāḥ śālā bhikṣūṇāṃ ca pratiśrayam 13,134.057d@015_3409 yaḥ kuryāl labhate nityaṃ naraḥ pretya phalaṃ śubham 13,134.057d@015_3410 prāsādavāsaṃ vividhaṃ pakṣaśobhāṃ labhen naraḥ 13,134.057d@015_3411 vividhaṃ vividhākāraṃ bhakṣyabhojyaguṇānvitam 13,134.057d@015_3412 ramyaṃ sadaiva govāṭaṃ yaḥ kuryāl labhate naraḥ 13,134.057d@015_3413 pretyabhāve śubhāṃ jātiṃ vyādhimokṣaṃ tathaiva ca 13,134.057d@015_3414 umā 13,134.057d@015_3414 evaṃ nānāvidhaṃ dravyaṃ dātā kartā labhet phalam 13,134.057d@015_3415 kṛtaṃ dattaṃ yathā yāvat tasya yal labhate phalam 13,134.057d@015_3416 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3416 etan me vada deveśa tatra kautūhalaṃ mahat 13,134.057d@015_3417 pretyabhāve śṛṇu phalaṃ dattasya ca kṛtasya ca 13,134.057d@015_3418 dānaṃ vā ṣaḍguṇayutaṃ tadarhāya yathāvidhi 13,134.057d@015_3419 yathāvibhavato dānaṃ dātavyam iti mānavaiḥ 13,134.057d@015_3420 buddhim āyuṣyam ārogyaṃ kulaṃ bhāgyaṃ tathāgamam 13,134.057d@015_3421 rūpeṇa saptadhā bhūtvā mānuṣyaṃ phalati dhruvam 13,134.057d@015_3422 idaṃ dattam idaṃ me syād ity evaṃ phalakāṅkṣayā 13,134.057d@015_3423 yad dattaṃ tat tad eva syān na tu kiṃ cana labhyate 13,134.057d@015_3424 dhruvaṃ devy uttame dāne madhyame tv adhame phalam 13,134.057d@015_3424 umā 13,134.057d@015_3425 bhagavan devadeveśa viśiṣṭaṃ yajñam ucyate 13,134.057d@015_3426 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3426 laukikaṃ vaidikaṃ caiva tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_3427 devatānāṃ ca saṃpūjā yajñeṣv eva samāhitā 13,134.057d@015_3428 yajñā vedeṣv adhīnāś ca vedā brāhmaṇasaṃyutāḥ 13,134.057d@015_3429 idaṃ tu sakalaṃ dravyaṃ divi vā bhuvi vā priye 13,134.057d@015_3430 yajñārthaṃ viddhi tat sṛṣṭaṃ lokānāṃ hitakāmyayā 13,134.057d@015_3431 evaṃ vijñāya tatkartā sadāraḥ satataṃ dvijaḥ 13,134.057d@015_3432 pretyabhāve labhel lokān brahmakarmasamādhinā 13,134.057d@015_3433 brāhmaṇeṣv api tad brahma nityaṃ devi samāhitam 13,134.057d@015_3434 tasmād viprair yathāśāstraṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā 13,134.057d@015_3435 yajñakarma kṛtaṃ sarvaṃ devatā abhitarpayet 13,134.057d@015_3436 brāhmaṇāḥ kṣatriyāś caiva yajñārhāḥ prāyaśaḥ smṛtāḥ 13,134.057d@015_3437 agniṣṭomādibhir yajñair vedeṣu parikalpitaiḥ 13,134.057d@015_3438 suśuddhair yajamānaiś ca ṛtvigbhiś ca yathāvidhi 13,134.057d@015_3439 śuddhair dravyopakaraṇair yaṣṭavyam iti niścayaḥ 13,134.057d@015_3440 tathā kṛteṣu yajñeṣu devānāṃ toṣaṇaṃ bhavet 13,134.057d@015_3441 tuṣṭeṣu devasaṃgheṣu yajvā yajñaphalaṃ labhet 13,134.057d@015_3442 devāḥ saṃtoṣitā yajñair lokān saṃvardhayanty uta 13,134.057d@015_3443 ubhayor lokayor bhūtir devi yajñaiḥ pradṛśyate 13,134.057d@015_3444 tasmād yajvā divaṃ gatvā amaraiḥ saha modate 13,134.057d@015_3445 nāsti yajñasamaṃ dānaṃ nāsti yajñasamo nidhiḥ 13,134.057d@015_3446 sarvadharmasamuddeśo devi yajñe samāhitaḥ 13,134.057d@015_3447 eṣā yajñakṛtā pūjā laukikīm aparāṃ śṛṇu 13,134.057d@015_3448 devasatkāram uddiśya kriyante laukikotsavāḥ 13,134.057d@015_3449 devagoṣṭhān hi saṃskṛtya cotsavaṃ yaḥ karoti vai 13,134.057d@015_3450 yāgān devopahārāṃś ca śucir bhūtvā yathāvidhi 13,134.057d@015_3451 devān saṃtoṣayitvā sa devi dharmam avāpnuyāt 13,134.057d@015_3452 gandhamālyaiś ca vividhaiḥ paramānnena dhūpanaiḥ 13,134.057d@015_3453 bahubhiḥ stutibhiś caiva stuvantaḥ prayatā narāḥ 13,134.057d@015_3454 nṛttair vādyaiś ca gāndharvair anyair dṛṣṭivilobhanaiḥ 13,134.057d@015_3455 devasatkāram uddiśya kurvate ye narā bhuvi 13,134.057d@015_3456 teṣāṃ bhaktikṛtenaiva satkāreṇābhipūjitāḥ 13,134.057d@015_3457 tathaiva toṣaṃ saṃyānti devi devās triviṣṭape 13,134.057d@015_3458 mānuṣair aparair vāpi śucibhis tatparāyaṇaiḥ 13,134.057d@015_3459 brahmacaryaparair etat kṛtaṃ dharmaphalaṃ bhavet 13,134.057d@015_3460 kevalaiḥ stutibhir devi gandhamālyasamāyutaiḥ 13,134.057d@015_3461 prayataiḥ śuddhagātrais tu śuddhadeśe supūjitāḥ 13,134.057d@015_3462 saṃtoṣaṃ yānti vai devā bhaktaiḥ saṃpūjitās tathā 13,134.057d@015_3463 umā 13,134.057d@015_3463 devān saṃtoṣayitvaiva devi dharmam avāpnuyāt 13,134.057d@015_3464 triviṣṭapasthā vai devā bhūmau mānuṣaceṣṭitam 13,134.057d@015_3465 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3465 kathaṃ jñāsyanti vividhaṃ tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_3466 tad ahaṃ te pravakṣyāmi yathā tair vidyate priye 13,134.057d@015_3467 prāṇināṃ tu śarīreṣu antarātmā vyavasthitaḥ 13,134.057d@015_3468 ātmānaṃ paramaṃ devam iti viddhi śubhekṣaṇe 13,134.057d@015_3469 ātmā manovyavasthānāt sarvaṃ vetti śubhāśubham 13,134.057d@015_3470 ātmaiva devās tad vidyur avyagramanasaḥ kṛtam 13,134.057d@015_3471 satāṃ manovyavasthānāc chubhaṃ bhavati vai nṛṇām 13,134.057d@015_3472 tasmād devābhisaṃpūjā pitṛpūjā tathaiva ca 13,134.057d@015_3473 yajñāś ca dharmakāryāṇi gurupūjāś ca śobhane 13,134.057d@015_3474 śuddhagātrair vṛttayuktais tanmayais tatparāyaṇaiḥ 13,134.057d@015_3475 evaṃ vyavasthitair nityaṃ kartavyam iti niścayaḥ 13,134.057d@015_3476 evaṃ kṛtvā śubhākāṅkṣī paratreha ca modate 13,134.057d@015_3477 anyathā mana āveśya kṛtaṃ na phalati priye 13,134.057d@015_3478 umā 13,134.057d@015_3478 ṛte 'pi tu mano devi aśubhaṃ phalati dhruvam 13,134.057d@015_3479 pitṛmedhaḥ kathaṃ deva tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_3480 sarveṣāṃ pitaraḥ pūjyāḥ sarvasaṃpatpradāyinaḥ 13,134.057d@015_3480 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3481 pitṛmedhaṃ pravakṣyāmi yathāvat tanmanāḥ śṛṇu 13,134.057d@015_3482 deśakālau vidhānaṃ ca tatkriyāyāḥ śubhāśubham 13,134.057d@015_3483 lokeṣu pitaraḥ pūjyā devatānāṃ ca devatāḥ 13,134.057d@015_3484 śucayo nirmalāḥ puṇyā dakṣiṇāṃ diśam āśritāḥ 13,134.057d@015_3485 yathā vṛṣṭiṃ pratīkṣante bhūmiṣṭhāḥ sarvajantavaḥ 13,134.057d@015_3486 pitaraś ca tathā loke pitṛmedhaṃ śubhekṣaṇe 13,134.057d@015_3487 tasya deśāḥ kurukṣetraṃ gayā gaṅgā sarasvatī 13,134.057d@015_3488 prabhāsaṃ puṣkaraṃ ceti teṣu dattaṃ mahāphalam 13,134.057d@015_3489 tīrthāni saritaḥ puṇyā viviktāni vanāni ca 13,134.057d@015_3490 nadīnāṃ pulinānīti deśāḥ śrāddhasya pūjitāḥ 13,134.057d@015_3491 maghāprauṣṭhapadau māsau śrāddhakarmaṇi pūjitau 13,134.057d@015_3492 pakṣayoḥ kṛṣṇapakṣaś ca pūrvapakṣāt praśasyate 13,134.057d@015_3493 amāvāsyāṃ trayodaśyāṃ navamyāṃ pratipatsu ca 13,134.057d@015_3494 tithiṣv etāsu tuṣyanti datteneha pitāmahāḥ 13,134.057d@015_3495 pūrvāhṇe śuklapakṣe vā rātrau janmadineṣu vā 13,134.057d@015_3496 yugmeṣv ahaḥsu ca śrāddhaṃ na ca kurvīta paṇḍitaḥ 13,134.057d@015_3497 eṣa kālo mayā proktaḥ pitṛmedhasya pūjitaḥ 13,134.057d@015_3498 yasmin vā brāhmaṇaṃ pātraṃ paśyet kālaḥ sa ca smṛtaḥ 13,134.057d@015_3499 apāṅkteyā dvijā varjyā grāhyās te paṅktipāvanāḥ 13,134.057d@015_3500 pūjayed yadi pāpiṣṭhāñ śrāddheṣu narakaṃ vrajet 13,134.057d@015_3501 vṛttaśrutakulopetān sakalatrān guṇānvitān 13,134.057d@015_3502 tadarhāñ śrotriyān viddhi brāhmaṇān ayujaḥ śubhe 13,134.057d@015_3503 etān nimantrayed vidvān pūrvedyuḥ prātar eva vā 13,134.057d@015_3504 tatra śrāddhakriyāṃ paścād ārabheta yathāvidhi 13,134.057d@015_3505 trīṇi śrāddhe pavitrāṇi dauhitraḥ kutapas tilāḥ 13,134.057d@015_3506 trīṇi cātra praśaṃsanti śaucam akrodham atvarām 13,134.057d@015_3507 kutapasya ca lomāni kuśā darbhās tilā madhu 13,134.057d@015_3508 nīlaśākaṃ gajacchāyā pavitraṃ śrāddhakarmasu 13,134.057d@015_3509 tilān avakiret tatra nānāvarṇān samantataḥ 13,134.057d@015_3510 aśuddhaṃ pitṛyajñeṣu tilaiḥ śudhyati śobhane 13,134.057d@015_3511 nīlakāṣāyavastraṃ ca bhinnakarṇaṃ navavraṇam 13,134.057d@015_3512 hīnāṅgam aśuciṃ vāpi varjayet tatra dūrataḥ 13,134.057d@015_3513 kukkuṭāṃś ca varāhāṃś ca nagnaṃ klībaṃ rajasvalām 13,134.057d@015_3514 āyasaṃ trapu sīsaṃ ca śrāddhakarmaṇi varjayet 13,134.057d@015_3515 māṃsaiḥ prīṇanti pitaro mudgamāṣayavair iha 13,134.057d@015_3516 śaśarauravamāṃsena ṣaṇmāsaṃ tṛptir iṣyate 13,134.057d@015_3517 saṃvatsaraṃ ca gavyena haviṣā pāyasena ca 13,134.057d@015_3518 vārdhrāṇasasya māṃsena tṛptir dvādaśavārṣikī 13,134.057d@015_3519 ānantyāya bhaved dattaṃ khaḍgamāṃsaṃ pitṛkṣaye 13,134.057d@015_3520 pāyasaṃ satilaṃ kṣaudraṃ khaḍgamāṃsena saṃmitam 13,134.057d@015_3521 mahāśaphariṇo matsyāś chāgo vā sarvalohitaḥ 13,134.057d@015_3522 kālaśākakam ity eva tadānantyaṃ prakīrtitam 13,134.057d@015_3523 sāpūpaṃ sāmiṣaṃ snigdham āhāram upakalpayet 13,134.057d@015_3524 upakalpya tadāhāraṃ brāhmaṇān arcayet tataḥ 13,134.057d@015_3525 śmaśrukarmaśiraḥsnātān samāropyāsanaṃ kramāt 13,134.057d@015_3526 sugandhamālyābharaṇaiḥ sragbhir etān vibhūṣayet 13,134.057d@015_3527 alaṃkṛtopaviṣṭāṃs tān piṇḍāvāpaṃ nivedayet 13,134.057d@015_3528 tataḥ prastīrya darbhāṇāṃ prastaraṃ dakṣiṇāmukhaḥ 13,134.057d@015_3529 tatsamīpe 'gnibhiddhvā ca svadhāṃ ca juhuyāt tataḥ 13,134.057d@015_3530 samīpe tv agnīṣomābhyāṃ pitṛbhyo juhuyāt tathā 13,134.057d@015_3531 tato darbheṣu piṇḍāṃs trīn nivaped dakṣiṇāmukham 13,134.057d@015_3532 apasavyam apāṅguṣṭhaṃ nāmadheyapuraskṛtam 13,134.057d@015_3533 etena vidhinā dattaṃ pitṝṇām akṣayaṃ bhavet 13,134.057d@015_3534 tato viprān yathākāmaṃ pūjayen niyataḥ śuciḥ 13,134.057d@015_3535 sadakṣiṇaṃ sasaṃbhāraṃ yathā tuṣyanti te dvijāḥ 13,134.057d@015_3536 yatra tat kriyate karma paitṛke brāhmaṇān prati 13,134.057d@015_3537 tat sarvam akhilaṃ kuryād vaiśvadevasya pūrvakam 13,134.057d@015_3538 aśrūn na pātayet tatra na jalpen na japen mithaḥ 13,134.057d@015_3539 niyamya vācaṃ dehaṃ ca śrāddhakarma samārabhet 13,134.057d@015_3540 tato nirvapaṇe vṛtte tān piṇḍāṃs tadantaram 13,134.057d@015_3541 brāhmaṇo 'gnirajo gaur vā bhakṣayed apsu vā kṣipet 13,134.057d@015_3542 patnīṃ vā madhyamaṃ piṇḍaṃ putrakāmo hi prāśayet 13,134.057d@015_3543 ādhatta pitaro garbhaṃ kumāraṃ puṣkarasrajam 13,134.057d@015_3544 tṛptān utthāpya tān viprān annaśeṣaṃ nivedayet 13,134.057d@015_3545 taccheṣaṃ bahubhiḥ paścāt sabhṛtyo bhakṣayen naraḥ 13,134.057d@015_3546 eṣa proktaḥ samāsena pitṛyajñaḥ sanātanaḥ 13,134.057d@015_3547 pitaras tena tuṣyanti kartā ca phalam āpnuyāt 13,134.057d@015_3548 ahany ahani vā kuryān māse māse 'tha vā punaḥ 13,134.057d@015_3549 saṃvatsarasya dviḥ kuryāc catur vāpi ca śaktitaḥ 13,134.057d@015_3550 dīrghāyuś ca bhavet svasthaḥ pitṛmedhena mānavaḥ 13,134.057d@015_3551 saputro bahubhṛtyaś ca prabhūtadhanadhānyavān 13,134.057d@015_3552 śrāddhadaḥ svargam āpnoti nirmalaṃ vividhādbhutam 13,134.057d@015_3553 apsarogaṇasaṃghuṣṭaṃ virajaskam anantakam 13,134.057d@015_3554 śrāddhāni puṣṭikāmā ye prakurvanti ca paṇḍitāḥ 13,134.057d@015_3555 teṣāṃ puṣṭiṃ prajāś caiva dāsyanti pitaraḥ sadā 13,134.057d@015_3556 dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ svargyaṃ śatruvināśanam 13,134.057d@015_3557 umā 13,134.057d@015_3557 kulasaṃdhāraṇaṃ ceti śrāddham āhur manīṣiṇaḥ 13,134.057d@015_3558 bhagavan devadeveśa mṛtās te bhuvi jantavaḥ 13,134.057d@015_3559 nānājātiṣu jāyante śīghraṃ karmavaśāt punaḥ 13,134.057d@015_3560 pitaras tv iti te tatra kathaṃ tiṣṭhanti devavat 13,134.057d@015_3561 pitṝṇāṃ katamo deśaḥ piṇḍān aśnanti te katham 13,134.057d@015_3562 anne datte mṛtānāṃ tu katham āpyāyanaṃ bhavet 13,134.057d@015_3563 nāradaḥ 13,134.057d@015_3563 evaṃ mayā saṃśayitaṃ bhagavañ chettum arhasi 13,134.057d@015_3564 etad viruddhaṃ rudrāṇyāṃ pṛcchantyāṃ pariṣad bhṛśam 13,134.057d@015_3565 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3565 babhūva sarvā muditā śrotuṃ paramakaṃ hi tat 13,134.057d@015_3566 sthāne saṃśayitaṃ devi śṛṇu kalyāṇi tattvataḥ 13,134.057d@015_3567 guhyānāṃ paramaṃ guhyaṃ khilānāṃ paramaṃ khilam 13,134.057d@015_3568 yathā devagaṇā devi tathā pitṛgaṇāḥ priye 13,134.057d@015_3569 dakṣiṇasyāṃ diśi śubhe sarve pitṛgaṇāḥ sthitāḥ 13,134.057d@015_3570 pretān uddiśya yā pūjā kriyate mānuṣair iha 13,134.057d@015_3571 tena tuṣyanti pitaro na pretāḥ pitaraḥ smṛtāḥ 13,134.057d@015_3572 uttarasyāṃ yathā devā ramante yajñakarmabhiḥ 13,134.057d@015_3573 dakṣiṇasyāṃ tathā te ca tuṣyanti vividhair makhaiḥ 13,134.057d@015_3574 dvividhaṃ kriyate karma havyakavyasamāśritam 13,134.057d@015_3575 tayor havyakriyā devān kavyam āpyāyayet pitṝn 13,134.057d@015_3576 prasavyaṃ maṅgalair dravyair havyakarma vidhīyate 13,134.057d@015_3577 apasavyam amaṅgalyaiḥ kavyaṃ cāpi vidhīyate 13,134.057d@015_3578 sadevāsuragandharvāḥ pitṝn abhyarcayanti ca 13,134.057d@015_3579 āpyāyitāś ca te śrāddhaiḥ punar āpyāyayanti tān 13,134.057d@015_3580 aniṣṭvā ca pitṝn pūrvaṃ yaḥ kriyāṃ prakaroti cet 13,134.057d@015_3581 rakṣāṃsi ca piśācāś ca phalaṃ bhokṣyanti tasya tat 13,134.057d@015_3582 havyakavyakriyā tasmāt kartavyā bhuvi mānavaiḥ 13,134.057d@015_3583 karmakṣetraṃ hi mānuṣyaṃ tad anyatra na vidyate 13,134.057d@015_3584 kavyena saṃtatir dṛṣṭā havye bhūtiḥ pṛthagvidhā 13,134.057d@015_3585 umā 13,134.057d@015_3585 iti te kathitaṃ devi devaguhyaṃ sanātanam 13,134.057d@015_3586 evaṃ kṛtasya dharmasya śrotum icchāmy ahaṃ prabho 13,134.057d@015_3587 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3587 pramāṇaṃ phalamānānāṃ tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_3588 pramāṇakalpanāṃ devi dānasya śṛṇu bhāmini 13,134.057d@015_3589 yatsāras tu naro loke tad dānaṃ cottamaṃ smṛtam 13,134.057d@015_3590 sarvadānavidhiṃ prāhus tad eva bhuvi śobhane 13,134.057d@015_3591 prasthaṃ sāraṃ daridrasya śataṃ koṭidhanasya ca 13,134.057d@015_3592 prasthasāras tu tat prasthaṃ dadan mahad avāpnuyāt 13,134.057d@015_3593 koṭisāras tu tāṃ koṭiṃ dadan mahad avāpnuyāt 13,134.057d@015_3594 ubhayaṃ tan mahat tac ca phalenaiva samaṃ smṛtam 13,134.057d@015_3595 dharmārthakāmabhogeṣu śakyabhāvaṃ tu madhyamam 13,134.057d@015_3596 svadravyād atihīnaṃ tu tad dānam adhamaṃ smṛtam 13,134.057d@015_3597 śṛṇu dattasya vai devi pañcadhā phalakalpanam 13,134.057d@015_3598 ānantyaṃ ca mahac caiva samaṃ hīnaṃ ca pātakam 13,134.057d@015_3599 teṣāṃ viśeṣān vakṣyāmi śṛṇu devi samāhitā 13,134.057d@015_3600 dustyajasya ca vai dānaṃ pātra ānantyam ucyate 13,134.057d@015_3601 dānaṃ ṣaḍguṇayuktaṃ tu mahad ity abhidhīyate 13,134.057d@015_3602 yathāśraddhaṃ tu vai dānaṃ yathārhaṃ samam ucyate 13,134.057d@015_3603 guṇatas tu tathā hīnaṃ dānaṃ hīnam iti smṛtam 13,134.057d@015_3604 dānaṃ pātakam ity āhuḥ ṣaḍguṇānāṃ viparyaye 13,134.057d@015_3605 devaloke mahat kālam ānantyasya phalaṃ viduḥ 13,134.057d@015_3606 mahatas tu tathā dānaṃ svargaloke tu pūjyate 13,134.057d@015_3607 samasya tu tathā dānaṃ mānuṣaṃ bhogam āvahet 13,134.057d@015_3608 dānaṃ niṣphalam ity āhur vihīnaṃ kriyayā śubhe 13,134.057d@015_3609 atha vā mlecchadeśeṣu tatra tatphalatāṃ vrajet 13,134.057d@015_3610 umā 13,134.057d@015_3610 narakaṃ pretya tiryakṣu gacched aśubhadānataḥ 13,134.057d@015_3611 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3611 aśubhasyāpi dānasya śubhaṃ syāc ca phalaṃ katham 13,134.057d@015_3612 manasā tattvataḥ śuddham anṛśaṃsapuraḥsaram 13,134.057d@015_3613 prītyā tu sarvadānāni dattvā phalam avāpnuyāt 13,134.057d@015_3614 rahasyaṃ sarvadānānām etad viddhi śubhekṣaṇe 13,134.057d@015_3615 anyāni sarvakāryāṇi śṛṇu sadbhiḥ kṛtāni ca 13,134.057d@015_3616 ārāmaṃ devagoṣṭhāni saṃkramāḥ kūpa eva ca 13,134.057d@015_3617 govāṭaṃ ca taṭākaṃ ca sabhāḥ śālāś ca sarvaśaḥ 13,134.057d@015_3618 bhikṣukāvasathāś caiva pānīyaṃ gotṛṇāni ca 13,134.057d@015_3619 vyādhitānāṃ ca bhaiṣajyam anāthānāṃ ca bhojanam 13,134.057d@015_3620 anāthaśavasaṃskāras tīrthamārgaviśodhanam 13,134.057d@015_3621 vyasanābhyavapattiś ca sarveṣāṃ ca svaśaktitaḥ 13,134.057d@015_3622 etat sarvaṃ samāsena dharmakāryam iti smṛtam 13,134.057d@015_3623 tat kartavyaṃ manuṣyeṇa svaśaktyā śraddhayā śubhe 13,134.057d@015_3624 pretyabhāve labhet puṇyaṃ nāsti tatra vicāraṇā 13,134.057d@015_3625 rūpaṃ saubhāgyam ārogyaṃ balaṃ saukhyaṃ labhen naraḥ 13,134.057d@015_3626 umā 13,134.057d@015_3626 svarge vā mānuṣe vāpi tais tair āpyāyate hi saḥ 13,134.057d@015_3627 bhagavaṃl lokapāleśa dharmas tu katibhedakaḥ 13,134.057d@015_3628 dṛśyate caritaḥ sadbhis tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_3628 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3629 śṛṇu devi samuddeśān nānātvaṃ dharmasaṃkaṭe 13,134.057d@015_3630 dharmā bahuvidhā loke śrutā vedamukhodbhavāḥ 13,134.057d@015_3631 smṛtidharmaś ca bahudhā sadbhir ācāra iṣyate 13,134.057d@015_3632 deśadharmāś ca dṛśyante kuladharmās tathaiva ca 13,134.057d@015_3633 jātidharmāś ca vai dharmā gaṇadharmāś ca śobhane 13,134.057d@015_3634 śarīrakālavaiṣamyād āpaddharmaś ca dṛśyate 13,134.057d@015_3635 etad dharmasya nānātvaṃ kriyate lokavāsibhiḥ 13,134.057d@015_3636 kāraṇāt tatra tatraiva phalaṃ dharmasya ceṣyate 13,134.057d@015_3637 tatkāraṇasamāyoge labhet kurvan phalaṃ naraḥ 13,134.057d@015_3638 anyathā na labhet puṇyam atadarhaḥ samādiśan 13,134.057d@015_3639 evaṃ dharmasya nānātvaṃ phalaṃ kurvaṃl labhen naraḥ 13,134.057d@015_3640 śrautaḥ smārtas tu dharmāṇāṃ prākṛto dharma ucyate 13,134.057d@015_3641 umā 13,134.057d@015_3641 iti te kathitaṃ sarvaṃ bhūyaḥ śrotuṃ kim icchasi 13,134.057d@015_3642 bhagavan sarvabhūteśa tripurārdana śaṃkara 13,134.057d@015_3643 śrutaṃ pāpakṛtaṃ duḥkhaṃ yamaloke varaprada 13,134.057d@015_3644 śrotum icchāmy ahaṃ deva nṛṇāṃ sukṛtakarmaṇām 13,134.057d@015_3645 kathaṃ te bhuñjate lokān svargaloke maheśvara 13,134.057d@015_3646 kathitāḥ kīdṛśā lokā nṛṇāṃ sukṛtakāriṇām 13,134.057d@015_3647 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3647 etan me vada deveśa śrotuṃ kautūhalaṃ hi me 13,134.057d@015_3648 śṛṇu kalyāṇi tat sarvaṃ yat tvam icchasi bhāmini 13,134.057d@015_3649 vividhāḥ puṇyalokās te karmākarmaṇyatāṃ gatāḥ 13,134.057d@015_3650 meruṃ hi kanakātmānaṃ paritaḥ sarvatodiśam 13,134.057d@015_3651 bhadrāśvaḥ ketumālaś ca uttarāḥ kuravas tathā 13,134.057d@015_3652 jambūvanādayaḥ svargā ity ete karmavarjitāḥ 13,134.057d@015_3653 teṣu bhogāḥ svayaṃbhūtāḥ pradṛśyante yatas tataḥ 13,134.057d@015_3654 yojanānāṃ sahasraṃ tu ekaikaṃ mānamātrayā 13,134.057d@015_3655 nityapuṣpaphalopetās tatra vṛkṣāḥ samantataḥ 13,134.057d@015_3656 āsaktavastrābharaṇāḥ sarve kanakasaṃnibhāḥ 13,134.057d@015_3657 dvirephāś cāṇḍajās tatra pravālamaṇisaṃnibhāḥ 13,134.057d@015_3658 vicitrāś ca manojñāś ca kūjitaiḥ śobhayanti tān 13,134.057d@015_3659 kuśeśayavanaiś channā nalinyaś ca manoramāḥ 13,134.057d@015_3660 tatra vānty anilā nityaṃ divyagandhāḥ sukhāvahāḥ 13,134.057d@015_3661 sarve cāmlānamālyāś ca virajombarasaṃvṛtāḥ 13,134.057d@015_3662 evaṃ bahuvidhā devi divi bhogāḥ sukhāvahāḥ 13,134.057d@015_3663 striyaś ca puruṣāś caiva sarve sukṛtakāriṇaḥ 13,134.057d@015_3664 ramante tatra cānyonyaṃ kāmarāgasamanvitāḥ 13,134.057d@015_3665 divyabhūṣaṇasaṃyuktā divyagandhasamanvitāḥ 13,134.057d@015_3666 manoramā mahābhāgāḥ sarve lalitakuṇḍalāḥ 13,134.057d@015_3667 evaṃ tatragatā martyāḥ pramadāḥ priyadarśanāḥ 13,134.057d@015_3668 nānābhāvasamāyuktā yauvanasthāḥ sadaiva tu 13,134.057d@015_3669 kamanīyāḥ kāmayutāḥ kāmajñā lalitās tathā 13,134.057d@015_3670 manonukūlā madhurā bhoginām upakalpitāḥ 13,134.057d@015_3671 pramadāś codbhavanty eva svargaloke yathā tathā 13,134.057d@015_3672 evaṃvidhāḥ striyaś cātra puruṣāś ca parasparam 13,134.057d@015_3673 ramante cendriyaiḥ svasthaiḥ śarīrair bhogasaṃskṛtaiḥ 13,134.057d@015_3674 kāmaharṣau guṇāv āstāṃ nānye krodhādayaḥ priye 13,134.057d@015_3675 kṣut pipāsā na cāsty atra gātrakleśāś ca śobhane 13,134.057d@015_3676 sarvato ramaṇīyaś ca sarvartukusumānvitam 13,134.057d@015_3677 yāvat puṇyaphalaṃ tāvad ramante tatra saṃgatāḥ 13,134.057d@015_3678 nirantaraṃ bhogayutā ramante svargavāsinaḥ 13,134.057d@015_3679 tatra bhogān yathāyogaṃ bhuktvā puṇyakṣayāt punaḥ 13,134.057d@015_3680 naśyanti jāyamānās te śarīraiḥ sahasā priye 13,134.057d@015_3681 svargalokāt paribhraṣṭā jāyante mānuṣe punaḥ 13,134.057d@015_3682 pūrvapuṇyāvaśeṣeṇa viśiṣṭāḥ saṃbhavanti te 13,134.057d@015_3683 eṣā svargagatiḥ proktā pṛcchantyās tava bhāmini 13,134.057d@015_3684 ata ūrdhvaṃ padāny aṣṭau karmaṇyāni śṛṇu priye 13,134.057d@015_3685 bhogayuktāni puṇyāni ucchritāni parasparam 13,134.057d@015_3686 vidyādharāḥ kiṃpuruṣā yakṣagandharvakiṃnarāḥ 13,134.057d@015_3687 apsaro dānavā devā yathākramam udāhṛtāḥ 13,134.057d@015_3688 teṣu sthāneṣu jāyante prāṇinaḥ puṇyakarmiṇaḥ 13,134.057d@015_3689 teṣām api ca ye lokāḥ svargalokopamāḥ smṛtāḥ 13,134.057d@015_3690 svargavat tatra te bhogān bhuñjate ca ramanti ca 13,134.057d@015_3691 rūpasattvabalopetāḥ sarve dīrghāyuṣas tathā 13,134.057d@015_3692 teṣāṃ sarvakriyārambho mānuṣeṣv eva dṛśyate 13,134.057d@015_3693 atimānuṣam āścaryam astramāyābalātkṛtam 13,134.057d@015_3694 jarāprasūtimaraṇaṃ teṣu sthāneṣu dṛśyate 13,134.057d@015_3695 guṇadoṣāś ca santy atra ākāśagamanaṃ tathā 13,134.057d@015_3696 antardhānaṃ balaṃ sarvam āyuś ca cirajīvanam 13,134.057d@015_3697 tapoviśeṣāj jāyante teṣāṃ karmāṇi bhāmini 13,134.057d@015_3698 devalokapravṛttis tu teṣām eva vidhīyate 13,134.057d@015_3699 na tathā devaloko hi tadviśiṣṭāḥ surāḥ smṛtāḥ 13,134.057d@015_3700 tatra bhogam anirdeśyam amṛtatvaṃ ca vidyate 13,134.057d@015_3701 vimānagamanaṃ nityam apsarogaṇasevitam 13,134.057d@015_3702 evam anyac ca tat karma daivatebhyo viśiṣyate 13,134.057d@015_3703 pratyakṣaṃ tava tat sarvaṃ devalokapravartanam 13,134.057d@015_3704 tasmān na varṇaye devi viditaṃ hi tvayā śubhe 13,134.057d@015_3705 umā 13,134.057d@015_3705 tat sarvaṃ sukṛtenaiva prāpyate cottamaṃ padam 13,134.057d@015_3706 mānuṣeṣv eva jīvatsu gatir vijñāyate na vā 13,134.057d@015_3707 ayaṃ śubhagatir jīvann asau tv aśubhabhāg iti 13,134.057d@015_3708 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3708 etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tan me śaṃsitum arhasi 13,134.057d@015_3709 tad ahaṃ te pravakṣyāmi jīvatāṃ vidyate yathā 13,134.057d@015_3710 dvividhāḥ prāṇino loke daivāsurasamāśritāḥ 13,134.057d@015_3711 manasā karmaṇā vācā pratikūlā bhavanti ye 13,134.057d@015_3712 tādṛśān āsurān viddhi martyās te narakālayāḥ 13,134.057d@015_3713 rāgadveṣayutā ye tu nirlajjā nirapatrapāḥ 13,134.057d@015_3714 darpāhaṃkārasaṃyuktā narā narakagāminaḥ 13,134.057d@015_3715 nāstikāś ca śaṭhā ghorāḥ pareṣām upatāpinaḥ 13,134.057d@015_3716 yatheṣṭavṛttayaś caiva narā narakagāminaḥ 13,134.057d@015_3717 duṣpratītamanā yas tu calacitto nirākṛtiḥ 13,134.057d@015_3718 śiśnodararatir mūḍho nirayaṃ yāti so 'dhamaḥ 13,134.057d@015_3719 māṃsapānapriyā nityaṃ kaṭhorā nīcavṛttayaḥ 13,134.057d@015_3720 tādṛśān āsurān viddhi sarve te narakālayāḥ 13,134.057d@015_3721 hiṃsāvihārā ye nityaṃ nirdayāḥ prāṇināśane 13,134.057d@015_3722 svadharmavimukhāś caiva parasveṣv abhikāṅkṣiṇaḥ 13,134.057d@015_3723 yuddhamātsaryasaṃyuktā grāmyabhogaparāyaṇāḥ 13,134.057d@015_3724 tādṛśān āsurān viddhi narān narakagāminaḥ 13,134.057d@015_3725 darpotsekasamāyuktā mūrkhās tattvabahiṣkṛtāḥ 13,134.057d@015_3726 śrutividveṣiṇo nityaṃ te narā narakālayāḥ 13,134.057d@015_3727 nityaṃ vadanti ye mohād anṛtaṃ kaṭukaṃ vacaḥ 13,134.057d@015_3728 kṛtaghnāḥ piśunā ghorā bhavanti narakālayāḥ 13,134.057d@015_3729 hiṃsrāś corāś ca dhūrtāś ca paradārābhimarśinaḥ 13,134.057d@015_3730 nīcakarmakarā ye ca śaucamaṅgalavarjitāḥ 13,134.057d@015_3731 śrutividveṣiṇaḥ pāpā lokacāritradūṣakāḥ 13,134.057d@015_3732 evaṃyuktasamācārā jīvanto narakālayāḥ 13,134.057d@015_3733 lokodvegakarāś cānye paśavaś ca sarīsṛpāḥ 13,134.057d@015_3734 vṛkṣāḥ kaṇṭakino rūkṣās tādṛśān viddhi cāsurān 13,134.057d@015_3735 aparān devapakṣāṃs tu śṛṇu devi samāhitā 13,134.057d@015_3736 manovākkarmabhir nityam anukūlā bhavanti ye 13,134.057d@015_3737 tādṛśān amarān viddhi te narāḥ svargagāminaḥ 13,134.057d@015_3738 śaucārjavaparādhīnāḥ parārthaṃ na haranti ye 13,134.057d@015_3739 ye samāḥ sarvabhūteṣu te narāḥ svargagāminaḥ 13,134.057d@015_3740 bhayād vā vṛttihetor vā anṛtaṃ na bruvanti ye 13,134.057d@015_3741 satyaṃ vadanti satataṃ te narāḥ svargagāminaḥ 13,134.057d@015_3742 dhārmikāḥ śaucasaṃpannāḥ śuklā madhurabhāṣiṇaḥ 13,134.057d@015_3743 nākāryaṃ manasecchanti te narāḥ svargagāminaḥ 13,134.057d@015_3744 daridrā api ye ke cid yācitāḥ prītipūrvakam 13,134.057d@015_3745 dadaty eva ca yat kiṃ cit te narāḥ svargagāminaḥ 13,134.057d@015_3746 āstikā maṅgalaparāḥ satataṃ vṛddhasevinaḥ 13,134.057d@015_3747 puṇyakarmaparā nityaṃ te narāḥ svargagāminaḥ 13,134.057d@015_3748 svaduḥkham iva manyante pareṣāṃ duḥkhavedanām 13,134.057d@015_3749 śaktyā cābhyavapadyante te narāḥ svargagāminaḥ 13,134.057d@015_3750 vratino dānaśīlāś ca sukhaśīlāś ca mānavāḥ 13,134.057d@015_3751 ṛjavo mṛdavo nityaṃ te narāḥ svargagāminaḥ 13,134.057d@015_3752 guruśuśrūṣaṇaparā devabrāhmaṇapūjakāḥ 13,134.057d@015_3753 kṛtajñāḥ kṛtavidyāś ca te narāḥ svargagāminaḥ 13,134.057d@015_3754 jitendriyā jitakrodhā jitamānamadaspṛhāḥ 13,134.057d@015_3755 lobhamātsaryahīnā ye te narāḥ svargagāminaḥ 13,134.057d@015_3756 nirmamā nirahaṃkārāḥ svānukrośāḥ svabandhuṣu 13,134.057d@015_3757 dīnānukampino nityaṃ te narāḥ svargagāminaḥ 13,134.057d@015_3758 aihikena tu vṛttena pāratram anumīyate 13,134.057d@015_3759 evaṃvidhā narā loke jīvantaḥ svargagāminaḥ 13,134.057d@015_3760 yad anyac ca śubhaṃ loke prajānugrahakāri ca 13,134.057d@015_3761 paśavaś caiva vṛkṣāś ca prajānāṃ hitakāriṇaḥ 13,134.057d@015_3762 tādṛśān devapakṣasthān iti viddhi śubhānane 13,134.057d@015_3763 śubhāśubhamayaṃ loke sarvaṃ sthāvarajaṅgamam 13,134.057d@015_3764 umā 13,134.057d@015_3764 daivaṃ śubham iti prāhur āsuraṃ hy aśubhaṃ priye 13,134.057d@015_3765 bhagavan mānuṣāḥ ke cit kāladharmam upasthitāḥ 13,134.057d@015_3766 prāṇamokṣaṃ kathaṃ kṛtvā paratra hitam āpnuyuḥ 13,134.057d@015_3766 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3767 hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu devi samāhitā 13,134.057d@015_3768 dvividhaṃ maraṇaṃ loke svabhāvād yatnatas tathā 13,134.057d@015_3769 tayoḥ svabhāvaṃ nopāyaṃ yatnajaṃ kāraṇodbhavam 13,134.057d@015_3770 etayor ubhayor devi vidhānaṃ śṛṇu śobhane 13,134.057d@015_3771 kalyākalyaśarīrasya yatnajaṃ dvividhaṃ smṛtam 13,134.057d@015_3772 yatnajaṃ nāma maraṇam ātmatyāgo mumūrṣayā 13,134.057d@015_3773 tatrākalyaśarīrasya jarā vyādhiś ca kāraṇam 13,134.057d@015_3774 mahāprasthānagamanaṃ tathā prāyopaveśanam 13,134.057d@015_3775 jalāvagāhanaṃ caiva agnicityāpraveśanam 13,134.057d@015_3776 evaṃ caturvidhaḥ prokta ātmatyāgo mumūrṣatām 13,134.057d@015_3777 eteṣāṃ kramayogena vidhānaṃ śṛṇu śobhane 13,134.057d@015_3778 svadharmayuktaṃ gārhasthyaṃ ciram ūḍhvā vidhānataḥ 13,134.057d@015_3779 tatrānṛṇyaṃ ca saṃprāpya vṛddho vā vyādhito 'pi vā 13,134.057d@015_3780 darśayitvā svadaurbalyaṃ sarvān evānumānya ca 13,134.057d@015_3781 saṃvidhāya svabandhūṃś ca karmaṇāṃ bharaṇaṃ tathā 13,134.057d@015_3782 dānāni vidhivat kṛtvā dharmakāryārtham ātmanaḥ 13,134.057d@015_3783 anujñāpya janaṃ sarvaṃ vācā madhurayā bruvan 13,134.057d@015_3784 ahataṃ vastram ācchādya baddhvā tat kuśarajjunā 13,134.057d@015_3785 upaspṛśya pratijñāya vyavasāyapuraḥsaram 13,134.057d@015_3786 parityajya tato grāmaṃ paścāt kuryād yathepsitam 13,134.057d@015_3787 mahāprasthānam icchec cet pratiṣṭhetottarāṃ diśam 13,134.057d@015_3788 bhūtvā tāvan nirāhāro yāvat prāṇavimokṣaṇam 13,134.057d@015_3789 ceṣṭāhānau śayitvāpi tanmanāḥ prāṇam utsṛjet 13,134.057d@015_3790 evaṃ puṇyakṛtāṃ lokān amalān pratipadyate 13,134.057d@015_3791 prāyopaveśanaṃ cecchet tenaiva vidhinā naraḥ 13,134.057d@015_3792 deśe puṇyatame śreṣṭhe nirāhāras tu saṃviśet 13,134.057d@015_3793 āprāṇāntaṃ śucir bhūtvā kurvan dānaṃ svaśaktitaḥ 13,134.057d@015_3794 hariṃ smaraṃs tyajet prāṇān eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 13,134.057d@015_3795 evaṃ kalevaraṃ tyaktvā svargaloke mahīyate 13,134.057d@015_3796 agnipraveśanaṃ cecchet tenaiva vidhinā śubhe 13,134.057d@015_3797 kṛtvā kāṣṭhamayaṃ cityaṃ puṇyakṣetre nadīṣu vā 13,134.057d@015_3798 daivatebhyo namaskṛtya kṛtvā cāgniṃ pradakṣiṇam 13,134.057d@015_3799 bhūtvā śucir vyavasitaḥ praviśed agnisaṃstaram 13,134.057d@015_3800 so 'pi lokān yathānyāyaṃ prāpnuyāt puṇyakarmaṇām 13,134.057d@015_3801 jalāvagāhanaṃ cecchet tenaiva vidhinā śubhe 13,134.057d@015_3802 khyāte puṇyatame tīrthe nimajjet svakṛtaṃ smaran 13,134.057d@015_3803 so 'pi puṇyakṛtāṃ lokān nisargāt pratipadyate 13,134.057d@015_3804 tataḥ kalyaśarīrasya saṃtyāgaṃ śṛṇu tattvataḥ 13,134.057d@015_3805 rakṣārthaṃ kṣatriyasyeṣṭaḥ prajāpālanakāraṇāt 13,134.057d@015_3806 yodhānāṃ bhartṛpiṇḍārthaṃ gurvarthaṃ brahmacāriṇām 13,134.057d@015_3807 gobrāhmaṇārthaṃ grāmārthaṃ sarveṣāṃ ca vidhīyate 13,134.057d@015_3808 svarāṣṭrarakṣaṇārthaṃ vā kunṛpaiḥ pīḍitāḥ prajāḥ 13,134.057d@015_3809 moktukāmas tyajet prāṇān yuddhamārge yathāvidhi 13,134.057d@015_3810 susaṃnaddho vyavasitaḥ saṃpraviśyāparāṅmukhaḥ 13,134.057d@015_3811 evaṃ rājā mṛtaḥ sadyaḥ svargaloke mahīyate 13,134.057d@015_3812 tādṛśī sugatir nāsti kṣatriyasya viśeṣataḥ 13,134.057d@015_3813 bhṛtyo vā bhartṛpiṇḍārthaṃ bhartṛkarmaṇy upasthite 13,134.057d@015_3814 kurvaṃs tatra tu sāhāyyam ātmaprāṇānapekṣayā 13,134.057d@015_3815 svāmyarthaṃ saṃtyajet prāṇān puṇyāṃl lokān sa gacchati 13,134.057d@015_3816 spṛhaṇīyaḥ suragaṇais tatra nāsti vicāraṇā 13,134.057d@015_3817 evaṃ gobrāhmaṇārthaṃ vā dīnārthaṃ vā tyajet tanum 13,134.057d@015_3818 so 'pi puṇyam avāpnoti ānṛśaṃsyavyapekṣayā 13,134.057d@015_3819 ity ete jīvitatyāge mārgās te samudāhṛtāḥ 13,134.057d@015_3820 kāmāt krodhād bhayān mohād yadi cet saṃtyajet tanum 13,134.057d@015_3821 so 'nantaṃ narakaṃ yāti ātmahantṛtvakāraṇāt 13,134.057d@015_3822 svabhāvamaraṇaṃ nāma na tu cātmecchayā bhavet 13,134.057d@015_3823 tathā mṛtānāṃ yat kāryaṃ tan me śṛṇu yathāvidhi 13,134.057d@015_3824 tatrāpi bodhasaṃtyāgān mūḍhatyāgo viśiṣyate 13,134.057d@015_3825 bhūmau saṃveśayed dehaṃ narasya vinaśiṣyataḥ 13,134.057d@015_3826 nirjīvaṃ vṛṇuyāt sadyo vāsasā tu kalevaram 13,134.057d@015_3827 mālyagandhair alaṃkṛtya suvarṇena ca bhāmini 13,134.057d@015_3828 śmaśāne dakṣiṇe deśe citāgnau pradahen mṛtam 13,134.057d@015_3829 atha vā nikṣiped bhūmau śarīraṃ jīvavarjitam 13,134.057d@015_3830 divā ca śuklapakṣaś ca uttarāyaṇam eva ca 13,134.057d@015_3831 mumūrṣūṇāṃ praśastāni viparītaṃ tu garhitam 13,134.057d@015_3832 audakaṃ cāṣṭakāśrāddhaṃ bahubhir bahuśaḥ kṛtam 13,134.057d@015_3833 āpyāyanaṃ mṛtānāṃ tat paraloke bhavec chubham 13,134.057d@015_3834 etat sarvaṃ mayā proktaṃ mānuṣāṇāṃ hitāya ca 13,134.057d@015_3834 umā 13,134.057d@015_3835 devadeva namas te 'stu kālasūdana śaṃkara 13,134.057d@015_3836 lokeṣu vividhā dharmās tvatprasādān mayā śrutāḥ 13,134.057d@015_3837 viśiṣṭaṃ sarvadharmebhyaḥ śāśvataṃ dhruvam avyayam 13,134.057d@015_3838 śrotum icchāmy ahaṃ dharmaṃ tatra muhyati me manaḥ 13,134.057d@015_3839 ke cin mokṣaṃ praśaṃsanti ke cid yajñaphalaṃ dvijāḥ 13,134.057d@015_3840 vānaprasthaṃ punaḥ ke cid gārhasthyaṃ ke cid āśramam 13,134.057d@015_3841 rājadharmāśrayaṃ ke cit ke cit svādhyāyam eva ca 13,134.057d@015_3842 brahmacaryāśramaṃ ke cit ke cid vāksaṃyamāśrayam 13,134.057d@015_3843 mātaraṃ pitaraṃ ke cit sevamānā divaṃ gatāḥ 13,134.057d@015_3844 ahiṃsayāparaḥ svarge satyena ca mahīyate 13,134.057d@015_3845 āhave 'bhimukhāḥ ke cin nihatās tridivaṃ gatāḥ 13,134.057d@015_3846 ke cid uñchavrate siddhāḥ svargamārgaṃ samāśritāḥ 13,134.057d@015_3847 ārjavenāpare yuktā hatāś cānārjavair janaiḥ 13,134.057d@015_3848 ṛjavo nākapṛṣṭhe tu śuddhātmānaḥ pratiṣṭhitāḥ 13,134.057d@015_3849 evaṃ bahuvidhair loke dharmadvāraiḥ susaṃvṛtaiḥ 13,134.057d@015_3850 mamāpi matir āviddhā meghalekheva vāyunā 13,134.057d@015_3851 etasmin saṃśayasthāne saṃśayacchedakāri yat 13,134.057d@015_3852 nāradaḥ 13,134.057d@015_3852 vacanaṃ brūhi deveśa niścayajñānasaṃjñitam 13,134.057d@015_3853 evaṃ pṛṣṭaḥ svayaṃ devyā mahādevaḥ pinākadhṛk 13,134.057d@015_3854 provāca madhuraṃ vākyaṃ sūkṣmam adhyātmasaṃjñitam 13,134.057d@015_3854 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3855 nyāyatas tvaṃ mahābhāge śrotukāmāsi niścayam 13,134.057d@015_3856 etad eva viśiṣṭaṃ te yat tvaṃ pṛcchasi māṃ priye 13,134.057d@015_3857 sarvatra vihito dharmaḥ svargalokaphalāśritaḥ 13,134.057d@015_3858 bahudvārasya dharmasya nehāsti viphalā kriyā 13,134.057d@015_3859 yasmin yasmiṃś ca viṣaye yo yo yāti viniścayam 13,134.057d@015_3860 taṃ tam evābhijānāti nānyaṃ dharmaṃ śucismite 13,134.057d@015_3861 śṛṇu devi samāsena mokṣajñānam anuttamam 13,134.057d@015_3862 etad dhi sarvadharmāṇāṃ viśiṣṭaṃ guhyam avyayam 13,134.057d@015_3863 nāsti mokṣāt paraṃ devi mokṣa eva parā gatiḥ 13,134.057d@015_3864 sukham ātyantikaṃ śreṣṭham anivarti ca tad viduḥ 13,134.057d@015_3865 nātra devi jarāmṛtyū śoko vā duḥkham eva vā 13,134.057d@015_3866 anuttamam acintyaṃ ca tad devi paramaṃ sukham 13,134.057d@015_3867 jñānānām uttamaṃ jñānaṃ mokṣajñānaṃ vidur budhāḥ 13,134.057d@015_3868 ṛṣibhir devasaṃghaiś ca procyate paramaṃ padam 13,134.057d@015_3869 nityam akṣaram akṣobhyam ajaraṃ śāśvataṃ śivam 13,134.057d@015_3870 uśanti tat padaṃ prājñāḥ spṛhaṇīyaṃ surāsuraiḥ 13,134.057d@015_3871 duḥkhādi ca durantaṃ ca saṃkṣayaṃ ca virodhi ca 13,134.057d@015_3872 mithaḥ satatakāryaṃ ca trivargaṃ sukham ucyate 13,134.057d@015_3873 tasmān mokṣaḥ pradhānas tu trivargāc ca viśeṣataḥ 13,134.057d@015_3874 mokṣasya tasya mārgo 'yaṃ śrūyatāṃ śubhalakṣaṇe 13,134.057d@015_3875 brahmādisthāvarāntaś ca saṃsāro 'yaṃ pravartate 13,134.057d@015_3876 śokavyādhijarādoṣair maraṇena ca saṃyutaḥ 13,134.057d@015_3877 yathā jyotirgaṇā vyomni nivartante punaḥ punaḥ 13,134.057d@015_3878 saṃsāre prāṇinaḥ sarve nivartante tathā punaḥ 13,134.057d@015_3879 tatra saṃsāracakrasya mokṣo jñānena dṛśyate 13,134.057d@015_3880 adhyātmatattvavijñānaṃ jñānam ity abhidhīyate 13,134.057d@015_3881 jñānasya grahaṇopāyam ācāraṃ jñāninas tathā 13,134.057d@015_3882 yathāvat saṃpravakṣyāmi tattvam ekamanāḥ śṛṇu 13,134.057d@015_3883 brāhmaṇaḥ kṣatriyo vāpi bhūtvā pūrvaṃ gṛhe sthitaḥ 13,134.057d@015_3884 ānṛṇyaṃ sarvataḥ prāpya tatas tān saṃtyajed gṛhān 13,134.057d@015_3885 tataḥ saṃtyajya gārhasthyaṃ niścito vanam āśrayet 13,134.057d@015_3886 vane gurusamājñāto dīkṣeta vidhipūrvakam 13,134.057d@015_3887 dīkṣāṃ prāpya yathānyāyaṃ svavṛttaṃ paripālayet 13,134.057d@015_3888 gṛhṇīyād apy upādhyāyān mokṣajñānam atandritaḥ 13,134.057d@015_3889 dvividhaś ca punar mokṣaḥ sāṃkhyo yoga iti smṛtaḥ 13,134.057d@015_3890 pañcaviṃśativijñānaṃ sāṃkhyam ity abhidhīyate 13,134.057d@015_3891 aiśvaryaṃ devasāyujyaṃ yogaśāstrasya nirṇaye 13,134.057d@015_3892 tayor anyataraṃ jñānaṃ śṛṇuyāc chiṣyatāṃ gataḥ 13,134.057d@015_3893 nāmuṇḍo nāpy akāṣāyī nāpy asaṃvatsaroṣitaḥ 13,134.057d@015_3894 sāṃkhyayogau na ca śrāvyau guruṇā snehapūrvakam 13,134.057d@015_3895 samaḥ śītoṣṇaharṣādīn viṣaheta sadā muniḥ 13,134.057d@015_3896 adhṛṣyaḥ kṣutpipāsābhyāṃ bhavej jñānasamādhinā 13,134.057d@015_3897 na kurvītānyam ārambham anivedya svakaṃ gurum 13,134.057d@015_3898 chāyābhūto 'parityāgī nityam eva bhaved gurau 13,134.057d@015_3899 indriyāṇīndriyārthebhya ucitebhyo nivartayet 13,134.057d@015_3900 tyajet saṃkalpajān granthīn sadā dhyānaparo bhavet 13,134.057d@015_3901 kuṇḍikāṃ carma saṃśikyaṃ chatraṃ yaṣṭim upānahau 13,134.057d@015_3902 cailam ity eva naiteṣu sthāpayet svāmyam ātmanaḥ 13,134.057d@015_3903 guroḥ pūrvaṃ samuttiṣṭhej jaghanyaṃ tasya saṃviśet 13,134.057d@015_3904 nānanujñāpya bhartāram āvaśyakam api vrajet 13,134.057d@015_3905 dvir ahnaḥ snānaśāṭena saṃdhyayor abhiṣecanam 13,134.057d@015_3906 ekakālāśanaṃ cāsya vihitaṃ yatibhiḥ purā 13,134.057d@015_3907 bhaikṣaṃ sarvatra gṛhṇīyāc cintayet satataṃ niśi 13,134.057d@015_3908 kāraṇe cāpi saṃprāpte na kupyeta kadā cana 13,134.057d@015_3909 brahmacaryaṃ vane vāsaḥ śaucam indriyasaṃyamaḥ 13,134.057d@015_3910 dayā ca sarvabhūteṣu tasya dharmaḥ sanātanaḥ 13,134.057d@015_3911 vimuktaḥ sarvapāpebhyo laghvāhāro jitendriyaḥ 13,134.057d@015_3912 ātmayuktaḥ parāṃ buddhiṃ labhate pāpanāśinīm 13,134.057d@015_3913 yadā bhāvaṃ na kurute sarvabhūteṣu pāpakam 13,134.057d@015_3914 karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā 13,134.057d@015_3915 anīrṣyur anahaṃkāro vimuktaḥ sarvabandhanaiḥ 13,134.057d@015_3916 brāhmaṃ padam avāpnoti yat prāpya na nivartate 13,134.057d@015_3917 ubhe satyānṛte tyaktvā śokānandau bhayābhaye 13,134.057d@015_3918 priyāpriye parityajya brahmabhūyāya kalpate 13,134.057d@015_3919 nirmamo nirahaṃkāro nirdvaṃdvo vītamatsaraḥ 13,134.057d@015_3920 vītaśokabhayābādhaḥ padaṃ prāpnoty anuttamam 13,134.057d@015_3921 tulyanindāstutir maunī samaloṣṭāśmakāñcanaḥ 13,134.057d@015_3922 samaḥ śatrau ca mitre ca nirvāṇam adhigacchati 13,134.057d@015_3923 evaṃyuktasamācāras tatparo 'dhyātmacintakaḥ 13,134.057d@015_3924 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_3924 jñānābhyāsena tenaiva prāpnoti paramāṃ gatim 13,134.057d@015_3925 anudvignamater jantor asmin saṃsāramaṇḍale 13,134.057d@015_3926 śokavyādhijarāduḥkhe nirvāṇaṃ nopapadyate 13,134.057d@015_3927 tasmād udvegajananaṃ manovasthāpanaṃ tathā 13,134.057d@015_3928 jñānaṃ te saṃpravakṣyāmi tanmūlam amṛtaṃ hi vai 13,134.057d@015_3929 śokasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca 13,134.057d@015_3930 divase divase mūḍham āviśanti na paṇḍitam 13,134.057d@015_3931 naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte 13,134.057d@015_3932 aho duḥkham iti dhyāyañ śokasya padam āvrajet 13,134.057d@015_3933 dravyeṣu samatīteṣu ye guṇās tān na cintayet 13,134.057d@015_3934 tān anādriyamāṇasya śokabandhaḥ praṇaśyati 13,134.057d@015_3935 saṃprayogād aniṣṭasya viprayogāt priyasya ca 13,134.057d@015_3936 mānuṣā mānasair duḥkhaiḥ saṃyujyante 'lpabuddhayaḥ 13,134.057d@015_3937 mṛtaṃ vā yadi vā naṣṭaṃ yo 'tītam anuśocati 13,134.057d@015_3938 saṃtāpena ca yujyeta tac cāsya na nivartate 13,134.057d@015_3939 utpanne tv iha mānuṣye garbhaprabhṛti mānavam 13,134.057d@015_3940 vividhāny upavartante duḥkhāni ca sukhāni ca 13,134.057d@015_3941 tayor ekataro mārgo yady enam abhisaṃnamet 13,134.057d@015_3942 sukhaṃ prāpya na saṃhṛṣyed duḥkhaṃ prāpya na saṃjvaret 13,134.057d@015_3943 doṣadarśī bhavet tatra yatra snehaḥ pravartate 13,134.057d@015_3944 aniṣṭenānvitaṃ paśyed yathā kṣipraṃ virajyate 13,134.057d@015_3945 yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahodadhau 13,134.057d@015_3946 sametya ca vyapeyātāṃ tadvaj jñātisamāgamaḥ 13,134.057d@015_3947 adarśanād āpatitāḥ punaś cādarśanaṃ gatāḥ 13,134.057d@015_3948 snehas tatra na kartavyo viprayogo hi tair dhruvam 13,134.057d@015_3949 kuṭumbaṃ putradāraṃ ca śarīraṃ dhanasaṃcayaḥ 13,134.057d@015_3950 pārakyam adhruvaṃ sarvaṃ kiṃ svaṃ sukṛtaduṣkṛte 13,134.057d@015_3951 putradārakuṭumbeṣu saktāḥ sīdanti jantavaḥ 13,134.057d@015_3952 saraḥpaṅkārṇave magnā jīrṇā iva mahāgajāḥ 13,134.057d@015_3953 mātāpitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca 13,134.057d@015_3954 asaṃkhyeyāny atītāni tathaivānāgatāni ca 13,134.057d@015_3955 na teṣāṃ ca mayā kāryaṃ na kāryaṃ mama tair api 13,134.057d@015_3956 atītam anatītaṃ tad iti paśyan na muhyati 13,134.057d@015_3957 duḥkhopaghāte śārīre mānase vā samutthite 13,134.057d@015_3958 yasmin na śakyate kartuṃ yatnāt tan nānucintayet 13,134.057d@015_3959 yannimittaṃ bhavec chokas trāso vā duḥkham eva vā 13,134.057d@015_3960 āyāso vā yatomūlas tad ekāṅgam api tyajet 13,134.057d@015_3961 anityaṃ yauvanaṃ rūpaṃ jīvitaṃ ratnasaṃcayaḥ 13,134.057d@015_3962 aiśvaryaṃ svasthatā ceti na muhyet tatra paṇḍitaḥ 13,134.057d@015_3963 sukham ekāntato nāsti śakrasyāpi triviṣṭape 13,134.057d@015_3964 tatrāpi sumahad duḥkhaṃ sukham alpataraṃ bhavet 13,134.057d@015_3965 na nityaṃ labhate duḥkhaṃ na nityaṃ labhate sukham 13,134.057d@015_3966 sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham 13,134.057d@015_3967 kṣayāntā nicayāḥ sarve patanāntāḥ samucchrayāḥ 13,134.057d@015_3968 saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ ca jīvitam 13,134.057d@015_3969 ucchrayān vinipātāṃś ca dṛṣṭvā pratyakṣataḥ svayam 13,134.057d@015_3970 anityam asukhaṃ ceti vyavasyet sarvam eva ca 13,134.057d@015_3971 arthānām ārjane duḥkham ārjitānāṃ ca rakṣaṇe 13,134.057d@015_3972 nāśe duḥkhaṃ vyaye duḥkhaṃ dhig arthaṃ duḥkhabhājanam 13,134.057d@015_3973 arthavantaṃ naraṃ nityaṃ pañca nighnanti śatravaḥ 13,134.057d@015_3974 rājataskaradāyādā bhūtāni kṣaya eva ca 13,134.057d@015_3975 artha eva hy anarthasya mūlam ity avadhāraya 13,134.057d@015_3976 na hy anarthāḥ prabādhante naram arthavivarjitam 13,134.057d@015_3977 arthaprāptir mahad duḥkham ākiṃcanyaṃ paraṃ sukham 13,134.057d@015_3978 upadraveṣu cārthānāṃ duḥkhaṃ hi niyataṃ bhavet 13,134.057d@015_3979 dhanalābhena tṛṣṇāyā na tṛptir upalabhyate 13,134.057d@015_3980 labdhvā bhūyo vivardheta samidbhir iva pāvakaḥ 13,134.057d@015_3981 jitvāpi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ catuḥsāgaramekhalām 13,134.057d@015_3982 sāgarāṇāṃ punaḥ pāraṃ jetum icchaty asaṃśayam 13,134.057d@015_3983 alaṃ parigraheṇeha doṣavān hi parigrahaḥ 13,134.057d@015_3984 kośakāraḥ kṛmir devi badhyate hi parigrahāt 13,134.057d@015_3985 ya ekāṃ pṛthivīṃ kṛtsnām ekacchatrāṃ praśāsti ca 13,134.057d@015_3986 ekasminn eva rāṣṭre tu sa cāpi nivasen nṛpaḥ 13,134.057d@015_3987 tasmin rāṣṭre 'pi nagaram ekam evādhitiṣṭhati 13,134.057d@015_3988 nagare 'pi gṛhaṃ caikaṃ bhavet tasya niveśanam 13,134.057d@015_3989 eka eva pratiṣṭhā syād āvāsaṃ tadgṛhe 'pi ca 13,134.057d@015_3990 āvāse śayanaṃ caikaṃ niśi yatra pralīyate 13,134.057d@015_3991 śayanasyārdham evāsya striyās tv ardhaṃ vidhīyate 13,134.057d@015_3992 tad anena prasaṅgena svalpenaiva hi yujyate 13,134.057d@015_3993 sarvaṃ mameti saṃmūḍho janaḥ paśyati bāliśaḥ 13,134.057d@015_3994 evaṃ sarvopabhogeṣu svalpam asya prayojanam 13,134.057d@015_3995 taṇḍulaprasthamātreṇa yātrā syāt sarvadehinām 13,134.057d@015_3996 tato bhūyastaro bhāgo duḥkhāya patanāya ca 13,134.057d@015_3997 nāsti tṛṣṇāsamaṃ duḥkhaṃ nāsti tyāgasamaṃ sukham 13,134.057d@015_3998 sarvān kāmān parityajya brahmabhūyāya kalpate 13,134.057d@015_3999 yā dustyajā durmatibhir yā na jīryati jīryataḥ 13,134.057d@015_4000 yo 'sau prāṇāntiko rogas tāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham 13,134.057d@015_4001 na jātu kāmaḥ kāmānām upabhogena śāmyati 13,134.057d@015_4002 haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate 13,134.057d@015_4003 alābheneha kāmānāṃ kāmāṃs tyajati paṇḍitaḥ 13,134.057d@015_4004 āyāsavikaṭas tīvraḥ kāmāgnis tarṣaṇāraṇiḥ 13,134.057d@015_4005 indriyārtheṣu saṃmohāt pacaty akuśalaṃ janam 13,134.057d@015_4006 yat pṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ 13,134.057d@015_4007 nālam ekasya paryāptam iti paśyan na muhyati 13,134.057d@015_4008 yac ca kāmasukhaṃ loke yac ca divyaṃ mahat sukham 13,134.057d@015_4009 tṛṣṇākṣayasukhasyaite nārhataḥ ṣoḍaśīṃ kalām 13,134.057d@015_4010 indriyāṇīndriyārtheṣu naiva dhīro niyojayet 13,134.057d@015_4011 manaḥṣaṣṭhāni saṃyamya nityam ātmani yojayet 13,134.057d@015_4012 indriyāṇāṃ visargeṇa doṣam ṛcchaty asaṃśayam 13,134.057d@015_4013 saṃniyamya tu tāny eva tataḥ siddhim avāpnuyāt 13,134.057d@015_4014 ṣaṇṇām ātmani yuktānām aiśvaryaṃ yo 'dhigacchati 13,134.057d@015_4015 na sa pāpair na cānarthaiḥ saṃyujyeta vicakṣaṇaḥ 13,134.057d@015_4016 apramattaḥ sadā rakṣed indriyāṇi vicakṣaṇaḥ 13,134.057d@015_4017 arakṣiteṣu teṣv āśu naro narakam eti hi 13,134.057d@015_4018 hṛdi kāmamayaś citro mohasaṃcayasaṃbhavaḥ 13,134.057d@015_4019 ajñānarūḍhamūlas tu vidhitsāpariṣecanaḥ 13,134.057d@015_4020 roṣalobhamahāskandhaḥ purāduṣkṛtasāravān 13,134.057d@015_4021 āyāsaviṭapas tīvraḥ śokapuṣpo bhayāṅkuraḥ 13,134.057d@015_4022 nānāsaṃkalpapatrāḍhyaḥ pramādaparivardhitaḥ 13,134.057d@015_4023 mahatībhiḥ pipāsābhiḥ samantāt parivardhitaḥ 13,134.057d@015_4024 saṃrohaty akṛtaprajñaḥ pādapaḥ kāmasaṃbhavaḥ 13,134.057d@015_4025 naiva rohati tattvajñe rūḍho vā chidyate punaḥ 13,134.057d@015_4026 kṛcchropāyeṣv anityeṣu niḥsāreṣu caleṣu ca 13,134.057d@015_4027 duḥkhādiṣu duranteṣu kāmabhogeṣu kā ratiḥ 13,134.057d@015_4028 yena saṃvatsaro dṛṣṭaḥ sakṛt kāmaś ca sevitaḥ 13,134.057d@015_4029 tena sarvam idaṃ dṛṣṭaṃ punarāvartakaṃ jagat 13,134.057d@015_4030 bhogā bhuktā manuṣyeṇa svapnā iva bhavanti te 13,134.057d@015_4031 svapnopabhogatulyeṣu kāmabhogeṣu kā ratiḥ 13,134.057d@015_4032 indriyeṣu ca jīryatsu chidyamāne tathāyuṣi 13,134.057d@015_4033 purastāc ca sthite mṛtyau kiṃ sukhaṃ paśyataḥ śubhe 13,134.057d@015_4034 vyādhibhiḥ pīḍyamānasya nityaṃ śārīramānasaiḥ 13,134.057d@015_4035 narasyākṛtakṛtyasya kiṃ sukhaṃ bhavati priye 13,134.057d@015_4036 saṃcinvānakam evārthaṃ kāmānām avitṛptakam 13,134.057d@015_4037 vyāghraḥ paśum ivāraṇye mṛtyur ādāya gacchati 13,134.057d@015_4038 janmamṛtyujarāduḥkhaiḥ satataṃ samabhidrutaḥ 13,134.057d@015_4039 umā 13,134.057d@015_4039 saṃsāre pacyamānas tu pāpān nodvijate janaḥ 13,134.057d@015_4040 kenopāyena martyānāṃ nivartete jarāntakau 13,134.057d@015_4041 yady asti bhagavan mahyam etad ācakṣva māciram 13,134.057d@015_4042 tapasā vā sumahatā karmaṇā vā śrutena vā 13,134.057d@015_4043 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_4043 rasāyanaprayogair vā kenātyeti jarāntakau 13,134.057d@015_4044 naitad asti mahābhāge jarāmṛtyunivartanam 13,134.057d@015_4045 sarvalokeṣu jānīhi mokṣād anyatra bhāmini 13,134.057d@015_4046 na dhanena na rājyena nogreṇa tapasāpi vā 13,134.057d@015_4047 maraṇaṃ nātivartante vinā muktyā śarīriṇaḥ 13,134.057d@015_4048 aśvamedhasahasreṇa vājapeyaśatena ca 13,134.057d@015_4049 na taranti jarāmṛtyū nirvāṇādhigamād vinā 13,134.057d@015_4050 aiśvaryaṃ dhanadhānyaṃ ca vidyā lābhas tapas tathā 13,134.057d@015_4051 rasāyanaprayogaś ca na taranti jarāntakau 13,134.057d@015_4052 dānayajñatapaḥśīlā rasāyanavido 'pi vā 13,134.057d@015_4053 svādhyāyaniratā vāpi na taranti jarāntakau 13,134.057d@015_4054 devadānavagandharvakiṃnaroragarākṣasān 13,134.057d@015_4055 svavaśe kurute kālo na kālasyāsty agocaraḥ 13,134.057d@015_4056 na hy ahāni nivartante na māsā na punaḥ kṣapāḥ 13,134.057d@015_4057 so 'yaṃ prapadyate 'dhvānam ajasraṃ dhruvam avyayam 13,134.057d@015_4058 sravanti na nivartante srotāṃsi saritām iva 13,134.057d@015_4059 āyur ādāya martyānām ahorātrāṇi saṃtatam 13,134.057d@015_4060 jīvitaṃ sarvabhūtānām akṣayaḥ kṣapayann asau 13,134.057d@015_4061 ādityo hy astam abhyeti punaḥ punar udeti ca 13,134.057d@015_4062 yasyāṃ rātryāṃ vyatītāyām āyur alpataraṃ bhavet 13,134.057d@015_4063 gādhodake matsya iva kiṃ nu tasya kumāratā 13,134.057d@015_4064 maraṇaṃ hi śarīrasya niyataṃ dhruvam eva ca 13,134.057d@015_4065 tiṣṭhann eva kṣaṇaṃ sarvaḥ kālasyaiti vaśaṃ punaḥ 13,134.057d@015_4066 na mriyeran na jīryeran yadi syuḥ sarvadehinaḥ 13,134.057d@015_4067 na cāniṣṭaṃ pravarteta śoko vā prāṇināṃ kva cit 13,134.057d@015_4068 apramattaḥ pramatteṣu kālo bhūteṣu tiṣṭhati 13,134.057d@015_4069 apramattasya kālasya kṣayaṃ prāpto na mucyate 13,134.057d@015_4070 śvaḥ kāryam adya kurvīta pūrvāhṇe cāparāhṇikam 13,134.057d@015_4071 ko hi tad veda yatrāsau mṛtyunā nābhivīkṣitaḥ 13,134.057d@015_4072 varṣāsv idaṃ kariṣyāmi idaṃ grīṣmavasantayoḥ 13,134.057d@015_4073 iti bālaś cintayati antarāyaṃ na budhyate 13,134.057d@015_4074 idaṃ me syād idaṃ me syād ity evaṃmanaso narāḥ 13,134.057d@015_4075 anavāpteṣu kāmeṣu hriyante maraṇaṃ prati 13,134.057d@015_4076 kālapāśena baddhānām ahany ahani jīryatām 13,134.057d@015_4077 kā śraddhā prāṇināṃ mārge viṣame bhramatāṃ sadā 13,134.057d@015_4078 yuvaiva dharmaśīlaḥ syād animittaṃ hi jīvitam 13,134.057d@015_4079 phalānām iva pakvānāṃ sadā hi patanād bhayam 13,134.057d@015_4080 martyasya kim u tair dāraiḥ putrair bhogaiḥ priyair api 13,134.057d@015_4081 ekāhnā sarvam utsṛjya mṛtyor hi vaśam eyivān 13,134.057d@015_4082 jāyamānāṃś ca saṃprekṣya mriyamāṇāṃs tathaiva ca 13,134.057d@015_4083 na saṃvego 'sti cet puṃsaḥ kāṣṭhaloṣṭasamo hi saḥ 13,134.057d@015_4084 vināśino hy adhruvajīvitasya 13,134.057d@015_4085 kiṃ bandhubhir mitraparigrahaiś ca 13,134.057d@015_4086 vihāya yad gacchati sarvam eva 13,134.057d@015_4087 kṣaṇena gatvā na nivartate ca 13,134.057d@015_4088 evaṃ cintayato nityaṃ sarvārthānām anityatām 13,134.057d@015_4089 udvego jāyate nityaṃ nirvāṇasya puraḥsaraḥ 13,134.057d@015_4090 tenodvegena cāpy asya vimarśo jāyate punaḥ 13,134.057d@015_4091 vimarśenātha vairāgyaṃ sarvatrāsyopajāyate 13,134.057d@015_4092 vairāgyeṇa parāṃ śāntiṃ labhante mānavāḥ śubhe 13,134.057d@015_4093 mokṣasyopaniṣad devi vairāgyam iti kīrtitam 13,134.057d@015_4094 etat te kathitaṃ devi vairāgyotpādanaṃ vacaḥ 13,134.057d@015_4095 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_4095 etat sarvaṃ hi saṃcintya mucyante hi mumukṣavaḥ 13,134.057d@015_4096 sāṃkhyajñānaṃ pravakṣyāmi yathāvat te śucismite 13,134.057d@015_4097 yaj jñātvā na punar martyaḥ saṃsāreṣu pravartate 13,134.057d@015_4098 jñānenaiva vimuktās te sāṃkhyāḥ saṃnyāsakovidāḥ 13,134.057d@015_4099 śārīraṃ tu tapo ghoraṃ sāṃkhyāḥ prāhur nirarthakam 13,134.057d@015_4100 pañcaviṃśatikaṃ jñānaṃ teṣāṃ jñānam iti smṛtam 13,134.057d@015_4101 mūlaprakṛtir avyaktam avyaktāj jāyate mahān 13,134.057d@015_4102 mahato 'bhūd ahaṃkāras tasmāt tanmātrapañcakam 13,134.057d@015_4103 indriyāṇi daśaikaṃ ca tanmātrebhyo bhavanty uta 13,134.057d@015_4104 tebhyo bhūtāni pañca syur iti kṣetrasamuccayaḥ 13,134.057d@015_4105 asya kṣetrasya saṃkṣepaś caturviṃśatir iṣyate 13,134.057d@015_4106 pañcaviṃśatir ity āhuḥ puruṣeṇeha saṃkhyayā 13,134.057d@015_4107 sattvaṃ rajas tama iti guṇāḥ prakṛtisaṃbhavāḥ 13,134.057d@015_4108 taiḥ sṛjaty akhilaṃ lokaṃ prakṛtiḥ svātmajair guṇaiḥ 13,134.057d@015_4109 icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṃghātaś cetanā dhṛtiḥ 13,134.057d@015_4110 vikārāḥ prakṛteś caite veditavyā manīṣibhiḥ 13,134.057d@015_4111 lakṣaṇaṃ cāpi sarveṣāṃ vikalpaṃ cāditaḥ pṛthak 13,134.057d@015_4112 vistareṇa pravakṣyāmi tasya vyākhyām imāṃ śṛṇu 13,134.057d@015_4113 nityam ekam aṇu vyāpi kriyāhīnam ahetukam 13,134.057d@015_4114 agrāhyam indriyaiḥ sarvair etad avyaktalakṣaṇam 13,134.057d@015_4115 avyaktaṃ prakṛtir mūlaṃ pradhānaṃ yonir avyayam 13,134.057d@015_4116 avyaktasyaiva nāmāni śabdaiḥ paryāyavācakaiḥ 13,134.057d@015_4117 tat sūkṣmatvād anirdeśyaṃ tat sad ity abhidhīyate 13,134.057d@015_4118 tanmūlaṃ ca jagat sarvaṃ tanmūlā sṛṣṭir iṣyate 13,134.057d@015_4119 sattvādayaḥ prakṛtijā guṇās tān prabravīmy aham 13,134.057d@015_4120 sukhaṃ tuṣṭiḥ prakāśaś ca trayas te sāttvikā guṇāḥ 13,134.057d@015_4121 rāgadveṣau sukhaṃ duḥkhaṃ stambhaś ca rajaso guṇāḥ 13,134.057d@015_4122 aprakāśo bhayaṃ mohas tandrī ca tamaso guṇāḥ 13,134.057d@015_4123 śraddhā praharṣo vijñānam asaṃmoho dayā dhṛtiḥ 13,134.057d@015_4124 sattve pravṛddhe vardhante viparīte viparyayaḥ 13,134.057d@015_4125 kāmaḥ krodho manastāpo droho lobhas tathā tṛṣā 13,134.057d@015_4126 pravṛddhe parivardhante rajasy etāni nityaśaḥ 13,134.057d@015_4127 viṣādaḥ saṃśayo mohas tandrī nidrā bhayaṃ tathā 13,134.057d@015_4128 tamasy etāni vardhante pravṛddhe hetvahetubhiḥ 13,134.057d@015_4129 evam anyonyam etāni vardhante ca punaḥ punaḥ 13,134.057d@015_4130 hīyante ca tathā nityam abhibhūtāni bhūribhiḥ 13,134.057d@015_4131 tatra yat prītisaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet 13,134.057d@015_4132 vartate sāttviko bhāva ity upekṣeta tat tathā 13,134.057d@015_4133 yadā saṃtāpasaṃyuktaṃ cittakṣobhakaraṃ bhavet 13,134.057d@015_4134 vartate raja ity evaṃ tadā tad abhicintayet 13,134.057d@015_4135 yadā saṃmohasaṃyuktaṃ yad viṣādakaraṃ bhavet 13,134.057d@015_4136 apratarkyam avijñeyaṃ tamas tad upadhārayet 13,134.057d@015_4137 samāsāt sāttviko dharmaḥ samāsād rājasaṃ dhanam 13,134.057d@015_4138 samāsāt tāmasaḥ kāmas trivarge triguṇakramāt 13,134.057d@015_4139 brahmādidevasṛṣṭir yā sāttvikīti prakīrtyate 13,134.057d@015_4140 rājasī mānuṣī sṛṣṭis tiryagyonis tu tāmasī 13,134.057d@015_4141 ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ 13,134.057d@015_4142 jaghanyaguṇavṛttisthā adho gacchanti tāmasāḥ 13,134.057d@015_4143 devamānuṣatiryakṣu yad bhūtaṃ sacarācaram 13,134.057d@015_4144 ādiprabhṛti saṃyuktaṃ vyāptam ebhis tribhir guṇaiḥ 13,134.057d@015_4145 ataḥ paraṃ pravakṣyāmi mahadādīni liṅgataḥ 13,134.057d@015_4146 vijñānaṃ ca vivekaś ca mahato lakṣaṇaṃ bhavet 13,134.057d@015_4147 mahān buddhir matiḥ prajñā nāmāni mahato viduḥ 13,134.057d@015_4148 mahadādikriyāyoge mahattvaṃ copajāyate 13,134.057d@015_4149 abhimānaḥ punas tatra mahato vaikṛtād bhavet 13,134.057d@015_4150 ahaṃkāraḥ sa vijñeyo lakṣaṇena samāsataḥ 13,134.057d@015_4151 ahaṃkāreṇa bhūtānāṃ sarveṣāṃ prabhavāpyayau 13,134.057d@015_4152 ahaṃkāranivṛttir hi nirvāṇāyopapadyate 13,134.057d@015_4153 khaṃ vāyur agniḥ salilaṃ pṛthivī ceti pañcamī 13,134.057d@015_4154 mahābhūtāni bhūtānāṃ sarveṣāṃ prabhavāpyayau 13,134.057d@015_4155 śabdaḥ śrotraṃ tathā khāni trayam ākāśasaṃbhavam 13,134.057d@015_4156 sparśas tvak prāṇināṃ ceṣṭā pavanasya guṇāḥ smṛtāḥ 13,134.057d@015_4157 rūpaṃ pāko 'kṣiṇī jyotiś catvāras tejaso guṇāḥ 13,134.057d@015_4158 rasaḥ snehas tathā jihvā śaityaṃ ca jalajā guṇāḥ 13,134.057d@015_4159 gandho ghrāṇaṃ śarīraṃ ca pṛthivyās te guṇās trayaḥ 13,134.057d@015_4160 iti sarvaguṇā devi vyākhyātāḥ pāñcabhautikāḥ 13,134.057d@015_4161 guṇān pūrvasya pūrvasya prāpnuvanty uttarāṇi tu 13,134.057d@015_4162 tasmān naikaguṇāś ceha dṛśyante bhūtasṛṣṭayaḥ 13,134.057d@015_4163 upalabhyāpsu ye gandhaṃ ke cid brūyur anaipuṇāḥ 13,134.057d@015_4164 apāṃ gandhaguṇaṃ prājñā necchanti kamalekṣaṇe 13,134.057d@015_4165 tad gandhatvam apāṃ nāsti pṛthivyā eva tadguṇaḥ 13,134.057d@015_4166 bhūmer gandho rase sneho jyotiś cakṣuṣi saṃsthitam 13,134.057d@015_4167 prāṇāpānāśrayo vāyuḥ kheṣv ākāśaḥ śarīriṇām 13,134.057d@015_4168 keśāsthinakhadantatvakpāṇipādaśirāṃsi ca 13,134.057d@015_4169 pṛṣṭhodarakaṭigrīvāḥ sarvaṃ bhūmyātmakaṃ smṛtam 13,134.057d@015_4170 yat kiṃ cid api kāye 'smin dhātudoṣamalāśritam 13,134.057d@015_4171 tat sarvaṃ bhautikaṃ viddhi dehe naivāsty abhautikam 13,134.057d@015_4172 buddhīndriyāṇi karṇas tvag akṣi jihvātha nāsikā 13,134.057d@015_4173 karmendriyāṇi vāk pāṇiḥ pādo meḍhraṃ gudaṃ tathā 13,134.057d@015_4174 śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca pañcamaḥ 13,134.057d@015_4175 buddhīndriyārthāñ jānīyād bhūtebhyas tv abhiniḥsṛtān 13,134.057d@015_4176 vākyaṃ kriyā gatiḥ prītir utsargaś ceti pañcadhā 13,134.057d@015_4177 karmendriyārthāñ jānīyāt te ca bhūtodbhavā matāḥ 13,134.057d@015_4178 indriyāṇāṃ tu sarveṣām īśvaraṃ mana ucyate 13,134.057d@015_4179 prārthanālakṣaṇaṃ tac ca indriyaṃ tu manaḥ smṛtam 13,134.057d@015_4180 niyuṅkte ca sadā tāni bhūtātmā manasā saha 13,134.057d@015_4181 niyame ca visarge ca manasaḥ kāraṇaṃ prabhuḥ 13,134.057d@015_4182 indriyāṇīndriyārthāś ca svabhāvaś cetanā dhṛtiḥ 13,134.057d@015_4183 bhūtābhūtavikāraś ca śarīram iti saṃjñitam 13,134.057d@015_4184 śarīrāc ca paro dehī śarīraṃ ca vyapāśritaḥ 13,134.057d@015_4185 śarīriṇaḥ śarīrasya yo 'ntaraṃ vetti vai muniḥ 13,134.057d@015_4186 arasasparśagandhaṃ ca rūpaśabdavivarjitam 13,134.057d@015_4187 aśarīraṃ śarīreṣu didṛkṣeta nirindriyam 13,134.057d@015_4188 avyaktaṃ sarvadeheṣu martyeṣv amaram āśritam 13,134.057d@015_4189 yaḥ paśyet paramātmānaṃ bandhanaiḥ sa vimucyate 13,134.057d@015_4190 naivāyaṃ cakṣuṣā grāhyo nāparair indriyair api 13,134.057d@015_4191 manasaiṣa pradīpena mahān ātmā pradṛśyate 13,134.057d@015_4192 sa hi sarveṣu bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca 13,134.057d@015_4193 vasaty eko mahāvīryo nānābhāvasamanvitaḥ 13,134.057d@015_4194 naiva cordhvaṃ na tiryak ca nādhastān na kutaś cana 13,134.057d@015_4195 indriyair iha buddhyā vā na dṛśyeta kadā cana 13,134.057d@015_4196 navadvāraṃ puraṃ gatvā haṃso 'sau nīyate vaśam 13,134.057d@015_4197 īśvaraḥ sarvabhūteṣu sthāvarasya carasya ca 13,134.057d@015_4198 tam evāhur aṇubhyo 'ṇuṃ taṃ mahadbhyo mahattaram 13,134.057d@015_4199 bahudhā sarvabhūtāni vyāpya tiṣṭhati śāśvataḥ 13,134.057d@015_4200 kṣetrajñam ekataḥ kṛtvā sarvaṃ kṣetram athaikataḥ 13,134.057d@015_4201 evaṃ saṃvimṛśej jñānī saṃyataḥ satataṃ hṛdā 13,134.057d@015_4202 puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijān guṇān 13,134.057d@015_4203 akartālepako nityo madhyasthaḥ sarvakarmaṇām 13,134.057d@015_4204 kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtir ucyate 13,134.057d@015_4205 puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve hetur ucyate 13,134.057d@015_4206 ajaro 'yam acintyo 'yam avyakto 'yaṃ sanātanaḥ 13,134.057d@015_4207 dehe tejomayo dehī tiṣṭhatīty apare viduḥ 13,134.057d@015_4208 jñānam ūṣmā ca vāyuś ca śarīre jīvasaṃjñitaḥ 13,134.057d@015_4209 ity eke niścitā buddhyā tatra ye buddhicintakāḥ 13,134.057d@015_4210 apare sarvalokāṃś ca vyāpya tiṣṭhantam īśvaram 13,134.057d@015_4211 bruvate ke cid atraiva tile tailavad āsthitam 13,134.057d@015_4212 apare nāstikā mūḍhā hīnatvāt sūkṣmalakṣaṇaiḥ 13,134.057d@015_4213 nāsty ātmeti viniścitya prāhus te nirayālayāḥ 13,134.057d@015_4214 evaṃ nānāvidhānena vimṛśanti maheśvaram 13,134.057d@015_4215 ūhavān brāhmaṇo loke nityam avyayam akṣaram 13,134.057d@015_4216 asty ātmā sarvadeheṣu hetus tatra sudurgamaḥ 13,134.057d@015_4217 ṛṣibhiś cāpi devaiś ca vyaktam eṣa tu dṛśyate 13,134.057d@015_4218 dṛṣṭvātataṃ mahātmānaṃ punas tan na nivartate 13,134.057d@015_4219 tasmāt taddarśanād eva vindate paramāṃ gatim 13,134.057d@015_4220 iti te kathito devi sāṃkhyadharmaḥ sanātanaḥ 13,134.057d@015_4221 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_4221 kapilādibhir ācāryaiḥ sevitaḥ paramarṣibhiḥ 13,134.057d@015_4222 sāṃkhyajñānena yuktānāṃ tad etat kīrtitaṃ mayā 13,134.057d@015_4223 yogadharmaṃ punaḥ kṛtsnaṃ kīrtayiṣyāmi me śṛṇu 13,134.057d@015_4224 sa ca yogo dvidhā bhinno brahmadevarṣisevitaḥ 13,134.057d@015_4225 samānam ubhayatrāpi vṛttaṃ śāstrapracoditam 13,134.057d@015_4226 sa cāṣṭaguṇam aiśvaryam adhikṛtya vidhīyate 13,134.057d@015_4227 sāyujyaṃ sarvadevānāṃ yogadharmaḥ paraḥ smṛtaḥ 13,134.057d@015_4228 jñānaṃ sarvasya yogasya mūlam ity avadhāraya 13,134.057d@015_4229 vratopavāsaniyamais tais tais tat paribṛṃhayet 13,134.057d@015_4230 aikātmyaṃ buddhimanasor indriyāṇāṃ ca sarvaśaḥ 13,134.057d@015_4231 ātmany avyayini prājñe jñānam etat tu yoginām 13,134.057d@015_4232 arcayed brāhmaṇān agnīn devatāyatanāni ca 13,134.057d@015_4233 varjayed aśivāṃ vācaṃ bhavet sattvam upāśritaḥ 13,134.057d@015_4234 dānam adhyayanaṃ śraddhā vratāni niyamās tathā 13,134.057d@015_4235 samyag āhāraśuddhiś ca śaucam indriyanigrahaḥ 13,134.057d@015_4236 etais tu vardhate tejaḥ pāpaṃ cāpy avadhūyate 13,134.057d@015_4237 dhūtapāpmā ca tejasvī laghvāhāro jitendriyaḥ 13,134.057d@015_4238 niḥśoko nirmalo dāntaḥ paścād yogaṃ samācaret 13,134.057d@015_4239 avadadhyān manaḥ pūrvaṃ matsyaghāta ivāmiṣam 13,134.057d@015_4240 ekānte vijane deśe sarvataḥ saṃvṛte śucau 13,134.057d@015_4241 kalpayed āsanaṃ tatra svāstīrṇaṃ mṛdubhiḥ kuśaiḥ 13,134.057d@015_4242 upaviśyāsane tasminn ṛjukāyaśirodharaḥ 13,134.057d@015_4243 avyagraḥ sukham āsīnaḥ svāṅgāni na vikampayet 13,134.057d@015_4244 saṃprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaś cānavalokayan 13,134.057d@015_4245 bhruvor madhye manaḥ kṛtvā cintayitvā śarīriṇam 13,134.057d@015_4246 yato yato niścarati manaś cañcalam asthiram 13,134.057d@015_4247 tatas tato niyamyaitad ātmany eva vaśaṃ nayet 13,134.057d@015_4248 manovasthāpanaṃ devi yogasyopaniṣad bhavet 13,134.057d@015_4249 tasmāt sarvaprayatnena mano 'vasthāpayet sadā 13,134.057d@015_4250 tvak śrotraṃ ca tato jihvāṃ ghrāṇaṃ cakṣuś ca saṃharet 13,134.057d@015_4251 pañcendriyāṇi saṃdhāya manasi sthāpayed budhaḥ 13,134.057d@015_4252 sarvaṃ cāpohya saṃkalpam ātmani sthāpayen manaḥ 13,134.057d@015_4253 yadaitāny avatiṣṭhante manaḥṣaṣṭhāni cātmani 13,134.057d@015_4254 prāṇāpānau tadā tasya yugapat tiṣṭhato vaśe 13,134.057d@015_4255 prāṇe hi vaśam āpanne yogasiddhir dhruvā bhavet 13,134.057d@015_4256 śarīraṃ cintayet sarvaṃ vipāṭya ca samīpataḥ 13,134.057d@015_4257 antardehagatiṃ cāpi prāṇānāṃ paricintayet 13,134.057d@015_4258 tato mūrdhānam agniṃ ca śārīraṃ paripālayan 13,134.057d@015_4259 prāṇo mūrdhani cāgnau ca vartamāno viceṣṭate 13,134.057d@015_4260 sa jantuḥ sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ 13,134.057d@015_4261 mano buddhir ahaṃkāro bhūtāni viṣayāṃś ca saḥ 13,134.057d@015_4262 bastimūlaṃ gudaṃ caiva pāvakaṃ ca samāśritaḥ 13,134.057d@015_4263 vahan mūtraṃ purīṣaṃ cāpy apānaḥ parivartate 13,134.057d@015_4264 adhaḥpravṛttir deheṣu karmāpānasya tan matam 13,134.057d@015_4265 udīrayan sarvadhātūn ata ūrdhvaṃ pravartate 13,134.057d@015_4266 udāna iti taṃ vidyur adhyātmakuśalā janāḥ 13,134.057d@015_4267 saṃdhau saṃdhau saṃniviṣṭaḥ sarvaceṣṭāpravartakaḥ 13,134.057d@015_4268 śarīreṣu manuṣyāṇāṃ vyāna ity upadiśyate 13,134.057d@015_4269 dhātuṣv agnau ca vitataḥ samāno 'gniḥ samīraṇaḥ 13,134.057d@015_4270 sa eva sarvaceṣṭānām antakāle nivartakaḥ 13,134.057d@015_4271 prāṇānāṃ saṃnipāteṣu saṃsargād yaḥ prajāyate 13,134.057d@015_4272 ūṣmā so 'gnir iti jñeyaḥ so 'nnaṃ pacati dehinām 13,134.057d@015_4273 apānaprāṇayor madhye prāṇāpānasamāhitaḥ 13,134.057d@015_4274 samanvitaḥ samānena samyak pacati pāvakaḥ 13,134.057d@015_4275 adhas tv agnir apānena prāṇena paripālyate 13,134.057d@015_4276 pṛṣṭhatas tu samānena svāṃ svāṃ gatim upāśritaḥ 13,134.057d@015_4277 śarīramadhye nābhiḥ syān nābhyām agniḥ pratiṣṭhitaḥ 13,134.057d@015_4278 agnau prāṇāś ca saṃsaktāḥ prāṇeṣv ātmā vyavasthitaḥ 13,134.057d@015_4279 pakvāśayas tv adho nābher ūrdhvam āmāśayaḥ smṛtaḥ 13,134.057d@015_4280 nābhir madhye śarīrasya sarvaprāṇās tam āśritāḥ 13,134.057d@015_4281 sthitāḥ prāṇādayaḥ sarve tiryag ūrdhvam adhaścarāḥ 13,134.057d@015_4282 vahanty annarasān nāḍyo daśa prāṇapracoditāḥ 13,134.057d@015_4283 yoginām eṣa mārgas tu pañcasv eteṣu tiṣṭhati 13,134.057d@015_4284 jitaśramaḥ samāsīno mūrdhany ātmānam ādadhet 13,134.057d@015_4285 mūrdhany ātmānam ādhāya bhruvor madhye manas tathā 13,134.057d@015_4286 saṃnirudhya tataḥ prāṇān ātmānaṃ cintayet param 13,134.057d@015_4287 prāṇe tv apānaṃ yuñjīta prāṇāṃś cāpānakarmaṇi 13,134.057d@015_4288 prāṇāpānagatī ruddhvā prāṇāyāmaparo bhavet 13,134.057d@015_4289 evam antaḥ prayuñjīta pañca prāṇān parasparam 13,134.057d@015_4290 vijane saṃmitāhāro munis tūṣṇīṃ nirucchvasan 13,134.057d@015_4291 aśrāntaś cintayed yogam utthāya ca punaḥ punaḥ 13,134.057d@015_4292 tiṣṭhan gacchan svapan vāpi yuñjītaivam atandritaḥ 13,134.057d@015_4293 evaṃ niyuñjatas tasya yogino yuktacetasaḥ 13,134.057d@015_4294 prasīdati manaḥ kṣipraṃ prasanne dṛśyate paraḥ 13,134.057d@015_4295 vidhūma iva dīpto 'gnir āditya iva raśmimān 13,134.057d@015_4296 vaidyuto 'gnir ivākāśe dṛśyate puruṣo 'vyayaḥ 13,134.057d@015_4297 dṛṣṭvā tad ātmāno jyotir aiśvaryāṣṭaguṇair yutam 13,134.057d@015_4298 prāpnoti paramaṃ sthānaṃ spṛhaṇīyaṃ surair api 13,134.057d@015_4299 imān yogasya doṣāṃś ca daśaiva paricakṣate 13,134.057d@015_4300 doṣair vighno varārohe yogināṃ kavibhiḥ smṛtaḥ 13,134.057d@015_4301 kāmaṃ krodhaṃ bhayaṃ svapnaṃ sneham atyaśanaṃ tathā 13,134.057d@015_4302 vaicityaṃ vyādhim ālasyaṃ lobhaṃ ca daśamaṃ smṛtam 13,134.057d@015_4303 etais teṣāṃ bhaved vighno daśabhir devakāritaiḥ 13,134.057d@015_4304 tasmād etān apāsyādau yuñjīta capalaṃ manaḥ 13,134.057d@015_4305 imān api guṇān aṣṭau yogasya paricakṣate 13,134.057d@015_4306 guṇais tair aṣṭabhir dravyam aiśvaryam adhigamyate 13,134.057d@015_4307 aṇimā mahimā caiva prāptiḥ prākāśyalāghave 13,134.057d@015_4308 īśitvaṃ ca vaśitvaṃ ca yatrakāmāvasāyitā 13,134.057d@015_4309 etān aṣṭau guṇān prāpya kathaṃ cid yogināṃ varāḥ 13,134.057d@015_4310 īśāḥ sarvasya lokasya devān apy atiśerate 13,134.057d@015_4311 yogo 'sti naivātyaśino na caikāntam anaśnataḥ 13,134.057d@015_4312 na cātisvapnaśīlasya nātijāgaratas tathā 13,134.057d@015_4313 yuktāhāravihārasya yuktaceṣṭasya karmasu 13,134.057d@015_4314 yuktasvapnāvabodhasya yogo bhavati duḥkhahā 13,134.057d@015_4315 anenaiva vidhānena sāyujye 'pi prakalpate 13,134.057d@015_4316 sāyujyaṃ devasātkṛtya prayuñjītātmabhaktitaḥ 13,134.057d@015_4317 ananyamanasā devi nityaṃ tadgatacetasā 13,134.057d@015_4318 sāyujyaṃ prāpyate devair yatnena mahatā cirāt 13,134.057d@015_4319 havibhir arcanair homaiḥ praṇāmair nityacintayā 13,134.057d@015_4320 arcayitvā yathāśakti svakaṃ devaṃ viśanti te 13,134.057d@015_4321 sāyujyānāṃ viśiṣṭe dve māmakaṃ vaiṣṇavaṃ tathā 13,134.057d@015_4322 māṃ prāpya na nivartante viṣṇuṃ vā śubhalocane 13,134.057d@015_4323 iti te kathito devi yogadharmaḥ sanātanaḥ 13,134.057d@015_4324 umā 13,134.057d@015_4324 na śakyaṃ praṣṭum apy anyair yogadharmas tvayā vinā 13,134.057d@015_4325 triyakṣa tridaśaśreṣṭha tryambaka tridaśādhipa 13,134.057d@015_4326 tripurāntaka kāmāṅgahara tripathagādhara 13,134.057d@015_4327 dakṣayajñapramathana śūlapāṇe 'risūdana 13,134.057d@015_4328 namas te lokapāleśa lokapāla varaprada 13,134.057d@015_4329 naikaśākham aparyantam adhyātmajñānam uttamam 13,134.057d@015_4330 apratarkyam anirdeśyaṃ sāṃkhyayogasamanvitam 13,134.057d@015_4331 bhavatā parituṣṭena śṛṇvantyā mama bhāṣitam 13,134.057d@015_4332 idānīṃ śrotum icchāmi sāyujyaṃ tvadgataṃ vibho 13,134.057d@015_4333 kathaṃ paricaranty ete bhaktās tvāṃ parameṣṭhinam 13,134.057d@015_4334 ācāraḥ kīdṛśas teṣāṃ kena tuṣṭo bhaved bhavān 13,134.057d@015_4335 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_4335 varṇyamānaṃ tvayā sākṣāt prīṇayaty adhikaṃ hi mām 13,134.057d@015_4336 hanta te kathayiṣyāmi mama sāyujyam adbhutam 13,134.057d@015_4337 yena tena nivartante yuktāḥ paramayoginaḥ 13,134.057d@015_4338 avyakto 'ham acintyo 'haṃ pūrvair api maharṣibhiḥ 13,134.057d@015_4339 sāṃkhyayogau mayā sṛṣṭau sarvaṃ cāpi carācaram 13,134.057d@015_4340 arcanīyo 'ham īśo 'ham avyayo 'haṃ sanātanaḥ 13,134.057d@015_4341 ahaṃ prasanno bhaktānāṃ dadāmy amaratām api 13,134.057d@015_4342 na māṃ viduḥ suragaṇā munayaś ca tapodhanāḥ 13,134.057d@015_4343 tvatpriyārtham ahaṃ devi madvibhūtiṃ bravīmi te 13,134.057d@015_4344 āśramebhyaś caturbhyo 'haṃ caturo brāhmaṇāñ śubhe 13,134.057d@015_4345 madbhaktān nirmalān puṇyān samānīya tapasvinaḥ 13,134.057d@015_4346 vyācakhye 'haṃ tadā devi yogaṃ pāśupataṃ mahat 13,134.057d@015_4347 gṛhītaṃ tac ca taiḥ sarvaṃ mukhāc ca mama dakṣiṇāt 13,134.057d@015_4348 śrutvā ca triṣu lokeṣu sthāpitaṃ cāpi taiḥ punaḥ 13,134.057d@015_4349 idānīṃ ca tvayā pṛṣṭas tvatpriyārtham anindite 13,134.057d@015_4350 tat sarvaṃ kathayiṣyāmi tat tvam ekamanāḥ śṛṇu 13,134.057d@015_4351 ahaṃ paśupatir nāma madbhaktā ye ca mānavāḥ 13,134.057d@015_4352 sarve pāśupatā jñeyā bhasmadigdhatanūruhāḥ 13,134.057d@015_4353 rakṣārthaṃ maṅgalārthaṃ ca pavitrārthaṃ ca bhāmini 13,134.057d@015_4354 liṅgārthaṃ caiva bhaktānāṃ bhasma dattaṃ mayā purā 13,134.057d@015_4355 tena saṃdigdhasarvāṅgā bhasmanā brahmacāriṇaḥ 13,134.057d@015_4356 jaṭilā muṇḍitā vāpi nānākṛtaśikhaṇḍinaḥ 13,134.057d@015_4357 vikṛtāḥ piṅgalābhāś ca nagnā nānāprahāriṇaḥ 13,134.057d@015_4358 bhaikṣaṃ carantaḥ sarvatra niḥspṛhā niṣparigrahāḥ 13,134.057d@015_4359 kapālahastā madbhaktā manniveśitabuddhayaḥ 13,134.057d@015_4360 caranto nikhilaṃ lokaṃ mama harṣavivardhanāḥ 13,134.057d@015_4361 mama pāśupataṃ divyaṃ yogaśāstram anuttamam 13,134.057d@015_4362 sūkṣmaṃ sarveṣu lokeṣu vimṛśantaś caranti te 13,134.057d@015_4363 evaṃ nityābhiyuktānāṃ madbhaktānāṃ tapasvinām 13,134.057d@015_4364 upāyaṃ cintayāmy āśu yena mām upayānti te 13,134.057d@015_4365 sthāpitaṃ triṣu lokeṣu śivaliṅgaṃ mayā priye 13,134.057d@015_4366 namaskāreṇa vā tasya mucyate sarvakilbiṣaiḥ 13,134.057d@015_4367 iṣṭaṃ dattam adhītaṃ ca yajñāś ca sahadakṣiṇāḥ 13,134.057d@015_4368 śivaliṅgapraṇāmasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm 13,134.057d@015_4369 arcayā śivaliṅgasya parituṣyāmy ahaṃ priye 13,134.057d@015_4370 śivaliṅgārcanāyāṃ tu vidhānam api me śṛṇu 13,134.057d@015_4371 gokṣīranavanītābhyām arcayed yaḥ śivaṃ mama 13,134.057d@015_4372 iṣṭasya hayamedhasya yat phalaṃ tasya tad bhavet 13,134.057d@015_4373 ghṛtamaṇḍena yo nityam arcayed dhi śivaṃ mama 13,134.057d@015_4374 sa phalaṃ prāpnuyān martyo brāhmaṇasyāgnihotriṇaḥ 13,134.057d@015_4375 kevalenāpi toyena snāpayed yaḥ śivaṃ mama 13,134.057d@015_4376 sa cāpi labhate puṇyaṃ matpriyaś ca bhaven naraḥ 13,134.057d@015_4377 saghṛtaṃ gugguluṃ samyag dhūpayed yaḥ śivāntike 13,134.057d@015_4378 gosavasya tu yajñasya yat phalaṃ tasya tad bhavet 13,134.057d@015_4379 yas tu guggulupiṇḍena kevalenāpi dhūpayet 13,134.057d@015_4380 tasya rukmapradānasya yat phalaṃ tasya tad bhavet 13,134.057d@015_4381 yas tu nānāvidhaiḥ puṣpair mama liṅgaṃ samarcayet 13,134.057d@015_4382 sa hi dhenusahasrasya dattasya phalam āpnuyāt 13,134.057d@015_4383 yas tu deśāntaraṃ gatvā śivaliṅgaṃ samarcayet 13,134.057d@015_4384 tasmāt sarvamanuṣyeṣu nāsti me priyakṛttamaḥ 13,134.057d@015_4385 evaṃ nānāvidhair dravyaiḥ śivaliṅgaṃ samarcayet 13,134.057d@015_4386 matprasādān manuṣyeṣu na punar jāyate naraḥ 13,134.057d@015_4387 arcanābhir namaskārair upahāraiḥ stavair api 13,134.057d@015_4388 bhakto mām arcayen nityaṃ śivaliṅgeṣv atandritaḥ 13,134.057d@015_4389 palāśabilvapatrāṇi rājavṛkṣasrajas tathā 13,134.057d@015_4390 arkapuṣpāṇi medhyāni matpriyāṇi viśeṣataḥ 13,134.057d@015_4391 phalaṃ vā yadi vā śākaṃ puṣpaṃ vā yadi vā jalam 13,134.057d@015_4392 dattaṃ saṃprīṇayed devi bhaktair madgatamānasaiḥ 13,134.057d@015_4393 mamābhiparituṣṭasya nāsti loke sudurlabham 13,134.057d@015_4394 tasmāt te satataṃ bhaktā mām evābhyarcayanty uta 13,134.057d@015_4395 madbhaktā na vinaśyanti madbhaktā vītakalmaṣāḥ 13,134.057d@015_4396 madbhaktāḥ sarvalokeṣu pūjanīyā viśeṣataḥ 13,134.057d@015_4397 maddveṣiṇaś ca ye martyā madbhaktadveṣiṇas tathā 13,134.057d@015_4398 yānti te narakaṃ kṣipram iṣṭvā kratuśatair api 13,134.057d@015_4399 etat te sarvam ākhyātaṃ yogaṃ pāśupataṃ mama 13,134.057d@015_4400 madbhaktair manujair devi śrāvyam etad dine dine 13,134.057d@015_4401 śṛṇuyād yaḥ paṭhed vāpi mamaitaṃ dharmaniścayam 13,134.057d@015_4402 nāradaḥ 13,134.057d@015_4402 svargaṃ kīrtiṃ dhanaṃ dhānyaṃ labheta sa narottamaḥ 13,134.057d@015_4403 evam uktvā mahādevaḥ śrotukāmaḥ svayaṃ prabhuḥ 13,134.057d@015_4404 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_4404 anukūlāṃ priyāṃ bhāryāṃ pārśvasthāṃ samabhāṣata 13,134.057d@015_4405 parāvarajñe dharmāṇāṃ tapovananivāsinām 13,134.057d@015_4406 dīkṣādamaśamopete satataṃ vratacāriṇi 13,134.057d@015_4407 pṛcchāmi tvā varārohe pṛṣṭā vada mamepsitam 13,134.057d@015_4408 sāvitrī brahmaṇaḥ patnī kauśikasya śacī śubhā 13,134.057d@015_4409 lakṣmīr viṣṇoḥ priyatamā dhṛtir bhāryā yamasya tu 13,134.057d@015_4410 mārkaṇḍeyasya dhūmorṇā ṛddhir vaiśravaṇasya tu 13,134.057d@015_4411 varuṇasya tathā gaurī savituś ca suvarcalā 13,134.057d@015_4412 rohiṇī śaśino bhāryā svāhā vahner aninditā 13,134.057d@015_4413 kaśyapasyāditiś caiva vasiṣṭhasyāpy arundhatī 13,134.057d@015_4414 etāś cānyāś ca devyas tu sarvās tāḥ patidevatāḥ 13,134.057d@015_4415 śrūyante lokavikhyātās tvayā caiva sahoṣitāḥ 13,134.057d@015_4416 tābhiś ca pūjitā sā tvam anuvṛttyānubhāṣaṇaiḥ 13,134.057d@015_4417 tasmāt tvāṃ paripṛcchāmi dharmajñe lokasaṃmate 13,134.057d@015_4418 strīdharmaṃ śrotum icchāmi tvayaiva samudāhṛtam 13,134.057d@015_4419 sadharmacāriṇī me tvaṃ samānavratacāriṇī 13,134.057d@015_4420 samānasārā vīryeṇa mayaiva tvaṃ śubhānane 13,134.057d@015_4421 mamaivārdhāc charīrasya nirmitāsi purā śubhe 13,134.057d@015_4422 surakāryaṃ karoṣi tvaṃ lokasaṃdhāraṇī tathā 13,134.057d@015_4423 ayaṃ hi strīgaṇas tvāṃ tu anuyāti na muñcati 13,134.057d@015_4424 tvatprasādād dhitaṃ śrotuṃ strīvṛttaṃ śubhalakṣaṇe 13,134.057d@015_4425 tvayā coktaṃ viśeṣeṇa gurubhūtaṃ hi tiṣṭhati 13,134.057d@015_4426 striya eva sadā loke strīgaṇasya gatiḥ priye 13,134.057d@015_4427 śaśvad gaur goṣu gaccheta nānyatra ramate manaḥ 13,134.057d@015_4428 evaṃ lokagatir devi ādiprabhṛti vartate 13,134.057d@015_4429 pramadoktaṃ tu yat kiṃ cit tat strīṣu bahu manyate 13,134.057d@015_4430 na tathā manyate strīṣu puruṣoktam anindite 13,134.057d@015_4431 tvayaiva vidito hy arthaḥ strīṇāṃ dharmaḥ sanātanaḥ 13,134.057d@015_4432 tasmāt tvā paripṛcchāmi pṛṣṭā vada mamepsitam 13,134.057d@015_4432 nāradaḥ 13,134.057d@015_4433 evam uktā tadā devī mahādevena śobhanā 13,134.057d@015_4434 sodvegā ca salajjā ca nāvadat tatra kiṃ cana 13,134.057d@015_4435 punaḥ punas tadā devo devīṃ kim iti cābravīt 13,134.057d@015_4436 bahuśaś coditā devī savrīḍā cedam abravīt 13,134.057d@015_4436 umā 13,134.057d@015_4437 bhagavan devadeveśa surāsuranamaskṛta 13,134.057d@015_4438 maheśvaraḥ 13,134.057d@015_4438 tvadantike mayā vaktuṃ strīṇāṃ dharmaṃ kathaṃ bhavet 13,134.057d@015_4439 manniyogād avaśyaṃ tu vaktavyaṃ hi mama priye 13,134.057d@015_4439 umā 13,134.057d@015_4440 imā nadyo mahādeva sarvatīrthodakānvitāḥ 13,134.057d@015_4441 upasparśanahetos tvāṃ na tyajanti samīpataḥ 13,134.057d@015_4442 etābhiḥ saha saṃmantrya pravakṣyāmi tavepsitam 13,134.057d@015_4443 ayuktaṃ satsu tajjñeṣu tān atikramya bhāṣitum 13,134.057d@015_4444 nāradaḥ 13,134.057d@015_4444 mayā saṃmānitāś caiva bhaviṣyanti saridvarāḥ 13,134.057d@015_4445 iti matvā mahādevī nadīr devīḥ samāhvayat 13,134.057d@015_4446 vipāśāṃ ca vitastāṃ ca candrabhāgāṃ sarasvatīm 13,134.057d@015_4447 śatadruṃ devikāṃ sindhuṃ gomatīṃ kauśikīṃ tathā 13,134.057d@015_4448 yamunāṃ narmadāṃ caiva kāverīm atha nimnagām 13,134.057d@015_4449 tathā devanadīṃ gaṅgāṃ prāptāṃ tripathagāṃ śubhām 13,134.057d@015_4450 sarvatīrthodakavahāṃ sarvapāpavināśanīm 13,134.057d@015_4451 umā 13,134.057d@015_4451 etā nadīḥ samāhūya samudvīkṣyedam abravīt 13,134.057d@015_4452 he he puṇyāḥ saricchreṣṭhāḥ sarvapāpavinodakāḥ 13,134.057d@015_4453 jñānavijñānasaṃpannāḥ śṛṇudhvaṃ vacanaṃ mama 13,134.057d@015_4454 ayaṃ bhagavatā praśna uktaḥ strīdharmam āśritaḥ 13,134.057d@015_4455 na caikayā mayā sādhyas tasmād vas tv ānayāmy aham 13,134.057d@015_4456 yuṣmābhis tad vicāryaiva vaktum icchāmi śobhanāḥ 13,134.057d@015_4457 nāradaḥ 13,134.057d@015_4457 tat kathaṃ devadevāya vācyaḥ strīdharma uttamaḥ 13,134.057d@015_4458 iti pṛṣṭās tayā devyā devanadyaś cakampire 13,134.057d@015_4459 tāsāṃ śreṣṭhatamā gaṅgā vacanaṃ cedam abravīt 13,134.057d@015_4460 dhanyāś cānugṛhītāḥ sma anena vacanena te 13,134.057d@015_4461 yā tvaṃ surāsurair mānyā nadīr mānayase 'naghe 13,134.057d@015_4462 tavaivārhanti kalyāṇi evaṃ sāntvaprasādanam 13,134.057d@015_4463 aśakyam api ye mūrkhāḥ svātmasaṃbhāvanāyutāḥ 13,134.057d@015_4464 vākyaṃ vadanti saṃsatsu svayam eva yatheṣṭataḥ 13,134.057d@015_4465 yaḥ śaktaś cānahaṃvādī sudurlabhatamo mataḥ 13,134.057d@015_4466 tvaṃ hi śaktā satī devī vaktuṃ praśnam aśeṣataḥ 13,134.057d@015_4467 vyāhartuṃ necchasi strītvāt saṃpūjayasi nas tathā 13,134.057d@015_4468 tvaṃ hi devasamā devi ūhāpohaviśāradā 13,134.057d@015_4469 divyajñānayutā devi divyajñānendhanedhitā 13,134.057d@015_4470 tvam evārhasi tad vaktuṃ strīṇāṃ dharmaṃ śubhāśubham 13,134.057d@015_4471 yācāmahe vayaṃ śrotum amṛtaṃ tvanmukhodgatam 13,134.057d@015_4472 kuru devi priyaṃ devi vada strīdharmam uttamam 13,134.057d@015_4472 nāradaḥ 13,134.057d@015_4473 evaṃ prasāditā devī gaṅgayā lokapūjitā 13,134.057d@015_4474 umā 13,134.057d@015_4474 prāha sarvam aśeṣeṇa strīdharmaṃ surasundarī 13,134.057d@015_4475 bhagavan devadeveśa sureśvara maheśvara 13,134.057d@015_4476 tvatprasādāt suraśreṣṭha tavaiva priyakāmyayā 13,134.057d@015_4477 nāradaḥ 13,134.057d@015_4477 tam ahaṃ kīrtayiṣyāmi yathāvac chrotum arhasi 13,134.057d@015_4478 evaṃ bruvantyāṃ strīdharmaṃ devyāṃ devasya śāsanāt 13,134.057d@015_4479 ṛṣigandharvayakṣāṇāṃ yoṣitaś cāpsarogaṇāḥ 13,134.057d@015_4480 nāgabhūtastriyaś caiva nadyaś caiva samāgatāḥ 13,134.057d@015_4481 śrotukāmāḥ paraṃ vākyaṃ sarvāḥ paryavatasthire 13,134.057d@015_4482 umā devī mudā yuktā pūjyamānāṅganāgaṇaiḥ 13,134.057d@015_4483 ānṛśaṃsyaparā devī satataṃ strīgaṇaṃ prati 13,134.057d@015_4484 strīgaṇasya hitārthāya bhavapriyacikīrṣayā 13,134.057d@015_4485 umā 13,134.057d@015_4485 vaktuṃ vacanam ārebhe strīṇāṃ dharmāśritaṃ hitam 13,134.057d@015_4486 bhagavan sarvadharmajña śrūyatāṃ vacanaṃ mama 13,134.057d@015_4487 ṛtuprāptā suśuddhā yā kanyā sety abhidhīyate 13,134.057d@015_4488 tāṃ tu kanyāṃ pitā mātā bhrātā mātula eva vā 13,134.057d@015_4489 pitṛvyaś ceti pañcaite dātuṃ prabhavatāṃ gatāḥ 13,134.057d@015_4490 vivāhāś ca tathā pañca tāsāṃ dharmārthakāraṇāt 13,134.057d@015_4491 kāmataś ca mitho dānaṃ bhayāc ca prasabhāt tathā 13,134.057d@015_4492 dattā yasya bhaved bhāryā eteṣāṃ yena kena cit 13,134.057d@015_4493 dātāraḥ saṃvimṛśyaiva dātum arhanti nānyathā 13,134.057d@015_4494 uttamānāṃ tu varṇānāṃ mantravatpāṇisaṃgrahaḥ 13,134.057d@015_4495 vivāhakaraṇaṃ cāhuḥ śūdrāṇāṃ saṃprayogataḥ 13,134.057d@015_4496 yadā dattā bhavet kanyā tasmai bhāryārthine svakaiḥ 13,134.057d@015_4497 tadāprabhṛti sā nārī daśarātraṃ vivarjya ca 13,134.057d@015_4498 manasā karmaṇā vācā hy anukūlā ca sā bhavet 13,134.057d@015_4499 iti bhartṛvrataṃ kuryāt patim uddiśya śobhanā 13,134.057d@015_4500 tadāprabhṛti sā nārī tat tat kuryāt patipriyam 13,134.057d@015_4501 yad yad icchati vai bhartā dharmakāmārthakāraṇāt 13,134.057d@015_4502 tadaivānupriyā bhūtvā tathaivopacaret patim 13,134.057d@015_4503 pativratātvaṃ nārīṇām etad eva samāsataḥ 13,134.057d@015_4504 tādṛśā sā bhaven nityaṃ yādṛśas tu bhavet patiḥ 13,134.057d@015_4505 śubhāśubhasamācāre etad vṛttaṃ samāsataḥ 13,134.057d@015_4506 daivataṃ satataṃ sādhvī bhartāraṃ yānupaśyati 13,134.057d@015_4507 daivam eva bhavet tasyāḥ patir ity avagamyate 13,134.057d@015_4508 etasmin kāraṇe deva paurāṇī śrūyate śrutiḥ 13,134.057d@015_4509 kathayāmi prasādāt te śṛṇu deva samāhitaḥ 13,134.057d@015_4510 kasya cit tv atha viprasya bhārye hi dve babhūvatuḥ 13,134.057d@015_4511 tayor ekā dharmakāmā devān uddiśya bhaktitaḥ 13,134.057d@015_4512 bhartāram avamatyaiva devatāsu samāhitā 13,134.057d@015_4513 cakāra vipulaṃ dharmaṃ pūjanārcanayānvitam 13,134.057d@015_4514 aparā dharmakāmā ca patim uddiśya śobhanā 13,134.057d@015_4515 bhartāraṃ daivataṃ kṛtvā cakāra kila tatpriyam 13,134.057d@015_4516 evaṃ saṃvartamāne tu yugapan maraṇe 'dhvani 13,134.057d@015_4517 gate kila mahādeva tatraikā yā pativratā 13,134.057d@015_4518 devapriyāyāṃ tiṣṭhantyāṃ puṇyalokaṃ jagāma sā 13,134.057d@015_4519 devapriyā ca tiṣṭhantī vilalāpa suduḥkhitā 13,134.057d@015_4520 tāṃ yamo lokapālas tu babhāṣe puṣkalaṃ vacaḥ 13,134.057d@015_4521 mā śocīs tvaṃ nivartasva na lokāḥ santi te śubhe 13,134.057d@015_4522 svadharmavimukhāsi tvaṃ tasmāl lokā na santi te 13,134.057d@015_4523 daivataṃ hi patir nāryāḥ sthāpitaṃ sarvadaivataiḥ 13,134.057d@015_4524 avamatya śubhe taṃ tvaṃ kathaṃ lokān gamiṣyasi 13,134.057d@015_4525 mohena tvaṃ varārohe na jānīṣe svadaivatam 13,134.057d@015_4526 patimatyā striyā kāryo dharmaḥ patyarpitas tv iti 13,134.057d@015_4527 tasmāt tvaṃ hi nivartasva kuru patyāśritaṃ hitam 13,134.057d@015_4528 tadā gantāsi lokāṃs tān yān gacchanti pativratāḥ 13,134.057d@015_4529 nānyathā śakyate prāptuṃ patnīnāṃ loka uttamaḥ 13,134.057d@015_4530 yamenaivaṃvidhaṃ coktvā nivṛtya punar eva sā 13,134.057d@015_4531 babhūva patim ālambya patipriyaparāyaṇā 13,134.057d@015_4532 evam etan mahādeva daivataṃ hi patiḥ striyaḥ 13,134.057d@015_4533 umā 13,134.057d@015_4533 tasmāt patiparā bhūtvā patiṃ paricared iti 13,134.057d@015_4534 patimatyā divārātraṃ vṛttāntaḥ śrūyatāṃ śubhaḥ 13,134.057d@015_4535 patyuḥ pūrvaṃ samutthāya prātaḥkarma samādiśet 13,134.057d@015_4536 patyur bhāvaṃ viditvā tu paścāt saṃbodhayet patim 13,134.057d@015_4537 tataḥ paurvāhṇikaṃ kāryaṃ svayaṃ kuryād yathāvidhi 13,134.057d@015_4538 nivedya ca tathāhāraṃ yathā saṃpadyatām iti 13,134.057d@015_4539 tathaiva kuryāt tat sarvaṃ yathā patyuḥ priyaṃ bhavet 13,134.057d@015_4540 yathā patyus tathā bhartur gurūṇāṃ pratipadyate 13,134.057d@015_4541 śuśrūṣāpoṣaṇavidhau patipriyacikīrṣayā 13,134.057d@015_4542 bhartur niṣkramaṇe kāryaṃ saṃsmared apramādataḥ 13,134.057d@015_4543 āgataṃ tu patiṃ dṛṣṭvā sahasā paricārakaiḥ 13,134.057d@015_4544 svayaṃ kurvīta saṃprītyā kāyaśramaharaṃ param 13,134.057d@015_4545 pādyāsanābhyāṃ śayanair vākyaiś ca hṛdayapriyaiḥ 13,134.057d@015_4546 atithīnām āgamane prītiyuktā sadā bhavet 13,134.057d@015_4547 karmaṇā vacanenāpi toṣayed atithīn sadā 13,134.057d@015_4548 maṅgalyaṃ gṛhaśaucaṃ ca sarvopakaraṇāni ca 13,134.057d@015_4549 sarvakālam avekṣeta kārayantī ca kurvatī 13,134.057d@015_4550 dharmakārye tu saṃprāpte tadvad dharmaparā bhavet 13,134.057d@015_4551 arthakārye punar bhartuḥ pramādālasyavarjitā 13,134.057d@015_4552 sā yatnaṃ paramaṃ kuryāt tasya sāhāyyakāraṇāt 13,134.057d@015_4553 yugaṃdharā bhavet sādhvī patyur dharmārthayoḥ sadā 13,134.057d@015_4554 vihārakāle vai bhartur jñātvā bhāvaṃ hṛdi sthitam 13,134.057d@015_4555 alaṃkṛtya yathāyogaṃ hāvabhāvasamanvitā 13,134.057d@015_4556 vākyair madhurasaṃyuktaiḥ smayantī toṣayet patim 13,134.057d@015_4557 yena yena yathā tuṣyet tathā sā toṣayet patim 13,134.057d@015_4558 kaṭhorāṇi na vācyāni anyadā pramadāntare 13,134.057d@015_4559 yasyāṃ kāmī bhaved bhartā tasyāḥ prītikarā bhavet 13,134.057d@015_4560 apramādaṃ puraskṛtya manasā joṣayet patim 13,134.057d@015_4561 anantaraṃ tathānyeṣāṃ bhojanāvekṣaṇaṃ caret 13,134.057d@015_4562 dāsīdāsabalīvardāṃś caṇḍālāṃś ca śunas tathā 13,134.057d@015_4563 anāthān kṛpaṇāṃś caiva bhikṣukāṃś ca tathaiva ca 13,134.057d@015_4564 pūjayed balibhaikṣeṇa patyur dharmavivṛddhaye 13,134.057d@015_4565 kupitaṃ vārthahīnaṃ vā śrāntaṃ vopacaret patim 13,134.057d@015_4566 yathā sa tuṣṭaḥ svasthaś ca bhavet saṃtoṣayet patim 13,134.057d@015_4567 tathā kuṭumbacintāyāṃ vivāde cārthasaṃśaye 13,134.057d@015_4568 āhūtā ca sahāyārthaṃ tadā priyahitaṃ vadet 13,134.057d@015_4569 apriyaṃ vā hitaṃ brūyāt tasya kāmārthakāṅkṣayā 13,134.057d@015_4570 ekāntacaryākathanaṃ kalahaṃ varjayet paraiḥ 13,134.057d@015_4571 bahir ālokanaṃ caiva mohaṃ vrīḍāṃ ca paiśunam 13,134.057d@015_4572 bahvāśitvaṃ divāsvapnam evamādīni varjayet 13,134.057d@015_4573 rahasy ekāsanaṃ sādhvī na kuryād ātmajair api 13,134.057d@015_4574 yad yad dadyān nidhatsveti nyāsavat paripālayet 13,134.057d@015_4575 vismṛtaṃ vā patidravyaṃ pratidadyāt svaśaucataḥ 13,134.057d@015_4576 yat kiṃ cit patinā dattaṃ tal labdhvā sumukhī bhavet 13,134.057d@015_4577 atiyācñām atīrṣyāṃ ca dūrataḥ parivarjayet 13,134.057d@015_4578 bālavad vṛddhavan nāryāḥ sadaivāturavat patiḥ 13,134.057d@015_4579 bhāryayā vratam ity eva bhartavyaḥ satataṃ vibho 13,134.057d@015_4580 etat pativratāvṛttam uktaṃ deva samāsataḥ 13,134.057d@015_4581 na ca bhoge na caiśvarye na dhane na sukhe tathā 13,134.057d@015_4582 spṛhā yasyā yathā patyau sā nārīṇāṃ pativratā 13,134.057d@015_4583 patir hi daivataṃ strīṇāṃ patir bandhuḥ patir gatiḥ 13,134.057d@015_4584 nānyāṃ gatim ahaṃ paśye pramadānāṃ yathā patiḥ 13,134.057d@015_4585 jātiṣv api ca vai strītvaṃ viśiṣṭam iti me matiḥ 13,134.057d@015_4586 kāyakleśena mahatā puruṣaḥ prāpnuyāt phalam 13,134.057d@015_4587 tat sarvaṃ labhate nārī sevantīndriyagocarān 13,134.057d@015_4588 yathāsukhaṃ patimatī sarvaṃ patyanukūlataḥ 13,134.057d@015_4589 īdṛśaṃ dharmasaukaryaṃ paśyadhvaṃ pramadāḥ prati 13,134.057d@015_4590 etad vismṛtya vartante kustriyaḥ pāpamohitāḥ 13,134.057d@015_4591 tapaścaryā ca dānaṃ ca patau tasyāḥ samarpitau 13,134.057d@015_4592 rūpaṃ kulaṃ yaśaḥ svargaḥ sarvaṃ tasmin pratiṣṭhitam 13,134.057d@015_4593 evaṃvṛttasamācārā svavṛttenaiva śobhanā 13,134.057d@015_4594 patinā ca samaṃ gacchet puṇyalokān svakarmaṇā 13,134.057d@015_4595 vṛddho virūpo bībhatsur dhanavān nirdhano 'pi vā 13,134.057d@015_4596 evaṃbhūto 'pi bhartā vai strīṇāṃ bhūṣaṇam uttamam 13,134.057d@015_4597 āḍhyaṃ vā rūpayuktaṃ vā virūpaṃ dhanavarjitam 13,134.057d@015_4598 yā patiṃ toṣayet sādhvī sā nārīṇāṃ pativratā 13,134.057d@015_4599 daridrāṃś ca virūpāṃś ca pramūḍhān kuṣṭhasaṃyutān 13,134.057d@015_4600 evaṃvidhān patīn deva toṣayitvā pativratā 13,134.057d@015_4601 upary upari tāṃl lokān patyaiva saha gacchati 13,134.057d@015_4602 evaṃ pravartamānāyāḥ patiḥ pūrvaṃ mriyeta cet 13,134.057d@015_4603 tadānumaraṇaṃ gacchet punar dharmaṃ careta vā 13,134.057d@015_4604 umā 13,134.057d@015_4604 etad evaṃ mayā proktaṃ strīṇāṃ dharmāśritaṃ hitam 13,134.057d@015_4605 evam etan mayā proktaṃ striyas tu bahudhā smṛtāḥ 13,134.057d@015_4606 devatānāgagandharvamanuṣyā iti naikadhā 13,134.057d@015_4607 saumyaśīlāḥ śubhācārāḥ sarvās tāḥ saṃbhavanti hi 13,134.057d@015_4608 athāśubhaṃ pravakṣyāmi strīṇāṃ vṛttaṃ maheśvara 13,134.057d@015_4609 āsuryaś caiva paiśācyo rākṣasyaś ca bhavanti yāḥ 13,134.057d@015_4610 tāsāṃ vṛttam aśeṣeṇa śrūyatāṃ lokakāraṇāt 13,134.057d@015_4611 nyāyato vānyathā proktā bhāvadoṣasamanvitāḥ 13,134.057d@015_4612 bhartṝn apacaranty eva rāgadveṣabalātkṛtāḥ 13,134.057d@015_4613 svadharmavimukhā bhūtvā praduṣyanti yatas tataḥ 13,134.057d@015_4614 pravṛddhaviṣayā nityaṃ pratikūlaṃ vadanti ca 13,134.057d@015_4615 arthān vināśayanty eva na gṛhṇanti hitaṃ kva cit 13,134.057d@015_4616 svabuddhiniratā bhūtvā jīvanti ca yathā tathā 13,134.057d@015_4617 guṇavatyaḥ kva cid bhūtvā patidharmaparā iva 13,134.057d@015_4618 punar bhavanti pāpiṣṭhā viṣamaṃ vṛttam āśritāḥ 13,134.057d@015_4619 anavasthitamaryādā bahuveṣā vyayapriyāḥ 13,134.057d@015_4620 asaṃtuṣṭāś ca lubdhāś ca īrṣyākrodhayutā bhṛśam 13,134.057d@015_4621 bhogapriyā hitadveṣyāḥ kāmabhogaparāyaṇāḥ 13,134.057d@015_4622 patīn paribhavanty eva pratikūlaparāyaṇāḥ 13,134.057d@015_4623 prāyaśo 'nṛtabhūyiṣṭhā gurūṇāṃ pratilomakāḥ 13,134.057d@015_4624 evaṃyuktasamācārā āsuraṃ bhāvam āśritāḥ 13,134.057d@015_4625 aparāḥ pāpakāriṇyaḥ satataṃ kalahapriyāḥ 13,134.057d@015_4626 paruṣā rūkṣavacanā nirghṛṇā nirapatrapāḥ 13,134.057d@015_4627 niḥsnehāḥ kopanāś caiva bhartṛputrasvabandhuṣu 13,134.057d@015_4628 ghorā māṃsapriyā nityaṃ hasanti ca rudanti ca 13,134.057d@015_4629 patīn vyabhicaranty evam unmārgeṇa yathā tathā 13,134.057d@015_4630 bandhubhir bhartsitā bhūtvā gṛhakāryāṇi kurvate 13,134.057d@015_4631 atha vā bhartsitā deva nīcavṛttāḥ svabandhuṣu 13,134.057d@015_4632 tathaivātmavadhaṃ ghoraṃ vyavasyeyur na saṃśayaḥ 13,134.057d@015_4633 nirdayā niranukrośāḥ kuṭumbārthavilopanāḥ 13,134.057d@015_4634 dharmārtharahitā ghorāḥ satataṃ kurvate kriyāḥ 13,134.057d@015_4635 anarthanipuṇāḥ pāpāḥ paraprāṇeṣu nirdayāḥ 13,134.057d@015_4636 evaṃyuktasamācārāḥ striyaḥ paiśācyam āśritāḥ 13,134.057d@015_4637 aparā mohasaṃyuktā nirlajjā rodanapriyāḥ 13,134.057d@015_4638 aśuddhā maladigdhāṅgāḥ pānamāṃsaratā bhṛśam 13,134.057d@015_4639 vadanty anṛtavākyāni hasanti vilapanti ca 13,134.057d@015_4640 duṣprasādā mahākrodhāḥ svapnaśīlā nirantaram 13,134.057d@015_4641 tāmasyo naṣṭatattvārthā mandaśīlā mahodarāḥ 13,134.057d@015_4642 bhuñjanti vividhaṃ siddhaṃ bhojanaṃ tīvrasaṃbhramāḥ 13,134.057d@015_4643 guṇarūpavayoyuktaṃ patiṃ kāmukam uttamam 13,134.057d@015_4644 hitvānyān eva gacchanti sarvathā bhṛśapāpikāḥ 13,134.057d@015_4645 nirlajjā dharmasaṃdigdhāḥ pratikūlāḥ samantataḥ 13,134.057d@015_4646 evaṃyuktasamācārāḥ striyo rākṣasyam āśritāḥ 13,134.057d@015_4647 evaṃvidhānāṃ sarvāsāṃ na paratreha vā sukham 13,134.057d@015_4648 etāsām eva kustrīṇāṃ mṛtānāṃ ca maheśvara 13,134.057d@015_4649 asaṃśayaṃ ciraṃ kālaṃ narake vāsa iṣyate 13,134.057d@015_4650 narakād dhi vimuktānāṃ kathaṃ cit kālaparyayāt 13,134.057d@015_4651 iṣyate janma mānuṣyaṃ kaṣṭaṃ tatrāpi bhuñjate 13,134.057d@015_4652 tāsāṃ duṣkṛtasaṃyogād duḥkhaṃ janmāntareṣv api 13,134.057d@015_4653 daridrāḥ kleśabhūyiṣṭhā virūpāḥ kutsitāḥ paraiḥ 13,134.057d@015_4654 vidhavā durbhagā vāpi labhante duḥkham īdṛśam 13,134.057d@015_4655 śatavarṣasahasrāntam ātmānaṃ vyabhicāriṇī 13,134.057d@015_4656 nayej jāraṃ ca nirayaṃ patiṃ pāpena yojayet 13,134.057d@015_4657 etad yadi tu vijñāya punaś ced dhitam ātmanaḥ 13,134.057d@015_4658 kuryur bhartāram āśritya tathā dharmam avāpnuyuḥ 13,134.057d@015_4659 abhisaṃyānti tā lokān puṇyān paramaśobhanān 13,134.057d@015_4660 avamatya tu yāḥ pūrvaṃ patiṃ duṣṭena cetasā 13,134.057d@015_4661 vartamānāś ca satataṃ bhartṝṇāṃ pratikūlatām 13,134.057d@015_4662 bhartrānumaraṇaṃ kāle yāḥ kurvanti tathāvidhāḥ 13,134.057d@015_4663 kāmāt krodhād bhayān mohād apahāsyā bhavanti tāḥ 13,134.057d@015_4664 ādiprabhṛti kustrīṇāṃ tathānumaraṇaṃ vṛthā 13,134.057d@015_4665 ādiprabhṛti yā sādhvī bhartuḥ priyaparāyaṇā 13,134.057d@015_4666 ūrdhvaṃ gacchati sā tatra bhartrānumaraṇaṃ gatā 13,134.057d@015_4667 evaṃ mṛtāyā vai lokān ahaṃ paśyāmi cakṣuṣā 13,134.057d@015_4668 spṛhaṇīyān suragaṇair yān gacchanti pativratāḥ 13,134.057d@015_4669 atha vā bhartari mṛte vaidhavyaṃ dharmam āśritā 13,134.057d@015_4670 mṛtaṃ ca patim uddiśya kuryāc caivaṃvidhaṃ tapaḥ 13,134.057d@015_4671 evaṃ gacchati sā nārī patīnāṃ lokam uttamam 13,134.057d@015_4672 ramaṇīyam anirdeśyaṃ duṣprāpaṃ devamānuṣaiḥ 13,134.057d@015_4673 prāpnuyāt tādṛśaṃ lokaṃ kevalaṃ yā pativratā 13,134.057d@015_4674 iti te kathitaṃ deva strīṇāṃ dharmam anuttamam 13,134.057d@015_4675 tavaiva priyakāminyā yan mayoktaṃ tavāgrataḥ 13,134.057d@015_4676 nāradaḥ 13,134.057d@015_4676 cāpalyān mama deveśa tad bhavān kṣantum arhati 13,134.057d@015_4677 evaṃ vadantīṃ rudrāṇīṃ lajjābhāvasamanvitām 13,134.057d@015_4678 toṣayām āsa deveśo vācā saṃpūjayan priyām 13,134.057d@015_4679 ṛṣayo devagandharvāḥ sāsurāḥ sāpsarogaṇāḥ 13,134.057d@015_4680 daivatapramadāś cāpi devanadyaś ca saṃgatāḥ 13,134.057d@015_4681 praṇamya śirasā devīṃ stutibhiś cāpi tuṣṭuvuḥ 13,134.057d@015_4682 pūjayām āsur apare devadevaṃ mudā yutāḥ 13,134.057d@015_4683 apare vismayān nocus tam artham abhicintya vai 13,134.057d@015_4684 saṃprahṛṣṭamanāḥ śarvaḥ saṃvādaṃ cintayan muhuḥ 13,134.057d@015_4685 tatra tasmin kṣaṇe devīṃ devo vacanam abravīt 13,134.057d@015_4686 śṛṇu kalyāṇi madvākyaṃ yad idaṃ tu tvayā mayā 13,134.057d@015_4687 kṛtaṃ saṃvādam abhavat tat trilokaṃ gamiṣyati 13,134.057d@015_4688 puṇyaṃ pavitram ākhyānaṃ bhavitā tan na saṃśayaḥ 13,134.057d@015_4689 ya idaṃ śrāvayed vidvān saṃvādaṃ tv āvayoḥ priye 13,134.057d@015_4690 śucir bhūtvā narān yuktān sa yajñaphalam āpnuyāt 13,134.057d@015_4691 ye tv enaṃ śṛṇuyur nityaṃ dharmyaṃ tadgatamānasāḥ 13,134.057d@015_4692 śravaṇād eva teṣāṃ tu mahad dharmaphalaṃ bhavet 13,134.057d@015_4693 kathayec chṛṇuyād vāpi yaḥ kaś cin nityam āhnikam 13,134.057d@015_4694 sa bhaven matpriyo devi taṃ smarāmi dine dine 13,134.057d@015_4695 ya imaṃ paṭhate nityaṃ saṃvādaṃ cāvayoḥ śubham 13,134.057d@015_4696 kīrtim āyuṣyam ārogyaṃ paratreha sa vindati 13,134.057d@015_4696 nāradaḥ 13,134.057d@015_4697 śrutvā cemaṃ prayoktā tu kathaṃ sa na bhaven mahān 13,134.057d@015_4698 ity uktvā sa mahādevas tatraivāntaradhīyata 13,134.057d@015_4699 devīṃ devaṃ vayaṃ tatra nāpaśyāma prabhāvataḥ 13,134.057d@015_4700 evaṃ purā mayāścaryaṃ dṛṣṭaṃ haimavate vane 13,134.057d@015_4701 caratā tīrthayātrārthaṃ purā keśiniṣūdana 13,134.057d@015_4702 bhīṣmaḥ 13,134.057d@015_4702 tad adya kathitaṃ sarvaṃ tava keśava śṛṇvataḥ 13,134.057d@015_4703 etāvad uktvā devarṣir nārado virarāma ha 13,134.057d@015_4704 vaiśaṃpāyanaḥ 13,134.057d@015_4704 tad adya nikhilenaiva kathitaṃ te yudhiṣṭhira 13,134.057d@015_4705 dharmarājas tu tac chrutvā bhrātṛbhir mudito 'bhavat 13,134.057d@015_4706 tat sarvaṃ nikhilaṃ proktaṃ taveha janamejaya 13,134.057d@016_0000 ṛṣayaḥ 13,134.057d@016_0001 pinākin bhaganetraghna sarvalokanamaskṛta 13,134.057d@016_0002 maheśvaraḥ 13,134.057d@016_0002 māhātmyaṃ vāsudevasya śrotum icchāma śaṃkara 13,134.057d@016_0003 pitāmahād api varaḥ śāśvataḥ puruṣo hariḥ 13,134.057d@016_0004 kṛṣṇo jāmbūnadābhāso vyabhre sūrya ivoditaḥ 13,134.057d@016_0005 daśabāhur mahātejā devatāriniṣūdanaḥ 13,134.057d@016_0006 śrīvatsāṅko hṛṣīkeśaḥ sarvadaivatapūjitaḥ 13,134.057d@016_0007 brahmā tasyodaraśayas tathāhaṃ ca śirobhavaḥ 13,134.057d@016_0008 śiroruhebhyo jyotīṃṣi romabhyaś ca surāsurāḥ 13,134.057d@016_0009 ṛṣayo dehasaṃbhūtās tasya lokāś ca śāśvatāḥ 13,134.057d@016_0010 pitāmahagṛhaṃ sākṣāt sarvadevagṛhaṃ ca saḥ 13,134.057d@016_0011 so 'syāḥ pṛthivyāḥ kṛtsnāyāḥ sraṣṭā tribhuvaneśvaraḥ 13,134.057d@016_0012 saṃhartā caiva bhūtānāṃ sthāvarasya carasya ca 13,134.057d@016_0013 sa devaripujit sākṣād devanāthaḥ paraṃtapaḥ 13,134.057d@016_0014 sarvajñaḥ sarvasaṃśliṣṭaḥ sarvagaḥ sarvatomukhaḥ 13,134.057d@016_0015 paramātmā hṛṣīkeśaḥ sarvavyāpī maheśvaraḥ 13,134.057d@016_0016 na tasmāt paramaṃ bhūtaṃ triṣu lokeṣu kiṃ cana 13,134.057d@016_0017 surakāryārtham utpanno mānuṣaṃ vapur āsthitaḥ 13,134.057d@016_0018 na hi devagaṇāḥ śaktās trivikramavinākṛtāḥ 13,134.057d@016_0019 bhuvane devakāryāṇi kartuṃ nāyakavarjitāḥ 13,134.057d@016_0020 nāyakaḥ sarvadevānāṃ sarvabhūtanamaskṛtaḥ 13,134.057d@016_0021 etasya devanāthasya devakāryaparasya ca 13,134.057d@016_0022 brahmabhūtasya satataṃ brahmarṣiśaraṇasya ca 13,134.057d@016_0023 brahmā vasati garbhasthaḥ śarīre sukhasaṃsthitaḥ 13,134.057d@016_0024 sarvāḥ sukhasthitāś caiva śarīre tasya devatāḥ 13,134.057d@016_0025 sa devaḥ puṇḍarīkākṣaḥ śrīgarbhaḥ śrīsahoṣitaḥ 13,134.057d@016_0026 śārṅgacakrāyudhaḥ khaḍgī sarvanāgaripudhvajaḥ 13,134.057d@016_0027 uttamena ca śaucena śīlena ca damena ca 13,134.057d@016_0028 parākrameṇa vīryeṇa vapuṣā darśanena ca 13,134.057d@016_0029 āroheṇa pramāṇena dhairyeṇārjavasaṃpadā 13,134.057d@016_0030 ānṛśaṃsyena rūpeṇa balena ca samanvitaḥ 13,134.057d@016_0031 astraiḥ samuditaḥ sarvair divyaiś cādbhutadarśanaiḥ 13,134.057d@016_0032 yogamāyaḥ sahasrākṣo niravadyo mahāmanāḥ 13,134.057d@016_0033 dhīro mitrajanaślāghī jñātibandhujanapriyaḥ 13,134.057d@016_0034 kṣamāvān anahaṃvādī brahmaṇyo brahmanāyakaḥ 13,134.057d@016_0035 bhayahartā bhayārtānāṃ mitrāṇāṃ nandivardhanaḥ 13,134.057d@016_0036 śaraṇyaḥ sarvabhūtānāṃ dīnānāṃ pālane rataḥ 13,134.057d@016_0037 śrutavān arthasaṃpannaḥ sarvabhūtanamaskṛtaḥ 13,134.057d@016_0038 samāśritānām upakṛc chatrūṇām api dharmavit 13,134.057d@016_0039 matimān nītisaṃpanno brahmacārī jitendriyaḥ 13,134.057d@016_0040 bhavārtham iha devānāṃ buddhyā paramayā yutaḥ 13,134.057d@016_0041 prājāpatye śubhe mārge mānave dharmasaṃhite 13,134.057d@016_0042 samutpatsyati govindo manor vaṃśe mahātmanaḥ 13,134.057d@016_0043 aṅganāmā manoḥ putras tv antardhāmā tataḥ paraḥ 13,134.057d@016_0044 antardhāmno havirdhāmā prajāpatir aninditaḥ 13,134.057d@016_0045 prācīnabarhir bhavitā havirdhāmasuto mahān 13,134.057d@016_0046 tasya pracetaḥpramukhā bhaviṣyanti daśātmajāḥ 13,134.057d@016_0047 prācetasas tathā dakṣo bhaviteha prajāpatiḥ 13,134.057d@016_0048 dākṣāyiṇyās tathādityo manur ādityatas tathā 13,134.057d@016_0049 manoś ca vaṃśaja iḍā sudyumnaś ca bhaviṣyati 13,134.057d@016_0050 budhāt purūravāś cāpi tasmād āyur bhaviṣyati 13,134.057d@016_0051 nahuṣo bhavitā tasmād yayātis tasya cātmajaḥ 13,134.057d@016_0052 yadus tasmān mahāsattvaḥ kroṣṭā tasmād bhaviṣyati 13,134.057d@016_0053 kroṣṭuś caiva mahān putro vṛjinīvān bhaviṣyati 13,134.057d@016_0054 vṛjinīvato hi bhavitā uṣadgur aparājitaḥ 13,134.057d@016_0055 uṣadgor bhavitā putraḥ śūraś citrarathas tathā 13,134.057d@016_0056 tasya tv avarajaḥ putraḥ śūro nāma bhaviṣyati 13,134.057d@016_0057 teṣāṃ vikhyātavīryāṇāṃ cāritraguṇaśālinām 13,134.057d@016_0058 yajvināṃ suviśuddhānāṃ vaṃśe brāhmaṇasaṃmate 13,134.057d@016_0059 sa śūraḥ kṣatriyaśreṣṭho mahāvīryo mahāyaśāḥ 13,134.057d@016_0060 svavaṃśavistarakaraṃ janayiṣyati mānadaḥ 13,134.057d@016_0061 vasudeva iti khyātaṃ putram ānakaduṃdubhim 13,134.057d@016_0062 tasya putraś caturbāhur vāsudevo bhaviṣyati 13,134.057d@016_0063 dātā brāhmaṇasatkartā brahmabhūto dvijapriyaḥ 13,134.057d@016_0064 rājñaḥ sarvāṃś ca ruddhān sa mokṣayiṣyati mānadaḥ 13,134.057d@016_0065 jarāsaṃdhaṃ ca rājānaṃ nirjitya girigahvare 13,134.057d@016_0066 sarvapārthivaratnāḍhyo bhaviṣyati sa vīryavān 13,134.057d@016_0067 pṛthivyām apratihato vīryeṇa ca bhaviṣyati 13,134.057d@016_0068 vikrameṇa ca saṃpannaḥ sarvapārthivapārthivaḥ 13,134.057d@016_0069 śūraseneṣu saṃbhūto dvārakāyāṃ vasan prabhuḥ 13,134.057d@016_0070 pālayiṣyati gāṃ devīṃ vijitya nayavat sadā 13,134.057d@016_0071 taṃ bhavantaḥ samāsādya vāṅmālyair arhaṇair varaiḥ 13,134.057d@016_0072 arcayantu yathānyāyaṃ brahmāṇam iva śāśvatam 13,134.057d@016_0073 yo hi māṃ draṣṭum iccheta brahmāṇaṃ vā pitāmaham 13,134.057d@016_0074 draṣṭavyas tena bhagavān vāsudevaḥ pratāpavān 13,134.057d@016_0075 dṛṣṭe tasminn ahaṃ dṛṣṭo na me 'trāsti vicāraṇā 13,134.057d@016_0076 pitāmaho vā deveśa iti vitta tapodhanāḥ 13,134.057d@016_0077 sa yasya puṇḍarīkākṣaḥ prītiyukto bhaviṣyati 13,134.057d@016_0078 tasya devagaṇaḥ prīto brahmapūrvo bhaviṣyati 13,134.057d@016_0079 yaś ca taṃ mānavo loke saṃśrayiṣyati keśavam 13,134.057d@016_0080 tasya kīrtir jayaś caiva svargaś caiva bhaviṣyati 13,134.057d@016_0081 dharmāṇāṃ deśikaḥ sākṣāt sa bhaviṣyati dharmabhāk 13,134.057d@016_0082 dharmavidbhiḥ sa deveśo namaskāryaḥ sadodyataiḥ 13,134.057d@016_0083 dharma eva paro hi syāt tasminn abhyarcite vibhau 13,134.057d@016_0084 sa hi devo mahātejāḥ prajāhitacikīrṣayā 13,134.057d@016_0085 dharmārthaṃ puruṣavyāghra ṛṣikoṭīḥ sasarja ha 13,134.057d@016_0086 tāḥ sṛṣṭās tena vibhunā parvate gandhamādane 13,134.057d@016_0087 sanatkumārapramukhās tiṣṭhanti tapasānvitāḥ 13,134.057d@016_0088 tasmāt sa vāgmī dharmajño namasyo dvijapuṃgavāḥ 13,134.057d@016_0089 vandito hi sa vandeta mānito mānayeta ca 13,134.057d@016_0090 arcitaś cārcayen nityaṃ pūjitaḥ pratipūjayet 13,134.057d@016_0091 dṛṣṭaḥ paśyed aharahaḥ saṃśritaḥ pratisaṃśrayet 13,134.057d@016_0092 arcitaś cārcayen nityaṃ sa devo dvijasattamāḥ 13,134.057d@016_0093 etat tasyānavadyasya viṣṇor vai paramaṃ vratam 13,134.057d@016_0094 ādidevasya mahataḥ sajjanācaritaṃ sadā 13,134.057d@016_0095 bhuvane 'bhyarcito nityaṃ devair api sanātanaḥ 13,134.057d@016_0096 ubhayenānurūpeṇa yajante tam anuvratāḥ 13,134.057d@016_0097 karmaṇā manasā vācā namasyaḥ sa dvijaiḥ sadā 13,134.057d@016_0098 yatnavadbhir upasthāya draṣṭavyo devakīsutaḥ 13,134.057d@016_0099 eṣa vo 'bhihito mārgo mayā vai munisattamāḥ 13,134.057d@016_0100 taṃ dṛṣṭvā sarvaśo devā dṛṣṭāḥ syur munisattamāḥ 13,134.057d@016_0101 mahāvarāhaṃ taṃ devaṃ sarvalokapitāmaham 13,134.057d@016_0102 ahaṃ caiva namasyāmi nityam eva jagatpatim 13,134.057d@016_0103 tatra vas tritayaṃ dṛṣṭaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ 13,134.057d@016_0104 samastā hi vayaṃ devās tasya dehe vasāmahe 13,134.057d@016_0105 tasya caivāgrajo bhrātā sitābhranicayaprabhaḥ 13,134.057d@016_0106 halī bala iti khyāto bhaviṣyati dharādharaḥ 13,134.057d@016_0107 triśirās tasya devasya śātakaumbhamayo drumaḥ 13,134.057d@016_0108 dhvajas tṛṇendro devasya bhaviṣyati rathāśritaḥ 13,134.057d@016_0109 śiro nāgair mahābhogaiḥ parikīrṇaṃ mahātmanaḥ 13,134.057d@016_0110 bhaviṣyati mahābāhoḥ sarvalokeśvarasya hi 13,134.057d@016_0111 cintitāni sameṣyanti śastrāṇy astrāṇi caiva ha 13,134.057d@016_0112 anantaś ca sa evokto bhagavān harir avyayaḥ 13,134.057d@016_0113 samādiṣṭaḥ sa vibudhair darśayantam iti prabho 13,134.057d@016_0114 suparṇo yasya vīryeṇa kaśyapasyātmajo balī 13,134.057d@016_0115 antaṃ naivāśakad draṣṭuṃ devasya paramātmanaḥ 13,134.057d@016_0116 sa ca śeṣe vicarate parayā vai mudā yutaḥ 13,134.057d@016_0117 antar vasati bhogena parirabhya vasuṃdharām 13,134.057d@016_0118 sa eṣa viṣṇuḥ so 'nanto bhagavān vasudhādharaḥ 13,134.057d@016_0119 yo rāmaḥ sa hṛṣīkeśo yo 'cyutaḥ sa dharādharaḥ 13,134.057d@016_0120 tāv ubhau puruṣavyāghrau divyau divyavapurdharau 13,134.057d@016_0121 draṣṭavyau mānanīyau ca cakralāṅgaladhāriṇau 13,134.057d@016_0122 eṣa yo 'nugrahaḥ prokto mayā puṇyas tapodhanāḥ 13,134.057d@016_0123 nāradaḥ 13,134.057d@016_0123 yaṃ bhavanto dvijaśreṣṭhāḥ pūjayeyuḥ prayatnataḥ 13,134.057d@016_0124 atha vyomni mahāñ śabdaḥ savidyut stanayitnumān 13,134.057d@016_0125 meghaiś ca gaganaṃ nīlaiḥ saṃruddham abhavad ghanaiḥ 13,134.057d@016_0126 prāvṛṣīva ca parjanyo vavṛṣe nirmalaṃ payaḥ 13,134.057d@016_0127 nabhaś caivābhavad ghoraṃ diśaś ca na cakāśire 13,134.057d@016_0128 tato devagirau tasmin ramye puṇye sanātane 13,134.057d@016_0129 na śarvaṃ bhūtasaṃghaṃ vā dadṛśur munayas tadā 13,134.057d@016_0130 vyabhraṃ ca gaganaṃ sadyaḥ kṣaṇena samapadyata 13,134.057d@016_0131 tīrthayātrāṃ tato viprā jagmuś cānye yathāgatam 13,134.057d@016_0132 tad adbhutam acintyaṃ ca dṛṣṭvā te vismitābhavan 13,134.057d@016_0133 śaṃkarasyomayā sārdhaṃ saṃvādaṃ tatkathāśrayam 13,134.057d@016_0134 bhagavān puruṣavyāghro brahmabhūtaḥ sanātanaḥ 13,134.057d@016_0135 yadartham anuśiṣṭāḥ smo giripṛṣṭhe mahātmanā 13,134.057d@016_0136 dvitīyam adbhutam idaṃ tvattejaḥkṛtam adya vai 13,134.057d@016_0137 dṛṣṭvātivismitāḥ kṛṣṇa sā ca naḥ smṛtir āgatā 13,134.057d@016_0138 etat te devadevasya māhātmyaṃ kathitaṃ vibho 13,134.057d@016_0139 kapardino girīśasya mahābāho janārdana 13,134.057d@016_0140 ity uktaḥ sa tadā kṛṣṇas tapovananivāsibhiḥ 13,134.057d@016_0141 mānayām āsa tān sarvān ṛṣīn devakinandanaḥ 13,134.057d@016_0142 atharṣayaḥ saṃprahṛṣṭāḥ punas te kṛṣṇam abruvan 13,134.057d@016_0143 punaḥ saṃdarśayasvāsmān sadaiva madhusūdana 13,134.057d@016_0144 na hi naḥ sā ratiḥ svarge yā ca tvaddarśane vibho 13,134.057d@016_0145 tādṛśaṃ ca mahābāho yathāha bhagavān bhavaḥ 13,134.057d@016_0146 etat te sarvam ākhyātaṃ rahasyam arikarśana 13,134.057d@016_0147 tvam eva hy arthatattvajñaḥ pṛṣṭo 'smān pṛcchase sadā 13,134.057d@016_0148 tad asmābhir idaṃ guhyaṃ tvatpriyārtham udāhṛtam 13,134.057d@016_0149 na ca te 'viditaṃ kiṃ cit triṣu lokeṣu vidyate 13,134.057d@016_0150 janma caiva prasūtiś ca yac cānyat kāraṇaṃ bhuvi 13,134.057d@016_0151 vayaṃ tu baṭucāpalyād aśaktā guhyadhāraṇe 13,134.057d@016_0152 tataḥ sthite tvayi vibho laghutvāt pralapāmahe 13,134.057d@016_0153 na hi kiṃ cit tad āścaryaṃ yan na vetti bhavān iha 13,134.057d@016_0154 divi vā bhuvi vā deva sarvaṃ hi viditaṃ tava 13,134.057d@016_0155 sādhayāma vayaṃ deva vṛddhiṃ puṣṭim avāpnuhi 13,134.057d@016_0156 putras te sadṛśas tāta viśiṣṭo vā bhaviṣyati 13,134.057d@016_0157 bhīṣmaḥ 13,134.057d@016_0157 mahāprabhāvasaṃyukto dīptikīrtikaraḥ prabho 13,134.057d@016_0158 tataḥ praṇamya deveśaṃ yādavaṃ puruṣottamam 13,134.057d@016_0159 pradakṣiṇam upāvṛtya prajagmus te maharṣayaḥ 13,134.057d@016_0160 so 'yaṃ nārāyaṇaḥ śrīmān dīptyā paramayā yutaḥ 13,134.057d@016_0161 vrataṃ yathāvat tac cīrtvā dvārakāṃ punar āgamat 13,134.057d@016_0162 pūrṇe ca daśame māsi putro 'sya paramādbhutaḥ 13,134.057d@016_0163 rukmiṇyāṃ saṃmato jajñe śūro vaṃśadharaḥ prabho 13,134.057d@016_0164 sa kāmaḥ sarvajantūnāṃ sarvabhāgavato nṛpa 13,134.057d@016_0165 surāṇām asurāṇāṃ ca caraty antargataḥ sadā 13,134.057d@016_0166 so 'yaṃ puruṣaśārdūlo meghavarṇaś caturbhujaḥ 13,134.057d@016_0167 saṃśritaḥ pāṇḍavān premṇā bhavantaś cainam āśritāḥ 13,134.057d@016_0168 kīrtir lakṣmīr dhṛtiś caiva svargamārgas tathaiva ca 13,134.057d@016_0169 yatraiṣa saṃsthitas tatra devo viṣṇus trivikramaḥ 13,134.057d@016_0170 sendrā devās trayastriṃśat sthitā nātra vicāraṇā 13,134.057d@016_0171 ādidevo mahādevo bhūtānāṃ ca pratiśrayaḥ 13,134.057d@016_0172 anādinidhano 'vyakto mahātmā madhusūdanaḥ 13,134.057d@016_0173 svayaṃjāto mahātejāḥ surāṇām arthasiddhaye 13,134.057d@016_0174 sudustarārthatattvasya vaktā kartā ca mādhavaḥ 13,134.057d@016_0175 tava pārtha jayaḥ kṛtsnas tava kīrtis tathātulā 13,134.057d@016_0176 taveyaṃ pṛthivī kṛtsnā nārāyaṇasamāśrayāt 13,134.057d@016_0177 ayaṃ nāthas tavācintyo yasya nārāyaṇo hṛdi 13,134.057d@016_0178 sa bhavān bhūmipādhvaryū raṇāgnau hutavān nṛpān 13,134.057d@016_0179 kṛṣṇaḥ sruveṇa mahatā yugāntāgnisamena vai 13,134.057d@016_0180 duryodhanas tu śocyo 'sau saputrabhrātṛbāndhavaḥ 13,134.057d@016_0181 kṛtavān yo 'budhaḥ kopād dharigāṇḍīvavigraham 13,134.057d@016_0182 daiteyā dānavendrāś ca mahākāyā mahābalāḥ 13,134.057d@016_0183 cakrāgnau kṣayam āpannā dāvāgnau śalabhā iva 13,134.057d@016_0184 pratiyoddhuṃ na śakyo hi mānuṣair eṣa saṃyuge 13,134.057d@016_0185 nihīnaiḥ puruṣavyāghra sattvaśaktibalādibhiḥ 13,134.057d@016_0186 jayo yo 'yaṃ yugāntābhaḥ savyasācī raṇāgragaḥ 13,134.057d@016_0187 tejasā hatavān sarvaṃ suyodhanabalaṃ nṛpa 13,134.057d@016_0188 yat tu vai vṛṣabhāṅkena munibhyaḥ samudāhṛtam 13,134.057d@016_0189 purāṇaṃ himavatpṛṣṭhe tan me nigadataḥ śṛṇu 13,134.057d@016_0190 yāvad asyodbhavas tuṣṭis tejo vīryaṃ parākramaḥ 13,134.057d@016_0191 prabhāvaḥ sannatir janma kṛṣṇe tat tritayaṃ vibho 13,134.057d@016_0192 na śakyam anyathā kartuṃ tad yadi syāt tathāpy aṇu 13,134.057d@016_0193 yatra kṛṣṇo hi bhagavāṃs tatra tuṣṭir anuttamā 13,134.057d@016_0194 vayaṃ hi bālamatayaḥ paranetrāḥ suviklavāḥ 13,134.057d@016_0195 jñānapūrvaṃ prapannāḥ smo mṛtyoḥ panthānam uttamam 13,134.057d@016_0196 bhavāṃś cāpy ārjavaparaḥ sarvaṃ kṛtvā pratiśrayam 13,134.057d@016_0197 rājavṛttān na calate pratijñāpālane rataḥ 13,134.057d@016_0198 apy evātmavadhaṃ loke rājaṃs tvaṃ bahu manyase 13,134.057d@016_0199 na hi pratijñayā dattaṃ taṃ prahātum ariṃdama 13,134.057d@016_0200 kālenāyaṃ janaḥ sarvo nihato raṇamūrdhani 13,134.057d@016_0201 vayaṃ ca kālena hatāḥ kālo hi parameśvaraḥ 13,134.057d@016_0202 na hi kālena kālajña spṛṣṭaḥ śocitum arhati 13,134.057d@016_0203 kālo lohitaraktākṣaḥ kṛṣṇo daṇḍī sanātanaḥ 13,134.057d@016_0204 tasmāt kuntīsuta jñātīn neha śocitum arhasi 13,134.057d@016_0205 vyapetamanyur nityaṃ tvaṃ bhava kauravanandana 13,134.057d@016_0206 mādhavasya ca māhātmyaṃ śrutaṃ yat kathitaṃ mayā 13,134.057d@016_0207 tad eva tava paryāptaṃ sajjanasya nidarśanam 13,134.057d@016_0208 vyāsasya vacanaṃ śrutvā nāradasya ca dhīmataḥ 13,134.057d@016_0209 svayaṃ caiva mahārāja kṛṣṇasyārhattamasya vai 13,134.057d@016_0210 prabhāvaś carṣipūgasya kathitaḥ sumahān mayā 13,134.057d@016_0211 maheśvarasya saṃvādaḥ śailaputryāś ca bhārata 13,134.057d@016_0212 dhārayiṣyati yaś cemaṃ mahāpuruṣasaṃbhavam 13,134.057d@016_0213 śṛṇuyāt kathayed vā yaḥ sa vai śreyo labhet param 13,134.057d@016_0214 bhavitāraś ca tasyātha sarve kāmā yathepsitāḥ 13,134.057d@016_0215 pretya māheśvaraṃ lokaṃ labhate nātra saṃśayaḥ 13,134.057d@016_0216 nāyaṃ śreyobhikāmena pratipattuṃ janārdane 13,134.057d@016_0217 eṣa vai cākṣayo vipraiḥ smṛto rājañ janārdanaḥ 13,134.057d@016_0218 maheśvaramukhotsṛṣṭā ye ca dharmaguṇāḥ smṛtāḥ 13,134.057d@016_0219 te tvayā manasā dhāryāḥ kururāja divāniśam 13,134.057d@016_0220 evaṃ te vartamānasya samyagdaṇḍadharasya ca 13,134.057d@016_0221 prajāpālanadakṣasya svargaloko bhaviṣyati 13,134.057d@016_0222 dharmeṇa hi sadā rājā prajā rakṣitum arhati 13,134.057d@016_0223 yas tasya vipulo daṇḍaḥ samyag dharmaḥ sa kīrtyate 13,134.057d@016_0224 sa eṣa kathito rājan mayā sajjanasaṃnidhau 13,134.057d@016_0225 śaṃkarasyomayā sārdhaṃ saṃvādo dharmasaṃhitaḥ 13,134.057d@016_0226 śrutvā vā śrotukāmo vāpy arcayed vṛṣabhadhvajam 13,134.057d@016_0227 viśuddhena hi bhāvena ya icched bhūtim ātmanaḥ 13,134.057d@016_0228 eṣa tasyānavadyasya nāradasya mahātmanaḥ 13,134.057d@016_0229 saṃdeśo devapūjārthaṃ taṃ tathā kuru pāṇḍava 13,134.057d@016_0230 etad atyadbhutaṃ vṛttaṃ puṇyaṃ haimavate girau 13,134.057d@016_0231 vāsudevasya kaunteya sthāṇoś caiva svabhāvajam 13,134.057d@016_0232 daśa varṣasahasrāṇi badaryām eṣa sātvataḥ 13,134.057d@016_0233 tapaś cacāra vipulaṃ saha gāṇḍīvadhanvanā 13,134.057d@016_0234 triyugau puṇḍarīkākṣau vāsudevadhanaṃjayau 13,134.057d@016_0235 viditau nāradād etau mama vyāsāc ca pārthiva 13,134.057d@016_0236 bāla eva mahābāhuś cakāra kadanaṃ mahat 13,134.057d@016_0237 kaṃsasya puṇḍarīkākṣo jñātitrāṇārthakāraṇāt 13,134.057d@016_0238 karmaṇām asya kaunteya nāntaṃ saṃkhyātum utsahe 13,134.057d@016_0239 śāśvatasya purāṇasya puruṣasya yudhiṣṭhira 13,134.057d@016_0240 dhruvaṃ śreyaḥ paraṃ tāta bhaviṣyati tavottamam 13,134.057d@016_0241 yasya te puruṣavyāghraḥ sahāyo 'yaṃ janārdanaḥ 13,134.057d@016_0242 duryodhanaṃ tu śocāmi pretyaloke 'tidurmatim 13,134.057d@016_0243 yatkṛte pṛthivī sarvā vinaṣṭā sahayadvipā 13,134.057d@016_0244 duryodhanāparādhena karṇasya śakunes tathā 13,134.057d@016_0245 vaiśaṃpāyanaḥ 13,134.057d@016_0245 duḥśāsanacaturthānāṃ kuravo nidhanaṃ gatāḥ 13,134.057d@016_0246 evaṃ prabhāṣamāṇe tu gāṅgeye puruṣarṣabhe 13,134.057d@016_0247 tūṣṇīṃ babhūva kauravyo madhye teṣāṃ mahātmanām 13,134.057d@016_0248 tac chrutvā vismayaṃ jagmur dhṛtarāṣṭrādayo nṛpāḥ 13,134.057d@016_0249 saṃpūjya manasā kṛṣṇaṃ sarve prāñjalayo 'bhavan 13,134.057d@016_0250 ṛṣayaś cāpi te sarve nāradapramukhās tathā 13,134.057d@016_0251 pratigṛhyābhyanandanta tad vākyaṃ pratipūjya ca 13,134.057d@016_0252 ity etad akhilaṃ sarvaṃ pāṇḍavo bhrātṛbhiḥ saha 13,134.057d@016_0253 śrutavān sumahac citraṃ puṇyaṃ bhīṣmānuśāsanam 13,134.057d@016_0254 yudhiṣṭhiras tu gāṅgeyaṃ viśrāntaṃ bhūridakṣiṇam 13,134.057d@016_0255 punar eva mahābuddhiḥ paryapṛcchan mahīpatiḥ 13,134.057d@017_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,134.057d@017_0001 ka upāyo varaprāptau sarveṣāṃ pāpakarmaṇām 13,134.057d@017_0002 bhīṣmaḥ 13,134.057d@017_0002 jñānasya ca parasyeha tan me brūhi pitāmaha 13,134.057d@017_0003 upāyo 'yaṃ varaprāptau paramaḥ parikīrtitaḥ 13,134.057d@017_0004 nārāyaṇasya tu dhyānam arcanaṃ yajanaṃ stutiḥ 13,134.057d@017_0005 śravaṇaṃ tatkathānāṃ ca vidvatsaṃrakṣaṇaṃ tathā 13,134.057d@017_0006 vidvacchuśrūṣaṇaprītir upadeśānupālanam 13,134.057d@017_0007 saṃdhyānena japenāśu mucyate prākṛto 'pi ca 13,134.057d@017_0008 japaś caturvidhaḥ prokto vaidikas tāntriko 'pi ca 13,134.057d@017_0009 paurāṇiko 'tha vidvadbhiḥ kathitaḥ smārta eva ca 13,134.057d@017_0010 dvijaśuśrūṣayā jñānaṃ vidvatsaṃrakṣaṇena vā 13,134.057d@017_0011 nāsādhyaṃ jñānināṃ kiṃ cit tasmād rakṣyā dvijās tvayā 13,134.057d@017_0012 suvratā bandhuhīnaikā vane pūrvaṃ yamena tu 13,134.057d@017_0013 āsīd āśvāsitā vidvatsaṃrakṣaṇaphalāt kila 13,134.057d@017_0014 viprasya maraṇe hetus tatpatnī pitṛśokadā 13,134.057d@017_0015 vaiśyā tvam abhilāṣeyaṃ viprakanyeti sāṃpratam 13,134.057d@017_0016 ity uktāśvāsitāpṛcchat kenaivaṃ pāpasaṃyutā 13,134.057d@017_0017 yamaḥ 13,134.057d@017_0017 jātā viprakule samyak śreyaś cāpi bravīhi me 13,134.057d@017_0018 anyajanmani vidvāṃsaṃ prahārair abhipīḍitam 13,134.057d@017_0019 coraśaṅkāvimokṣeṇa mokṣayitvā sujanmikā 13,134.057d@017_0020 ity uktāṣṭākṣaradhyānajapādiśreyasā tu sā 13,134.057d@017_0021 yamenānugṛhītābhūt puṇyalokanivāsinī 13,134.057d@017_0022 tan nityaṃ viduṣāṃ rakṣātatparo bhava bhūpate 13,134.057d@017_0023 teṣāṃ saṃrakṣaṇāt tuṣṭaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate 13,135.001 vaiśaṃpāyana uvāca 13,135.001a śrutvā dharmān aśeṣeṇa pāvanāni ca sarvaśaḥ 13,135.001c yudhiṣṭhiraḥ śāṃtanavaṃ punar evābhyabhāṣata 13,135.002a kim ekaṃ daivataṃ loke kiṃ vāpy ekaṃ parāyaṇam 13,135.002c stuvantaḥ kaṃ kam arcantaḥ prāpnuyur mānavāḥ śubham 13,135.003a ko dharmaḥ sarvadharmāṇāṃ bhavataḥ paramo mataḥ 13,135.003c kiṃ japan mucyate jantur janmasaṃsārabandhanāt 13,135.004 bhīṣma uvāca 13,135.004a jagatprabhuṃ devadevam anantaṃ puruṣottamam 13,135.004c stuvan nāmasahasreṇa puruṣaḥ satatotthitaḥ 13,135.005a tam eva cārcayan nityaṃ bhaktyā puruṣam avyayam 13,135.005c dhyāyan stuvan namasyaṃś ca yajamānas tam eva ca 13,135.006a anādinidhanaṃ viṣṇuṃ sarvalokamaheśvaram 13,135.006c lokādhyakṣaṃ stuvan nityaṃ sarvaduḥkhātigo bhavet 13,135.007a brahmaṇyaṃ sarvadharmajñaṃ lokānāṃ kīrtivardhanam 13,135.007c lokanāthaṃ mahad bhūtaṃ sarvabhūtabhavodbhavam 13,135.008a eṣa me sarvadharmāṇāṃ dharmo 'dhikatamo mataḥ 13,135.008c yad bhaktyā puṇḍarīkākṣaṃ stavair arcen naraḥ sadā 13,135.009a paramaṃ yo mahat tejaḥ paramaṃ yo mahat tapaḥ 13,135.009c paramaṃ yo mahad brahma paramaṃ yaḥ parāyaṇam 13,135.010a pavitrāṇāṃ pavitraṃ yo maṅgalānāṃ ca maṅgalam 13,135.010c daivataṃ devatānāṃ ca bhūtānāṃ yo 'vyayaḥ pitā 13,135.011a yataḥ sarvāṇi bhūtāni bhavanty ādiyugāgame 13,135.011c yasmiṃś ca pralayaṃ yānti punar eva yugakṣaye 13,135.012a tasya lokapradhānasya jagannāthasya bhūpate 13,135.012c viṣṇor nāmasahasraṃ me śṛṇu pāpabhayāpaham 13,135.013a yāni nāmāni gauṇāni vikhyātāni mahātmanaḥ 13,135.013c ṛṣibhiḥ parigītāni tāni vakṣyāmi bhūtaye 13,135.014*0631_01 viṣṇor nāmasahasrasya vedavyāso mahān ṛṣiḥ 13,135.014*0631_02 chando 'nuṣṭup tathā devo bhagavān viśvarūpadhṛk 13,135.014*0632_01 ṛṣir nāmnāṃ sahasrasya vedavyāso mahāmuniḥ 13,135.014*0632_02 chando 'nuṣṭup tathā devo bhagavān devakīsutaḥ 13,135.014*0632_03 amṛtāṃśūdbhavo bījaṃ śaktir devakīnandanaḥ 13,135.014*0632_04 trisāmā hṛdayaṃ tasya śāntyarthe viniyujyate 13,135.014*0633_01 viṣṇuṃ jiṣṇuṃ mahāviṣṇuṃ prabhaviṣṇuṃ maheśvaram 13,135.014*0633_02 anekarūpadaityāntaṃ namāmi puruṣottamam 13,135.014a viśvaṃ viṣṇur vaṣaṭkāro bhūtabhavyabhavatprabhuḥ 13,135.014c bhūtakṛd bhūtabhṛd bhāvo bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ 13,135.015a pūtātmā paramātmā ca muktānāṃ paramā gatiḥ 13,135.015c avyayaḥ puruṣaḥ sākṣī kṣetrajño 'kṣara eva ca 13,135.016a yogo yogavidāṃ netā pradhānapuruṣeśvaraḥ 13,135.016c nārasiṃhavapuḥ śrīmān keśavaḥ puruṣottamaḥ 13,135.017a sarvaḥ śarvaḥ śivaḥ sthāṇur bhūtādir nidhir avyayaḥ 13,135.017c saṃbhavo bhāvano bhartā prabhavaḥ prabhur īśvaraḥ 13,135.018a svayaṃbhūḥ śaṃbhur ādityaḥ puṣkarākṣo mahāsvanaḥ 13,135.018c anādinidhano dhātā vidhātā dhātur uttamaḥ 13,135.019a aprameyo hṛṣīkeśaḥ padmanābho 'maraprabhuḥ 13,135.019c viśvakarmā manus tvaṣṭā sthaviṣṭhaḥ sthaviro dhruvaḥ 13,135.020a agrāhyaḥ śāśvataḥ kṛṣṇo lohitākṣaḥ pratardanaḥ 13,135.020c prabhūtas trikakubdhāma pavitraṃ maṅgalaṃ param 13,135.021a īśānaḥ prāṇadaḥ prāṇo jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ prajāpatiḥ 13,135.021c hiraṇyagarbho bhūgarbho mādhavo madhusūdanaḥ 13,135.022a īśvaro vikramī dhanvī medhāvī vikramaḥ kramaḥ 13,135.022c anuttamo durādharṣaḥ kṛtajñaḥ kṛtir ātmavān 13,135.023a sureśaḥ śaraṇaṃ śarma viśvaretāḥ prajābhavaḥ 13,135.023c ahaḥ saṃvatsaro vyālaḥ pratyayaḥ sarvadarśanaḥ 13,135.024a ajaḥ sarveśvaraḥ siddhaḥ siddhiḥ sarvādir acyutaḥ 13,135.024c vṛṣākapir ameyātmā sarvayogaviniḥsṛtaḥ 13,135.025a vasur vasumanāḥ satyaḥ samātmā saṃmitaḥ samaḥ 13,135.025c amoghaḥ puṇḍarīkākṣo vṛṣakarmā vṛṣākṛtiḥ 13,135.026a rudro bahuśirā babhrur viśvayoniḥ śuciśravāḥ 13,135.026c amṛtaḥ śāśvataḥ sthāṇur varāroho mahātapāḥ 13,135.026d@018_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,135.026d@018_0001 pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada 13,135.026d@018_0002 kiṃ japyaṃ japato nityaṃ bhaved dharmaphalaṃ mahat 13,135.026d@018_0003 prasthāne vā praveśe vā pravṛtte vāpi karmaṇi 13,135.026d@018_0004 daive vā śrāddhakāle vā kiṃ japyaṃ karmasādhanam 13,135.026d@018_0005 śāntikaṃ pauṣṭikaṃ rakṣā śatrughnaṃ bhayanāśanam 13,135.026d@018_0006 bhīṣmaḥ 13,135.026d@018_0006 japyaṃ yad brahmasamitaṃ tad bhavān vaktum arhati 13,135.026d@018_0007 vyāsaproktam imaṃ mantraṃ śṛṇuṣvaikamanā nṛpa 13,135.026d@018_0008 sāvitryā vihitaṃ divyaṃ sadyaḥ pāpavimocanam 13,135.026d@018_0009 śṛṇu mantravidhiṃ kṛtsnaṃ procyamānaṃ mayānagha 13,135.026d@018_0010 yaṃ śrutvā pāṇḍavaśreṣṭha sarvapāpaiḥ pramucyate 13,135.026d@018_0011 rātrāv ahani dharmajña yena pāpair na lipyate 13,135.026d@018_0012 tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi śṛṇuṣvaikamanā nṛpa 13,135.026d@018_0013 āyuṣmān bhavate caiva yaṃ śrutvā pārthivātmaja 13,135.026d@018_0014 puruṣas tu susiddhārthaḥ pretya ceha ca modate 13,135.026d@018_0015 sevitaṃ satataṃ rājan purā rājarṣisattamaiḥ 13,135.026d@018_0016 kṣatradharmaparair nityaṃ satyavrataparāyaṇaiḥ 13,135.026d@018_0017 idam āhnikam avyagraṃ kurvadbhir niyataiḥ sadā 13,135.026d@018_0018 nṛpair bharataśārdūla prāpyate śrīr anuttamā 13,135.026d@018_0019 namo vasiṣṭhāya mahāvratāya 13,135.026d@018_0020 parāśaraṃ vedanidhiṃ praṇamya 13,135.026d@018_0021 namo 'stv anantāya mahoragāya 13,135.026d@018_0022 namo 'stu siddhebhya ihākṣayebhyaḥ 13,135.026d@018_0023 namo 'stv ṛṣibhyaḥ paramaṃ pareṣāṃ 13,135.026d@018_0024 deveṣu devaṃ varadaṃ varāṇām 13,135.026d@018_0025 sahasraśīrṣāya namaḥ śivāya 13,135.026d@018_0026 sahasranāmāya janārdanāya 13,135.026d@018_0027 ajaikapād ahirbudhnyaḥ pinākī cāparājitaḥ 13,135.026d@018_0028 ṛtaś ca pitṛrūpaś ca tryambakaś ca maheśvaraḥ 13,135.026d@018_0029 vṛṣākapiś ca śaṃbhuś ca havano 'theśvaras tathā 13,135.026d@018_0030 ekādaśaite prathitā rudrās tribhuvaneśvarāḥ 13,135.026d@018_0031 śatam etat samākhyātaṃ śatarudre mahātmanām 13,135.026d@018_0032 aṃśo bhagaś ca mitraś ca varuṇaś ca jaleśvaraḥ 13,135.026d@018_0033 tathā dhātāryamā caiva jayanto bhāskaras tathā 13,135.026d@018_0034 tvaṣṭā pūṣā tathaivendro dvādaśo viṣṇur ucyate 13,135.026d@018_0035 ity ete dvādaśādityāḥ kāśyapeyā iti śrutiḥ 13,135.026d@018_0036 dharo dhruvaś ca somaś ca sāvitro 'thānilo 'nalaḥ 13,135.026d@018_0037 pratyūṣaś ca prabhāsaś ca vasavo 'ṣṭau prakīrtitāḥ 13,135.026d@018_0038 nāsatyaś cāpi dasraś ca smṛtau dvāv aśvināv api 13,135.026d@018_0039 mārtaṇḍasyātmajāv etau saṃjñānāsāvinirgatau 13,135.026d@018_0040 ataḥ paraṃ pravakṣyāmi lokānāṃ karmasākṣiṇaḥ 13,135.026d@018_0041 api yajñasya vettāro dattasya sukṛtasya ca 13,135.026d@018_0042 adṛśyāḥ sarvabhūteṣu paśyanti tridaśeśvarāḥ 13,135.026d@018_0043 śubhāśubhāni karmāṇi mṛtyuḥ kālaś ca sarvaśaḥ 13,135.026d@018_0044 viśvedevāḥ pitṛgaṇā mūrtimantas tapodhanāḥ 13,135.026d@018_0045 munayaś caiva siddhāś ca tapomokṣaparāyaṇāḥ 13,135.026d@018_0046 śucismitāḥ kīrtayatāṃ prayacchanti śubhaṃ nṛṇām 13,135.026d@018_0047 prajāpatikṛtān etāṃl lokān divyena tejasā 13,135.026d@018_0048 vasanti sarvalokeṣu prayatāḥ sarvakarmasu 13,135.026d@018_0049 prāṇānām īśvarān etān kīrtayan prayato naraḥ 13,135.026d@018_0050 dharmārthakāmair vipulair yujyate sa hi nityaśaḥ 13,135.026d@018_0051 lokāṃś ca labhate puṇyān viśveśvarakṛtāñ śubhān 13,135.026d@018_0052 ete devās trayastriṃśat sarvabhūtagaṇeśvarāḥ 13,135.026d@018_0053 nandīśvaro mahākāyo grāmaṇīr vṛṣabhadhvajaḥ 13,135.026d@018_0054 īśvarāḥ sarvalokānāṃ gaṇeśvaravināyakāḥ 13,135.026d@018_0055 saumyā raudragaṇāś caiva yogabhūtagaṇās tathā 13,135.026d@018_0056 jyotīṃṣi sarito vyoma suparṇaḥ patageśvaraḥ 13,135.026d@018_0057 pṛthivyāṃ tapasā siddhāḥ sthāvarāś ca carāś ca ha 13,135.026d@018_0058 himavān girayaś caiva catvāraś ca mahārṇavāḥ 13,135.026d@018_0059 bhavasyānucarāḥ sarve haratulyaparākramāḥ 13,135.026d@018_0060 viṣṇur devo 'tha jiṣṇuś ca skandaś cāmbikayā saha 13,135.026d@018_0061 kīrtayan prayataḥ sarvān sarvapāpaiḥ pramucyate 13,135.026d@018_0062 ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi mānavān ṛṣisattamān 13,135.026d@018_0063 yavakrītaś ca raibhyaś ca arvāvasuparāvasū 13,135.026d@018_0064 auśijaś caiva kakṣīvān balaś cāṅgirasaḥ sutaḥ 13,135.026d@018_0065 ṛṣir medhātitheḥ putraḥ kaṇvo barhiṣadas tathā 13,135.026d@018_0066 brahmatejomayāḥ sarve kīrtitā lokabhāvanāḥ 13,135.026d@018_0067 labhante hi śubhaṃ sarve rudrānalavasuprabhāḥ 13,135.026d@018_0068 bhuvi kṛtvā śubhaṃ karma modante divi daivataiḥ 13,135.026d@018_0069 mahendraguravaḥ sapta prācīṃ vai diśam āśritāḥ 13,135.026d@018_0070 prayataḥ kīrtayann etāñ śakraloke mahīyate 13,135.026d@018_0071 unmucuḥ pramucuś caiva svastyātreyaś ca vīryavān 13,135.026d@018_0072 dṛḍhavyaś cordhvabāhuś ca tṛṇasomāṅgirās tathā 13,135.026d@018_0073 mitrāvaruṇayoḥ putras tathāgastyaḥ pratāpavān 13,135.026d@018_0074 dharmarājartvijaḥ sapta dakṣiṇāṃ diśam āśritāḥ 13,135.026d@018_0075 dṛḍheyuś ca ṛteyuś ca parivyādhaś ca kīrtimān 13,135.026d@018_0076 ekataś ca dvitaś caiva tritaś cādityasaṃnibhāḥ 13,135.026d@018_0077 atreḥ putraś ca dharmātmā ṛṣiḥ sārasvatas tathā 13,135.026d@018_0078 varuṇasyartvijaḥ sapta paścimāṃ diśam āśritāḥ 13,135.026d@018_0079 atrir vasiṣṭho bhagavān kaśyapaś ca mahān ṛṣiḥ 13,135.026d@018_0080 gautamaś ca bharadvājo viśvāmitro 'tha kauśikaḥ 13,135.026d@018_0081 ṛcīkatanayaś cogro jamadagniḥ pratāpavān 13,135.026d@018_0082 dhaneśvarasya guravaḥ saptaite uttarāṃ śritāḥ 13,135.026d@018_0083 apare munayaḥ sapta dikṣu sarvāsu dhiṣṭhitāḥ 13,135.026d@018_0084 kīrtisvastikarā nṝṇāṃ kīrtitā lokabhāvanāḥ 13,135.026d@018_0085 dharmaḥ kāmaś ca kālaś ca vasur vāsukir eva ca 13,135.026d@018_0086 anantaḥ kapilaś caiva saptaite dharaṇīdharāḥ 13,135.026d@018_0087 rāmo vyāsas tathā drauṇir aśvatthāmā ca lomaśaḥ 13,135.026d@018_0088 ity ete munayo divyā ekaikaḥ saptasaptadhā 13,135.026d@018_0089 śāntisvastikarā loke diśāṃ pālāḥ prakīrtitāḥ 13,135.026d@018_0090 yasyāṃ yasyāṃ diśi hy ete tanmukhaḥ śaraṇaṃ vrajet 13,135.026d@018_0091 sraṣṭāraḥ sarvabhūtānāṃ kīrtitā lokapāvanāḥ 13,135.026d@018_0092 saṃvarto merusāvarṇo mārkaṇḍeyaś ca dhārmikaḥ 13,135.026d@018_0093 sāṃkhyayogau nāradaś ca durvāsāś ca mahān ṛṣiḥ 13,135.026d@018_0094 atyantatapaso dāntās triṣu lokeṣu viśrutāḥ 13,135.026d@018_0095 apare rudrasaṃkāśāḥ kīrtitā brahmalaukikāḥ 13,135.026d@018_0096 aputro labhate putraṃ daridro labhate dhanam 13,135.026d@018_0097 tathā dharmārthakāmeṣu siddhiṃ ca labhate naraḥ 13,135.026d@018_0098 pṛthuṃ vainyaṃ nṛpavaraṃ pṛthvī yasyābhavat sutā 13,135.026d@018_0099 prajāpatiṃ sārvabhaumaṃ kīrtayed vasudhādhipam 13,135.026d@018_0100 ādityavaṃśaprabhavaṃ mahendrasamavikramam 13,135.026d@018_0101 purūravasamailaṃ ca triṣu lokeṣu viśrutam 13,135.026d@018_0102 budhasya dayitaṃ putraṃ kīrtayed vasudhādhipam 13,135.026d@018_0103 trilokaviśrutaṃ vīraṃ bharataṃ ca prakīrtayet 13,135.026d@018_0104 gavāmayena yajñena yeneṣṭaṃ vai kṛte yuge 13,135.026d@018_0105 rantidevaṃ mahādevaṃ kīrtayet paramadyutim 13,135.026d@018_0106 viśvajit tapasopetaṃ lakṣaṇyaṃ kāmalakṣaṇam 13,135.026d@018_0107 tathā śvetaṃ ca rājarṣiṃ kīrtayet paramadyutim 13,135.026d@018_0108 sthāṇuḥ prasādito yena yasyārthe hy andhako hataḥ 13,135.026d@018_0109 mahādevaprasādena yena gaṅgāvatāritā 13,135.026d@018_0110 bhagīrathaṃ durādharṣaṃ kīrtayet paramadyutim 13,135.026d@018_0111 sagarasyātmajā yena plāvitās tāritās tathā 13,135.026d@018_0112 hutāśanasamān etān mahārūpān mahaujasaḥ 13,135.026d@018_0113 ugrakopān mahāsattvān kīrtayet kīrtivardhanān 13,135.026d@018_0114 devān ṛṣigaṇāṃś caiva nṛpāṃś ca jagatīśvarān 13,135.026d@018_0115 sāṃkhyaṃ yogaṃ ca paramaṃ havyaṃ kavyaṃ tathaiva ca 13,135.026d@018_0116 kīrtitaṃ paramaṃ brahma sarvaśrutiparāyaṇam 13,135.026d@018_0117 maṅgalyaṃ sarvabhūtānāṃ pavitraṃ bahukīrtitam 13,135.026d@018_0118 vyādhipraśamanaṃ śreṣṭhaṃ pauṣṭikaṃ sarvakarmaṇām 13,135.026d@018_0119 prayataḥ kīrtayec caitān kalyaṃ sāyaṃ ca bhārata 13,135.026d@018_0120 ete vai yānti varṣanti bhānti vānti sṛjanti ca 13,135.026d@018_0121 ete vināyakāḥ śreṣṭhā dakṣāḥ kṣāntā jitendriyāḥ 13,135.026d@018_0122 narāṇām aśubhaṃ sarve vyapohanti prakīrtitāḥ 13,135.026d@018_0123 sākṣibhūtā mahātmānaḥ pāpasya sukṛtasya ca 13,135.026d@018_0124 etān vai kalyam utthāya kīrtayañ śubham aśnute 13,135.026d@018_0125 nāgnicorabhayaṃ tatra na mārgapratirodhanam 13,135.026d@018_0126 etān kīrtayatāṃ nityaṃ duḥsvapno naśyate nṛṇām 13,135.026d@018_0127 mucyate sarvapāpebhyaḥ svastimāṃś ca gṛhān vrajet 13,135.026d@018_0128 dīkṣākāleṣu sarveṣu yaḥ paṭhen niyato dvijaḥ 13,135.026d@018_0129 nyāyavān ātmanirataḥ kṣānto dānto 'nasūyakaḥ 13,135.026d@018_0130 rogārto vābhiyukto vā paṭhan pāpāt pramucyate 13,135.026d@018_0131 vāstumadhye tu paṭhataḥ kulasvastyayanaṃ bhavet 13,135.026d@018_0132 kṣetramadhye tu paṭhataḥ sarvaṃ sasyaṃ prarohati 13,135.026d@018_0133 gacchataḥ kṣemam adhvānaṃ grāmāntaragataḥ paṭhan 13,135.026d@018_0134 ātmanaś ca sutānāṃ ca dārāṇāṃ ca dhanasya ca 13,135.026d@018_0135 bījānām oṣadhīnāṃ ca rakṣām etāṃ prayojayet 13,135.026d@018_0136 etān saṃgrāmakāle tu paṭhataḥ kṣatriyasya tu 13,135.026d@018_0137 vrajanti ripavo nāśaṃ kṣemaṃ ca vinivartate 13,135.026d@018_0138 etān daive ca pitrye ca paṭhataḥ puruṣasya hi 13,135.026d@018_0139 bhuñjate pitaro havyaṃ kavyaṃ ca tridivaukasaḥ 13,135.026d@018_0140 na vyādhiśvāpadabhayaṃ na dvipān na hi taskarāt 13,135.026d@018_0141 kaśmalaṃ laghutāṃ yāti pāpmanā ca pramucyate 13,135.026d@018_0142 yānapātre ca yāne ca pravāse rājaveśmani 13,135.026d@018_0143 parāṃ siddhim avāpnoti sāvitrīṃ hy uttamāṃ paṭhan 13,135.026d@018_0144 na ca rājabhayaṃ teṣāṃ na piśācān na rākṣasāt 13,135.026d@018_0145 nāgnyambupavanavyālād bhayaṃ tasyopajāyate 13,135.026d@018_0146 caturṇām api varṇānām āśramasya viśeṣataḥ 13,135.026d@018_0147 karoti satataṃ śāntiṃ sāvitrīm uttamāṃ paṭhan 13,135.026d@018_0148 nāgnir dahati kāṣṭhāni sāvitrī yatra paṭhyate 13,135.026d@018_0149 na tatra bālo mriyate na ca tiṣṭhanti pannagāḥ 13,135.026d@018_0150 na teṣāṃ vidyate duḥkhaṃ gacchanti paramāṃ gatim 13,135.026d@018_0151 ye śṛṇvanti mahad brahma sāvitrīguṇakīrtanam 13,135.026d@018_0152 gavāṃ madhye tu paṭhato gāvo 'sya bahuvatsalāḥ 13,135.026d@018_0153 prasthāne vā praveśe vā sarvāvasthāgataḥ paṭhet 13,135.026d@018_0154 japatāṃ juhvatāṃ caiva nityaṃ ca prayatātmanām 13,135.026d@018_0155 ṛṣīṇāṃ paramaṃ japyaṃ guhyam etan narādhipa 13,135.026d@018_0156 yāthātathyena saṃgamya itihāsaṃ purātanam 13,135.026d@018_0157 parāśaramataṃ divyaṃ śakrāya kathitaṃ purā 13,135.026d@018_0158 tad etat te samākhyātaṃ tathyaṃ brahma sanātanam 13,135.026d@018_0159 hṛdayaṃ sarvabhūtānāṃ śrutir eṣā purātanī 13,135.026d@018_0160 somādityānvayāḥ sarve rāghavāḥ kuravas tathā 13,135.026d@018_0161 paṭhanti śucayo nityaṃ sāvitrīṃ prāṇināṃ gatim 13,135.026d@018_0162 abhyāśe nityaṃ devānāṃ saptarṣīṇāṃ dhruvasya ca 13,135.026d@018_0163 mokṣaṇaṃ sarvakṛcchrāṇāṃ mocayaty aśubhāt sadā 13,135.026d@018_0164 vṛddhaiḥ kāśyapagautamaprabhṛtibhir bhṛgvaṅgirotryādibhiḥ 13,135.026d@018_0165 śukrāgastyabṛhaspatiprabhṛtibhir brahmarṣibhiḥ sevitam 13,135.026d@018_0166 bhāradvājamataṃ ṛcīkatanayaiḥ prāptaṃ vasiṣṭhāt punaḥ 13,135.026d@018_0167 sāvitrīm adhigamya śakravasubhiḥ kṛtsnā jitā dānavāḥ 13,135.026d@018_0168 yo gośataṃ kanakaśṛṅgamayaṃ dadāti 13,135.026d@018_0169 viprāya vedaviduṣe ca bahuśrutāya 13,135.026d@018_0170 divyāṃ ca bhāratakathāṃ kathayec ca nityaṃ 13,135.026d@018_0171 tulyaṃ phalaṃ bhavati tasya ca tasya caiva 13,135.026d@018_0172 dharmo vivardhati bhṛgoḥ parikīrtanena 13,135.026d@018_0173 vīryaṃ vivardhati vasiṣṭhanamonatena 13,135.026d@018_0174 saṃgrāmajid bhavati caiva raghuṃ namasyan 13,135.026d@018_0175 syād aśvinau ca parikīrtayato na rogaḥ 13,135.026d@018_0176 eṣā te kathitā rājan sāvitrī brahma śāśvatī 13,135.026d@018_0177 vivakṣur asi yac cānyat tat te vakṣyāmi bhārata 13,135.027a sarvagaḥ sarvavid bhānur viṣvakseno janārdanaḥ 13,135.027c vedo vedavid avyaṅgo vedāṅgo vedavit kaviḥ 13,135.028a lokādhyakṣaḥ surādhyakṣo dharmādhyakṣaḥ kṛtākṛtaḥ 13,135.028c caturātmā caturvyūhaś caturdaṃṣṭraś caturbhujaḥ 13,135.029a bhrājiṣṇur bhojanaṃ bhoktā sahiṣṇur jagadādijaḥ 13,135.029c anagho vijayo jetā viśvayoniḥ punarvasuḥ 13,135.030a upendro vāmanaḥ prāṃśur amoghaḥ śucir ūrjitaḥ 13,135.030c atīndraḥ saṃgrahaḥ sargo dhṛtātmā niyamo yamaḥ 13,135.031a vedyo vaidyaḥ sadāyogī vīrahā mādhavo madhuḥ 13,135.031c atīndriyo mahāmāyo mahotsāho mahābalaḥ 13,135.032a mahābuddhir mahāvīryo mahāśaktir mahādyutiḥ 13,135.032c anirdeśyavapuḥ śrīmān ameyātmā mahādridhṛk 13,135.033a maheṣvāso mahībhartā śrīnivāsaḥ satāṃ gatiḥ 13,135.033c aniruddhaḥ surānando govindo govidāṃ patiḥ 13,135.034a marīcir damano haṃsaḥ suparṇo bhujagottamaḥ 13,135.034c hiraṇyanābhaḥ sutapāḥ padmanābhaḥ prajāpatiḥ 13,135.035a amṛtyuḥ sarvadṛk siṃhaḥ saṃdhātā saṃdhimān sthiraḥ 13,135.035c ajo durmarṣaṇaḥ śāstā viśrutātmā surārihā 13,135.036a gurur gurutamo dhāma satyaḥ satyaparākramaḥ 13,135.036c nimiṣo 'nimiṣaḥ sragvī vācaspatir udāradhīḥ 13,135.037a agraṇīr grāmaṇīḥ śrīmān nyāyo netā samīraṇaḥ 13,135.037c sahasramūrdhā viśvātmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt 13,135.038a āvartano nivṛttātmā saṃvṛtaḥ saṃpramardanaḥ 13,135.038c ahaḥ saṃvartako vahnir anilo dharaṇīdharaḥ 13,135.039a suprasādaḥ prasannātmā viśvadhṛg viśvabhug vibhuḥ 13,135.039c satkartā satkṛtaḥ sādhur jahnur nārāyaṇo naraḥ 13,135.040a asaṃkhyeyo 'prameyātmā viśiṣṭaḥ śiṣṭakṛc chuciḥ 13,135.040c siddhārthaḥ siddhasaṃkalpaḥ siddhidaḥ siddhisādhanaḥ 13,135.041a vṛṣāhī vṛṣabho viṣṇur vṛṣaparvā vṛṣodaraḥ 13,135.041c vardhano vardhamānaś ca viviktaḥ śrutisāgaraḥ 13,135.042a subhujo durdharo vāgmī mahendro vasudo vasuḥ 13,135.042c naikarūpo bṛhadrūpaḥ śipiviṣṭaḥ prakāśanaḥ 13,135.043a ojas tejo dyutidharaḥ prakāśātmā pratāpanaḥ 13,135.043c ṛddhaḥ spaṣṭākṣaro mantraś candrāṃśur bhāskaradyutiḥ 13,135.044a amṛtāṃśūdbhavo bhānuḥ śaśabinduḥ sureśvaraḥ 13,135.044c auṣadhaṃ jagataḥ setuḥ satyadharmaparākramaḥ 13,135.045a bhūtabhavyabhavannāthaḥ pavanaḥ pāvano 'nilaḥ 13,135.045c kāmahā kāmakṛt kāntaḥ kāmaḥ kāmapradaḥ prabhuḥ 13,135.046a yugādikṛd yugāvarto naikamāyo mahāśanaḥ 13,135.046c adṛśyo vyaktarūpaś ca sahasrajid anantajit 13,135.047a iṣṭo viśiṣṭaḥ śiṣṭeṣṭaḥ śikhaṇḍī nahuṣo vṛṣaḥ 13,135.047c krodhahā krodhakṛt kartā viśvabāhur mahīdharaḥ 13,135.048a acyutaḥ prathitaḥ prāṇaḥ prāṇado vāsavānujaḥ 13,135.048c apāṃ nidhir adhiṣṭhānam apramattaḥ pratiṣṭhitaḥ 13,135.049a skandaḥ skandadharo dhuryo varado vāyuvāhanaḥ 13,135.049c vāsudevo bṛhadbhānur ādidevaḥ puraṃdaraḥ 13,135.050a aśokas tāraṇas tāraḥ śūraḥ śaurir janeśvaraḥ 13,135.050c anukūlaḥ śatāvartaḥ padmī padmanibhekṣaṇaḥ 13,135.051a padmanābho 'ravindākṣaḥ padmagarbhaḥ śarīrabhṛt 13,135.051c maharddhir ṛddho vṛddhātmā mahākṣo garuḍadhvajaḥ 13,135.052a atulaḥ śarabho bhīmaḥ samayajño havir hariḥ 13,135.052c sarvalakṣaṇalakṣaṇyo lakṣmīvān samitiṃjayaḥ 13,135.053a vikṣaro rohito mārgo hetur dāmodaraḥ sahaḥ 13,135.053c mahīdharo mahābhāgo vegavān amitāśanaḥ 13,135.054a udbhavaḥ kṣobhaṇo devaḥ śrīgarbhaḥ parameśvaraḥ 13,135.054c karaṇaṃ kāraṇaṃ kartā vikartā gahano guhaḥ 13,135.055a vyavasāyo vyavasthānaḥ saṃsthānaḥ sthānado dhruvaḥ 13,135.055c pararddhiḥ paramaḥ spaṣṭas tuṣṭaḥ puṣṭaḥ śubhekṣaṇaḥ 13,135.056a rāmo virāmo virato mārgo neyo nayo 'nayaḥ 13,135.056c vīraḥ śaktimatāṃ śreṣṭho dharmo dharmavid uttamaḥ 13,135.057a vaikuṇṭhaḥ puruṣaḥ prāṇaḥ prāṇadaḥ praṇavaḥ pṛthuḥ 13,135.057c hiraṇyagarbhaḥ śatrughno vyāpto vāyur adhokṣajaḥ 13,135.058a ṛtuḥ sudarśanaḥ kālaḥ parameṣṭhī parigrahaḥ 13,135.058c ugraḥ saṃvatsaro dakṣo viśrāmo viśvadakṣiṇaḥ 13,135.059a vistāraḥ sthāvaraḥ sthāṇuḥ pramāṇaṃ bījam avyayam 13,135.059c artho 'nartho mahākośo mahābhogo mahādhanaḥ 13,135.060a anirviṇṇaḥ sthaviṣṭho bhūr dharmayūpo mahāmakhaḥ 13,135.060c nakṣatranemir nakṣatrī kṣamaḥ kṣāmaḥ samīhanaḥ 13,135.061a yajña ijyo mahejyaś ca kratuḥ satraṃ satāṃ gatiḥ 13,135.061c sarvadarśī vimuktātmā sarvajño jñānam uttamam 13,135.062a suvrataḥ sumukhaḥ sūkṣmaḥ sughoṣaḥ sukhadaḥ suhṛt 13,135.062c manoharo jitakrodho vīrabāhur vidāraṇaḥ 13,135.063a svāpanaḥ svavaśo vyāpī naikātmā naikakarmakṛt 13,135.063c vatsaro vatsalo vatsī ratnagarbho dhaneśvaraḥ 13,135.064a dharmagub dharmakṛd dharmī sad asat kṣaram akṣaram 13,135.064c avijñātā sahasrāṃśur vidhātā kṛtalakṣaṇaḥ 13,135.065a gabhastinemiḥ sattvasthaḥ siṃho bhūtamaheśvaraḥ 13,135.065c ādidevo mahādevo deveśo devabhṛd guruḥ 13,135.066a uttaro gopatir goptā jñānagamyaḥ purātanaḥ 13,135.066c śarīrabhūtabhṛd bhoktā kapīndro bhūridakṣiṇaḥ 13,135.067a somapo 'mṛtapaḥ somaḥ purujit purusattamaḥ 13,135.067c vinayo jayaḥ satyasaṃdho dāśārhaḥ sātvatāṃ patiḥ 13,135.068a jīvo vinayitā sākṣī mukundo 'mitavikramaḥ 13,135.068c ambhonidhir anantātmā mahodadhiśayo 'ntakaḥ 13,135.069a ajo mahārhaḥ svābhāvyo jitāmitraḥ pramodanaḥ 13,135.069c ānando nandano nandaḥ satyadharmā trivikramaḥ 13,135.070a maharṣiḥ kapilācāryaḥ kṛtajño medinīpatiḥ 13,135.070c tripadas tridaśādhyakṣo mahāśṛṅgaḥ kṛtāntakṛt 13,135.071a mahāvarāho govindaḥ suṣeṇaḥ kanakāṅgadī 13,135.071c guhyo gabhīro gahano guptaś cakragadādharaḥ 13,135.072a vedhāḥ svāṅgo 'jitaḥ kṛṣṇo dṛḍhaḥ saṃkarṣaṇo 'cyutaḥ 13,135.072c varuṇo vāruṇo vṛkṣaḥ puṣkarākṣo mahāmanāḥ 13,135.073a bhagavān bhagahā nandī vanamālī halāyudhaḥ 13,135.073c ādityo jyotir ādityaḥ sahiṣṇur gatisattamaḥ 13,135.074a sudhanvā khaṇḍaparaśur dāruṇo draviṇapradaḥ 13,135.074c divaḥspṛk sarvadṛg vyāso vācaspatir ayonijaḥ 13,135.075a trisāmā sāmagaḥ sāma nirvāṇaṃ bheṣajaṃ bhiṣak 13,135.075c saṃnyāsakṛc chamaḥ śānto niṣṭhā śāntiḥ parāyaṇam 13,135.076a śubhāṅgaḥ śāntidaḥ sraṣṭā kumudaḥ kuvaleśayaḥ 13,135.076c gohito gopatir goptā vṛṣabhākṣo vṛṣapriyaḥ 13,135.077a anivartī nivṛttātmā saṃkṣeptā kṣemakṛc chivaḥ 13,135.077c śrīvatsavakṣāḥ śrīvāsaḥ śrīpatiḥ śrīmatāṃ varaḥ 13,135.078a śrīdaḥ śrīśaḥ śrīnivāsaḥ śrīnidhiḥ śrīvibhāvanaḥ 13,135.078c śrīdharaḥ śrīkaraḥ śreyaḥ śrīmāṃl lokatrayāśrayaḥ 13,135.079a svakṣaḥ svaṅgaḥ śatānando nandir jyotir gaṇeśvaraḥ 13,135.079c vijitātmā vidheyātmā satkīrtiś chinnasaṃśayaḥ 13,135.080a udīrṇaḥ sarvataścakṣur anīśaḥ śāśvataḥ sthiraḥ 13,135.080c bhūśayo bhūṣaṇo bhūtir viśokaḥ śokanāśanaḥ 13,135.081a arciṣmān arcitaḥ kumbho viśuddhātmā viśodhanaḥ 13,135.081c aniruddho 'pratirathaḥ pradyumno 'mitavikramaḥ 13,135.082a kālaneminihā vīraḥ śūraḥ śaurir janeśvaraḥ 13,135.082c trilokātmā trilokeśaḥ keśavaḥ keśihā hariḥ 13,135.083a kāmadevaḥ kāmapālaḥ kāmī kāntaḥ kṛtāgamaḥ 13,135.083c anirdeśyavapur viṣṇur vīro 'nanto dhanaṃjayaḥ 13,135.084a brahmaṇyo brahmakṛd brahmā brahma brahmavivardhanaḥ 13,135.084c brahmavid brāhmaṇo brahmī brahmajño brāhmaṇapriyaḥ 13,135.085a mahākramo mahākarmā mahātejā mahoragaḥ 13,135.085c mahākratur mahāyajvā mahāyajño mahāhaviḥ 13,135.086a stavyaḥ stavapriyaḥ stotraṃ stutiḥ stotā raṇapriyaḥ 13,135.086c pūrṇaḥ pūrayitā puṇyaḥ puṇyakīrtir anāmayaḥ 13,135.087a manojavas tīrthakaro vasuretā vasupradaḥ 13,135.087c vasuprado vāsudevo vasur vasumanā haviḥ 13,135.088a sadgatiḥ satkṛtiḥ sattā sadbhūtiḥ satparāyaṇaḥ 13,135.088c śūraseno yaduśreṣṭhaḥ sannivāsaḥ suyāmunaḥ 13,135.089a bhūtāvāso vāsudevo sarvāsunilayo 'nalaḥ 13,135.089c darpahā darpado dṛpto durdharo 'thāparājitaḥ 13,135.090a viśvamūrtir mahāmūrtir dīptamūrtir amūrtimān 13,135.090c anekamūrtir avyaktaḥ śatamūrtiḥ śatānanaḥ 13,135.091a eko naikaḥ savaḥ kaḥ kiṃ yat tat padam anuttamam 13,135.091c lokabandhur lokanātho mādhavo bhaktavatsalaḥ 13,135.092a suvarṇavarṇo hemāṅgo varāṅgaś candanāṅgadī 13,135.092c vīrahā viṣamaḥ śūnyo ghṛtāśīr acalaś calaḥ 13,135.093a amānī mānado mānyo lokasvāmī trilokadhṛk 13,135.093c sumedhā medhajo dhanyaḥ satyamedhā dharādharaḥ 13,135.094a tejo vṛṣo dyutidharaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 13,135.094c pragraho nigraho 'vyagro naikaśṛṅgo gadāgrajaḥ 13,135.095a caturmūrtiś caturbāhuś caturvyūhaś caturgatiḥ 13,135.095c caturātmā caturbhāvaś caturvedavid ekapāt 13,135.096a samāvarto nivṛttātmā durjayo duratikramaḥ 13,135.096c durlabho durgamo durgo durāvāso durārihā 13,135.097a śubhāṅgo lokasāraṅgaḥ sutantus tantuvardhanaḥ 13,135.097c indrakarmā mahākarmā kṛtakarmā kṛtāgamaḥ 13,135.098a udbhavaḥ sundaraḥ sundo ratnanābhaḥ sulocanaḥ 13,135.098c arko vājasanaḥ śṛṅgī jayantaḥ sarvavij jayī 13,135.099a suvarṇabindur akṣobhyaḥ sarvavāg īśvareśvaraḥ 13,135.099c mahāhrado mahāgarto mahābhūto mahānidhiḥ 13,135.100a kumudaḥ kuṃdaraḥ kundaḥ parjanyaḥ pavano 'nilaḥ 13,135.100c amṛtāṃśo 'mṛtavapuḥ sarvajñaḥ sarvatomukhaḥ 13,135.101a sulabhaḥ suvrataḥ siddhaḥ śatrujic chatrutāpanaḥ 13,135.101c nyagrodhodumbaro 'śvatthaś cāṇūrāndhraniṣūdanaḥ 13,135.102a sahasrārciḥ saptajihvaḥ saptaidhāḥ saptavāhanaḥ 13,135.102c amūrtir anagho 'cintyo bhayakṛd bhayanāśanaḥ 13,135.103a aṇur bṛhat kṛśaḥ sthūlo guṇabhṛn nirguṇo mahān 13,135.103c adhṛtaḥ svadhṛtaḥ svāsyaḥ prāgvaṃśo vaṃśavardhanaḥ 13,135.104a bhārabhṛt kathito yogī yogīśaḥ sarvakāmadaḥ 13,135.104c āśramaḥ śramaṇaḥ kṣāmaḥ suparṇo vāyuvāhanaḥ 13,135.105a dhanurdharo dhanurvedo daṇḍo damayitā damaḥ 13,135.105c aparājitaḥ sarvasaho niyantā niyamo yamaḥ 13,135.106a sattvavān sāttvikaḥ satyaḥ satyadharmaparāyaṇaḥ 13,135.106c abhiprāyaḥ priyārho 'rhaḥ priyakṛt prītivardhanaḥ 13,135.107a vihāyasagatir jyotiḥ surucir hutabhug vibhuḥ 13,135.107c ravir virocanaḥ sūryaḥ savitā ravilocanaḥ 13,135.108a ananto hutabhug bhoktā sukhado naikado 'grajaḥ 13,135.108c anirviṇṇaḥ sadāmarṣī lokādhiṣṭhānam adbhutam 13,135.109a sanāt sanātanatamaḥ kapilaḥ kapir avyayaḥ 13,135.109c svastidaḥ svastikṛt svasti svastibhuk svastidakṣiṇaḥ 13,135.110a araudraḥ kuṇḍalī cakrī vikramy ūrjitaśāsanaḥ 13,135.110c śabdātigaḥ śabdasahaḥ śiśiraḥ śarvarīkaraḥ 13,135.111a akrūraḥ peśalo dakṣo dakṣiṇaḥ kṣamiṇāṃ varaḥ 13,135.111c vidvattamo vītabhayaḥ puṇyaśravaṇakīrtanaḥ 13,135.112a uttāraṇo duṣkṛtihā puṇyo duḥsvapnanāśanaḥ 13,135.112c vīrahā rakṣaṇaḥ santo jīvanaḥ paryavasthitaḥ 13,135.113a anantarūpo 'nantaśrīr jitamanyur bhayāpahaḥ 13,135.113c caturasro gabhīrātmā vidiśo vyādiśo diśaḥ 13,135.114a anādir bhūr bhuvo lakṣmīḥ suvīro rucirāṅgadaḥ 13,135.114c janano janajanmādir bhīmo bhīmaparākramaḥ 13,135.115a ādhāranilayo dhātā puṣpahāsaḥ prajāgaraḥ 13,135.115c ūrdhvagaḥ satpathācāraḥ prāṇadaḥ praṇavaḥ paṇaḥ 13,135.116a pramāṇaṃ prāṇanilayaḥ prāṇakṛt prāṇajīvanaḥ 13,135.116c tattvaṃ tattvavid ekātmā janmamṛtyujarātigaḥ 13,135.117a bhūr bhuvaḥ svas tarus tāraḥ savitā prapitāmahaḥ 13,135.117c yajño yajñapatir yajvā yajñāṅgo yajñavāhanaḥ 13,135.118a yajñabhṛd yajñakṛd yajñī yajñabhug yajñasādhanaḥ 13,135.118c yajñāntakṛd yajñaguhyam annam annāda eva ca 13,135.119a ātmayoniḥ svayaṃjāto vaikhānaḥ sāmagāyanaḥ 13,135.119c devakīnandanaḥ sraṣṭā kṣitīśaḥ pāpanāśanaḥ 13,135.120a śaṅkhabhṛn nandakī cakrī śārṅgadhanvā gadādharaḥ 13,135.120c rathāṅgapāṇir akṣobhyaḥ sarvapraharaṇāyudhaḥ 13,135.121a itīdaṃ kīrtanīyasya keśavasya mahātmanaḥ 13,135.121c nāmnāṃ sahasraṃ divyānām aśeṣeṇa prakīrtitam 13,135.122a ya idaṃ śṛṇuyān nityaṃ yaś cāpi parikīrtayet 13,135.122c nāśubhaṃ prāpnuyāt kiṃ cit so 'mutreha ca mānavaḥ 13,135.123a vedāntago brāhmaṇaḥ syāt kṣatriyo vijayī bhavet 13,135.123c vaiśyo dhanasamṛddhaḥ syāc chūdraḥ sukham avāpnuyāt 13,135.124a dharmārthī prāpnuyād dharmam arthārthī cārtham āpnuyāt 13,135.124c kāmān avāpnuyāt kāmī prajārthī cāpnuyāt prajāḥ 13,135.125a bhaktimān yaḥ sadotthāya śucis tadgatamānasaḥ 13,135.125c sahasraṃ vāsudevasya nāmnām etat prakīrtayet 13,135.126a yaśaḥ prāpnoti vipulaṃ jñātiprādhānyam eva ca 13,135.126c acalāṃ śriyam āpnoti śreyaś cāpnoty anuttamam 13,135.127a na bhayaṃ kva cid āpnoti vīryaṃ tejaś ca vindati 13,135.127c bhavaty arogo dyutimān balarūpaguṇānvitaḥ 13,135.128a rogārto mucyate rogād baddho mucyeta bandhanāt 13,135.128c bhayān mucyeta bhītaś ca mucyetāpanna āpadaḥ 13,135.129a durgāṇy atitaraty āśu puruṣaḥ puruṣottamam 13,135.129c stuvan nāmasahasreṇa nityaṃ bhaktisamanvitaḥ 13,135.130a vāsudevāśrayo martyo vāsudevaparāyaṇaḥ 13,135.130c sarvapāpaviśuddhātmā yāti brahma sanātanam 13,135.131a na vāsudevabhaktānām aśubhaṃ vidyate kva cit 13,135.131c janmamṛtyujarāvyādhibhayaṃ vāpy upajāyate 13,135.132a imaṃ stavam adhīyānaḥ śraddhābhaktisamanvitaḥ 13,135.132c yujyetātmasukhakṣāntiśrīdhṛtismṛtikīrtibhiḥ 13,135.133a na krodho na ca mātsaryaṃ na lobho nāśubhā matiḥ 13,135.133c bhavanti kṛtapuṇyānāṃ bhaktānāṃ puruṣottame 13,135.134a dyauḥ sacandrārkanakṣatrā khaṃ diśo bhūr mahodadhiḥ 13,135.134c vāsudevasya vīryeṇa vidhṛtāni mahātmanaḥ 13,135.135a sasurāsuragandharvaṃ sayakṣoragarākṣasam 13,135.135c jagad vaśe vartatedaṃ kṛṣṇasya sacarācaram 13,135.136a indriyāṇi mano buddhiḥ sattvaṃ tejo balaṃ dhṛtiḥ 13,135.136c vāsudevātmakāny āhuḥ kṣetraṃ kṣetrajña eva ca 13,135.137a sarvāgamānām ācāraḥ prathamaṃ parikalpyate 13,135.137c ācāraprabhavo dharmo dharmasya prabhur acyutaḥ 13,135.138a ṛṣayaḥ pitaro devā mahābhūtāni dhātavaḥ 13,135.138c jaṅgamājaṅgamaṃ cedaṃ jagan nārāyaṇodbhavam 13,135.139a yogo jñānaṃ tathā sāṃkhyaṃ vidyāḥ śilpāni karma ca 13,135.139c vedāḥ śāstrāṇi vijñānam etat sarvaṃ janārdanāt 13,135.140a eko viṣṇur mahad bhūtaṃ pṛthag bhūtāny anekaśaḥ 13,135.140c trīṃl lokān vyāpya bhūtātmā bhuṅkte viśvabhug avyayaḥ 13,135.141a imaṃ stavaṃ bhagavato viṣṇor vyāsena kīrtitam 13,135.141c paṭhed ya icchet puruṣaḥ śreyaḥ prāptuṃ sukhāni ca 13,135.141d*0634_01 etat stotraṃ bhagavatā vyāsena parikīrtitam 13,135.141d*0634_02 yaḥ paṭhec chṛṇuyād vāpi śreyaḥ prāpnoty anuttamam 13,135.142a viśveśvaram ajaṃ devaṃ jagataḥ prabhavāpyayam 13,135.142c bhajanti ye puṣkarākṣaṃ na te yānti parābhavam 13,135.142d*0635_00 arjuna uvāca 13,135.142d*0635_01 padmapatraviśālākṣa padmanābha surottama 13,135.142d*0635_02 śrībhagavān uvāca 13,135.142d*0635_02 bhaktānām anuraktānāṃ trātā bhava janārdana 13,135.142d*0635_03 yo māṃ nāmasahasreṇa stotum icchati pāṇḍava 13,135.142d*0635_04 so 'ham ekena ślokena stuta eva na saṃśayaḥ 13,135.142d*0635_05 namo 'stv anantāya sahasramūrtaye 13,135.142d*0635_06 sahasrapādākṣiśirorubāhave 13,135.142d*0635_07 sahasranāmne puruṣāya śāśvate 13,135.142d*0635_08 sahasrakoṭīyugadhāriṇe namaḥ 13,135.142d*0636_00 arjuna uvāca 13,135.142d*0636_01 vāsanād vāsudevasya vāsitaṃ te jagattrayam 13,135.142d*0636_02 sarvabhūtanivāso 'si vāsudeva namo 'stu te 13,135.142d*0637_01 namo 'stu te vyāsa viśālabuddhe 13,135.142d*0637_02 phullāravindāyatapatranetra 13,135.142d*0637_03 yena tvayā bhāratatailapūrṇaḥ 13,135.142d*0637_04 prajvālito jñānamayaḥ pradīpaḥ 13,135.142d*0637_05 eṣa niṣkaṇṭakaḥ panthā yatra saṃpūjyate hariḥ 13,135.142d*0637_06 kupathaṃ taṃ vijānīyād govindarahitāgamam 13,135.142d*0637_06 rudra uvāca 13,135.142d*0637_07 rāma rāmeti rāmeti rame rāme manorame 13,135.142d*0637_08 śrīsahasranāmatattulyaṃ rāmanāma varānane 13,135.142d*0638_01 iti stutvā hṛṣīkeśaṃ pārthas tūṣṇīṃ sthitas tataḥ 13,135.142d*0639_01 namo brahmaṇyadevāya gobrāhmaṇahitāya ca 13,135.142d*0639_02 jagaddhitāya kṛṣṇāya govindāya namo namaḥ 13,135.142d*0639_03 ākāśāt patitaṃ toyaṃ yathā gacchati sāgaram 13,135.142d*0639_04 sarvadevanamaskāraḥ keśavaṃ prati gacchati 13,135.142d*0639_05 sarvavedeṣu yat puṇyaṃ sarvavedeṣu yat phalam 13,135.142d*0639_06 tat phalaṃ puruṣa āpnoti stutvā devaṃ janārdanam 13,135.142d*0640_01 jitaṃ te puṇḍarīkākṣa namas te viśvabhāvana 13,135.142d*0640_02 namas te 'stu hṛṣīkeśa mahāpuruṣapūrvaja 13,136.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,136.001a ke pūjyāḥ ke namaskāryāḥ kathaṃ varteta keṣu ca 13,136.001c kimācāraḥ kīdṛśeṣu pitāmaha na riṣyate 13,136.002 bhīṣma uvāca 13,136.002a brāhmaṇānāṃ paribhavaḥ sādayed api devatāḥ 13,136.002c brāhmaṇānāṃ namaskartā yudhiṣṭhira na riṣyate 13,136.003a te pūjyās te namaskāryā vartethās teṣu putravat 13,136.003c te hi lokān imān sarvān dhārayanti manīṣiṇaḥ 13,136.004a brāhmaṇāḥ sarvalokānāṃ mahānto dharmasetavaḥ 13,136.004c dhanatyāgābhirāmāś ca vāksaṃyamaratāś ca ye 13,136.005a ramaṇīyāś ca bhūtānāṃ nidhānaṃ ca dhṛtavratāḥ 13,136.005c praṇetāraś ca lokānāṃ śāstrāṇāṃ ca yaśasvinaḥ 13,136.006a tapo yeṣāṃ dhanaṃ nityaṃ vāk caiva vipulaṃ balam 13,136.006b*0641_01 mahātmanāṃ jñānavidāṃ tapa eva dhanaṃ param 13,136.006c prabhavaś cāpi dharmāṇāṃ dharmajñāḥ sūkṣmadarśinaḥ 13,136.007a dharmakāmāḥ sthitā dharme sukṛtair dharmasetavaḥ 13,136.007c yān upāśritya jīvanti prajāḥ sarvāś caturvidhāḥ 13,136.008a panthānaḥ sarvanetāro yajñavāhāḥ sanātanāḥ 13,136.008c pitṛpaitāmahīṃ gurvīm udvahanti dhuraṃ sadā 13,136.009a dhuri ye nāvasīdanti viṣame sadgavā iva 13,136.009c pitṛdevātithimukhā havyakavyāgrabhojinaḥ 13,136.010a bhojanād eva ye lokāṃs trāyante mahato bhayāt 13,136.010c dīpāḥ sarvasya lokasya cakṣuś cakṣuṣmatām api 13,136.011a sarvaśilpādinidhayo nipuṇāḥ sūkṣmadarśinaḥ 13,136.011c gatijñāḥ sarvabhūtānām adhyātmagaticintakāḥ 13,136.012a ādimadhyāvasānānāṃ jñātāraś chinnasaṃśayāḥ 13,136.012c parāvaraviśeṣajñā gantāraḥ paramāṃ gatim 13,136.013a vimuktā dhutapāpmāno nirdvaṃdvā niṣparigrahāḥ 13,136.013c mānārhā mānitā nityaṃ jñānavidbhir mahātmabhiḥ 13,136.014a candane malapaṅke ca bhojane 'bhojane samāḥ 13,136.014c samaṃ yeṣāṃ dukūlaṃ ca śāṇakṣaumājināni ca 13,136.015a tiṣṭheyur apy abhuñjānā bahūni divasāny api 13,136.015c śoṣayeyuś ca gātrāṇi svādhyāyaiḥ saṃyatendriyāḥ 13,136.016a adaivaṃ daivataṃ kuryur daivataṃ cāpy adaivatam 13,136.016c lokān anyān sṛjeyuś ca lokapālāṃś ca kopitāḥ 13,136.017a apeyaḥ sāgaro yeṣām abhiśāpān mahātmanām 13,136.017c yeṣāṃ kopāgnir adyāpi daṇḍake nopaśāmyati 13,136.018a devānām api ye devāḥ kāraṇaṃ kāraṇasya ca 13,136.018c pramāṇasya pramāṇaṃ ca kas tān abhibhaved budhaḥ 13,136.019a yeṣāṃ vṛddhaś ca bālaś ca sarvaḥ saṃmānam arhati 13,136.019b*0642_01 teṣāṃ vṛddhāś ca bālāś ca sarve sanmārgadarśinaḥ 13,136.019c tapovidyāviśeṣāt tu mānayanti parasparam 13,136.020a avidvān brāhmaṇo devaḥ pātraṃ vai pāvanaṃ mahat 13,136.020c vidvān bhūyastaro devaḥ pūrṇasāgarasaṃnibhaḥ 13,136.021a avidvāṃś caiva vidvāṃś ca brāhmaṇo daivataṃ mahat 13,136.021c praṇītaś cāpraṇītaś ca yathāgnir daivataṃ mahat 13,136.022a śmaśāne hy api tejasvī pāvako naiva duṣyati 13,136.022c havir yajñeṣu ca vahan bhūya evābhiśobhate 13,136.023a evaṃ yady apy aniṣṭeṣu vartate sarvakarmasu 13,136.023c sarvathā brāhmaṇo mānyo daivataṃ viddhi tat param 13,137.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,137.001a kāṃ tu brāhmaṇapūjāyāṃ vyuṣṭiṃ dṛṣṭvā janādhipa 13,137.001c kaṃ vā karmodayaṃ matvā tān arcasi mahāmate 13,137.002 bhīṣma uvāca 13,137.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 13,137.002c pavanasya ca saṃvādam arjunasya ca bhārata 13,137.003a sahasrabhujabhṛc chrīmān kārtavīryo 'bhavat prabhuḥ 13,137.003c asya lokasya sarvasya māhiṣmatyāṃ mahābalaḥ 13,137.004a sa tu ratnākaravatīṃ sadvīpāṃ sāgarāmbarām 13,137.004c śaśāsa sarvāṃ pṛthivīṃ haihayaḥ satyavikramaḥ 13,137.005a svavittaṃ tena dattaṃ tu dattātreyāya kāraṇe 13,137.005c kṣatradharmaṃ puraskṛtya vinayaṃ śrutam eva ca 13,137.006a ārādhayām āsa ca taṃ kṛtavīryātmajo munim 13,137.006c nyamantrayata saṃhṛṣṭaḥ sa dvijaś ca varais tribhiḥ 13,137.007a sa varaiś chanditas tena nṛpo vacanam abravīt 13,137.007c sahasrabāhur bhūyāṃ vai camūmadhye gṛhe 'nyathā 13,137.008a mama bāhusahasraṃ tu paśyantāṃ sainikā raṇe 13,137.008c vikrameṇa mahīṃ kṛtsnāṃ jayeyaṃ vipulavrata 13,137.008e tāṃ ca dharmeṇa saṃprāpya pālayeyam atandritaḥ 13,137.009a caturthaṃ tu varaṃ yāce tvām ahaṃ dvijasattama 13,137.009c taṃ mamānugrahakṛte dātum arhasy anindita 13,137.009e anuśāsantu māṃ santo mithyāvṛttaṃ tadāśrayam 13,137.010a ity uktaḥ sa dvijaḥ prāha tathāstv iti narādhipam 13,137.010c evaṃ samabhavaṃs tasya varās te dīptatejasaḥ 13,137.011a tataḥ sa ratham āsthāya jvalanārkasamadyutiḥ 13,137.011c abravīd vīryasaṃmohāt ko nv asti sadṛśo mayā 13,137.011e vīryadhairyayaśaḥśaucair vikrameṇaujasāpi vā 13,137.012a tadvākyānte cāntarikṣe vāg uvācāśarīriṇī 13,137.012c na tvaṃ mūḍha vijānīṣe brāhmaṇaṃ kṣatriyād varam 13,137.012e sahito brāhmaṇeneha kṣatriyo rakṣati prajāḥ 13,137.013 arjuna uvāca 13,137.013a kuryāṃ bhūtāni tuṣṭo 'haṃ kruddho nāśaṃ tathā naye 13,137.013c karmaṇā manasā vācā na matto 'sti varo dvijaḥ 13,137.014a pūrvo brahmottaro vādo dvitīyaḥ kṣatriyottaraḥ 13,137.014c tvayoktau yau tu tau hetū viśeṣas tv atra dṛśyate 13,137.015a brāhmaṇāḥ saṃśritāḥ kṣatraṃ na kṣatraṃ brāhmaṇāśritam 13,137.015c śritān brahmopadhā viprāḥ khādanti kṣatriyān bhuvi 13,137.016a kṣatriyeṣv āśrito dharmaḥ prajānāṃ paripālanam 13,137.016c kṣatrād vṛttir brāhmaṇānāṃ taiḥ kathaṃ brāhmaṇo varaḥ 13,137.017a sarvabhūtapradhānāṃs tān bhaikṣavṛttīn ahaṃ sadā 13,137.017c ātmasaṃbhāvitān viprān sthāpayāmy ātmano vaśe 13,137.018a kathitaṃ hy anayā satyaṃ gāyatryā kanyayā divi 13,137.018c vijeṣyāmy avaśān sarvān brāhmaṇāṃś carmavāsasaḥ 13,137.019a na ca māṃ cyāvayed rāṣṭrāt triṣu lokeṣu kaś cana 13,137.019c devo vā mānuṣo vāpi tasmāj jyeṣṭho dvijād aham 13,137.020a adya brahmottaraṃ lokaṃ kariṣye kṣatriyottaram 13,137.020c na hi me saṃyuge kaś cit soḍhum utsahate balam 13,137.021a arjunasya vacaḥ śrutvā vitrastābhūn niśācarī 13,137.021c athainam antarikṣasthas tato vāyur abhāṣata 13,137.022a tyajainaṃ kaluṣaṃ bhāvaṃ brāhmaṇebhyo namaskuru 13,137.022c eteṣāṃ kurvataḥ pāpaṃ rāṣṭrakṣobho hi te bhavet 13,137.023a atha vā tvāṃ mahīpāla śamayiṣyanti vai dvijāḥ 13,137.023c nirasiṣyanti vā rāṣṭrād dhatotsāhaṃ mahābalāḥ 13,137.024a taṃ rājā kas tvam ity āha tatas taṃ prāha mārutaḥ 13,137.024c vāyur vai devadūto 'smi hitaṃ tvāṃ prabravīmy aham 13,137.025 arjuna uvāca 13,137.025a aho tvayādya vipreṣu bhaktirāgaḥ pradarśitaḥ 13,137.025c yādṛśaṃ pṛthivī bhūtaṃ tādṛśaṃ brūhi vai dvijam 13,137.026a vāyor vā sadṛśaṃ kiṃ cid brūhi tvaṃ brāhmaṇottamam 13,137.026c apāṃ vai sadṛśaṃ brūhi sūryasya nabhaso 'pi vā 13,138.001 vāyur uvāca 13,138.001a śṛṇu mūḍha guṇān kāṃś cid brāhmaṇānāṃ mahātmanām 13,138.001c ye tvayā kīrtitā rājaṃs tebhyo 'tha brāhmaṇo varaḥ 13,138.002a tyaktvā mahītvaṃ bhūmis tu spardhayāṅganṛpasya ha 13,138.002c nāśaṃ jagāma tāṃ vipro vyaṣṭambhayata kaśyapaḥ 13,138.003a akṣayā brāhmaṇā rājan divi ceha ca nityadā 13,138.003c apibat tejasā hy āpaḥ svayam evāṅgirāḥ purā 13,138.004a sa tāḥ piban kṣīram iva nātṛpyata mahātapāḥ 13,138.004c apūrayan mahaughena mahīṃ sarvāṃ ca pārthiva 13,138.005a tasminn ahaṃ ca kruddhe vai jagat tyaktvā tato gataḥ 13,138.005c vyatiṣṭham agnihotre ca ciram aṅgiraso bhayāt 13,138.006a abhiśaptaś ca bhagavān gautamena puraṃdaraḥ 13,138.006c ahalyāṃ kāmayāno vai dharmārthaṃ ca na hiṃsitaḥ 13,138.007a tathā samudro nṛpate pūrṇo mṛṣṭena vāriṇā 13,138.007c brāhmaṇair abhiśaptaḥ saṃl lavaṇodaḥ kṛto vibho 13,138.008a suvarṇavarṇo nirdhūmaḥ saṃhatordhvaśikhaḥ kaviḥ 13,138.008c kruddhenāṅgirasā śapto guṇair etair vivarjitaḥ 13,138.009a marutaś cūrṇitān paśya ye 'hasanta mahodadhim 13,138.009c suvarṇadhāriṇā nityam avaśaptā dvijātinā 13,138.010a samo na tvaṃ dvijātibhyaḥ śreṣṭhaṃ viddhi narādhipa 13,138.010c garbhasthān brāhmaṇān samyaṅ namasyati kila prabhuḥ 13,138.011a daṇḍakānāṃ mahad rājyaṃ brāhmaṇena vināśitam 13,138.011c tālajaṅghaṃ mahat kṣatram aurveṇaikena nāśitam 13,138.012a tvayā ca vipulaṃ rājyaṃ balaṃ dharmaḥ śrutaṃ tathā 13,138.012c dattātreyaprasādena prāptaṃ paramadurlabham 13,138.013a agniṃ tvaṃ yajase nityaṃ kasmād arjuna brāhmaṇam 13,138.013c sa hi sarvasya lokasya havyavāṭ kiṃ na vetsi tam 13,138.014a atha vā brāhmaṇaśreṣṭham anu bhūtānupālakam 13,138.014c kartāraṃ jīvalokasya kasmāj jānan vimuhyase 13,138.015a tathā prajāpatir brahmā avyaktaḥ prabhavāpyayaḥ 13,138.015c yenedaṃ nikhilaṃ viśvaṃ janitaṃ sthāvaraṃ caram 13,138.016a aṇḍajātaṃ tu brahmāṇaṃ ke cid icchanty apaṇḍitāḥ 13,138.016c aṇḍād bhinnād babhuḥ śailā diśo 'mbhaḥ pṛthivī divam 13,138.017a draṣṭavyaṃ naitad evaṃ hi kathaṃ jyāyastamo hi saḥ 13,138.017c smṛtam ākāśam aṇḍaṃ tu tasmāj jātaḥ pitāmahaḥ 13,138.018a tiṣṭhet katham iti brūhi na kiṃ cid dhi tadā bhavet 13,138.018c ahaṃkāra iti proktaḥ sarvatejogataḥ prabhuḥ 13,138.019a nāsty aṇḍam asti tu brahmā sa rājaṃl lokabhāvanaḥ 13,138.019c ity uktaḥ sa tadā tūṣṇīm abhūd vāyus tam abravīt 13,139.001 vāyur uvāca 13,139.001a imāṃ bhūmiṃ brāhmaṇebhyo ditsur vai dakṣiṇāṃ purā 13,139.001c aṅgo nāma nṛpo rājaṃs tataś cintāṃ mahī yayau 13,139.002a dhāraṇīṃ sarvabhūtānām ayaṃ prāpya varo nṛpaḥ 13,139.002c katham icchati māṃ dātuṃ dvijebhyo brahmaṇaḥ sutām 13,139.003a sāhaṃ tyaktvā gamiṣyāmi bhūmitvaṃ brahmaṇaḥ padam 13,139.003c ayaṃ sarāṣṭro nṛpatir mā bhūd iti tato 'gamat 13,139.004a tatas tāṃ kaśyapo dṛṣṭvā vrajantīṃ pṛthivīṃ tadā 13,139.004c praviveśa mahīṃ sadyo muktvātmānaṃ samāhitaḥ 13,139.005a ruddhā sā sarvato jajñe tṛṇauṣadhisamanvitā 13,139.005c dharmottarā naṣṭabhayā bhūmir āsīt tato nṛpa 13,139.006a evaṃ varṣasahasrāṇi divyāni vipulavrataḥ 13,139.006c triṃśataṃ kaśyapo rājan bhūmir āsīd atandritaḥ 13,139.007a athāgamya mahārāja namaskṛtya ca kaśyapam 13,139.007c pṛthivī kāśyapī jajñe sutā tasya mahātmanaḥ 13,139.008a eṣa rājann īdṛśo vai brāhmaṇaḥ kaśyapo 'bhavat 13,139.008c anyaṃ prabrūhi vāpi tvaṃ kaśyapāt kṣatriyaṃ varam 13,139.009a tūṣṇīṃ babhūva nṛpatiḥ pavanas tv abravīt punaḥ 13,139.009c śṛṇu rājann utathyasya jātasyāṅgirase kule 13,139.010a bhadrā somasya duhitā rūpeṇa paramā matā 13,139.010c tasyās tulyaṃ patiṃ soma utathyaṃ samapaśyata 13,139.011a sā ca tīvraṃ tapas tepe mahābhāgā yaśasvinī 13,139.011c utathyaṃ tu mahābhāgaṃ tatkṛte 'varayat tadā 13,139.011d*0643_01 utathyārthe tu cārvaṅgī paraṃ niyamam āsthitā 13,139.012a tata āhūya sotathyaṃ dadāv atra yaśasvinīm 13,139.012c bhāryārthe sa ca jagrāha vidhivad bhūridakṣiṇa 13,139.013a tāṃ tv akāmayata śrīmān varuṇaḥ pūrvam eva ha 13,139.013c sa cāgamya vanaprasthaṃ yamunāyāṃ jahāra tām 13,139.014a jaleśvaras tu hṛtvā tām anayat svapuraṃ prati 13,139.014c paramādbhutasaṃkāśaṃ ṣaṭsahasraśatahradam 13,139.015a na hi ramyataraṃ kiṃ cit tasmād anyat purottamam 13,139.015c prāsādair apsarobhiś ca divyaiḥ kāmaiś ca śobhitam 13,139.015e tatra devas tayā sārdhaṃ reme rājañ jaleśvaraḥ 13,139.016a athākhyātam utathyāya tataḥ patnyavamardanam 13,139.017a tac chrutvā nāradāt sarvam utathyo nāradaṃ tadā 13,139.017c provāca gaccha brūhi tvaṃ varuṇaṃ paruṣaṃ vacaḥ 13,139.017e madvākyān muñca me bhāryāṃ kasmād vā hṛtavān asi 13,139.018a lokapālo 'si lokānāṃ na lokasya vilopakaḥ 13,139.018c somena dattā bhāryā me tvayā cāpahṛtādya vai 13,139.019a ity ukto vacanāt tasya nāradena jaleśvaraḥ 13,139.019c muñca bhāryām utathyasyety atha taṃ varuṇo 'bravīt 13,139.019c*0644_01 kasmāt tvaṃ hatavān asi 13,139.019c*0644_02 iti śrutvā vacas tasya 13,139.019e mamaiṣā supriyā bhāryā nainām utsraṣṭum utsahe 13,139.020a ity ukto varuṇenātha nāradaḥ prāpya taṃ munim 13,139.020c utathyam abravīd vākyaṃ nātihṛṣṭamanā iva 13,139.021a gale gṛhītvā kṣipto 'smi varuṇena mahāmune 13,139.021c na prayacchati te bhāryāṃ yat te kāryaṃ kuruṣva tat 13,139.022a nāradasya vacaḥ śrutvā kruddhaḥ prājvalad aṅgirāḥ 13,139.022c apibat tejasā vāri viṣṭabhya sumahātapāḥ 13,139.023a pīyamāne ca sarvasmiṃs toye vai salileśvaraḥ 13,139.023c suhṛdbhiḥ kṣipyamāṇo 'pi naivāmuñcata tāṃ tadā 13,139.024a tataḥ kruddho 'bravīd bhūmim utathyo brāhmaṇottamaḥ 13,139.024c darśayasva sthalaṃ bhadre ṣaṭsahasraśatahradam 13,139.025a tatas tad iriṇaṃ jātaṃ samudraś cāpasarpitaḥ 13,139.025c tasmād deśān nadīṃ caiva provācāsau dvijottamaḥ 13,139.026a adṛśyā gaccha bhīru tvaṃ sarasvati maruṃ prati 13,139.026c apuṇya eṣa bhavatu deśas tyaktas tvayā śubhe 13,139.027a tasmin saṃcūrṇite deśe bhadrām ādāya vāripaḥ 13,139.027c adadāc charaṇaṃ gatvā bhāryām āṅgirasāya vai 13,139.028a pratigṛhya tu tāṃ bhāryām utathyaḥ sumanābhavat 13,139.028c mumoca ca jagad duḥkhād varuṇaṃ caiva haihaya 13,139.029a tataḥ sa labdhvā tāṃ bhāryāṃ varuṇaṃ prāha dharmavit 13,139.029b*0645_01 aspṛśyo 'pānayogyaś ca kṣipram eva bhaviṣyati 13,139.029c utathyaḥ sumahātejā yat tac chṛṇu narādhipa 13,139.029d*0646_01 muktas tvam āyuḥśeṣeṇa mā bhair gaccha jaleśvara 13,139.029d*0646_02 māvamaṃsthāḥ punar mohān mā tvāṃ ninyur yamakṣayam 13,139.030a mayaiṣā tapasā prāptā krośatas te jalādhipa 13,139.030c ity uktvā tām upādāya svam eva bhavanaṃ yayau 13,139.031a eṣa rājann īdṛśo vai utathyo brāhmaṇarṣabhaḥ 13,139.031c bravīmy ahaṃ brūhi vā tvam utathyāt kṣatriyaṃ varam 13,140.001 bhīṣma uvāca 13,140.001a ity uktaḥ sa tadā tūṣṇīm abhūd vāyus tato 'bravīt 13,140.001c śṛṇu rājann agastyasya māhātmyaṃ brāhmaṇasya ha 13,140.002a asurair nirjitā devā nirutsāhāś ca te kṛtāḥ 13,140.002c yajñāś caiṣāṃ hṛtāḥ sarve pitṛbhyaś ca svadhā tathā 13,140.003a karmejyā mānavānāṃ ca dānavair haihayarṣabha 13,140.003c bhraṣṭaiśvaryās tato devāś ceruḥ pṛthvīm iti śrutiḥ 13,140.004a tataḥ kadā cit te rājan dīptam ādityavarcasam 13,140.004c dadṛśus tejasā yuktam agastyaṃ vipulavratam 13,140.005a abhivādya ca taṃ devā dṛṣṭvā ca yaśasā vṛtam 13,140.005c idam ūcur mahātmānaṃ vākyaṃ kāle janādhipa 13,140.006a dānavair yudhi bhagnāḥ sma tathaiśvaryāc ca bhraṃśitāḥ 13,140.006c tad asmān no bhayāt tīvrāt trāhi tvaṃ munipuṃgava 13,140.007a ity uktaḥ sa tadā devair agastyaḥ kupito 'bhavat 13,140.007c prajajvāla ca tejasvī kālāgnir iva saṃkṣaye 13,140.008a tena dīptāṃśujālena nirdagdhā dānavās tadā 13,140.008c antarikṣān mahārāja nyapatanta sahasraśaḥ 13,140.009a dahyamānās tu te daityās tasyāgastyasya tejasā 13,140.009c ubhau lokau parityajya yayuḥ kāṣṭhāṃ sma dakṣiṇām 13,140.010a balis tu yajate yajñam aśvamedhaṃ mahīṃ gataḥ 13,140.010c ye 'nye svasthā mahīsthāś ca te na dagdhā mahāsurāḥ 13,140.011a tato lokāḥ punaḥ prāptāḥ suraiḥ śāntaṃ ca tad rajaḥ 13,140.011c athainam abruvan devā bhūmiṣṭhān asurāñ jahi 13,140.012a ity ukta āha devān sa na śaknomi mahīgatān 13,140.012c dagdhuṃ tapo hi kṣīyen me dhakṣyāmīti ca pārthiva 13,140.013a evaṃ dagdhā bhagavatā dānavāḥ svena tejasā 13,140.013c agastyena tadā rājaṃs tapasā bhāvitātmanā 13,140.014a īdṛśaś cāpy agastyo hi kathitas te mayānagha 13,140.014c bravīmy ahaṃ brūhi vā tvam agastyāt kṣatriyaṃ varam 13,140.015a ity uktaḥ sa tadā tūṣṇīm abhūd vāyus tato 'bravīt 13,140.015c śṛṇu rājan vasiṣṭhasya mukhyaṃ karma yaśasvinaḥ 13,140.015d*0647_01 vaikhānasavidhānena gaṅgātīraṃ samāśritāḥ 13,140.016a ādityāḥ satram āsanta saro vai mānasaṃ prati 13,140.016c vasiṣṭhaṃ manasā gatvā śrutvā tatrāsya gocaram 13,140.017a yajamānāṃs tu tān dṛṣṭvā vyagrān dīkṣānukarśitān 13,140.017c hantum icchanti śailābhāḥ khalino nāma dānavāḥ 13,140.018a adūrāt tu tatas teṣāṃ brahmadattavaraṃ saraḥ 13,140.018c hatā hatā vai te tatra jīvanty āplutya dānavāḥ 13,140.019a te pragṛhya mahāghorān parvatān parighān drumān 13,140.019c vikṣobhayantaḥ salilam utthitāḥ śatayojanam 13,140.020a abhyadravanta devāṃs te sahasrāṇi daśaiva ha 13,140.020c tatas tair arditā devāḥ śaraṇaṃ vāsavaṃ yayuḥ 13,140.021a sa ca tair vyathitaḥ śakro vasiṣṭhaṃ śaraṇaṃ yayau 13,140.021c tato 'bhayaṃ dadau tebhyo vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ 13,140.022a tathā tān duḥkhitāñ jānann ānṛśaṃsyaparo muniḥ 13,140.022c ayatnenādahat sarvān khalinaḥ svena tejasā 13,140.023a kailāsaṃ prasthitāṃ cāpi nadīṃ gaṅgāṃ mahātapāḥ 13,140.023c ānayat tat saro divyaṃ tayā bhinnaṃ ca tat saraḥ 13,140.024a saro bhinnaṃ tayā nadyā sarayūḥ sā tato 'bhavat 13,140.024c hatāś ca khalino yatra sa deśaḥ khalino 'bhavat 13,140.025a evaṃ sendrā vasiṣṭhena rakṣitās tridivaukasaḥ 13,140.025c brahmadattavarāś caiva hatā daityā mahātmanā 13,140.026a etat karma vasiṣṭhasya kathitaṃ te mayānagha 13,140.026c bravīmy ahaṃ brūhi vā tvaṃ vasiṣṭhāt kṣatriyaṃ varam 13,141.001 bhīṣma uvāca 13,141.001a ity uktas tv arjunas tūṣṇīm abhūd vāyus tam abravīt 13,141.001c śṛṇu me haihayaśreṣṭha karmātreḥ sumahātmanaḥ 13,141.002a ghore tamasy ayudhyanta sahitā devadānavāḥ 13,141.002c avidhyata śarais tatra svarbhānuḥ somabhāskarau 13,141.003a atha te tamasā grastā nihanyante sma dānavaiḥ 13,141.003c devā nṛpatiśārdūla sahaiva balibhis tadā 13,141.004a asurair vadhyamānās te kṣīṇaprāṇā divaukasaḥ 13,141.004c apaśyanta tapasyantam atriṃ vipraṃ mahāvane 13,141.005a athainam abruvan devāḥ śāntakrodhaṃ jitendriyam 13,141.005c asurair iṣubhir viddhau candrādityāv imāv ubhau 13,141.006a vayaṃ vadhyāmahe cāpi śatrubhis tamasāvṛte 13,141.006c nādhigacchāma śāntiṃ ca bhayāt trāyasva naḥ prabho 13,141.007a kathaṃ rakṣāmi bhavatas te 'bruvaṃś candramā bhava 13,141.007c timiraghnaś ca savitā dasyuhā caiva no bhava 13,141.008a evam uktas tadātris tu tamonud abhavac chaśī 13,141.008c apaśyat saumyabhāvaṃ ca sūryasya pratidarśanam 13,141.009a dṛṣṭvā nātiprabhaṃ somaṃ tathā sūryaṃ ca pārthiva 13,141.009c prakāśam akarod atris tapasā svena saṃyuge 13,141.010a jagad vitimiraṃ cāpi pradīptam akarot tadā 13,141.010c vyajayac chatrusaṃghāṃś ca devānāṃ svena tejasā 13,141.011a atriṇā dahyamānāṃs tān dṛṣṭvā devā mahāsurān 13,141.011c parākramais te 'pi tadā vyatyaghnann atrirakṣitāḥ 13,141.012a udbhāsitaś ca savitā devās trātā hatāsurāḥ 13,141.012c atriṇā tv atha somatvaṃ kṛtam uttamatejasā 13,141.013a advitīyena muninā japatā carmavāsasā 13,141.013c phalabhakṣeṇa rājarṣe paśya karmātriṇā kṛtam 13,141.014a tasyāpi vistareṇoktaṃ karmātreḥ sumahātmanaḥ 13,141.014c bravīmy ahaṃ brūhi vā tvam atritaḥ kṣatriyaṃ varam 13,141.014d*0648_01 evam atrer mahārāja kathitaṃ karma cādbhutam 13,141.015a ity uktas tv arjunas tūṣṇīm abhūd vāyus tam abravīt 13,141.015c śṛṇu rājan mahat karma cyavanasya mahātmanaḥ 13,141.016a aśvinoḥ pratisaṃśrutya cyavanaḥ pākaśāsanam 13,141.016c provāca sahitaṃ devaiḥ somapāv aśvinau kuru 13,141.016d*0649_01 cyavanasya mahārāja śṛṇu māhātmyam uttamam 13,141.016d*0649_02 iṣṭvā yajñaṃ mahābhāga cyavanaḥ sumahātapāḥ 13,141.016d*0649_03 nāsatyau balinau rājaṃś cakre vai somapīthinau 13,141.017 indra uvāca 13,141.017a asmābhir varjitāv etau bhavetāṃ somapau katham 13,141.017c devair na saṃmitāv etau tasmān maivaṃ vadasva naḥ 13,141.018a aśvibhyāṃ saha necchāmaḥ pātuṃ somaṃ mahāvrata 13,141.018b*0650_01 cyavana uvāca 13,141.018b*0650_01 yad anyad vakṣyase vipra tat kariṣyāma te vacaḥ 13,141.018b*0650_02 pibetām aśvinau somaṃ bhavadbhiḥ sahitāv imau 13,141.018b*0650_03 ubhāv etāv api surau sūryaputrau sureśvara 13,141.018b*0650_04 kriyatāṃ madvaco devā yathā vai samudāhṛtam 13,141.018b*0650_05 indra uvāca 13,141.018b*0650_05 etad vaḥ kurvatāṃ śreyo bhaven naitad akurvatām 13,141.018b*0650_06 aśvibhyāṃ saha somaṃ vai na pāsyāmi dvijottama 13,141.018c pibantv anye yathākāmaṃ nāhaṃ pātum ihotsahe 13,141.019 cyavana uvāca 13,141.019a na cet kariṣyasi vaco mayoktaṃ balasūdana 13,141.019c mayā pramathitaḥ sadyaḥ somaṃ pāsyasi vai makhe 13,141.020a tataḥ karma samārabdhaṃ hitāya sahasāśvinoḥ 13,141.020c cyavanena tato mantrair abhibhūtāḥ surābhavan 13,141.021a tat tu karma samārabdhaṃ dṛṣṭvendraḥ krodhamūrchitaḥ 13,141.021c udyamya vipulaṃ śailaṃ cyavanaṃ samupādravat 13,141.021e tathā vajreṇa bhagavān amarṣākulalocanaḥ 13,141.022a tam āpatantaṃ dṛṣṭvaiva cyavanas tapasānvitaḥ 13,141.022c adbhiḥ siktvāstambhayat taṃ savajraṃ sahaparvatam 13,141.023a athendrasya mahāghoraṃ so 'sṛjac chatrum eva ha 13,141.023c madaṃ mantrāhutimayaṃ vyāditāsyaṃ mahāmuniḥ 13,141.024a tasya dantasahasraṃ tu babhūva śatayojanam 13,141.024c dviyojanaśatās tasya daṃṣṭrāḥ paramadāruṇāḥ 13,141.024e hanus tasyābhavad bhūmāv ekaś cāsyāspṛśad divam 13,141.025a jihvāmūle sthitās tasya sarve devāḥ savāsavāḥ 13,141.025c timer āsyam anuprāptā yathā matsyā mahārṇave 13,141.026a te saṃmantrya tato devā madasyāsyagatās tadā 13,141.026c abruvan sahitāḥ śakraṃ praṇamāsmai dvijātaye 13,141.026e aśvibhyāṃ saha somaṃ ca pibāmo vigatajvarāḥ 13,141.027a tataḥ sa praṇataḥ śakraś cakāra cyavanasya tat 13,141.027b*0651_01 tatheti śakras tasyātha praṇāmam akaron nṛpa 13,141.027c cyavanaḥ kṛtavāṃs tau cāpy aśvinau somapīthinau 13,141.028a tataḥ pratyāharat karma madaṃ ca vyabhajan muniḥ 13,141.028c akṣeṣu mṛgayāyāṃ ca pāne strīṣu ca vīryavān 13,141.029a etair doṣair naro rājan kṣayaṃ yāti na saṃśayaḥ 13,141.029c tasmād etān naro nityaṃ dūrataḥ parivarjayet 13,141.030a etat te cyavanasyāpi karma rājan prakīrtitam 13,141.030c bravīmy ahaṃ brūhi vā tvaṃ cyavanāt kṣatriyaṃ varam 13,142.001 bhīṣma uvāca 13,142.001a tūṣṇīm āsīd arjunas tu pavanas tv abravīt punaḥ 13,142.001c śṛṇu me brāhmaṇeṣv eva mukhyaṃ karma janādhipa 13,142.002a madasyāsyam anuprāptā yadā sendrā divaukasaḥ 13,142.002c tadeyaṃ cyavaneneha hṛtā teṣāṃ vasuṃdharā 13,142.003a ubhau lokau hṛtau matvā te devā duḥkhitābhavan 13,142.003c śokārtāś ca mahātmānaṃ brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ 13,142.004 devā ūcuḥ 13,142.004a madāsyavyatiṣiktānām asmākaṃ lokapūjita 13,142.004c cyavanena hṛtā bhūmiḥ kapaiś cāpi divaṃ prabho 13,142.005 brahmovāca 13,142.005a gacchadhvaṃ śaraṇaṃ viprān āśu sendrā divaukasaḥ 13,142.005c prasādya tān ubhau lokāv avāpsyatha yathā purā 13,142.006a te yayuḥ śaraṇaṃ viprāṃs ta ūcuḥ kāñ jayāmahe 13,142.006c ity uktās te dvijān prāhur jayateha kapān iti 13,142.006e bhūgatān hi vijetāro vayam ity eva pārthiva 13,142.007a tataḥ karma samārabdhaṃ brāhmaṇaiḥ kapanāśanam 13,142.007c tac chrutvā preṣito dūto brāhmaṇebhyo dhanī kapaiḥ 13,142.008a sa ca tān brāhmaṇān āha dhanī kapavaco yathā 13,142.008c bhavadbhiḥ sadṛśāḥ sarve kapāḥ kim iha vartate 13,142.009a sarve vedavidaḥ prājñāḥ sarve ca kratuyājinaḥ 13,142.009c sarve satyavratāś caiva sarve tulyā maharṣibhiḥ 13,142.010a śrīś caiva ramate teṣu dhārayanti śriyaṃ ca te 13,142.010c vṛthā dārān na gacchanti vṛthāmāṃsaṃ na bhuñjate 13,142.011a dīptam agniṃ juhvati ca gurūṇāṃ vacane sthitāḥ 13,142.011c sarve ca niyatātmāno bālānāṃ saṃvibhāginaḥ 13,142.012a upetya śakaṭair yānti na sevanti rajasvalām 13,142.012b*0652_01 sugatiṃ caiva gacchanti tathaiva śubhakarmiṇaḥ 13,142.012c abhuktavatsu nāśnanti divā caiva na śerate 13,142.012c*0653_01 garbhiṇīvatsakādiṣu 13,142.012c*0653_02 pūrvāhṇeṣu na dīvyanti 13,142.013a etaiś cānyaiś ca bahubhir guṇair yuktān kathaṃ kapān 13,142.013c vijeṣyatha nivartadhvaṃ nivṛttānāṃ śubhaṃ hi vaḥ 13,142.014 brāhmaṇā ūcuḥ 13,142.014a kapān vayaṃ vijeṣyāmo ye devās te vayaṃ smṛtāḥ 13,142.014c tasmād vadhyāḥ kapāsmākaṃ dhanin yāhi yathāgatam 13,142.015a dhanī gatvā kapān āha na vo viprāḥ priyaṃkarāḥ 13,142.015c gṛhītvāstrāṇy atho viprān kapāḥ sarve samādravan 13,142.016a samudagradhvajān dṛṣṭvā kapān sarve dvijātayaḥ 13,142.016c vyasṛjañ jvalitān agnīn kapānāṃ prāṇanāśanān 13,142.017a brahmasṛṣṭā havyabhujaḥ kapān bhuktvā sanātanāḥ 13,142.017c nabhasīva yathābhrāṇi vyarājanta narādhipa 13,142.017d*0654_01 hatvā vai dānavān devāḥ sarve saṃbhūya saṃyuge 13,142.017d*0654_02 te nābhyajānan hi tadā brāhmaṇair nihatān kapān 13,142.017d*0654_03 athāgamya mahātejā nārado 'kathayad vibho 13,142.017d*0654_04 yathā hatā mahābhāgais tejasā brāhmaṇaiḥ kapāḥ 13,142.017d*0654_05 nāradasya vacaḥ śrutvā prītāḥ sarve divaukasaḥ 13,142.017e praśaśaṃsur dvijāṃś caiva brahmāṇaṃ ca yaśasvinam 13,142.018a teṣāṃ tejas tathā vīryaṃ devānāṃ vavṛdhe tataḥ 13,142.018c avāpnuvaṃś cāmaratvaṃ triṣu lokeṣu pūjitam 13,142.019a ity uktavacanaṃ vāyum arjunaḥ pratyabhāṣata 13,142.019c pratipūjya mahābāho yat tac chṛṇu narādhipa 13,142.020a jīvāmy ahaṃ brāhmaṇārthe sarvathā satataṃ prabho 13,142.020c brahmaṇe brāhmaṇebhyaś ca praṇamāmi ca nityaśaḥ 13,142.021a dattātreyaprasādāc ca mayā prāptam idaṃ yaśaḥ 13,142.021c loke ca paramā kīrtir dharmaś ca carito mahān 13,142.022a aho brāhmaṇakarmāṇi yathā māruta tattvataḥ 13,142.022c tvayā proktāni kārtsnyena śrutāni prayatena ha 13,142.023 vāyur uvāca 13,142.023a brāhmaṇān kṣatradharmeṇa pālayasvendriyāṇi ca 13,142.023c bhṛgubhyas te bhayaṃ ghoraṃ tat tu kālād bhaviṣyati 13,143.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,143.001a brāhmaṇān arcase rājan satataṃ saṃśitavratān 13,143.001c kaṃ tu karmodayaṃ dṛṣṭvā tān arcasi narādhipa 13,143.002a kāṃ vā brāhmaṇapūjāyāṃ vyuṣṭiṃ dṛṣṭvā mahāvrata 13,143.002c tān arcasi mahābāho sarvam etad vadasva me 13,143.003 bhīṣma uvāca 13,143.003a eṣa te keśavaḥ sarvam ākhyāsyati mahāmatiḥ 13,143.003c vyuṣṭiṃ brāhmaṇapūjāyāṃ dṛṣṭavyuṣṭir mahāvrataḥ 13,143.004a balaṃ śrotre vāṅ manaś cakṣuṣī ca; jñānaṃ tathā na viśuddhaṃ mamādya 13,143.004c dehanyāso nāticirān mato me; na cātitūrṇaṃ savitādya yāti 13,143.005a uktā dharmā ye purāṇe mahānto; brāhmaṇānāṃ kṣatriyāṇāṃ viśāṃ ca 13,143.005c paurāṇaṃ ye daṇḍam upāsate ca; śeṣaṃ kṛṣṇād upaśikṣasva pārtha 13,143.006a ahaṃ hy enaṃ vedmi tattvena kṛṣṇaṃ; yo 'yaṃ hi yac cāsya balaṃ purāṇam 13,143.006c ameyātmā keśavaḥ kauravendra; so 'yaṃ dharmaṃ vakṣyati saṃśayeṣu 13,143.007a kṛṣṇaḥ pṛthvīm asṛjat khaṃ divaṃ ca; varāho 'yaṃ bhīmabalaḥ purāṇaḥ 13,143.007a*0655_01 kṛṣṇasya dehān medinī saṃbabhūva 13,143.007a*0656_01 kṛtsnam etat sthāvaraṃ jaṃgamaṃ ca 13,143.007b*0657_01 sa parvatān vyasṛjad vai diśaś ca 13,143.007c asya cādho 'thāntarikṣaṃ divaṃ ca; diśaś catasraḥ pradiśaś catasraḥ 13,143.007e sṛṣṭis tathaiveyam anuprasūtā; sa nirmame viśvam idaṃ purāṇam 13,143.008a asya nābhyāṃ puṣkaraṃ saṃprasūtaṃ; yatrotpannaḥ svayam evāmitaujāḥ 13,143.008c yenācchinnaṃ tat tamaḥ pārtha ghoraṃ; yat tat tiṣṭhaty arṇavaṃ tarjayānam 13,143.009a kṛte yuge dharma āsīt samagras; tretākāle jñānam anuprapannaḥ 13,143.009c balaṃ tv āsīd dvāpare pārtha kṛṣṇaḥ; kalāv adharmaḥ kṣitim ājagāma 13,143.010a sa pūrvadevo nijaghāna daityān; sa pūrvadevaś ca babhūva samrāṭ 13,143.010c sa bhūtānāṃ bhāvano bhūtabhavyaḥ; sa viśvasyāsya jagataś cāpi goptā 13,143.011a yadā dharmo glāyati vai surāṇāṃ; tadā kṛṣṇo jāyate mānuṣeṣu 13,143.011c dharme sthitvā sa tu vai bhāvitātmā; parāṃś ca lokān aparāṃś ca yāti 13,143.012a tyājyāṃs tyaktvāthāsurāṇāṃ vadhāya; kāryākārye kāraṇaṃ caiva pārtha 13,143.012c kṛtaṃ kariṣyat kriyate ca devo; muhuḥ somaṃ viddhi ca śakram etam 13,143.013a sa viśvakarmā sa ca viśvarūpaḥ; sa viśvabhṛd viśvasṛg viśvajic ca 13,143.013b*0658_01 śatakratuṃ jitya sa viśvakarmā 13,143.013b*0658_02 sa viśvasṛk pārtha sa viśvarūpaḥ 13,143.013b*0658_03 sa viśvabhug viśvadhṛg viśvajic ca 13,143.013c sa śūlabhṛc choṇitabhṛt karālas; taṃ karmabhir viditaṃ vai stuvanti 13,143.014a taṃ gandharvā apsarasaś ca nityam; upatiṣṭhante vibudhānāṃ śatāni 13,143.014c taṃ rākṣasāś ca parisaṃvahante; rāyaspoṣaḥ sa vijigīṣur ekaḥ 13,143.015a tam adhvare śaṃsitāraḥ stuvanti; rathaṃtare sāmagāś ca stuvanti 13,143.015c taṃ brāhmaṇā brahmamantraiḥ stuvanti; tasmai havir adhvaryavaḥ kalpayanti 13,143.016a sa paurāṇīṃ brahmaguhāṃ praviṣṭo; mahīsatraṃ bhāratāgre dadarśa 13,143.016c sa caiva gām uddadhārāgryakarmā; vikṣobhya daityān uragān dānavāṃś ca 13,143.016d*0659_01 taṃ ghoṣārthe gīrbhir indrāḥ stuvanti 13,143.016d*0659_02 sa cāpīśo bhārataikaḥ paśūnām 13,143.017a tasya bhakṣān vividhān vedayanti; tam evājau vāhanaṃ vedayanti 13,143.017c tasyāntarikṣaṃ pṛthivī divaṃ ca; sarvaṃ vaśe tiṣṭhati śāśvatasya 13,143.018a sa kumbharetāḥ sasṛje purāṇaṃ; yatrotpannam ṛṣim āhur vasiṣṭham 13,143.018c sa mātariśvā vibhur aśvavājī; sa raśmimān savitā cādidevaḥ 13,143.019a tenāsurā vijitāḥ sarva eva; tasya vikrāntair vijitānīha trīṇi 13,143.019c sa devānāṃ mānuṣāṇāṃ pitṝṇāṃ; tam evāhur yajñavidāṃ vitānam 13,143.020a sa eva kālaṃ vibhajann udeti; tasyottaraṃ dakṣiṇaṃ cāyane dve 13,143.020c tasyaivordhvaṃ tiryag adhaś caranti; gabhastayo medinīṃ tāpayantaḥ 13,143.021a taṃ brāhmaṇā vedavido juṣanti; tasyādityo bhām upayujya bhāti 13,143.021c sa māsi māsy adhvarakṛd vidhatte; tam adhvare vedavidaḥ paṭhanti 13,143.022a sa ekayuk cakram idaṃ trinābhi; saptāśvayuktaṃ vahate vai tridhāmā 13,143.022c mahātejāḥ sarvagaḥ sarvasiṃhaḥ; kṛṣṇo lokān dhārayate tathaikaḥ 13,143.022c*0660_01 hiraṇmayaḥ saptagūḍhaḥ sasaṃvic 13,143.022c*0660_02 caturbāhuḥ padmagaḥ padmanābhaḥ 13,143.022e aśnann anaśnaṃś ca tathaiva dhīraḥ; kṛṣṇaṃ sadā pārtha kartāram ehi 13,143.023a sa ekadā kakṣagato mahātmā; tṛpto vibhuḥ khāṇḍave dhūmaketuḥ 13,143.023c sa rākṣasān uragāṃś cāvajitya; sarvatragaḥ sarvam agnau juhoti 13,143.024a sa evāśvaḥ śvetam aśvaṃ prayacchat; sa evāśvān atha sarvāṃś cakāra 13,143.024c trivandhuras tasya rathas tricakras; trivṛcchirāś caturasraś ca tasya 13,143.025a sa vihāyo vyadadhāt pañcanābhiḥ; sa nirmame gāṃ divam antarikṣam 13,143.025c evaṃ ramyān asṛjat parvatāṃś ca; hṛṣīkeśo 'mitadīptāgnitejāḥ 13,143.026a sa laṅghayan vai sarito jighāṃsan; sa taṃ vajraṃ praharantaṃ nirāsa 13,143.026c sa mahendraḥ stūyate vai mahādhvare; viprair eko ṛksahasraiḥ purāṇaiḥ 13,143.026d*0661_01 tam ṛksahasraiḥ puruṣaṃ purāṇaṃ 13,143.026d*0661_02 suparṇam ādau cayanaiḥ stuvanti 13,143.027a durvāsā vai tena nānyena śakyo; gṛhe rājan vāsayituṃ mahaujāḥ 13,143.027c tam evāhur ṛṣim ekaṃ purāṇaṃ; sa viśvakṛd vidadhāty ātmabhāvān 13,143.028a vedāṃś ca yo vedayate 'dhidevo; vidhīṃś ca yaś cāśrayate purāṇān 13,143.028c kāme vede laukike yat phalaṃ ca; viṣvaksene sarvam etat pratīhi 13,143.029a jyotīṃṣi śuklāni ca sarvaloke; trayo lokā lokapālās trayaś ca 13,143.029c trayo 'gnayo vyāhṛtayaś ca tisraḥ; sarve devā devakīputra eva 13,143.030a saṃvatsaraḥ sa ṛtuḥ so 'rdhamāsaḥ; so 'horātraḥ sa kalā vai sa kāṣṭhāḥ 13,143.030c mātrā muhūrtāś ca lavāḥ kṣaṇāś ca; viṣvaksene sarvam etat pratīhi 13,143.031a candrādityau grahanakṣatratārāḥ; sarvāṇi darśāny atha paurṇamāsyaḥ 13,143.031c nakṣatrayogā ṛtavaś ca pārtha; viṣvaksenāt sarvam etat prasūtam 13,143.032a rudrādityā vasavo 'thāśvinau ca; sādhyā viśve marutāṃ ṣaḍ gaṇāś ca 13,143.032c prajāpatir devamātāditiś ca; sarve kṛṣṇād ṛṣayaś caiva sapta 13,143.033a vāyur bhūtvā vikṣipate ca viśvam; agnir bhūtvā dahate viśvarūpaḥ 13,143.033c āpo bhūtvā majjayate ca sarvaṃ; brahmā bhūtvā sṛjate viśvasaṃghān 13,143.034a vedyaṃ ca yad vedayate ca vedān; vidhiś ca yaś cāśrayate vidheyān 13,143.034c dharme ca vede ca bale ca sarvaṃ; carācaraṃ keśavaṃ tvaṃ pratīhi 13,143.034d*0662_01 vaśe sthitaṃ tasya samastayoneḥ 13,143.035a jyotirbhūtaḥ paramo 'sau purastāt; prakāśayan prabhayā viśvarūpaḥ 13,143.035c apaḥ sṛṣṭvā hy ātmabhūr ātmayoniḥ; purākarot sarvam evātha viśvam 13,143.036a ṛtūn utpātān vividhāny adbhutāni; meghān vidyut sarvam airāvataṃ ca 13,143.036b*0663_01 ṛtūn māsān vividhaṃ kāryajātaṃ 13,143.036b*0663_02 vidyutsaṃghair āpatantaś ca meghāḥ 13,143.036c sarvaṃ kṛṣṇāt sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca; viśvākhyātād viṣṇum enaṃ pratīhi 13,143.037a viśvāvāsaṃ nirguṇaṃ vāsudevaṃ; saṃkarṣaṇaṃ jīvabhūtaṃ vadanti 13,143.037c tataḥ pradyumnam aniruddhaṃ caturtham; ājñāpayaty ātmayonir mahātmā 13,143.038a sa pañcadhā pañcajanopapannaṃ; saṃcodayan viśvam idaṃ sisṛkṣuḥ 13,143.038c tataś cakārāvanimārutau ca; khaṃ jyotir āpaś ca tathaiva pārtha 13,143.039a sa sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caivam etac; caturvidhaṃ lokam imaṃ ca kṛtvā 13,143.039b*0664_01 sṛṣṭvā viśvaṃ viśvayonir mahātmā 13,143.039b*0664_02 tatrātiṣṭhad viśvarūpo hi yogāt 13,143.039c tato bhūmiṃ vyadadhāt pañcabījāṃ; dyauḥ pṛthivyāṃ dhāsyati bhūri vāri 13,143.039e tena viśvaṃ kṛtam etad dhi rājan; sa jīvayaty ātmanaivātmayoniḥ 13,143.040a tato devān asurān mānuṣāṃś ca; lokān ṛṣīṃś cātha pitṝn prajāś ca 13,143.040c samāsena vividhān prāṇilokān; sarvān sadā bhūtapatiḥ sisṛkṣuḥ 13,143.041a śubhāśubhaṃ sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca; viṣvaksenāt sarvam etat pratīhi 13,143.041c yad vartate yac ca bhaviṣyatīha; sarvam etat keśavaṃ tvaṃ pratīhi 13,143.042a mṛtyuś caiva prāṇinām antakāle; sākṣāt kṛṣṇaḥ śāśvato dharmavāhaḥ 13,143.042c bhūtaṃ ca yac ceha na vidma kiṃ cid; viṣvaksenāt sarvam etat pratīhi 13,143.043a yat praśastaṃ ca lokeṣu puṇyaṃ yac ca śubhāśubham 13,143.043c tat sarvaṃ keśavo 'cintyo viparītam ato bhavet 13,143.044a etādṛśaḥ keśavo 'yaṃ svayaṃbhūr; nārāyaṇaḥ paramaś cāvyayaś ca 13,143.044c madhyaṃ cāsya jagatas tasthuṣaś ca; sarveṣāṃ bhūtānāṃ prabhavaś cāpyayaś ca 13,143.044d*0665_01 tādṛśaḥ keśavo devo bhūyo nārāyaṇaḥ paraḥ 13,143.044d*0665_02 ādir antaś ca madhyaṃ ca deśataḥ kālato hariḥ 13,143.044d*0665_03 jagatāṃ tasthuṣāṃ caiva bhūtānāṃ prabhavāpyayaḥ 13,144.000*0666_00 vaiśaṃpāyanaḥ 13,144.000*0666_01 pitāmahavacaḥ śrutvā rājaṃs te prapitāmahaḥ 13,144.000*0666_02 praṇamya puṇḍarīkākṣam idaṃ vacanam abravīt 13,144.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,144.001a brūhi brāhmaṇapūjāyāṃ vyuṣṭiṃ tvaṃ madhusūdana 13,144.001c vettā tvam asya cārthasya veda tvāṃ hi pitāmahaḥ 13,144.002 vāsudeva uvāca 13,144.002a śṛṇuṣvāvahito rājan dvijānāṃ bharatarṣabha 13,144.002c yathātattvena vadato guṇān me kurusattama 13,144.002d*0667_01 dvāravatyāṃ samāsīnaṃ purā māṃ kurunandana 13,144.003a pradyumnaḥ paripapraccha brāhmaṇaiḥ parikopitaḥ 13,144.003c kiṃ phalaṃ brāhmaṇeṣv asti pūjāyāṃ madhusūdana 13,144.003e īśvarasya satas tasya iha caiva paratra ca 13,144.004a sadā dvijātīn saṃpūjya kiṃ phalaṃ tatra mānada 13,144.004c etad brūhi pitaḥ sarvaṃ sumahān saṃśayo 'tra me 13,144.005a ity uktavacanas tena pradyumnena tadā tv aham 13,144.005c pratyabruvaṃ mahārāja yat tac chṛṇu samāhitaḥ 13,144.006a vyuṣṭiṃ brāhmaṇapūjāyāṃ raukmiṇeya nibodha me 13,144.006b*0668_01 trivarge cāpavarge ca yaśaḥśrīrogaśāntiṣu 13,144.006b*0668_02 devatāpitṛpūjāsu saṃtoṣyā eva no dvijāḥ 13,144.006c ete hi somarājāna īśvarāḥ sukhaduḥkhayoḥ 13,144.007a asmiṃl loke raukmiṇeya tathāmuṣmiṃś ca putraka 13,144.007c brāhmaṇapramukhaṃ saukhyaṃ na me 'trāsti vicāraṇā 13,144.008a brāhmaṇapramukhaṃ vīryam āyuḥ kīrtir yaśo balam 13,144.008c lokā lokeśvarāś caiva sarve brāhmaṇapūrvakāḥ 13,144.009a tat kathaṃ nādriyeyaṃ vai īśvaro 'smīti putraka 13,144.009c mā te manyur mahābāho bhavatv atra dvijān prati 13,144.010a brāhmaṇo hi mahad bhūtam asmiṃl loke paratra ca 13,144.010c bhasma kuryur jagad idaṃ kruddhāḥ pratyakṣadarśinaḥ 13,144.011a anyān api sṛjeyuś ca lokāṃl lokeśvarāṃs tathā 13,144.011c kathaṃ teṣu na varteya samyag jñānāt sutejasaḥ 13,144.012a avasan madgṛhe tāta brāhmaṇo haripiṅgalaḥ 13,144.012c cīravāsā bilvadaṇḍī dīrghaśmaśrunakhādimān 13,144.012e dīrghebhyaś ca manuṣyebhyaḥ pramāṇād adhiko bhuvi 13,144.013a sa sma saṃcarate lokān ye divyā ye ca mānuṣāḥ 13,144.013c imā gāthā gāyamānaś catvareṣu sabhāsu ca 13,144.014a durvāsasaṃ vāsayet ko brāhmaṇaṃ satkṛtaṃ gṛhe 13,144.014b*0669_01 roṣaṇaṃ sarvabhūtānāṃ sūkṣme 'py apakṛte kṛte 13,144.014c paribhāṣāṃ ca me śrutvā ko nu dadyāt pratiśrayam 13,144.014e yo māṃ kaś cid vāsayeta na sa māṃ kopayed iha 13,144.015a taṃ sma nādriyate kaś cit tato 'haṃ tam avāsayam 13,144.016a sa sma bhuṅkte sahasrāṇāṃ bahūnām annam ekadā 13,144.016c ekadā smālpakaṃ bhuṅkte na vaiti ca punar gṛhān 13,144.017a akasmāc ca prahasati tathākasmāt praroditi 13,144.017c na cāsya vayasā tulyaḥ pṛthivyām abhavat tadā 13,144.018a so 'smadāvasathaṃ gatvā śayyāś cāstaraṇāni ca 13,144.018c kanyāś cālaṃkṛtā dagdhvā tato vyapagataḥ svayam 13,144.018d*0670_01 adahat sa mahātejās tataś cābhyapatat svayam 13,144.019a atha mām abravīd bhūyaḥ sa muniḥ saṃśitavrataḥ 13,144.019c kṛṣṇa pāyasam icchāmi bhoktum ity eva satvaraḥ 13,144.020a sadaiva tu mayā tasya cittajñena gṛhe janaḥ 13,144.020c sarvāṇy evānnapānāni bhakṣyāś coccāvacās tathā 13,144.020e bhavantu satkṛtānīti pūrvam eva pracoditaḥ 13,144.021a tato 'haṃ jvalamānaṃ vai pāyasaṃ pratyavedayam 13,144.021c tad bhuktvaiva tu sa kṣipraṃ tato vacanam abravīt 13,144.021e kṣipram aṅgāni limpasva pāyaseneti sa sma ha 13,144.022a avimṛśyaiva ca tataḥ kṛtavān asmi tat tathā 13,144.022c tenocchiṣṭena gātrāṇi śiraś caivābhyamṛkṣayam 13,144.023a sa dadarśa tadābhyāśe mātaraṃ te śubhānanām 13,144.023c tām api smayamānaḥ sa pāyasenābhyalepayat 13,144.024a muniḥ pāyasadigdhāṅgīṃ rathe tūrṇam ayojayat 13,144.024c tam āruhya rathaṃ caiva niryayau sa gṛhān mama 13,144.025a agnivarṇo jvalan dhīmān sa dvijo rathadhuryavat 13,144.025c pratodenātudad bālāṃ rukmiṇīṃ mama paśyataḥ 13,144.026a na ca me stokam apy āsīd duḥkham īrṣyākṛtaṃ tadā 13,144.026c tataḥ sa rājamārgeṇa mahatā niryayau bahiḥ 13,144.027a tad dṛṣṭvā mahad āścaryaṃ dāśārhā jātamanyavaḥ 13,144.027c tatrājalpan mithaḥ ke cit samābhāṣya parasparam 13,144.028a brāhmaṇā eva jāyeran nānyo varṇaḥ kathaṃ cana 13,144.028c ko hy enaṃ ratham āsthāya jīved anyaḥ pumān iha 13,144.029a āśīviṣaviṣaṃ tīkṣṇaṃ tatas tīkṣṇataraṃ viṣam 13,144.029c brahmāśīviṣadagdhasya nāsti kaś cic cikitsakaḥ 13,144.030a tasmin vrajati durdharṣe prāskhalad rukmiṇī pathi 13,144.030c tāṃ nāmarṣayata śrīmāṃs tatas tūrṇam acodayat 13,144.031a tataḥ paramasaṃkruddho rathāt praskandya sa dvijaḥ 13,144.031c padātir utpathenaiva prādhāvad dakṣiṇāmukhaḥ 13,144.032a tam utpathena dhāvantam anvadhāvaṃ dvijottamam 13,144.032c tathaiva pāyasādigdhaḥ prasīda bhagavann iti 13,144.033a tato vilokya tejasvī brāhmaṇo mām uvāca ha 13,144.033c jitaḥ krodhas tvayā kṛṣṇa prakṛtyaiva mahābhuja 13,144.034a na te 'parādham iha vai dṛṣṭavān asmi suvrata 13,144.034c prīto 'smi tava govinda vṛṇu kāmān yathepsitān 13,144.034e prasannasya ca me tāta paśya vyuṣṭir yathāvidhā 13,144.035a yāvad eva manuṣyāṇām anne bhāvo bhaviṣyati 13,144.035c yathaivānne tathā teṣāṃ tvayi bhāvo bhaviṣyati 13,144.036a yāvac ca puṇyā lokeṣu tvayi kīrtir bhaviṣyati 13,144.036c triṣu lokeṣu tāvac ca vaiśiṣṭyaṃ pratipatsyase 13,144.036e supriyaḥ sarvalokasya bhaviṣyasi janārdana 13,144.037a yat te bhinnaṃ ca dagdhaṃ ca yac ca kiṃ cid vināśitam 13,144.037c sarvaṃ tathaiva draṣṭāsi viśiṣṭaṃ vā janārdana 13,144.038a yāvad etat praliptaṃ te gātreṣu madhusūdana 13,144.038c ato mṛtyubhayaṃ nāsti yāvadicchā tavācyuta 13,144.039a na tu pādatale lipte kasmāt te putrakādya vai 13,144.039c naitan me priyam ity eva sa māṃ prīto 'bravīt tadā 13,144.039e ity ukto 'haṃ śarīraṃ svam apaśyaṃ śrīsamāyutam 13,144.040a rukmiṇīṃ cābravīt prītaḥ sarvastrīṇāṃ varaṃ yaśaḥ 13,144.040c kīrtiṃ cānuttamāṃ loke samavāpsyasi śobhane 13,144.041a na tvāṃ jarā vā rogo vā vaivarṇyaṃ cāpi bhāmini 13,144.041c sprakṣyanti puṇyagandhā ca kṛṣṇam ārādhayiṣyasi 13,144.042a ṣoḍaśānāṃ sahasrāṇāṃ vadhūnāṃ keśavasya ha 13,144.042c variṣṭhā sahalokyā ca keśavasya bhaviṣyasi 13,144.043a tava mātaram ity uktvā tato māṃ punar abravīt 13,144.043c prasthitaḥ sumahātejā durvāsā vahnivaj jvalan 13,144.044a eṣaiva te buddhir astu brāhmaṇān prati keśava 13,144.044c ity uktvā sa tadā putra tatraivāntaradhīyata 13,144.045a tasminn antarhite cāham upāṃśuvratam ādiśam 13,144.045c yat kiṃ cid brāhmaṇo brūyāt sarvaṃ kuryām iti prabho 13,144.046a etad vratam ahaṃ kṛtvā mātrā te saha putraka 13,144.046c tataḥ paramahṛṣṭātmā prāviśaṃ gṛham eva ca 13,144.047a praviṣṭamātraś ca gṛhe sarvaṃ paśyāmi tan navam 13,144.047c yad bhinnaṃ yac ca vai dagdhaṃ tena vipreṇa putraka 13,144.048a tato 'haṃ vismayaṃ prāptaḥ sarvaṃ dṛṣṭvā navaṃ dṛḍham 13,144.048c apūjayaṃ ca manasā raukmiṇeya dvijaṃ tadā 13,144.049a ity ahaṃ raukmiṇeyasya pṛcchato bharatarṣabha 13,144.049c māhātmyaṃ dvijamukhyasya sarvam ākhyātavāṃs tadā 13,144.050a tathā tvam api kaunteya brāhmaṇān satataṃ prabho 13,144.050c pūjayasva mahābhāgān vāgbhir dānaiś ca nityadā 13,144.051a evaṃ vyuṣṭim ahaṃ prāpto brāhmaṇānāṃ prasādajām 13,144.051c yac ca mām āha bhīṣmo 'yaṃ tat satyaṃ bharatarṣabha 13,145.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,145.001a durvāsasaḥ prasādāt te yat tadā madhusūdana 13,145.001c avāptam iha vijñānaṃ tan me vyākhyātum arhasi 13,145.002a mahābhāgyaṃ ca yat tasya nāmāni ca mahātmanaḥ 13,145.002c tattvato jñātum icchāmi sarvaṃ matimatāṃ vara 13,145.003 vāsudeva uvāca 13,145.003a hanta te kathayiṣyāmi namaskṛtvā kapardine 13,145.003c yad avāptaṃ mahārāja śreyo yac cārjitaṃ yaśaḥ 13,145.004a prayataḥ prātar utthāya yad adhīye viśāṃ pate 13,145.004c prāñjaliḥ śatarudrīyaṃ tan me nigadataḥ śṛṇu 13,145.004d*0671_01 śivaḥ sarvagato rudraḥ sraṣṭā yas taṃ śṛṇuṣva me 13,145.005a prajāpatis tat sasṛje tapaso 'nte mahātapāḥ 13,145.005c śaṃkaras tv asṛjat tāta prajāḥ sthāvarajaṅgamāḥ 13,145.006a nāsti kiṃ cit paraṃ bhūtaṃ mahādevād viśāṃ pate 13,145.006c iha triṣv api lokeṣu bhūtānāṃ prabhavo hi saḥ 13,145.007a na caivotsahate sthātuṃ kaś cid agre mahātmanaḥ 13,145.007c na hi bhūtaṃ samaṃ tena triṣu lokeṣu vidyate 13,145.008a gandhenāpi hi saṃgrāme tasya kruddhasya śatravaḥ 13,145.008c visaṃjñā hatabhūyiṣṭhā vepanti ca patanti ca 13,145.009a ghoraṃ ca ninadaṃ tasya parjanyaninadopamam 13,145.009c śrutvā vidīryed dhṛdayaṃ devānām api saṃyuge 13,145.010a yāṃś ca ghoreṇa rūpeṇa paśyet kruddhaḥ pinākadhṛk 13,145.010b*0672_01 tatkṣaṇād eva kuryāt sa bhasma vahniśikhā yathā 13,145.010c na surā nāsurā loke na gandharvā na pannagāḥ 13,145.010e kupite sukham edhante tasminn api guhāgatāḥ 13,145.011a prajāpateś ca dakṣasya yajato vitate kratau 13,145.011c vivyādha kupito yajñaṃ nirbhayas tu bhavas tadā 13,145.011e dhanuṣā bāṇam utsṛjya saghoṣaṃ vinanāda ca 13,145.012a te na śarma kutaḥ śāntiṃ viṣādaṃ lebhire surāḥ 13,145.012c vidrute sahasā yajñe kupite ca maheśvare 13,145.013a tena jyātalaghoṣeṇa sarve lokāḥ samākulāḥ 13,145.013c babhūvur avaśāḥ pārtha viṣeduś ca surāsurāḥ 13,145.014a āpaś cukṣubhire caiva cakampe ca vasuṃdharā 13,145.014c vyadravan girayaś cāpi dyauḥ paphāla ca sarvaśaḥ 13,145.015a andhena tamasā lokāḥ prāvṛtā na cakāśire 13,145.015c pranaṣṭā jyotiṣāṃ bhāś ca saha sūryeṇa bhārata 13,145.016a bhṛśaṃ bhītās tataḥ śāntiṃ cakruḥ svastyayanāni ca 13,145.016c ṛṣayaḥ sarvabhūtānām ātmanaś ca hitaiṣiṇaḥ 13,145.017a tataḥ so 'bhyadravad devān kruddho raudraparākramaḥ 13,145.017c bhagasya nayane kruddhaḥ prahāreṇa vyaśātayat 13,145.018a pūṣāṇaṃ cābhidudrāva pareṇa vapuṣānvitaḥ 13,145.018c puroḍāśaṃ bhakṣayato daśanān vai vyaśātayat 13,145.019a tataḥ praṇemur devās te vepamānāḥ sma śaṃkaram 13,145.019c punaś ca saṃdadhe rudro dīptaṃ suniśitaṃ śaram 13,145.020a rudrasya vikramaṃ dṛṣṭvā bhītā devāḥ saharṣibhiḥ 13,145.020c tataḥ prasādayām āsuḥ śarvaṃ te vibudhottamāḥ 13,145.021a jepuś ca śatarudrīyaṃ devāḥ kṛtvāñjaliṃ tataḥ 13,145.021c saṃstūyamānas tridaśaiḥ prasasāda maheśvaraḥ 13,145.022a rudrasya bhāgaṃ yajñe ca viśiṣṭaṃ te tv akalpayan 13,145.022c bhayena tridaśā rājañ śaraṇaṃ ca prapedire 13,145.023a tena caivātikopena sa yajñaḥ saṃdhito 'bhavat 13,145.023c yad yac cāpi hataṃ tatra tat tathaiva pradīyate 13,145.024*0673_00 yudhiṣṭhiraḥ 13,145.024*0673_01 tripurāṇi mahābāho jitavān sa maheśvaraḥ 13,145.024*0673_02 vāsudevaḥ 13,145.024*0673_02 ācakṣva me yathātattvaṃ sarvajña madhusūdana 13,145.024*0673_03 śṛṇu me gadatas tāta yathā dagdhaṃ puratrayam 13,145.024a asurāṇāṃ purāṇy āsaṃs trīṇi vīryavatāṃ divi 13,145.024c āyasaṃ rājataṃ caiva sauvarṇam aparaṃ tathā 13,145.025a nāśakat tāni maghavā bhettuṃ sarvāyudhair api 13,145.025c atha sarve 'marā rudraṃ jagmuḥ śaraṇamarditāḥ 13,145.026a tata ūcur mahātmāno devāḥ sarve samāgatāḥ 13,145.026c rudra raudrā bhaviṣyanti paśavaḥ sarvakarmasu 13,145.026d*0674_01 rudraṃ taṃ raudrakarmāṇi sarvāstrakuśalaṃ prabhum 13,145.026e jahi daityān saha purair lokāṃs trāyasva mānada 13,145.027a sa tathoktas tathety uktvā viṣṇuṃ kṛtvā śarottamam 13,145.027c śalyam agniṃ tathā kṛtvā puṅkhaṃ vaivasvataṃ yamam 13,145.027e vedān kṛtvā dhanuḥ sarvāñ jyāṃ ca sāvitrim uttamām 13,145.028a devān rathavaraṃ kṛtvā viniyujya ca sarvaśaḥ 13,145.028c triparvaṇā triśalyena tena tāni bibheda saḥ 13,145.029a śareṇādityavarṇena kālāgnisamatejasā 13,145.029c te 'surāḥ sapurās tatra dagdhā rudreṇa bhārata 13,145.029d*0675_01 hatāni petuḥ sahasā vipule sāgarāmbhasi 13,145.030a taṃ caivāṅkagataṃ dṛṣṭvā bālaṃ pañcaśikhaṃ punaḥ 13,145.030c umā jijñāsamānā vai ko 'yam ity abravīt tadā 13,145.031a asūyataś ca śakrasya vajreṇa prahariṣyataḥ 13,145.031c savajraṃ stambhayām āsa taṃ bāhuṃ parighopamam 13,145.032a na saṃbubudhire cainaṃ devās taṃ bhuvaneśvaram 13,145.032c saprajāpatayaḥ sarve tasmin mumuhur īśvare 13,145.033a tato dhyātvātha bhagavān brahmā tam amitaujasam 13,145.033c ayaṃ śreṣṭha iti jñātvā vavande tam umāpatim 13,145.034a tataḥ prasādayām āsur umāṃ rudraṃ ca te surāḥ 13,145.034c babhūva sa tadā bāhur balahantur yathā purā 13,145.035a sa cāpi brāhmaṇo bhūtvā durvāsā nāma vīryavān 13,145.035c dvāravatyāṃ mama gṛhe ciraṃ kālam upāvasat 13,145.036a viprakārān prayuṅkte sma subahūn mama veśmani 13,145.036c tān udāratayā cāham akṣamaṃ tasya duḥsaham 13,145.036d*0676_01 sa vai rudraḥ sa ca śivaḥ so 'gniḥ śarvaḥ sa sarvajit 13,145.037a sa devendraś ca vāyuś ca so 'śvinau sa ca vidyutaḥ 13,145.037c sa candramāḥ sa ceśānaḥ sa sūryo varuṇaś ca saḥ 13,145.038a sa kālaḥ so 'ntako mṛtyuḥ sa tamo rātryahāni ca 13,145.038c māsārdhamāsā ṛtavaḥ saṃdhye saṃvatsaraś ca saḥ 13,145.039a sa dhātā sa vidhātā ca viśvakarmā sa sarvavit 13,145.039c nakṣatrāṇi diśaś caiva pradiśo 'tha grahās tathā 13,145.039e viśvamūrtir ameyātmā bhagavān amitadyutiḥ 13,145.040a ekadhā ca dvidhā caiva bahudhā ca sa eva ca 13,145.040c śatadhā sahasradhā caiva tathā śatasahasradhā 13,145.041a īdṛśaḥ sa mahādevo bhūyaś ca bhagavān ataḥ 13,145.041c na hi śakyā guṇā vaktum api varṣaśatair api 13,146.001 vāsudeva uvāca 13,146.001a yudhiṣṭhira mahābāho mahābhāgyaṃ mahātmanaḥ 13,146.001c rudrāya bahurūpāya bahunāmne nibodha me 13,146.002a vadanty agniṃ mahādevaṃ tathā sthāṇuṃ maheśvaram 13,146.002c ekākṣaṃ tryambakaṃ caiva viśvarūpaṃ śivaṃ tathā 13,146.003a dve tanū tasya devasya vedajñā brāhmaṇā viduḥ 13,146.003c ghorām anyāṃ śivām anyāṃ te tanū bahudhā punaḥ 13,146.004a ugrā ghorā tanūr yāsya so 'gnir vidyut sa bhāskaraḥ 13,146.004c śivā saumyā ca yā tasya dharmas tv āpo 'tha candramāḥ 13,146.005a ātmano 'rdhaṃ tu tasyāgnir ucyate bharatarṣabha 13,146.005c brahmacaryaṃ caraty eṣa śivā yāsya tanus tathā 13,146.006a yāsya ghoratamā mūrtir jagat saṃharate tayā 13,146.006c īśvaratvān mahattvāc ca maheśvara iti smṛtaḥ 13,146.007a yan nirdahati yat tīkṣṇo yad ugro yat pratāpavān 13,146.007c māṃsaśoṇitamajjādo yat tato rudra ucyate 13,146.008a devānāṃ sumahān yac ca yac cāsya viṣayo mahān 13,146.008c yac ca viśvaṃ mahat pāti mahādevas tataḥ smṛtaḥ 13,146.009a samedhayati yan nityaṃ sarvārthān sarvakarmabhiḥ 13,146.009c śivam icchan manuṣyāṇāṃ tasmād eṣa śivaḥ smṛtaḥ 13,146.010a dahaty ūrdhvaṃ sthito yac ca prāṇotpattiḥ sthitiś ca yat 13,146.010c sthiraliṅgaś ca yan nityaṃ tasmāt sthāṇur iti smṛtaḥ 13,146.011a yad asya bahudhā rūpaṃ bhūtaṃ bhavyaṃ bhavat tathā 13,146.011c sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva bahurūpas tataḥ smṛtaḥ 13,146.012a dhūmraṃ rūpaṃ ca yat tasya dhūrjaṭīty ata ucyate 13,146.012c viśve devāś ca yat tasmin viśvarūpas tataḥ smṛtaḥ 13,146.013a sahasrākṣo 'yutākṣo vā sarvatokṣimayo 'pi vā 13,146.013c cakṣuṣaḥ prabhavas tejo nāsty anto 'thāsya cakṣuṣām 13,146.014a sarvathā yat paśūn pāti taiś ca yad ramate punaḥ 13,146.014c teṣām adhipatir yac ca tasmāt paśupatiḥ smṛtaḥ 13,146.015a nityena brahmacaryeṇa liṅgam asya yadā sthitam 13,146.015c mahayanty asya lokāś ca maheśvara iti smṛtaḥ 13,146.015d*0677_01 arcayanti ca ye lokāḥ priyās tasya mahātmanaḥ 13,146.015d*0678_01 bhaktānugrahaṇārthāya gūḍhaliṅgas tataḥ smṛtaḥ 13,146.016a vigrahaṃ pūjayed yo vai liṅgaṃ vāpi mahātmanaḥ 13,146.016c liṅgaṃ pūjayitā nityaṃ mahatīṃ śriyam aśnute 13,146.017a ṛṣayaś cāpi devāś ca gandharvāpsarasas tathā 13,146.017c liṅgam evārcayanti sma yat tad ūrdhvaṃ samāsthitam 13,146.018a pūjyamāne tatas tasmin modate sa maheśvaraḥ 13,146.018c sukhaṃ dadāti prītātmā bhaktānāṃ bhaktavatsalaḥ 13,146.018c*0679_01 prahṛṣṭaś caiva śaṃkaraḥ 13,146.018c*0679_02 sukhaṃ vittaṃ paraṃ loke 13,146.019a eṣa eva śmaśāneṣu devo vasati nityaśaḥ 13,146.019c yajante taṃ janās tatra vīrasthānaniṣeviṇam 13,146.020a viṣamasthaḥ śarīreṣu sa mṛtyuḥ prāṇinām iha 13,146.020c sa ca vāyuḥ śarīreṣu prāṇo 'pānaḥ śarīriṇām 13,146.021a tasya ghorāṇi rūpāṇi dīptāni ca bahūni ca 13,146.021c loke yāny asya pūjyante viprās tāni vidur budhāḥ 13,146.022a nāmadheyāni vedeṣu bahūny asya yathārthataḥ 13,146.022c nirucyante mahattvāc ca vibhutvāt karmabhis tathā 13,146.023a vede cāsya vidur viprāḥ śatarudrīyam uttamam 13,146.023c vyāsād anantaraṃ yac cāpy upasthānaṃ mahātmanaḥ 13,146.024a pradātā sarvalokānāṃ viśvaṃ cāpy ucyate mahat 13,146.024c jyeṣṭhabhūtaṃ vadanty enaṃ brāhmaṇā ṛṣayo 'pare 13,146.025a prathamo hy eṣa devānāṃ mukhād agnir ajāyata 13,146.025c grahair bahuvidhaiḥ prāṇān saṃruddhān utsṛjaty api 13,146.026a sa mocayati puṇyātmā śaraṇyaḥ śaraṇāgatān 13,146.026c āyur ārogyam aiśvaryaṃ vittaṃ kāmāṃś ca puṣkalān 13,146.027a sa dadāti manuṣyebhyaḥ sa evākṣipate punaḥ 13,146.027c śakrādiṣu ca deveṣu tasya caiśvaryam ucyate 13,146.028a sa evābhyadhiko nityaṃ trailokyasya śubhāśubhe 13,146.028c aiśvaryāc caiva kāmānām īśvaraḥ punar ucyate 13,146.029a maheśvaraś ca lokānāṃ mahatām īśvaraś ca saḥ 13,146.029c bahubhir vividhai rūpair viśvaṃ vyāptam idaṃ jagat 13,146.029e tasya devasya yad vaktraṃ samudre vaḍavāmukham 13,147.001 vaiśaṃpāyana uvāca 13,147.001a ity uktavati vākyaṃ tu kṛṣṇe devakinandane 13,147.001c bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ bhūyaḥ paryapṛcchad yudhiṣṭhiraḥ 13,147.002a nirṇaye vā mahābuddhe sarvadharmabhṛtāṃ vara 13,147.002c pratyakṣam āgamo veti kiṃ tayoḥ kāraṇaṃ bhavet 13,147.003 bhīṣma uvāca 13,147.003a nāsty atra saṃśayaḥ kaś cid iti me vartate matiḥ 13,147.003c śṛṇu vakṣyāmi te prājña samyak tvam anupṛcchasi 13,147.004a saṃśayaḥ sugamo rājan nirṇayas tv atra durgamaḥ 13,147.004c dṛṣṭaṃ śrutam anantaṃ hi yatra saṃśayadarśanam 13,147.005a pratyakṣaṃ kāraṇaṃ dṛṣṭaṃ hetukāḥ prājñamāninaḥ 13,147.005c nāstīty evaṃ vyavasyanti satyaṃ saṃśayam eva ca 13,147.005e tad ayuktaṃ vyavasyanti bālāḥ paṇḍitamāninaḥ 13,147.006a atha cen manyase caikaṃ kāraṇaṃ kiṃ bhaved iti 13,147.006c śakyaṃ dīrgheṇa kālena yuktenātandritena ca 13,147.006e prāṇayātrām anekāṃ ca kalpayānena bhārata 13,147.007a tatpareṇaiva nānyena śakyaṃ hy etat tu kāraṇam 13,147.007c hetūnām antam āsādya vipulaṃ jñānam uttamam 13,147.007d*0680_01 hetunāmantrite vāpi dharmaśāstreṇa cottamam 13,147.007e jyotiḥ sarvasya lokasya vipulaṃ pratipadyate 13,147.008a tattvenāgamanaṃ rājan hetvantagamanaṃ tathā 13,147.008c agrāhyam anibaddhaṃ ca vācaḥ saṃparivarjanam 13,147.009 yudhiṣṭhira uvāca 13,147.009a pratyakṣaṃ lokataḥ siddhaṃ lokāś cāgamapūrvakāḥ 13,147.009c śiṣṭācāro bahuvidho brūhi tan me pitāmaha 13,147.010 bhīṣma uvāca 13,147.010a dharmasya hriyamāṇasya balavadbhir durātmabhiḥ 13,147.010c saṃsthā yatnair api kṛtā kālena paribhidyate 13,147.011a adharmā dharmarūpeṇa tṛṇaiḥ kūpā ivāvṛtāḥ 13,147.011c tatas tair bhidyate vṛttaṃ śṛṇu caiva yudhiṣṭhira 13,147.012a avṛttyā ye ca bhindanti śrutatyāgaparāyaṇāḥ 13,147.012c dharmavidveṣiṇo mandā ity uktas teṣu saṃśayaḥ 13,147.013a atṛpyantas tu sādhūnāṃ ya evāgamabuddhayaḥ 13,147.013c param ity eva saṃtuṣṭās tān upāssva ca pṛccha ca 13,147.014a kāmārthau pṛṣṭhataḥ kṛtvā lobhamohānusāriṇau 13,147.014c dharma ity eva saṃbuddhās tān upāssva ca pṛccha ca 13,147.015a na teṣāṃ bhidyate vṛttaṃ yajñasvādhyāyakarmabhiḥ 13,147.015b*0681_01 mūlācāras tu sādhūnāṃ yajñasvādhyāyavṛttataḥ 13,147.015c ācāraḥ kāraṇaṃ caiva dharmaś caiva trayaṃ punaḥ 13,147.015d*0682_01 ye dharmam abhyasūyante te dharmaṃ paryupāsate 13,147.016 yudhiṣṭhira uvāca 13,147.016a punar eveha me buddhiḥ saṃśaye parimuhyate 13,147.016c apāre mārgamāṇasya paraṃ tīram apaśyataḥ 13,147.017a vedāḥ pratyakṣam ācāraḥ pramāṇaṃ tat trayaṃ yadi 13,147.017c pṛthaktvaṃ labhyate caiṣāṃ dharmaś caikas trayaṃ katham 13,147.018 bhīṣma uvāca 13,147.018a dharmasya hriyamāṇasya balavadbhir durātmabhiḥ 13,147.018c yady evaṃ manyase rājaṃs tridhā dharmavicāraṇā 13,147.019a eka eveti jānīhi tridhā tasya pradarśanam 13,147.019c pṛthaktve caiva me buddhis trayāṇām api vai tathā 13,147.020a ukto mārgas trayāṇāṃ ca tat tathaiva samācara 13,147.020c jijñāsā tu na kartavyā dharmasya paritarkaṇāt 13,147.021a sadaiva bharataśreṣṭha mā te bhūd atra saṃśayaḥ 13,147.021c andho jaḍa ivāśaṅko yad bravīmi tad ācara 13,147.022a ahiṃsā satyam akrodho dānam etac catuṣṭayam 13,147.022c ajātaśatro sevasva dharma eṣa sanātanaḥ 13,147.023a brāhmaṇeṣu ca vṛttir yā pitṛpaitāmahocitā 13,147.023c tām anvehi mahābāho svargasyaite hi deśikāḥ 13,147.024a pramāṇam apramāṇaṃ vai yaḥ kuryād abudho naraḥ 13,147.024c na sa pramāṇatām arho vivādajanano hi saḥ 13,147.025a brāhmaṇān eva sevasva satkṛtya bahumanya ca 13,147.025c eteṣv eva tv ime lokāḥ kṛtsnā iti nibodha tān 13,148.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,148.001a ye ca dharmam asūyanti ye cainaṃ paryupāsate 13,148.001c bravītu bhagavān etat kva te gacchanti tādṛśāḥ 13,148.002 bhīṣma uvāca 13,148.002a rajasā tamasā caiva samavastīrṇacetasaḥ 13,148.002c narakaṃ pratipadyante dharmavidveṣiṇo narāḥ 13,148.003a ye tu dharmaṃ mahārāja satataṃ paryupāsate 13,148.003c satyārjavaparāḥ santas te vai svargabhujo narāḥ 13,148.004a dharma eva ratis teṣām ācāryopāsanād bhavet 13,148.004c devalokaṃ prapadyante ye dharmaṃ paryupāsate 13,148.005a manuṣyā yadi vā devāḥ śarīram upatāpya vai 13,148.005c dharmiṇaḥ sukham edhante lobhadveṣavivarjitāḥ 13,148.006a prathamaṃ brahmaṇaḥ putraṃ dharmam āhur manīṣiṇaḥ 13,148.006c dharmiṇaḥ paryupāsante phalaṃ pakvam ivāśayaḥ 13,148.007 yudhiṣṭhira uvāca 13,148.007a asatāṃ kīdṛśaṃ rūpaṃ sādhavaḥ kiṃ ca kurvate 13,148.007c bravītu me bhavān etat santo 'santaś ca kīdṛśāḥ 13,148.008 bhīṣma uvāca 13,148.008a durācārāś ca durdharṣā durmukhāś cāpy asādhavaḥ 13,148.008c sādhavaḥ śīlasaṃpannāḥ śiṣṭācārasya lakṣaṇam 13,148.008c*0683_01 satyārjavaparāyaṇāḥ 13,148.008c*0683_02 eteṣāṃ dharmaśīlānāṃ 13,148.009a rājamārge gavāṃ madhye goṣṭhamadhye ca dharmiṇaḥ 13,148.009c nopasevanti rājendra sargaṃ mūtrapurīṣayoḥ 13,148.010a pañcānām aśanaṃ dattvā śeṣam aśnanti sādhavaḥ 13,148.010c na jalpanti ca bhuñjānā na nidrānty ārdrapāṇayaḥ 13,148.011a citrabhānum anaḍvāhaṃ devaṃ goṣṭhaṃ catuṣpatham 13,148.011c brāhmaṇaṃ dhārmikaṃ caityaṃ te kurvanti pradakṣiṇam 13,148.012a vṛddhānāṃ bhārataptānāṃ strīṇāṃ bālāturasya ca 13,148.012c brāhmaṇānāṃ gavāṃ rājñāṃ panthānaṃ dadate ca te 13,148.013a atithīnāṃ ca sarveṣāṃ preṣyāṇāṃ svajanasya ca 13,148.013b*0684_01 sāmānyaṃ bhojanaṃ kuryāt svayaṃ nāgryāśanaṃ vrajet 13,148.013b*0684_02 na satyārjavadharmasya tulyam anyac ca vidyate 13,148.013b*0684_03 bahulā nāma gaus tena gatim agryāṃ gatā kila 13,148.013b*0684_04 muniśāpād dvijaḥ kaś cid vyāghratāṃ samupāgataḥ 13,148.013b*0684_05 bahulāṃ bhakṣaṇarucim āsvādya śapathena tu 13,148.013b*0684_06 vimucya pītavatsāṃ tāṃ dṛṣṭvā smṛtvā purātanam 13,148.013b*0684_07 jagāma lokān amalān sā svarāṣṭraṃ tathā punaḥ 13,148.013b*0684_08 tasmāt satyārjavarato rājā rāṣṭraṃ samānavam 13,148.013b*0684_09 tārayitvā sukhaṃ svargaṃ gantāsi bharatarṣabha 13,148.013c tathā śaraṇakāmānāṃ goptā syāt svāgatapradaḥ 13,148.014a sāyaṃ prātar manuṣyāṇām aśanaṃ devanirmitam 13,148.014c nāntarā bhojanaṃ dṛṣṭam upavāsavidhir hi saḥ 13,148.015a homakāle yathā vahniḥ kālam eva pratīkṣate 13,148.015c ṛtukāle tathā nārī ṛtum eva pratīkṣate 13,148.015e na cānyāṃ gacchate yas tu brahmacaryaṃ hi tat smṛtam 13,148.016a amṛtaṃ brāhmaṇā gāva ity etat trayam ekataḥ 13,148.016c tasmād gobrāhmaṇaṃ nityam arcayeta yathāvidhi 13,148.017a yajuṣā saṃskṛtaṃ māṃsam upabhuñjan na duṣyati 13,148.017c pṛṣṭhamāṃsaṃ vṛthāmāṃsaṃ putramāṃsaṃ ca tat samam 13,148.018a svadeśe paradeśe vāpy atithiṃ nopavāsayet 13,148.018c karma vai saphalaṃ kṛtvā gurūṇāṃ pratipādayet 13,148.019a gurubhya āsanaṃ deyam abhivādyābhipūjya ca 13,148.019c gurūn abhyarcya vardhante āyuṣā yaśasā śriyā 13,148.020a vṛddhān nātivadej jātu na ca saṃpreṣayed api 13,148.020c nāsīnaḥ syāt sthiteṣv evam āyur asya na riṣyate 13,148.021a na nagnām īkṣate nārīṃ na vidvān puruṣān api 13,148.021c maithunaṃ satataṃ guptam āhāraṃ ca samācaret 13,148.022a tīrthānāṃ guravas tīrthaṃ śucīnāṃ hṛdayaṃ śuci 13,148.022c darśanānāṃ paraṃ jñānaṃ saṃtoṣaḥ paramaṃ sukham 13,148.023a sāyaṃ prātaś ca vṛddhānāṃ śṛṇuyāt puṣkalā giraḥ 13,148.023c śrutam āpnoti hi naraḥ satataṃ vṛddhasevayā 13,148.023d*0685_01 dānāgāre gavāṃ caiva brāhmaṇānāṃ ca saṃnidhau 13,148.024a svādhyāye bhojane caiva dakṣiṇaṃ pāṇim uddharet 13,148.024c yacched vāṅmanasī nityam indriyāṇāṃ ca vibhramam 13,148.025a saṃskṛtaṃ pāyasaṃ nityaṃ yavāgūṃ kṛsaraṃ haviḥ 13,148.025c aṣṭakāḥ pitṛdaivatyā vṛddhānām abhipūjanam 13,148.026a śmaśrukarmaṇi maṅgalyaṃ kṣutānām abhinandanam 13,148.026c vyādhitānāṃ ca sarveṣām āyuṣaḥ pratinandanam 13,148.027a na jātu tvam iti brūyād āpanno 'pi mahattaram 13,148.027c tvaṃkāro vā vadho veti vidvatsu na viśiṣyate 13,148.027e avarāṇāṃ samānānāṃ śiṣyāṇāṃ ca samācaret 13,148.028a pāpam ācakṣate nityaṃ hṛdayaṃ pāpakarmiṇām 13,148.028c jñānapūrvaṃ vinaśyanti gūhamānā mahājane 13,148.029a jñānapūrvaṃ kṛtaṃ karma cchādayante hy asādhavaḥ 13,148.029c na māṃ manuṣyāḥ paśyanti na māṃ paśyanti devatāḥ 13,148.029e pāpenābhihataḥ pāpaḥ pāpam evābhijāyate 13,148.030a yathā vārdhuṣiko vṛddhiṃ dehabhede pratīkṣate 13,148.030c dharmeṇāpihitaṃ pāpaṃ dharmam evābhivardhayet 13,148.031a yathā lavaṇam ambhobhir āplutaṃ pravilīyate 13,148.031c prāyaścittahataṃ pāpaṃ tathā sadyaḥ praṇaśyati 13,148.032a tasmāt pāpaṃ na gūheta gūhamānaṃ vivardhate 13,148.032c kṛtvā tu sādhuṣv ākhyeyaṃ te tat praśamayanty uta 13,148.033a āśayā saṃcitaṃ dravyaṃ yat kāle nopabhujyate 13,148.033c anye caitat prapadyante viyoge tasya dehinaḥ 13,148.033d*0686_01 tad dharmasādhanaṃ nityaṃ saṃkalpād dhanam ārjayet 13,148.034a mānasaṃ sarvabhūtānāṃ dharmam āhur manīṣiṇaḥ 13,148.034c tasmāt sarvāṇi bhūtāni dharmam eva samāsate 13,148.035a eka eva cared dharmaṃ na dharmadhvajiko bhavet 13,148.035c dharmavāṇijakā hy ete ye dharmam upabhuñjate 13,148.036a arced devān adambhena sevetāmāyayā gurūn 13,148.036c nidhiṃ nidadhyāt pāratryaṃ yātrārthaṃ dānaśabditam 13,148.036d@019_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,148.036d@019_0001 mānasānīha tīrthāni praśaṃsanti maharṣayaḥ 13,148.036d@019_0002 bhīṣmaḥ 13,148.036d@019_0002 tāni me kuruśārdūla yathāvad vaktum arhasi 13,148.036d@019_0003 śṛṇu tīrthāni gadato mānasānīha mānada 13,148.036d@019_0004 yeṣu samyaṅ naraḥ snātvā prayāti paramāṃ gatim 13,148.036d@019_0005 satyaṃ tīrthaṃ kṣamā tīrthaṃ satyam indriyanigrahaḥ 13,148.036d@019_0006 sarvabhūtadayā tīrthaṃ tīrtham ārjavam eva ca 13,148.036d@019_0007 dānaṃ tīrthaṃ damas tīrthaṃ saṃtoṣas tīrtham uttamam 13,148.036d@019_0008 brahmacaryaṃ paraṃ tīrthaṃ tīrthaṃ ca priyavāditā 13,148.036d@019_0009 jñānaṃ tīrthaṃ tapas tīrthaṃ dhṛtis tīrtham udāhṛtam 13,148.036d@019_0010 tīrthānām api yat tīrthaṃ viśuddhir manasaḥ parā 13,148.036d@019_0011 nodakaklinnagātro hi snāta ity abhidhīyate 13,148.036d@019_0012 sa snāto yo damasnātaḥ suviśuddhamanomalaḥ 13,148.036d@019_0013 yo lubdhaḥ piśunaḥ krūro dāmbhiko viṣayātmakaḥ 13,148.036d@019_0014 sarvatīrtheṣv api snātaḥ pāpo malina eva saḥ 13,148.036d@019_0015 na ca gacchanti te svargam aviśuddhamanomalāḥ 13,148.036d@019_0016 viṣayeṣv api saṃrāgo mānaso mala ucyate 13,148.036d@019_0017 teṣv eva ca virāgo 'sya nirmalatvam udāhṛtam 13,148.036d@019_0018 cittam antargataṃ duṣṭaṃ tīrthasnānair na śudhyati 13,148.036d@019_0019 śataśo 'pi jale dhautaṃ surābhāṇḍam ivāśuci 13,148.036d@019_0020 nigṛhītendriyagrāmo yatraiva nivasen naraḥ 13,148.036d@019_0021 tatra tasya kurukṣetraṃ naimiṣaṃ puṣkaraṃ gayā 13,148.036d@019_0022 jñānahrade satyajale rāgadveṣamalāpahe 13,148.036d@019_0023 yudhiṣṭhiraḥ 13,148.036d@019_0023 yaḥ snāto mānase tīrthe sa yāti paramāṃ gatim 13,148.036d@019_0024 pāpasya kim adhiṣṭhānaṃ kā prasūtiś ca bhārata 13,148.036d@019_0025 bhīṣmaḥ 13,148.036d@019_0025 kiṃ cāsya kāraṇaṃ proktaṃ tan me brūhi pitāmaha 13,148.036d@019_0026 lobhaḥ pratiṣṭhā pāpasya prasūtir lobha eva ca 13,148.036d@019_0027 atra te saṃśayo mā bhūl lobhaḥ pāpasya kāraṇam 13,148.036d@019_0028 lobhāt krodhaḥ prabhavati lobhād drohaḥ pravartate 13,148.036d@019_0029 lobhān mohaś ca māyā ca mānān mātsaryam eva ca 13,148.036d@019_0030 nārthaiḥ pūrayituṃ śakyo lobho bahuvidhair api 13,148.036d@019_0031 nityaṃ gambhīratoyābhir āpagābhir ivārṇavaḥ 13,148.036d@019_0032 sarvabhūteṣv aviśvāsaḥ sarvabhūteṣv anirdayaḥ 13,148.036d@019_0033 sarvabhūteṣv ajihmaś ca lobhād bhavati bhārata 13,148.036d@019_0034 sumahānty api śāstrāṇi dhārayanto bahuśrutāḥ 13,148.036d@019_0035 chettāraḥ saṃśayānāṃ ca lobhagrastāḥ pratyānty adhaḥ 13,148.036d@019_0036 lobhakṣaye kṣayaṃ yānti sarvapāpāni dehinām 13,148.036d@019_0037 lobhavṛddhau ca vardhante nṛpate nātra saṃśayaḥ 13,148.036d@019_0038 tasmāt sarvaprayatnena tyaja lobhaṃ yudhiṣṭhira 13,148.036d@019_0039 yadīcchasi mahārāja śāśvatīṃ gatim ātmanaḥ 13,149.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,149.001a nābhāgadheyaḥ prāpnoti dhanaṃ subalavān api 13,149.001c bhāgadheyānvitas tv arthān kṛśo bālaś ca vindati 13,149.001d*0687_01 tat kathaṃ labhate kena tan me tvaṃ vaktum arhasi 13,149.002a nālābhakāle labhate prayatne 'pi kṛte sati 13,149.002c lābhakāle 'prayatnena labhate vipulaṃ dhanam 13,149.002e kṛtayatnāphalāś caiva dṛśyante śataśo narāḥ 13,149.002f*0688_01 sadā prayatnaṃ kṛtvaiva dṛśyate hy adhano naraḥ 13,149.002f*0689_01 ayatnenaidhamānāś ca dṛśyante bahavo janāḥ 13,149.003a yadi yatno bhaven martyaḥ sa sarvaṃ phalam āpnuyāt 13,149.003c nālabhyaṃ copalabhyeta nṛṇāṃ bharatasattama 13,149.004a yadā prayatnaṃ kṛtavān dṛśyate hy aphalo naraḥ 13,149.004c mārgan nayaśatair arthān amārgaṃś cāparaḥ sukhī 13,149.005a akāryam asakṛt kṛtvā dṛśyante hy adhanā narāḥ 13,149.005c dhanayuktās tv adharmasthā dṛśyante cāpare janāḥ 13,149.006a adhītya nītiṃ yasmāc ca nītiyukto na dṛśyate 13,149.006c anabhijñaś ca sācivyaṃ gamitaḥ kena hetunā 13,149.006e vidyāyukto hy avidyaś ca dhanavān durgatas tathā 13,149.007a yadi vidyām upāśritya naraḥ sukham avāpnuyāt 13,149.007c na vidvān vidyayā hīnaṃ vṛttyartham upasaṃśrayet 13,149.008a yathā pipāsāṃ jayati puruṣaḥ prāpya vai jalam 13,149.008c dṛṣṭārtho vidyayāpy evam avidyāṃ prajahen naraḥ 13,149.009a nāprāptakālo mriyate viddhaḥ śaraśatair api 13,149.009c tṛṇāgreṇāpi saṃspṛṣṭaḥ prāptakālo na jīvati 13,149.010 bhīṣma uvāca 13,149.010a īhamānaḥ samārambhān yadi nāsādayed dhanam 13,149.010c ugraṃ tapaḥ samārohen na hy anuptaṃ prarohati 13,149.011a dānena bhogī bhavati medhāvī vṛddhasevayā 13,149.011c ahiṃsayā ca dīrghāyur iti prāhur manīṣiṇaḥ 13,149.012a tasmād dadyān na yāceta pūjayed dhārmikān api 13,149.012c svābhāṣī priyakṛc chuddhaḥ sarvasattvāvihiṃsakaḥ 13,149.013a yadā pramāṇaprabhavaḥ svabhāvaś ca sukhāsukhe 13,149.013c maśakīṭapipīlānāṃ sthiro bhava yudhiṣṭhira 13,150.001 bhīṣma uvāca 13,150.001a kāryate yac ca kriyate sac cāsac ca kṛtaṃ tataḥ 13,150.001c tatrāśvasīta satkṛtvā asatkṛtvā na viśvaset 13,150.002a kāla evātra kālena nigrahānugrahau dadat 13,150.002c buddhim āviśya bhūtānāṃ dharmārtheṣu pravartate 13,150.003a yadā tv asya bhaved buddhir dharmyā cārthapradarśinī 13,150.003c tadāśvasīta dharmātmādṛḍhabuddhir na viśvaset 13,150.004a etāvan mātram etad dhi bhūtānāṃ prājñalakṣaṇam 13,150.004c kālayukto 'py ubhayavic cheṣam arthaṃ samācaret 13,150.005a yathā hy upasthitaiśvaryāḥ pūjayante narā narān 13,150.005c evam evātmanātmānaṃ pūjayantīha dhārmikāḥ 13,150.005d*0690_01 bhāvaśuddhis tu tapasā devatānāṃ ca pūjayā 13,150.005d*0690_02 sanātanena śuddhyā ca śrutadānajapair api 13,150.006a na hy adharmatayā dharmaṃ dadyāt kālaḥ kathaṃ cana 13,150.006c tasmād viśuddham ātmānaṃ jānīyād dharmacāriṇam 13,150.007a spraṣṭum apy asamartho hi jvalantam iva pāvakam 13,150.007c adharmaḥ satato dharmaṃ kālena parirakṣitam 13,150.008a kāryāv etau hi kālena dharmo hi vijayāvahaḥ 13,150.008c trayāṇām api lokānām ālokakaraṇo bhavet 13,150.009a tatra kaś cin nayet prājño gṛhītvaiva kare naram 13,150.009c uhyamānaḥ sa dharmeṇa dharme bahubhayacchale 13,150.009c*0691_01 prāpnuyāt param acyutam 13,150.009c*0691_02 viśvāsa eva kartavyo 13,150.009d@020_0000 yudhiṣṭhiraḥ 13,150.009d@020_0001 pitāmaha mahābāho sarvadharmabhṛtāṃ vara 13,150.009d@020_0002 satyārjavaguṇopetaṃ saumyaṃ dharmaṃ vadasva me 13,150.009d@020_0003 bhavataḥ śrotum icchāmi satyavākyam anuttamam 13,150.009d@020_0004 yat prāg bahulayā proktaṃ tan me tvaṃ vaktum arhasi 13,150.009d@020_0004 bhīṣmaḥ 13,150.009d@020_0005 saumya dharmaṃ pravakṣyāmi satyārjavasamanvitam 13,150.009d@020_0006 kāmarūpasya vyāghrasya dhenvā saṃvādam uttamam 13,150.009d@020_0007 māthure viṣaye ramye dhanadhānyasamanvite 13,150.009d@020_0008 nānājanapadākīrṇe yajñavāṭavibhūṣite 13,150.009d@020_0009 tatra sā nagarī ramyā yamunātīram āśritā 13,150.009d@020_0010 ardhacandrapratīkāśā vidvajjanavibhūṣitā 13,150.009d@020_0011 indrayaṣṭidhvajākīrṇā gopībhir upaśobhitā 13,150.009d@020_0012 bahudvijasamākīrṇā nānāpaṇyopaśobhitā 13,150.009d@020_0013 supramāṇā suramyā ca svātinakṣatranirmitā 13,150.009d@020_0014 prākārāṭṭapratolībhir durjayā parikhādibhiḥ 13,150.009d@020_0015 āmrātakakapitthaiś ca rājavṛkṣaiś ca śobhitā 13,150.009d@020_0016 devatāyatanair divyaiḥ kadalīkhaṇḍamaṇḍitā 13,150.009d@020_0017 haṃsamālāpratīkāśair dīpyate dhavalair gṛhaiḥ 13,150.009d@020_0018 panasair bakulais tālaiḥ priyālair nāgakesaraiḥ 13,150.009d@020_0019 karavīraiḥ karṇikāraiḥ pāṭalāśokacampakaiḥ 13,150.009d@020_0020 mallikākundajātībhiḥ kubjāhlādakuraṇṭakaiḥ 13,150.009d@020_0021 suvarṇaśvetayūthībhiḥ kiṃkirātotpalādibhiḥ 13,150.009d@020_0022 puṃnāgavṛkṣabakulair udyānair upaśobhitā 13,150.009d@020_0023 saṃpūrṇā dhanadhānyaiś ca godhanair upaśobhitā 13,150.009d@020_0024 vedādhyayanaghoṣaiś ca pavitrīkṛtamaṅgalā 13,150.009d@020_0025 vedīśṛṅgāṭakai ramyais trikacatvaraśobhitā 13,150.009d@020_0026 rāvaṇasyeva ratnāḍhyā laṅkā caiva mahāpurī 13,150.009d@020_0027 indraseno nṛpas tatra rājadharmasamanvitaḥ 13,150.009d@020_0028 dharme cābhirato nityaṃ devatātithipūjakaḥ 13,150.009d@020_0029 kṣatradharme rataḥ śrīmān prajāpatisamaḥ kṣitau 13,150.009d@020_0030 tena sā nagarī ramyā rājasiṃhena pālitā 13,150.009d@020_0031 nityotsavapramuditā śaṅkhavāditranāditā 13,150.009d@020_0032 susaṃgītavidagdhaiś ca prekṣaṇīyaiḥ samākulā 13,150.009d@020_0033 antarāpaṇavīthībhiḥ suvibhaktaiś catuṣpathaiḥ 13,150.009d@020_0034 dīrghikākūpavāpībhis taḍāgair upaśobhitā 13,150.009d@020_0035 sabhāprapāsamākīrṇā vivāhamakhasaṃkulā 13,150.009d@020_0036 purī candravatī nāma dṛṣṭā te yadi vā śrutā 13,150.009d@020_0037 tasyāṃ puryāṃ purā vṛttaṃ tattvaṃ śṛṇu yudhiṣṭhira 13,150.009d@020_0038 kasya cid dvijamukhyasya kalyāṇī dhenur uttamā 13,150.009d@020_0039 hṛṣṭapuṣṭā susaṃtuṣṭā bahulā nāma viśrutā 13,150.009d@020_0040 godhanasya ca sā mukhyā haṃsavarṇā ghaṭasravā 13,150.009d@020_0041 dīrghaghoṇā vibhaktāṅgī śreṣṭhalomatanutvacā 13,150.009d@020_0042 vistīrṇajaghanā divyā pīnaśroṇipayodharā 13,150.009d@020_0043 sarvalakṣaṇasaṃpannā sarvāvayavasundarī 13,150.009d@020_0044 nīlakaṇṭhā śubhagrīvā ghaṇṭālī madhurasvarā 13,150.009d@020_0045 sā ca yūthasya sarvasya cacārāgre sunirbhayā 13,150.009d@020_0046 grāmadhānyaṃ carec channaṃ gatvaikaiva yathāsukham 13,150.009d@020_0047 sāndraṃ supuṣpitaṃ surabhi acchinnaṃ carate tṛṇam 13,150.009d@020_0048 rohito nāma tatrānyaḥ parvato yamunātaṭe 13,150.009d@020_0049 anekakandaradarīnirjharair upaśobhitaḥ 13,150.009d@020_0050 tasya pūrvottare bhāge ghore tṛṇasamākule 13,150.009d@020_0051 saṃkaṭe viṣame durge bhairave lomaharṣaṇe 13,150.009d@020_0052 mṛgasiṃhasamākīrṇe bahuśvāpadasevite 13,150.009d@020_0053 vallīvṛkṣādigahane śivāśataninādite 13,150.009d@020_0054 durge 'smin vasate raudraḥ kāmarūpī bhayaṃkaraḥ 13,150.009d@020_0055 dvīpī śoṇitamāṃsāśī mahādaṃṣṭro mahābalaḥ 13,150.009d@020_0056 mahāparvatasaṃkāśo meghagarjitanisvanaḥ 13,150.009d@020_0057 mahāguhādarīvaktras tīkṣṇadaṃṣṭro nakhāyudhaḥ 13,150.009d@020_0058 nandī nāma sa dharmātmā sa ca gopahite rataḥ 13,150.009d@020_0059 acchinnāgrais tṛṇair dīrghair godhanaṃ parirakṣati 13,150.009d@020_0060 tasya yūthaparibhraṣṭā bahulā tṛṇatṛṣṇayā 13,150.009d@020_0061 carantī vyāghrapurataḥ sā dhenuḥ samupasthitā 13,150.009d@020_0062 abhidravaṃś ca tāṃ vyāghras tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 13,150.009d@020_0063 tvam adya vihito bhakṣaḥ svayaṃ prāptāsi me vanam 13,150.009d@020_0064 vyāghrasya vacanaṃ śrutvā niṣṭhuraṃ lomaharṣaṇam 13,150.009d@020_0065 sutaṃ rūpānvitaṃ bālaṃ candrarūpasamaprabham 13,150.009d@020_0066 vatsaṃ smarati sā dhenuḥ snehārtā gadgadasvarā 13,150.009d@020_0067 dahyantī putraśokena bahulā putravatsalā 13,150.009d@020_0068 rudantī karuṇaṃ sā tu nirāśā putradarśane 13,150.009d@020_0069 dṛṣṭvā tu bahulāṃ vyāghraḥ krandamānāṃ suduḥkhitām 13,150.009d@020_0070 uvāca vacanaṃ ghoraṃ bahule kiṃ prarudyate 13,150.009d@020_0071 daivād yathopapannāsi bhakṣas tvaṃ me yadṛcchayā 13,150.009d@020_0072 na rudantyā vā hasantyā vā tathā te jīvitaṃ bhavet 13,150.009d@020_0073 vihitaṃ bhujyate loke svayaṃ prāptāsi dhenuke 13,150.009d@020_0074 mṛtyus te vihito 'dyaiva vṛthā kim anuśocasi 13,150.009d@020_0075 papraccha ca punar vyāghraḥ kimarthaṃ ruditaṃ tvayā 13,150.009d@020_0076 kautukaṃ me 'dya saṃjātam aśeṣaṃ kathayasva naḥ 13,150.009d@020_0077 vyāghrasya vacanaṃ śrutvā bahulā vākyam abravīt 13,150.009d@020_0078 kṣantum arhasi me nātha kāmarūpa namo 'stu te 13,150.009d@020_0079 tvāṃ samālokya lokasya paritrāṇaṃ na vidyate 13,150.009d@020_0080 jīvitārthaṃ na śocāmi prāptavyaṃ maraṇaṃ mayā 13,150.009d@020_0081 jātasya hi dhruvo mṛtyur dhruvaṃ janma mṛtasya ca 13,150.009d@020_0082 tasmād aparihārye 'rthe na tvaṃ śocitum arhasi 13,150.009d@020_0083 devair api sadā sarvair martavyam avaśair dhruvam 13,150.009d@020_0084 tasmāt tan nāham evaikaṃ vyāghra śocāmi jīvitam 13,150.009d@020_0085 kiṃ tu snehavaśād vyāghra duḥkhena ruditaṃ mayā 13,150.009d@020_0086 asti me hṛdi saṃtāpas taṃ ca tvaṃ śrotum arhasi 13,150.009d@020_0087 agre vayasi vartantī prasūtāhaṃ mṛgādhipa 13,150.009d@020_0088 iṣṭaḥ prathamajātas tu sutaś ca mama bālakaḥ 13,150.009d@020_0089 kṣīraṃ pibati me vatsas tṛṇaṃ nādyāpi jighrati 13,150.009d@020_0090 sa ca gopakule baddhaḥ kṣudhito mām udīkṣate 13,150.009d@020_0091 sutaṃ tam anuśocāmi kathaṃ jīviṣyate sutaḥ 13,150.009d@020_0092 tasyecchāmi stanaṃ dātuṃ putrasnehavaśānugā 13,150.009d@020_0093 pāyayitvā ca taṃ vatsam avalihya ca mūrdhani 13,150.009d@020_0094 sakhīnām arpayitvā ca saṃdiśya ca hitāhitam 13,150.009d@020_0095 punaḥ pratyāgamiṣyāmi yatheṣṭaṃ bhakṣayiṣyasi 13,150.009d@020_0096 śīghrāham āgamiṣyāmi mahāvyāghra tavāntikam 13,150.009d@020_0097 bahulāyā vacaḥ śrutvā mṛgendraḥ punar abravīt 13,150.009d@020_0098 kiṃ te putreṇa kartavyaṃ maraṇaṃ kiṃ na paśyasi 13,150.009d@020_0099 trasanti sarvabhūtāni māṃ nirīkṣya mriyanti ca 13,150.009d@020_0100 tvaṃ punaḥ kṛpayāviṣṭā putra putreti bhāṣase 13,150.009d@020_0101 na mantrā na tapo dānaṃ na mātā na pitā sutaḥ 13,150.009d@020_0102 śaknuvanti paritrātum āgatāṃ matsamīpataḥ 13,150.009d@020_0103 kathaṃ tad gokulaṃ gatvā gopījanasamākulam 13,150.009d@020_0104 vṛṣabhair nāditaṃ ramyaṃ bālavatsavibhūṣitam 13,150.009d@020_0105 bhūṣaṇaṃ devalokasya svargatulyaṃ na saṃśayaḥ 13,150.009d@020_0106 nityaṃ pramuditaṃ ramyaṃ sarvadaivatapūjitam 13,150.009d@020_0107 pavitraṃ tat pavitrāṇāṃ maṅgalānāṃ ca maṅgalam 13,150.009d@020_0108 yat tīrthaṃ sarvatīrthānāṃ ramyāṇāṃ ramyam uttamam 13,150.009d@020_0109 samastaguṇasaṃkīrṇam īśvarāyatanaṃ mahat 13,150.009d@020_0110 yat sthānaṃ sarvasiddhānāṃ bhūmisvargam anuttamam 13,150.009d@020_0111 gargarīravaśabdena yatra lakṣmīr na hanyate 13,150.009d@020_0112 yatra vatsāś ca huṃkāraṃ karuṇaṃ mātṛkāṅkṣayā 13,150.009d@020_0113 yad gopaiḥ pālitaṃ śūrair bāhuyuddhaviśāradaiḥ 13,150.009d@020_0114 pragītanṛtyasaṃlāpaṃ valgutāsphoṭanāditam 13,150.009d@020_0115 itas tataḥ sthitair vatsair arghyamānaiḥ samantataḥ 13,150.009d@020_0116 sarovad bhrājate goṣṭhaṃ śrīmadbhir iva paṅkajaiḥ 13,150.009d@020_0117 tac chrīniketanaṃ ramyaṃ mātaraṃ bhrātaraṃ sutam 13,150.009d@020_0118 dṛṣṭvā sakhījanaṃ bhūyaḥ kathaṃ pratyāgamiṣyasi 13,150.009d@020_0119 pañca bhūtāni me bhadre pibantu rudhiraṃ tava 13,150.009d@020_0120 bahulā 13,150.009d@020_0120 na nirāśāni bhūtāni vāṅmātreṇa karomy aham 13,150.009d@020_0121 prathamaṃ dṛṣṭavatsāhaṃ mṛgendra śṛṇu me vacaḥ 13,150.009d@020_0122 dṛṣṭvā sakhījanaṃ bālaṃ gopāṃś ca paricārakān 13,150.009d@020_0123 gopījanaṃ samāgamya jananīṃ ca viśeṣataḥ 13,150.009d@020_0124 vyāghraḥ 13,150.009d@020_0124 śapathair āgamiṣyāmi manyase yadi muñca mām 13,150.009d@020_0125 śapathāḥ kīdṛśā bhadre ye tvayā parinoditāḥ 13,150.009d@020_0126 bahulā 13,150.009d@020_0126 pratyayaṃ caivam ākhyāhi bahule mama yatnataḥ 13,150.009d@020_0127 yadi te nāsti viśvāso mamopari mṛgādhipa 13,150.009d@020_0128 śapathair āgamiṣyāmi satyaṃ brūyāṃ na saṃśayaḥ 13,150.009d@020_0129 mā dadasveti yo brūyād gurvagnibrāhmaṇeṣu ca 13,150.009d@020_0130 tena pāpena lipye 'haṃ yady ahaṃ nāgame punaḥ 13,150.009d@020_0131 madhumāṃse ca yat pāpaṃ lākṣāvikrayaṇe tathā 13,150.009d@020_0132 tena pāpena lipye 'haṃ yady ahaṃ nāgame punaḥ 13,150.009d@020_0133 yo vedavikrayī vipraś catvare paṭhate tu yaḥ 13,150.009d@020_0134 asaṃtoṣī ca yo vipro nityaṃ bhavati yācakaḥ 13,150.009d@020_0135 tena pāpena lipye 'haṃ yady ahaṃ nāgame punaḥ 13,150.009d@020_0136 matsarī gotrabhāvena bhūtānāṃ guṇanāśakaḥ 13,150.009d@020_0137 kaumāraṃ cāpi bhartāraṃ yā nārī nānumanyate 13,150.009d@020_0138 paradravyopayogena yajñaṃ kurvanti ye dvijāḥ 13,150.009d@020_0139 tena pāpena lipye 'haṃ yady ahaṃ nāgame punaḥ 13,150.009d@020_0140 svapākaṃ ca parityajya parapākaratāś ca ye 13,150.009d@020_0141 ye saktā gurudāreṣu svāmidāreṣu ye narāḥ 13,150.009d@020_0142 brāhmaṇo vṛṣalīṃ gatvā na tu tīrthāni sevate 13,150.009d@020_0143 tena pāpena lipye 'haṃ yady ahaṃ nāgame punaḥ 13,150.009d@020_0144 brāhmaṇaḥ kṛtasaṃskāraḥ śūdraprekṣaṇakārakaḥ 13,150.009d@020_0145 tena pāpena lipye 'haṃ yady ahaṃ nāgame punaḥ 13,150.009d@020_0146 anṛtaṃ dhanasaṃbaddhe kūṭasākṣyaṃ vadanti ye 13,150.009d@020_0147 yat pāpaṃ brahmahatyāyāṃ mātāpitṛvadhena ca 13,150.009d@020_0148 tena pāpena lipye 'haṃ yady ahaṃ nāgame punaḥ 13,150.009d@020_0149 yat pāpaṃ lubdhakānāṃ ca mlecchānāṃ garadāyinām 13,150.009d@020_0150 tena pāpena lipye 'haṃ yady ahaṃ nāgame punaḥ 13,150.009d@020_0151 pādena spṛśate gāś ca śirobhir na namanti ye 13,150.009d@020_0152 tena pāpena lipye 'haṃ yady ahaṃ nāgame punaḥ 13,150.009d@020_0153 goṣv avajñāṃ prakurvanti śapante tāḍayanti ca 13,150.009d@020_0154 tena pāpena lipye 'haṃ yady ahaṃ nāgame punaḥ 13,150.009d@020_0155 sakṛd dattvā tu yaḥ kanyāṃ dvitīyāya prayacchati 13,150.009d@020_0156 tena pāpena lipye 'haṃ yady ahaṃ nāgame punaḥ 13,150.009d@020_0157 kathāyāṃ kriyamāṇāyām antarāyaṃ karoti yaḥ 13,150.009d@020_0158 tena pāpena lipye 'haṃ yady ahaṃ nāgame punaḥ 13,150.009d@020_0159 gṛhe yasyāgato vipro nirāśaḥ pratigacchati 13,150.009d@020_0160 tena pāpena lipyāmi yat te 'haṃ nāgame punaḥ 13,150.009d@020_0161 dvibhāryaḥ puruṣo yas tu ekāṃ snehena paśyati 13,150.009d@020_0162 tena pāpena lipye 'haṃ yady ahaṃ nāgame punaḥ 13,150.009d@020_0163 ekākī mṛṣṭam aśnāti yaḥ kaś cit puruṣādhamaḥ 13,150.009d@020_0164 tena pāpena lipye 'haṃ yady ahaṃ nāgame punaḥ 13,150.009d@020_0165 yas trīn hale balīvardān viṣamaṃ vāhayeta yaḥ 13,150.009d@020_0166 tena pāpena lipye 'haṃ yadi nāyāṃ tavāntikam 13,150.009d@020_0167 ity etaiḥ pātakair ghorair āgamiṣyāmy ahaṃ punaḥ 13,150.009d@020_0168 labdhvā sa pratyayaṃ vyāghraḥ punar vacanam abravīt 13,150.009d@020_0169 saṃjātaḥ pratyayo 'smākaṃ śapathair bahule tava 13,150.009d@020_0170 kadā cin manyase gatvā mūrkho 'sau vañcito mayā 13,150.009d@020_0171 loke 'smin nāstikāḥ ke cin mūrkhāḥ paṇḍitamāninaḥ 13,150.009d@020_0172 bhrāmayanti ca te buddhiṃ cakrārūḍha ivekṣaṇam 13,150.009d@020_0173 atathyāny api tathyāni darśayanty api peśalāḥ 13,150.009d@020_0174 same nimnonnatānīva citraṃ karmavido janāḥ 13,150.009d@020_0175 prāyaḥ kṛtārtho loko 'yaṃ manyate nopakāriṇam 13,150.009d@020_0176 vatsaḥ kṣīrakṣayaṃ dṛṣṭvā parityajati mātaram 13,150.009d@020_0177 na taṃ paśyāmi loke 'smin kṛte pratikaroti yaḥ 13,150.009d@020_0178 sarvasya hi kṛtārthasya matir anyā pravartate 13,150.009d@020_0179 ṛṣidevāsuragaṇaiḥ śapathāḥ kāryasiddhaye 13,150.009d@020_0180 kṛtāḥ parasparaṃ pūrvaṃ tan na manyāmahe katham 13,150.009d@020_0181 satyenābhiśaped yas tu devāgnigurusaṃnidhau 13,150.009d@020_0182 tasya vaivasvato rājā dharmasyārdhaṃ nikṛntati 13,150.009d@020_0183 mā te buddhir bhaved evaṃ śapathair eva yantritā 13,150.009d@020_0184 tenaivaṃ darśitaṃ pūrvaṃ yatheṣṭaṃ kuru sāṃpratam 13,150.009d@020_0185 bahule gaccha paśya tvaṃ putrakaṃ putravatsale 13,150.009d@020_0186 pāyayitvā ca taṃ vatsam avalihya ca mūrdhani 13,150.009d@020_0187 mātaraṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā sakhīḥ svajanabāndhavān 13,150.009d@020_0188 bhīṣmaḥ 13,150.009d@020_0188 satyam evāgrataḥ kṛtvā śīghram āgamanaṃ kuru 13,150.009d@020_0189 evaṃ sā pratyayaṃ kṛtvā bahulā satyavādinī 13,150.009d@020_0190 anujñātā mṛgendreṇa prayātā putravatsalā 13,150.009d@020_0191 aśrupūrṇamukhī dīnā vepamānā suduḥkhitā 13,150.009d@020_0192 kurarī niḥśvasantīva patitā śokasāgare 13,150.009d@020_0193 kariṇīva hi nāgena gṛhītā salilāśaye 13,150.009d@020_0194 aśaktātmaparitrāṇe vilapantī muhur muhuḥ 13,150.009d@020_0195 sā tu gopakulaṃ gatvā bahulā hṛtavikramā 13,150.009d@020_0196 śrutvātmavatsaṃ krośantaṃ paryadhāvata tanmukhī 13,150.009d@020_0197 upāsarpata taṃ vatsaṃ bāṣpaparyākulekṣaṇā 13,150.009d@020_0198 sa prāptāṃ mātaraṃ vatsaḥ śaṅkitaḥ paripṛcchati 13,150.009d@020_0199 na te paśyāmi saumyatvaṃ durmanā iva lakṣyase 13,150.009d@020_0200 bahulā 13,150.009d@020_0200 udvignā cāpi te dṛṣṭir bhītabhītā ca dṛśyate 13,150.009d@020_0201 piba putra stanaṃ mahyaṃ kāraṇaṃ yadi pṛcchasi 13,150.009d@020_0202 āgatā ca tava snehāt kuru tṛptiṃ yathepsitām 13,150.009d@020_0203 apaścimam idaṃ vatsa durlabhaṃ mātṛdarśanam 13,150.009d@020_0204 ekāham atha māṃ pītvā pratyūṣe kasya pāsyasi 13,150.009d@020_0205 mayā tu putra gantavyaṃ śapathair āgatā hy aham 13,150.009d@020_0206 kāmarūpasya vyāghrasya dātavyaṃ jīvitaṃ mayā 13,150.009d@020_0207 bahulāyā vacaḥ śrutvā vatso vacanam abravīt 13,150.009d@020_0208 ahaṃ tatra gamiṣyāmi yatra tvaṃ gantum icchasi 13,150.009d@020_0209 ślāghyaṃ mamāpi maraṇaṃ tvayā saha na saṃśayaḥ 13,150.009d@020_0210 ekākināpi martavyaṃ mayāvaśyaṃ tvayā vinā 13,150.009d@020_0211 yadi māṃ sahitaṃ mātar vane vyāghro haniṣyati 13,150.009d@020_0212 yā gatir mātṛbhaktānāṃ dhruvaṃ sā me bhaviṣyati 13,150.009d@020_0213 tasmād avaśyaṃ yāsyāmi tvayā saha na saṃśayaḥ 13,150.009d@020_0214 atha mātaś ca tiṣṭha tvaṃ śapathāḥ santu te mama 13,150.009d@020_0215 jananyā viprayuktasya jīvite kiṃ prayojanam 13,150.009d@020_0216 anāthasya vane nityaṃ ko me nātho bhaviṣyati 13,150.009d@020_0217 nāsti mātṛsamo bandhur bālānāṃ kṣīrapāyinām 13,150.009d@020_0218 nāsti mātṛsamo nātho nāsti mātṛsamā gatiḥ 13,150.009d@020_0219 nāsti mātṛsamaḥ sneho nāsti mātṛsamaṃ sukham 13,150.009d@020_0220 nāsti mātṛsamo deva ihaloke paratra ca 13,150.009d@020_0221 eṣa naḥ paramo dharmaḥ prajāpativinirmitaḥ 13,150.009d@020_0222 ye tu tiṣṭhanti satputrās te yānti paramāṃ gatim 13,150.009d@020_0223 mamaiva vihito mṛtyur na tvaṃ putra gamiṣyasi 13,150.009d@020_0224 na cāyam anyajīvānāṃ mṛtyuḥ syād anyamṛtyunā 13,150.009d@020_0225 apaścimam imaṃ putra mātuḥ saṃdeśam uttamam 13,150.009d@020_0226 anutiṣṭhasva madvākyaṃ tatra śuśrūṣaṇaṃ param 13,150.009d@020_0227 vane jale ca vicaran mā pramādaṃ kariṣyasi 13,150.009d@020_0228 pramādāt sarvabhūtāni vinaśyanti na saṃśayaḥ 13,150.009d@020_0229 na ca lobhena vartavyaṃ viṣamasthaṃ tṛṇaṃ kva cit 13,150.009d@020_0230 lobhād vināśaḥ sarveṣām iha loke paratra ca 13,150.009d@020_0231 samudram aṭavīṃ yuddhaṃ viśanto lobhamohitāḥ 13,150.009d@020_0232 lobhād akāryam atyugraṃ vidvān api samācaret 13,150.009d@020_0233 lobhāt pramādād viśrambhāt tribhir vai badhyate pumān 13,150.009d@020_0234 tasmāl lobhaṃ na kurvīta na pramādaṃ na viśvaset 13,150.009d@020_0235 ātmā ca satataṃ putra rakṣitavyaḥ prayatnataḥ 13,150.009d@020_0236 sarpebhyaḥ śvāpadebhyaś ca mlecchacorādisaṃkaṭe 13,150.009d@020_0237 tiraścāṃ pāpajātīnām ekatra vasatām api 13,150.009d@020_0238 viparītāni cittāni na jñāyante ha putraka 13,150.009d@020_0239 nadīnāṃ nakhināṃ caiva śṛṅgiṇāṃ śastrapāṇinām 13,150.009d@020_0240 viśvāso naiva kartavyaḥ strīṇāṃ veśyājanasya ca 13,150.009d@020_0241 na viśvased aviśvaste viśvaste 'pi na viśvaset 13,150.009d@020_0242 viśvāsād bhayam utpannaṃ mūlāny api nikṛntati 13,150.009d@020_0243 na viśvaset svadehe 'pi calato jīvacetasaḥ 13,150.009d@020_0244 tad vyaktimūḍham atyarthaṃ sadā suptaṃ vicārayet 13,150.009d@020_0245 gandhaḥ sarvatra satatam āghrātavyaḥ prayatnataḥ 13,150.009d@020_0246 gāvaḥ paśyanti gandhena vedaiḥ paśyanti brāhmaṇāḥ 13,150.009d@020_0247 cāraiḥ paśyanti rājānaś cakṣurbhyām itare janāḥ 13,150.009d@020_0248 naikas tiṣṭhed vane ghore dharmam ekaś ca cintayet 13,150.009d@020_0249 na codvegas tvayā kāryaḥ sarvasya maraṇaṃ dhruvam 13,150.009d@020_0250 yathā hi pathikaḥ kaś cic chāyām āśritya viśramet 13,150.009d@020_0251 viśramya ca punar gacchet tadvad bhūtasamāgamaḥ 13,150.009d@020_0252 yatrānityaṃ jagat sarvaṃ tatraikaḥ śocyate katham 13,150.009d@020_0253 vatsāntaḥśokam utsṛjya madvākyam anupālaya 13,150.009d@020_0254 śirasy āghrāya taṃ vatsam avalihya ca mūrdhani 13,150.009d@020_0255 śokena mahatāviṣṭā bāṣpavyākulalocanā 13,150.009d@020_0256 viniḥśvasantī mārgīva vyāghrāṇāṃ vaśam āgatā 13,150.009d@020_0257 putrahīnā jagat sarvaṃ paśyanty andheva sābhavat 13,150.009d@020_0258 mahāpaṅkavinirmagnā tiṣṭhanty evātra sīdati 13,150.009d@020_0259 vilapya bahulā putram uvācedaṃ punar vacaḥ 13,150.009d@020_0260 nāsti putrasamaḥ sneho nāsti putrasamaṃ sukham 13,150.009d@020_0261 nāsti putrasamā prītir nāsti putrasamā gatiḥ 13,150.009d@020_0262 aputrasya jagac chūnyam aputrasya gṛhaṃ kutaḥ 13,150.009d@020_0263 putreṇa jayate lokān putreṇa narakaṃ jayet 13,150.009d@020_0264 anṛtaṃ vadate lokaś candanaṃ kila śītalam 13,150.009d@020_0265 putragātrapariṣvaṅgaś candanād api śītalaḥ 13,150.009d@020_0266 digambaraṃ gatavrīḍaṃ jaṭilaṃ dhūlidhūsaram 13,150.009d@020_0267 puṇyair vinā na paśyanti gaṅgādharam ivātmajam 13,150.009d@020_0268 kiṃ candanena pīyūṣabindunā kiṃ kim indunā 13,150.009d@020_0269 putragātrapariṣvaṅgapātraṃ gātraṃ bhaved yadi 13,150.009d@020_0270 iti putraguṇān uktvā nirīkṣya ca muhur muhuḥ 13,150.009d@020_0271 svamātaraṃ sakhīr gopān kramāt tān anupṛcchati 13,150.009d@020_0272 yūthasyāgre carantīṃ mām āsasāda mṛgādhipaḥ 13,150.009d@020_0273 muktāhaṃ tena śapathaiḥ kulaṃ dṛṣṭvāgamiṣyasi 13,150.009d@020_0274 sāhaṃ bhavantaṃ saṃdraṣṭuṃ mātaraṃ svakulaṃ sutam 13,150.009d@020_0275 āgatā satyavākyena punar yāsyāmi tatra ca 13,150.009d@020_0276 mātaḥ kṣamasva tat sarvaṃ bālatve yat kṛtaṃ mayā 13,150.009d@020_0277 nyāsas tavāyaṃ dauhitraḥ kim anyat prabravīmi te 13,150.009d@020_0278 vipule campake dāme bhadre surabhi mālini 13,150.009d@020_0279 vasudhāre śriye nande mahānande ghaṭasrave 13,150.009d@020_0280 ajñānāj jñānato vāpi yad uktaṃ kva cid apriyam 13,150.009d@020_0281 tat kṣamadhvaṃ mahābhāgāḥ paścād yac ca kṛtaṃ mayā 13,150.009d@020_0282 sarvāḥ sarvaguṇopetāḥ sarvalokasya mātaraḥ 13,150.009d@020_0283 sarvāḥ sarvapradā nityaṃ rakṣadhvaṃ mama bālakam 13,150.009d@020_0284 anātham abalaṃ dīnaṃ sīdantaṃ mama putrakam 13,150.009d@020_0285 mātṛśokābhisaṃtaptaṃ bhaginyaḥ pālayiṣyatha 13,150.009d@020_0286 bhaginīnām ayaṃ putraḥ sāṃprataṃ ca viśeṣataḥ 13,150.009d@020_0287 bālo 'balābhiḥ sarvābhiḥ poṣyaḥ pālyaś ca putravat 13,150.009d@020_0288 carantaṃ viṣame sthāne gacchantaṃ paragokule 13,150.009d@020_0289 akāryeṣu pravartantaṃ he sakhyo vārayiṣyatha 13,150.009d@020_0290 paraputrātmaputreṣu yāsāṃ cittaṃ samaṃ bhavet 13,150.009d@020_0291 tā dhanyās tāḥ kṛtārthāś ca tāḥ striyas tāś ca mātaraḥ 13,150.009d@020_0292 modante devalokeṣu tā gāvas tāś ca yoṣitaḥ 13,150.009d@020_0293 yāḥ pālayanty anāthāṃś ca paraputrān ātmaputravat 13,150.009d@020_0294 tasmād anāthaṃ matputraṃ putravat pālayiṣyatha 13,150.009d@020_0295 rakṣadhvaṃ ca mahābhāgā yāsyāmi satyasaṃśrayāt 13,150.009d@020_0296 yataḥ sarvasya jātasya sthitaṃ maraṇam agrataḥ 13,150.009d@020_0297 na cāsmadgamane manyuḥ sakhyaḥ kāryaḥ kathaṃ cana 13,150.009d@020_0298 śrutvaitad bahulāvākyaṃ mātā sakhyaś ca vihvalāḥ 13,150.009d@020_0299 viṣādaṃ paramaṃ jagmur idam ūcuḥ suvismitāḥ 13,150.009d@020_0300 aho sumahad āścaryaṃ yad vyāghravadanaṃ mahat 13,150.009d@020_0301 praveṣṭum udyatā bhīmaṃ bahulā satyavākyataḥ 13,150.009d@020_0302 śapathaiḥ satyavākyena vañcayitvā yato bhayam 13,150.009d@020_0303 nāśitavyaṃ prayatnena tat kathaṃ gamyate punaḥ 13,150.009d@020_0304 bahule naiva gantavyaṃ dharmo 'yaṃ katamas tava 13,150.009d@020_0305 yad bālaṃ svakulaṃ tyaktvā satyalobhena gamyate 13,150.009d@020_0306 atra gāthāḥ purā gītā ṛṣibhis tattvadarśibhiḥ 13,150.009d@020_0307 prāṇatyāge samutpanne śapathair nāsti pātakam 13,150.009d@020_0308 uktvānṛtaṃ bhaved yatra prāṇināṃ prāṇarakṣaṇam 13,150.009d@020_0309 anṛtaṃ tatra vai satyaṃ satyaṃ caivānṛtaṃ bhavet 13,150.009d@020_0310 kāminīṣu vivāheṣu gavāṃ kārye tathaiva ca 13,150.009d@020_0311 bahulā 13,150.009d@020_0311 brāhmaṇābhyupapattau ca śapathair nāsti pātakam 13,150.009d@020_0312 pareṣāṃ prāṇarakṣārthaṃ vadāmy evānṛtaṃ vacaḥ 13,150.009d@020_0313 nātmārtham utsahe vaktuṃ svalpam apy anṛtaṃ kva cit 13,150.009d@020_0314 ekaḥ saṃśliṣyate garbhe jāyetaiko mriyeta ca 13,150.009d@020_0315 bhuṅkte caikaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ mātaḥ satyaṃ vadāmy aham 13,150.009d@020_0316 satye pratiṣṭhito loko dharmaḥ satye pratiṣṭhitaḥ 13,150.009d@020_0317 udadhiḥ satyavākyena maryādāṃ na vilaṅghati 13,150.009d@020_0318 viṣṇave pṛthivīṃ dattvā baliḥ pātālam āśritaḥ 13,150.009d@020_0319 chadmanā ca balir baddhaḥ satyavākyena tiṣṭhati 13,150.009d@020_0320 pravardhamānaḥ śailendraḥ śatayojanam ucchritaḥ 13,150.009d@020_0321 satyena saṃsthito vindhyo na pravṛddhaḥ sa sāṃpratam 13,150.009d@020_0322 svargāpavarganarakāḥ sarve vāci pratiṣṭhitāḥ 13,150.009d@020_0323 yas tāṃ lopayate vācam aśeṣaṃ tena lopitam 13,150.009d@020_0324 yo 'nyathā santam ātmānam anyathā satsu bhāṣate 13,150.009d@020_0325 kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇātmāpahāriṇā 13,150.009d@020_0326 tasmān naivāham ātmānam asatyena ca lopaye 13,150.009d@020_0327 yāsyāmi narakaṃ ghoraṃ vilopyātmānam ātmanā 13,150.009d@020_0328 agādhe vipule śuddhe satyatīrthe kṣamāhrade 13,150.009d@020_0329 snātvā pāpavinirmuktaḥ prayāti paramāṃ gatim 13,150.009d@020_0330 aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam 13,150.009d@020_0331 aśvamedhasahasrād dhi satyam eva viśiṣyate 13,150.009d@020_0332 satyaṃ sādhu tapaḥ śrutaṃ ca paramaṃ kleśādibhir varjitaṃ 13,150.009d@020_0333 svādhīnaṃ ca sudurlabhaṃ ca jagataḥ sādhāraṇaṃ bhūṣaṇam 13,150.009d@020_0334 sādhūnāṃ nikaṣaṃ satāṃ kuladhanaṃ sarvāśramāṇāṃ balaṃ 13,150.009d@020_0335 yan mleccho 'pi vidhāya gacchati divaṃ tat tyajya tiṣṭhet katham 13,150.009d@020_0335 sakhyaḥ 13,150.009d@020_0336 bahule tvaṃ namaskāryā sarvair api surāsuraiḥ 13,150.009d@020_0337 mā tvaṃ paramasatyena prāṇāṃs tyajasi dustyajān 13,150.009d@020_0338 brūmaḥ kim atra kalyāṇi yā tvaṃ dharmadhuraṃdharā 13,150.009d@020_0339 tyāgenānena yat prāpyaṃ trailokye kaḥ samo 'sti te 13,150.009d@020_0340 adhiyogaṃ ca paśyāmas tyāgād asmāt sutena te 13,150.009d@020_0341 na hi kalyāṇacittānām āpadaḥ santi kutra cit 13,150.009d@020_0342 dṛṣṭvā gopāñjanaṃ sarvaṃ parikramya ca gokulam 13,150.009d@020_0343 bahulā prasthitā devān vṛkṣāṃś cāpṛcchya tān punaḥ 13,150.009d@020_0344 kṣitiṃ ca jalam agniṃ ca vāyuṃ khārkaniśākaram 13,150.009d@020_0345 daśadigdevatām adrīn nakṣatrāṇi grahāṃs tathā 13,150.009d@020_0346 sarvān vijñāpayāmy adya praṇipatya muhur muhuḥ 13,150.009d@020_0347 svaiḥ svaiḥ prabhāvai rakṣadhvam anāthaṃ mama vatsakam 13,150.009d@020_0348 karuṇāhitacittānāṃ na syāt parajano yataḥ 13,150.009d@020_0349 tasmāt karuṇayā bālam anāthaṃ pālayiṣyatha 13,150.009d@020_0350 ye saṃśritā vane siddhāḥ sarvāś ca vanadevatāḥ 13,150.009d@020_0351 vane carantaṃ me bālaṃ te rakṣantu sutaṃ mama 13,150.009d@020_0352 campakāśokapuṃnāgasaralārjunakiṃśukāḥ 13,150.009d@020_0353 śṛṇvantu pādapāḥ sarve saṃdeśaṃ mama viklavam 13,150.009d@020_0354 bālam ekākinaṃ dīnaṃ carantaṃ viṣame vane 13,150.009d@020_0355 rakṣadhvaṃ vatsakaṃ bālaṃ snehāt putram ivaurasam 13,150.009d@020_0356 mātāpitṛvinirmuktam anāthaṃ dīnam āturam 13,150.009d@020_0357 vicarantam imāṃ bhūmiṃ krandamānaṃ suduḥkhitam 13,150.009d@020_0358 tasyehākrandamānasya matputrasya mahāvane 13,150.009d@020_0359 mātṛśokābhibhūtasya kṣutpipāsāturasya ca 13,150.009d@020_0360 nyastasyaikākinaḥ śūnyaṃ jagat sarvaṃ prapaśyataḥ 13,150.009d@020_0361 caramāṇasya kartavyaṃ sānukrośasya rakṣaṇam 13,150.009d@020_0362 evaṃ saṃdiśya bahulā putrasnehavaśaṃ gatā 13,150.009d@020_0363 śokāgninātisaṃtaptā chinnāśā putradarśane 13,150.009d@020_0364 viyuktā cakravākīva lateva patitā taroḥ 13,150.009d@020_0365 andheva yaṣṭirahitā praskhalantī pade pade 13,150.009d@020_0366 gatvā tu sā punas tatra yatrāsau piśitāśanaḥ 13,150.009d@020_0367 āste visphūrjitamukhas tīkṣṇadaṃṣṭro bhayānakaḥ 13,150.009d@020_0368 vyāghraṃ dṛṣṭvā tu sā dhenur idaṃ vacanam abravīt 13,150.009d@020_0369 āgatāhaṃ mahābhāga satyadharmavyavasthayā 13,150.009d@020_0370 kuru tṛptiṃ yathākāmaṃ mama māṃsena sāṃpratam 13,150.009d@020_0371 tarpayasva svabhūtāni pañcāsya śoṇitena me 13,150.009d@020_0371 vyāghraḥ 13,150.009d@020_0372 svāgataṃ tava kalyāṇi bahule satyavādini 13,150.009d@020_0373 na hi satyavatāṃ kiṃ cid aśubhaṃ vidyate kva cit 13,150.009d@020_0374 tvayoktaṃ bahule pūrvaṃ satyāt pratyāgatā punaḥ 13,150.009d@020_0375 tena naḥ kautukaṃ jātaṃ prāptāgacchet kathaṃ punaḥ 13,150.009d@020_0376 anyathā māṃ samāsādya jīvantī yāsyase katham 13,150.009d@020_0377 tac ca naḥ kautukaṃ pūrṇaṃ dṛṣṭaṃ satyaṃ gavāṃ mayā 13,150.009d@020_0378 tasmād anena satyena vimuktāsi mayādhunā 13,150.009d@020_0379 satye pratiṣṭhitā lokā dharmaḥ satye pratiṣṭhitaḥ 13,150.009d@020_0380 satye pratiṣṭhitaṃ jñānaṃ sarvaṃ satye pratiṣṭhitam 13,150.009d@020_0381 satyena devās tuṣyanti satyena pitaras tathā 13,150.009d@020_0382 satyena ṛṣayaḥ siddhāḥ sarvaṃ satye pratiṣṭhitam 13,150.009d@020_0383 dhanyā gāvaḥ kṣitir dhanyā dhanyā tvam api dhenuke 13,150.009d@020_0384 dhanyaḥ sa rājā yatra tvaṃ vasase satyavādini 13,150.009d@020_0385 dhanyaḥ sarāṣṭraḥ satṛṇaḥ prāṇivṛkṣasamanvitaḥ 13,150.009d@020_0386 cacāra bahulā yatra diṣṭyā pāpavināśinī 13,150.009d@020_0387 te dhanyās te kṛtārthāś ca tair eva sukṛtaṃ kṛtam 13,150.009d@020_0388 taiḥ prāptaṃ janmanaḥ sāraṃ ye pibanti gavāṃ payaḥ 13,150.009d@020_0389 mṛgendraḥ pratyayaṃ gatvā vismayaṃ paramaṃ gataḥ 13,150.009d@020_0390 pratyādeśo 'yam asmākaṃ sarvair devaiḥ pradarśitaḥ 13,150.009d@020_0391 tat kariṣyāmy ahaṃ karma yena mokṣyāmi kilbiṣāt 13,150.009d@020_0392 mayā jīvasahasrāṇi bhakṣitāni hatāni ca 13,150.009d@020_0393 gatiṃ kāṃ nu gamiṣyāmi dṛṣṭvā gosatyam īdṛśam 13,150.009d@020_0394 ahaṃ pāpī durācāro nṛśaṃso jīvaghātakaḥ 13,150.009d@020_0395 kāṃl lokān hi gamiṣyāmi kṛtvā karma sudāruṇam 13,150.009d@020_0396 gamiṣye puṇyatīrthāni kariṣye kāyaśodhanam 13,150.009d@020_0397 patiṣye girim āsādya viśe vāpi hutāśanam 13,150.009d@020_0398 bahule yan mayā kāryaṃ tapaḥ pāpaviśuddhaye 13,150.009d@020_0399 bahulā 13,150.009d@020_0399 tad ādeśaya saṃkṣepān na kālo vistarasya me 13,150.009d@020_0400 tapaḥ kṛte praśaṃsanti tretāyāṃ yajñakarma ca 13,150.009d@020_0401 dvāpare dhyānayogaṃ ca dānam ekaṃ kalau yuge 13,150.009d@020_0402 sarveṣām eva dānānām idam evaikam uttamam 13,150.009d@020_0403 abhayaṃ sarvabhūtānāṃ nāsti dānam ataḥ param 13,150.009d@020_0404 carācarāṇāṃ bhūtānām abhayaṃ yaḥ prayacchati 13,150.009d@020_0405 sa sarvabhayanirmuktaḥ paraṃ brahmādhigacchati 13,150.009d@020_0406 nāsty ahiṃsāparaṃ dānaṃ nāsty ahiṃsāparo damaḥ 13,150.009d@020_0407 yathā hastipadenānyat padaṃ sarvaṃ pralīyate 13,150.009d@020_0408 sarve dharmās tathā vyāghra vidhīyante hy ahiṃsayā 13,150.009d@020_0409 yogavṛkṣasya yā chāyā tāpatrayavināśinī 13,150.009d@020_0410 dharmajñānasupuṣpasya svargamokṣaphalasya ca 13,150.009d@020_0411 duḥkhatrayārkasaṃtaptaś chāyāṃ yogataroḥ śritaḥ 13,150.009d@020_0412 na badhyate punar duḥkhaiḥ prāpya nirvāṇam uttamam 13,150.009d@020_0413 ity evaṃ paramaṃ śreyaḥ kīrtitaṃ te samāsataḥ 13,150.009d@020_0414 vyāghraḥ 13,150.009d@020_0414 jñātaṃ caitat tvayā sarvaṃ kevalaṃ māṃ hi pṛcchasi 13,150.009d@020_0415 ahaṃ devaiḥ purā sarvair vyāghrarūpeṇa pātitaḥ 13,150.009d@020_0416 tatra prāṇivadhe ghore aśeṣaṃ mama vismṛtam 13,150.009d@020_0417 tvatsaṃparkopadeśena saṃjātaṃ smaraṇaṃ punaḥ 13,150.009d@020_0418 muktaśāpaś ca saṃjātaḥ prasādāt tava dhenuke 13,150.009d@020_0419 bahule gaccha tuṣṭo 'smi putreṇa sahitā bhava 13,150.009d@020_0420 tvaṃ cāpy anena satyena gamiṣyasi parāṃ gatim 13,150.009d@020_0421 tato yogaṃ samāśritya vyāghras tadgatamānasaḥ 13,150.009d@020_0422 prāṇāyāmaiḥ svakaṃ dehaṃ parityajya divaṃ gataḥ 13,150.009d@020_0423 sarvapāpaviśuddhātmā yogaiśvaryasamanvitaḥ 13,150.009d@020_0424 vimāne haṃsasaṃyukte mahatā apsarogaṇaiḥ 13,150.009d@020_0425 vimānasaṃsthitaṃ dṛṣṭvā vismayaṃ paramaṃ gataḥ 13,150.009d@020_0426 bahulā hṛṣṭatuṣṭāṅgī gokulaṃ punar āgatā 13,150.009d@020_0427 āgatya ca yathāvṛttaṃ vyāghrasaṃvādam uttamam 13,150.009d@020_0428 sakhībhyaḥ kathayām āsa putrasya ca viśeṣataḥ 13,150.009d@020_0429 bahulā putrasaṃyuktā suprītā sunirākulā 13,150.009d@020_0430 godhanair vṛṣabhair vatsair gopagopījanair vṛtā 13,150.009d@020_0431 vicacārāṭavīṃ sarvām aśeṣabhayavarjitā 13,150.009d@020_0432 yatheṣṭaceṣṭam abhavad gokulaṃ tatprabhāvataḥ 13,150.009d@020_0433 sarāṣṭrabhṛtyarājānaṃ sāntaḥpuraparicchadam 13,150.009d@020_0434 sarvān gopāṃś ca tān dṛṣṭvā gopīgomaṇḍalāni ca 13,150.009d@020_0435 iti saṃgṛhya tān sarvān bahulā prasthitā divam 13,150.009d@020_0436 mahāvimānaiḥ śrīmadbhir asaṃkhyaiḥ sarvatovṛtam 13,150.009d@020_0437 prāpya svargaṃ kramād ūrdhvam aśeṣaiḥ sahitā punaḥ 13,150.009d@020_0438 upary upari lokānāṃ gatvā golokam āsthitā 13,150.009d@020_0439 tatra saṃbhogasaṃkīrṇe asaṃkhyātaiḥ purottamaiḥ 13,150.009d@020_0440 bhīṣmaḥ 13,150.009d@020_0440 krīḍate sahitā sarvair yāvad ābhūtasaṃplavam 13,150.009d@020_0441 ity etat satyavākyasya māhābhāgyam udāhṛtam 13,150.009d@020_0442 yaḥ paṭhec chṛṇuyād vāpi svargalokaṃ sa gacchati 13,150.009d@020_0443 bahulāvyāghrasaṃvādaṃ yaḥ paṭhet satataṃ dvijaḥ 13,150.009d@020_0444 śṛṇuyād ekacittaś ca sa vyāghrair nābhibhūyate 13,150.009d@020_0445 viyuktā yā sutair nārī naro vāpi paṭhet sadā 13,150.009d@020_0446 so 'pi pāpair vinirmuktaḥ putrair bhavati saṃgataḥ 13,150.009d@020_0447 yaḥ paṭhet prātar utthāya caturdaśyaṣṭamīṣu ca 13,150.009d@020_0448 satāṃ puṇyakṛtāṃ lokān gacchate nātra saṃśayaḥ 13,150.009d@020_0449 gavāṃ goṣṭhe ca paṭhatāṃ govṛddhir nātra saṃśayaḥ 13,150.009d@020_0450 kṣetramadhye ca paṭhatāṃ sasyavṛddhiḥ prajāyate 13,150.009d@020_0451 gṛhamadhye ca paṭhatāṃ bālānāṃ śāntivardhanam 13,150.009d@020_0452 bhaved grahābhibhūtānāṃ rakṣām etāṃ ca yaḥ paṭhet 13,150.009d@020_0453 durgeṣu paṭhatāṃ nityam aṭavyāyataneṣu ca 13,150.009d@020_0454 divā vā yadi vā rātrau na bhayaṃ vidyate kva cit 13,150.009d@020_0455 duḥsvapnāriṣṭadurmitraṃ śrutvedaṃ saṃpraṇaśyati 13,150.009d@020_0456 vandhyāyāś ca bhavet putraḥ saṃmataś ca patir bhavet 13,150.009d@020_0457 kumārī ca sadā śṛṇvan vīraṃ patim avāpnuyāt 13,150.009d@020_0458 nārī vā puruṣo vāpi durbhagaḥ subhago bhavet 13,150.009d@020_0459 gavāṃ parvasu bhaktyā ca māhātmyaṃ purataḥ paṭhet 13,150.009d@020_0460 sa govṛddhim avāpnoti golokaṃ caiva gacchati 13,150.009d*0692_01 śūdro 'haṃ nādhikāro me cāturāśramyasevane 13,150.009d*0692_02 iti vijñānam apare nātmany upadadhaty uta 13,150.009d*0692_03 viśeṣeṇa ca vakṣyāmi cāturvarṇyasya liṅgataḥ 13,150.009d*0692_04 pañcabhūtaśarīrāṇāṃ sarveṣāṃ sadṛśātmanām 13,150.009d*0692_05 lokadharme ca dharme ca viśeṣakaraṇaṃ kṛtam 13,150.009d*0692_06 yatraikatvaṃ punar yānti prāṇinas tatra vistaraḥ 13,150.009d*0692_07 adhruvo hi kathaṃ lokaḥ smṛto dharmaḥ kathaṃ dhruvaḥ 13,150.009d*0692_08 yatra kālo dhruvas tāta tatra dharmaḥ sanātanaḥ 13,150.009d*0692_09 sarveṣāṃ tulyadehānāṃ sarveṣāṃ sadṛśātmanām 13,150.009d*0692_10 kālo dharmeṇa saṃyuktaḥ śeṣa eva susaṃgrahaḥ 13,150.009d*0692_11 evaṃ sati na doṣo 'sti bhūtānāṃ dharmasevane 13,150.009d*0692_12 tiryagyonāv api satāṃ loka eva mato guruḥ 13,150.009d*0693_01 pālaya tvaṃ prajāḥ sarvāḥ śāntātmā cānuśāsitaḥ 13,150.009d*0693_02 dvaipāyanas tv ayaṃ cakṣuḥ kṛṣṇas te 'stu parāyaṇam 13,150.009d*0693_03 ity uktvopāsanārthāya virarāma mahāmatiḥ 13,151.000*0694_00 vaiśaṃpāyana uvāca 13,151.000*0694_01 śaratalpagataṃ bhīṣmaṃ pāṇḍavo 'tha kurūdvahaḥ 13,151.000*0694_02 yudhiṣṭhiro hitaprepsur apṛcchat kalmaṣāpaham 13,151.001 yudhiṣṭhira uvāca 13,151.001a kiṃ śreyaḥ puruṣasyeha kiṃ kurvan sukham edhate 13,151.001c vipāpmā ca bhavet kena kiṃ vā kalmaṣanāśanam 13,151.001d*0695_01 tasmai śuśrūṣamāṇāya bhūyaḥ śāṃtanavas tadā 13,151.001d*0695_02 devavaṃśaṃ yathānyāyam ācaṣṭa puruṣarṣabha 13,151.002 bhīṣma uvāca 13,151.002a ayaṃ daivatavaṃśo vai ṛṣivaṃśasamanvitaḥ 13,151.002c dvisaṃdhyaṃ paṭhitaḥ putra kalmaṣāpaharaḥ paraḥ 13,151.002d*0696_00 yudhiṣṭhiraḥ 13,151.002d*0696_01 sarvaśāntikaraṃ japyaṃ dāridryāturaduḥkhinām 13,151.002d*0696_02 tuṣṭipuṣṭipradaṃ nityaṃ pitāmaha vadasva me 13,151.002d*0696_02 bhīṣmaḥ 13,151.002d*0696_03 ayaṃ śasto mahājapyo devarājarṣisaṃyutaḥ 13,151.002d*0696_04 sevan naro na duḥkhena bhayena ca vimuhyati 13,151.002d*0697_01 yad ahnā kurute pāpam indriyaiḥ puruṣaś caran 13,151.002d*0697_02 buddhipūrvam abuddhir vā rātrau yaś cāpi saṃdhyayoḥ 13,151.002d*0697_03 mucyate sarvapāpebhyaḥ kīrtayan vai śuciḥ sadā 13,151.002d*0697_04 nāndho na badhiraḥ kāle kurute svastimān sadā 13,151.002d*0697_05 tiryagyoniṃ na gacchec ca narakaṃ saṃkarāṇi ca 13,151.002d*0697_06 na ca duḥkhabhayaṃ tasya maraṇe na sa muhyati 13,151.003a devāsuragurur devaḥ sarvabhūtanamaskṛtaḥ 13,151.003c acintyo 'thāpy anirdeśyaḥ sarvaprāṇo hy ayonijaḥ 13,151.004a pitāmaho jagannāthaḥ sāvitrī brahmaṇaḥ satī 13,151.004c vedabhūr atha kartā ca viṣṇur nārāyaṇaḥ prabhuḥ 13,151.004d*0698_01 viṣṇor nābhisarojāto brahmā bhuvanapāvanaḥ 13,151.005a umāpatir virūpākṣaḥ skandaḥ senāpatis tathā 13,151.005c viśākho hutabhug vāyuś candrādityau prabhākarau 13,151.006a śakraḥ śacīpatir devo yamo dhūmorṇayā saha 13,151.006c varuṇaḥ saha gauryā ca saha ṛddhyā dhaneśvaraḥ 13,151.007a saumyā gauḥ surabhir devī viśravāś ca mahān ṛṣiḥ 13,151.007c ṣaṭkālaḥ sāgaro gaṅgā sravantyo 'tha marudgaṇāḥ 13,151.008a vālakhilyās tapaḥsiddhāḥ kṛṣṇadvaipāyanas tathā 13,151.008c nāradaḥ parvataś caiva viśvāvasur hahāhuhūḥ 13,151.009a tumbaruś citrasenaś ca devadūtaś ca viśrutaḥ 13,151.009c devakanyā mahābhāgā divyāś cāpsarasāṃ gaṇāḥ 13,151.010a urvaśī menakā rambhā miśrakeśī alambuṣā 13,151.010c viśvācī ca ghṛtācī ca pañcacūḍā tilottamā 13,151.011a ādityā vasavo rudrāḥ sāśvinaḥ pitaro 'pi ca 13,151.011c dharmaḥ satyaṃ tapo dīkṣā vyavasāyaḥ pitāmahaḥ 13,151.012a śarvaryo divasāś caiva mārīcaḥ kaśyapas tathā 13,151.012c śukro bṛhaspatir bhaumo budho rāhuḥ śanaiścaraḥ 13,151.013a nakṣatrāṇy ṛtavaś caiva māsāḥ saṃdhyāḥ savatsarāḥ 13,151.013c vainateyāḥ samudrāś ca kadrujāḥ pannagās tathā 13,151.013d*0699_01 ananto nāgarājaś ca vāsukis takṣakas tathā 13,151.013d*0699_02 mahāpadmaś ca vikhyātaḥ karkoṭakadhanaṃjayau 13,151.014a śatadrūś ca vipāśā ca candrabhāgā sarasvatī 13,151.014c sindhuś ca devikā caiva puṣkaraṃ tīrtham eva ca 13,151.015a gaṅgā mahānadī caiva kapilā narmadā tathā 13,151.015c kampunā ca viśalyā ca karatoyāmbuvāhinī 13,151.016a sarayūr gaṇḍakī caiva lohityaś ca mahānadaḥ 13,151.016c tāmrāruṇā vetravatī parṇāśā gautamī tathā 13,151.017a godāvarī ca veṇṇā ca kṛṣṇaveṇā tathādrijā 13,151.017c dṛṣadvatī ca kāverī vaṃkṣur mandākinī tathā 13,151.018a prayāgaṃ ca prabhāsaṃ ca puṇyaṃ naimiṣam eva ca 13,151.018c tac ca viśveśvarasthānaṃ yatra tad vimalaṃ saraḥ 13,151.019a puṇyatīrthaiś ca kalilaṃ kurukṣetraṃ prakīrtitam 13,151.019c sindhūttamaṃ tapodānaṃ jambūmārgam athāpi ca 13,151.020a hiraṇvatī vitastā ca tathaivekṣumatī nadī 13,151.020c vedasmṛtir vaidasinī malavāsāś ca nady api 13,151.021a bhūmibhāgās tathā puṇyā gaṅgādvāram athāpi ca 13,151.021c ṛṣikulyās tathā medhyā nadī citrapathā tathā 13,151.022a kauśikī yamunā sītā tathā carmaṇvatī nadī 13,151.022b*0700_01 carmaṇvatī nadī puṇyā kauśikī yamunā tathā 13,151.022c nadī bhīmarathī caiva bāhudā ca mahānadī 13,151.022e mahendravāṇī tridivā nīlikā ca sarasvatī 13,151.023a nandā cāparanandā ca tathā tīrthaṃ mahāhradam 13,151.023c gayātha phalgutīrthaṃ ca dharmāraṇyaṃ surair vṛtam 13,151.024a tathā devanadī puṇyā saraś ca brahmanirmitam 13,151.024c puṇyaṃ trilokavikhyātaṃ sarvapāpaharaṃ śivam 13,151.024d*0701_01 etāḥ pāpaharāḥ sarvā devanadyaḥ prakīrtitāḥ 13,151.025a himavān parvataś caiva divyauṣadhisamanvitaḥ 13,151.025c vindhyo dhātuvicitrāṅgas tīrthavān auṣadhānvitaḥ 13,151.026a merur mahendro malayaḥ śvetaś ca rajatācitaḥ 13,151.026c śṛṅgavān mandaro nīlo niṣadho darduras tathā 13,151.027a citrakūṭo 'ñjanābhaś ca parvato gandhamādanaḥ 13,151.027c puṇyaḥ somagiriś caiva tathaivānye mahīdharāḥ 13,151.027e diśaś ca vidiśaś caiva kṣitiḥ sarve mahīruhāḥ 13,151.028a viśvedevā nabhaś caiva nakṣatrāṇi grahās tathā 13,151.028c pāntu vaḥ satataṃ devāḥ kīrtitākīrtitā mayā 13,151.029a kīrtayāno naro hy etān mucyate sarvakilbiṣaiḥ 13,151.029c stuvaṃś ca pratinandaṃś ca mucyate sarvato bhayāt 13,151.029e sarvasaṃkarapāpebhyo devatāstavanandakaḥ 13,151.030a devatānantaraṃ viprāṃs tapaḥsiddhāṃs tapodhikān 13,151.030c kīrtitān kīrtayiṣyāmi sarvapāpapramocanān 13,151.031a yavakrīto 'tha raibhyaś ca kakṣīvān auśijas tathā 13,151.031c bhṛgvaṅgirās tathā kaṇvo medhātithir atha prabhuḥ 13,151.031e barhī ca guṇasaṃpannaḥ prācīṃ diśam upāśritāḥ 13,151.032a bhadrāṃ diśaṃ mahābhāgā ulmucuḥ pramucus tathā 13,151.032c mumucuś ca mahābhāgaḥ svastyātreyaś ca vīryavān 13,151.033a mitrāvaruṇayoḥ putras tathāgastyaḥ pratāpavān 13,151.033c dṛḍhāyuś cordhvabāhuś ca viśrutāv ṛṣisattamau 13,151.034a paścimāṃ diśam āśritya ya edhante nibodha tān 13,151.034c uṣadguḥ saha sodaryaiḥ parivyādhaś ca vīryavān 13,151.035a ṛṣir dīrghatamāś caiva gautamaḥ kaśyapas tathā 13,151.035c ekataś ca dvitaś caiva tritaś caiva maharṣayaḥ 13,151.035e atreḥ putraś ca dharmātmā tathā sārasvataḥ prabhuḥ 13,151.036a uttarāṃ diśam āśritya ya edhante nibodha tān 13,151.036c atrir vasiṣṭhaḥ śaktiś ca pārāśaryaś ca vīryavān 13,151.037a viśvāmitro bharadvājo jamadagnis tathaiva ca 13,151.037c ṛcīkapautro rāmaś ca ṛṣir auddālakis tathā 13,151.038a śvetaketuḥ kohalaś ca vipulo devalas tathā 13,151.038c devaśarmā ca dhaumyaś ca hastikāśyapa eva ca 13,151.039a lomaśo nāciketaś ca lomaharṣaṇa eva ca 13,151.039c ṛṣir ugraśravāś caiva bhārgavaś cyavanas tathā 13,151.040a eṣa vai samavāyas te ṛṣidevasamanvitaḥ 13,151.040c ādyaḥ prakīrtito rājan sarvapāpapramocanaḥ 13,151.041a nṛgo yayātir nahuṣo yaduḥ pūruś ca vīryavān 13,151.041c dhundhumāro dilīpaś ca sagaraś ca pratāpavān 13,151.042a kṛśāśvo yauvanāśvaś ca citrāśvaḥ satyavāṃs tathā 13,151.042c duḥṣanto bharataś caiva cakravartī mahāyaśāḥ 13,151.043a yavano janakaś caiva tathā dṛḍharatho nṛpaḥ 13,151.043c raghur naravaraś caiva tathā daśaratho nṛpaḥ 13,151.043d*0702_01 rājā rathaṃtaraś caiva bhārgavaś cyavanas tathā 13,151.044a rāmo rākṣasahā vīraḥ śaśabindur bhagīrathaḥ 13,151.044c hariścandro maruttaś ca jahnur jāhnavisevitā 13,151.045a mahodayo hy alarkaś ca ailaś caiva narādhipaḥ 13,151.045b*0703_01 udarkaś caiva māndhātā tathaivoḍo mahodayaḥ 13,151.045c karaṃdhamo naraśreṣṭhaḥ kadhmoraś ca narādhipaḥ 13,151.046a dakṣo 'mbarīṣaḥ kukuro ravataś ca mahāyaśāḥ 13,151.046b*0704_01 kuruḥ saṃvaraṇaś caiva māndhātā satyavikramaḥ 13,151.046c mucukundaś ca rājarṣir mitrabhānuḥ priyaṃkaraḥ 13,151.046c*0705_01 jahnur jāhnavisevitaḥ 13,151.046c*0705_02 ādirājaḥ pṛthur vainyo 13,151.047a trasadasyus tathā rājā śveto rājarṣisattamaḥ 13,151.047c mahābhiṣaś ca vikhyāto nimirājas tathāṣṭakaḥ 13,151.048a āyuḥ kṣupaś ca rājarṣiḥ kakṣeyuś ca narādhipaḥ 13,151.048c śibir auśīnaraś caiva gayaś caiva narādhipaḥ 13,151.048d*0706_01 pṛthus tathoparicaraḥ kekayaś ca mahāyaśāḥ 13,151.049a pratardano divodāsaḥ saudāsaḥ kosaleśvaraḥ 13,151.049c ailo nalaś ca rājarṣir manuś caiva prajāpatiḥ 13,151.050a havidhraś ca pṛṣadhraś ca pratīpaḥ śaṃtanus tathā 13,151.050b*0707_01 pṛṣadhruś ca pratīpaś ca śaṃtanuś ca tathā nṛpaḥ 13,151.050b*0707_02 havidhraś ca ajaś caiva rantidevaḥ purūravāḥ 13,151.050b*0708_01 ajaḥ prācīnabarhiś ca tathekṣvākur mahāyaśāḥ 13,151.050b*0708_02 anaraṇyo narapatir jānujaṅghas tathaiva ca 13,151.050b*0709_01 suhotraḥ sṛñjayaś caiva rantidevas tathaiva ca 13,151.050b*0710_01 rambhodbhavaś ca rājarṣir māndhātā rājasattamaḥ 13,151.050c kakṣasenaś ca rājarṣir ye cānye nānukīrtitāḥ 13,151.050d*0711_01 kalyam utthāya yo nityaṃ saṃdhye dve 'stamayodaye 13,151.050d*0711_02 paṭhec chucir anāvṛttaḥ sa dharmaphalabhāg bhavet 13,151.050d*0711_03 devā devarṣayaś caiva stutā rājarṣayas tathā 13,151.050d*0711_04 puṣṭim āyur yaśaḥ svargaṃ vidhāsyanti mameśvarāḥ 13,151.051a mā vighnaṃ mā ca me pāpaṃ mā ca me paripanthinaḥ 13,151.051c dhruvo jayo me nityaṃ syāt paratra ca parā gatiḥ 13,151.051d*0712_01 namas tebhyo namas tebhyo mā ca me paripanthinaḥ 13,151.051d*0712_02 parāt paratarā caiva gatiḥ syād iti tat paṭhet 13,151.051d*0713_01 avikārāya śuddhāya nityāya paramātmane 13,151.051d*0713_02 sadaikarūparūpāya viṣṇave prabhaviṣṇave 13,152.001 vaiśaṃpāyana uvāca 13,152.001*0714_00 janamejaya uvāca 13,152.001*0714_01 śaratalpagate bhīṣme kauravāṇāṃ dhuraṃdhare 13,152.001*0714_02 śayāne vīraśayane pāṇḍavaiḥ samupasthite 13,152.001*0714_03 yudhiṣṭhiro mahāprājño mama pūrvapitāmahaḥ 13,152.001*0714_04 dharmāṇām āgamaṃ śrutvā viditvā dharmasaṃśayān 13,152.001*0714_05 dānānāṃ ca vidhiṃ śrutvā chinnadharmārthasaṃśayaḥ 13,152.001*0714_06 yad anyad akarod vipra tan me śaṃsitum arhasi 13,152.001*0714_06 vaiśaṃpāyana uvāca 13,152.001*0714_07 abhūn muhūrtaṃ stimitaṃ sarvaṃ tad rājamaṇḍalam 13,152.001a tūṣṇīṃbhūte tadā bhīṣme paṭe citram ivārpitam 13,152.001c muhūrtam iva ca dhyātvā vyāsaḥ satyavatīsutaḥ 13,152.001e nṛpaṃ śayānaṃ gāṅgeyam idam āha vacas tadā 13,152.002a rājan prakṛtim āpannaḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ 13,152.002c sahito bhrātṛbhiḥ sarvaiḥ pārthivaiś cānuyāyibhiḥ 13,152.003a upāste tvāṃ naravyāghra saha kṛṣṇena dhīmatā 13,152.003c tam imaṃ purayānāya tvam anujñātum arhasi 13,152.004a evam ukto bhagavatā vyāsena pṛthivīpatiḥ 13,152.004c yudhiṣṭhiraṃ sahāmātyam anujajñe nadīsutaḥ 13,152.005a uvāca cainaṃ madhuraṃ tataḥ śāṃtanavo nṛpaḥ 13,152.005c praviśasva puraṃ rājan vyetu te mānaso jvaraḥ 13,152.006a yajasva vividhair yajñair bahvannaiḥ svāptadakṣiṇaiḥ 13,152.006c yayātir iva rājendra śraddhādamapuraḥsaraḥ 13,152.007a kṣatradharmarataḥ pārtha pitṝn devāṃś ca tarpaya 13,152.007c śreyasā yokṣyase caiva vyetu te mānaso jvaraḥ 13,152.008a rañjayasva prajāḥ sarvāḥ prakṛtīḥ parisāntvaya 13,152.008c suhṛdaḥ phalasatkārair abhyarcaya yathārhataḥ 13,152.009a anu tvāṃ tāta jīvantu mitrāṇi suhṛdas tathā 13,152.009c caityasthāne sthitaṃ vṛkṣaṃ phalavantam iva dvijāḥ 13,152.010a āgantavyaṃ ca bhavatā samaye mama pārthiva 13,152.010c vinivṛtte dinakare pravṛtte cottarāyaṇe 13,152.011a tathety uktvā tu kaunteyaḥ so 'bhivādya pitāmaham 13,152.011c prayayau saparīvāro nagaraṃ nāgasāhvayam 13,152.012a dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya gāndhārīṃ ca pativratām 13,152.012c saha tair ṛṣibhiḥ sarvair bhrātṛbhiḥ keśavena ca 13,152.013a paurajānapadaiś caiva mantrivṛddhaiś ca pārthivaḥ 13,152.013c praviveśa kuruśreṣṭha puraṃ vāraṇasāhvayam 13,153.001 vaiśaṃpāyana uvāca 13,153.001a tataḥ kuntīsuto rājā paurajānapadaṃ janam 13,153.001c pūjayitvā yathānyāyam anujajñe gṛhān prati 13,153.002a sāntvayām āsa nārīś ca hatavīrā hateśvarāḥ 13,153.002c vipulair arthadānaiś ca tadā pāṇḍusuto nṛpaḥ 13,153.003a so 'bhiṣikto mahāprājñaḥ prāpya rājyaṃ yudhiṣṭhiraḥ 13,153.003c avasthāpya naraśreṣṭhaḥ sarvāḥ svaprakṛtīs tadā 13,153.004a dvijebhyo balamukhyebhyo naigamebhyaś ca sarvaśaḥ 13,153.004c pratigṛhyāśiṣo mukhyās tadā dharmabhṛtāṃ varaḥ 13,153.005a uṣitvā śarvarīḥ śrīmān pañcāśan nagarottame 13,153.005c samayaṃ kauravāgryasya sasmāra puruṣarṣabhaḥ 13,153.005d*0715_01 tataś ca puṇḍarīkākṣam āha dharmabhṛtāṃ varaḥ 13,153.005d*0715_02 bhagavan yogayukto 'si tūṣṇīṃ dhyāyasi śatruhan 13,153.005d*0715_03 brūhi māṃ puruṣaśreṣṭha ājñāpyo bhavatā hy aham 13,153.005d*0715_04 dhyāyasva puṇḍarīkākṣa śreyo me paramaṃ hitam 13,153.005d*0715_04 śrībhagavān 13,153.005d*0715_05 śaratalpagato bhīṣmaḥ śāmyann iva hutāśanaḥ 13,153.005d*0715_06 māṃ dhyāti puruṣavyāghras tato me tadgataṃ manaḥ 13,153.006a sa niryayau gajapurād yājakaiḥ parivāritaḥ 13,153.006c dṛṣṭvā nivṛttam ādityaṃ pravṛttaṃ cottarāyaṇam 13,153.007a ghṛtaṃ mālyaṃ ca gandhāṃś ca kṣaumāṇi ca yudhiṣṭhiraḥ 13,153.007c candanāgarumukhyāni tathā kālāgarūṇi ca 13,153.008a prasthāpya pūrvaṃ kaunteyo bhīṣmasaṃsādhanāya vai 13,153.008c mālyāni ca mahārhāṇi ratnāni vividhāni ca 13,153.009a dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya gāndhārīṃ ca yaśasvinīm 13,153.009c mātaraṃ ca pṛthāṃ dhīmān bhrātṝṃś ca puruṣarṣabhaḥ 13,153.009d*0716_01 bhrātṝṃś caiva puraskṛtya mātaraṃ ca pṛthām api 13,153.010a janārdanenānugato vidureṇa ca dhīmatā 13,153.010c yuyutsunā ca kauravyo yuyudhānena cābhibho 13,153.011a mahatā rājabhogyena paribarheṇa saṃvṛtaḥ 13,153.011c stūyamāno mahārāja bhīṣmasyāgnīn anuvrajan 13,153.012a niścakrāma purāt tasmād yathā devapatis tathā 13,153.012c āsasāda kurukṣetre tataḥ śāṃtanavaṃ nṛpam 13,153.013a upāsyamānaṃ vyāsena pārāśaryeṇa dhīmatā 13,153.013c nāradena ca rājarṣe devalenāsitena ca 13,153.014a hataśiṣṭair nṛpaiś cānyair nānādeśasamāgataiḥ 13,153.014c rakṣibhiś ca mahātmānaṃ rakṣyamāṇaṃ samantataḥ 13,153.015a śayānaṃ vīraśayane dadarśa nṛpatis tataḥ 13,153.015b*0717_01 dhyāyantaṃ paramātmānaṃ kṛṣṇadharmaṃ sanātanam 13,153.015c tato rathād avārohad bhrātṛbhiḥ saha dharmarāṭ 13,153.016a abhivādyātha kaunteyaḥ pitāmaham ariṃdamam 13,153.016c dvaipāyanādīn viprāṃś ca taiś ca pratyabhinanditaḥ 13,153.016d*0718_01 dvaipāyanaprabhṛtibhir munibhiḥ pratinanditaḥ 13,153.017a ṛtvigbhir brahmakalpaiś ca bhrātṛbhiś ca sahācyutaḥ 13,153.017b*0719_01 mādhavena mahārājaḥ kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā 13,153.017c āsādya śaratalpastham ṛṣibhiḥ parivāritam 13,153.018a abravīd bharataśreṣṭhaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 13,153.018c bhrātṛbhiḥ saha kauravya śayānaṃ nimnagāsutam 13,153.019a yudhiṣṭhiro 'haṃ nṛpate namas te jāhnavīsuta 13,153.019c śṛṇoṣi cen mahābāho brūhi kiṃ karavāṇi te 13,153.020a prāpto 'smi samaye rājann agnīn ādāya te vibho 13,153.020c ācāryā brāhmaṇāś caiva ṛtvijo bhrātaraś ca me 13,153.021a putraś ca te mahātejā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ 13,153.021c upasthitaḥ sahāmātyo vāsudevaś ca vīryavān 13,153.022a hataśiṣṭāś ca rājānaḥ sarve ca kurujāṅgalāḥ 13,153.022c tān paśya kuruśārdūla samunmīlaya locane 13,153.023a yac ceha kiṃ cit kartavyaṃ tat sarvaṃ prāpitaṃ mayā 13,153.023c yathoktaṃ bhavatā kāle sarvam eva ca tat kṛtam 13,153.024a evam uktas tu gāṅgeyaḥ kuntīputreṇa dhīmatā 13,153.024c dadarśa bhāratān sarvān sthitān saṃparivārya tam 13,153.025a tataś calavalir bhīṣmaḥ pragṛhya vipulaṃ bhujam 13,153.025c oghameghasvano vāgmī kāle vacanam abravīt 13,153.026a diṣṭyā prāpto 'si kaunteya sahāmātyo yudhiṣṭhira 13,153.026c parivṛtto hi bhagavān sahasrāṃśur divākaraḥ 13,153.027a aṣṭapañcāśataṃ rātryaḥ śayānasyādya me gatāḥ 13,153.027c śareṣu niśitāgreṣu yathā varṣaśataṃ tathā 13,153.028a māgho 'yaṃ samanuprāpto māsaḥ puṇyo yudhiṣṭhira 13,153.028c tribhāgaśeṣaḥ pakṣo 'yaṃ śuklo bhavitum arhati 13,153.029a evam uktvā tu gāṅgeyo dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram 13,153.029c dhṛtarāṣṭram athāmantrya kāle vacanam abravīt 13,153.030a rājan viditadharmo 'si sunirṇītārthasaṃśayaḥ 13,153.030c bahuśrutā hi te viprā bahavaḥ paryupāsitāḥ 13,153.031a vedaśāstrāṇi sarvāṇi dharmāṃś ca manujeśvara 13,153.031c vedāṃś ca caturaḥ sāṅgān nikhilenāvabudhyase 13,153.032a na śocitavyaṃ kauravya bhavitavyaṃ hi tat tathā 13,153.032c śrutaṃ devarahasyaṃ te kṛṣṇadvaipāyanād api 13,153.033a yathā pāṇḍoḥ sutā rājaṃs tathaiva tava dharmataḥ 13,153.033c tān pālaya sthito dharme guruśuśrūṣaṇe ratān 13,153.034a dharmarājo hi śuddhātmā nideśe sthāsyate tava 13,153.034c ānṛśaṃsyaparaṃ hy enaṃ jānāmi guruvatsalam 13,153.035a tava putrā durātmānaḥ krodhalobhaparāyaṇāḥ 13,153.035c īrṣyābhibhūtā durvṛttās tān na śocitum arhasi 13,153.036 vaiśaṃpāyana uvāca 13,153.036a etāvad uktvā vacanaṃ dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇam 13,153.036c vāsudevaṃ mahābāhum abhyabhāṣata kauravaḥ 13,153.037a bhagavan devadeveśa surāsuranamaskṛta 13,153.037c trivikrama namas te 'stu śaṅkhacakragadādhara 13,153.037d*0720_01 vāsudevo hiraṇyātmā puruṣaḥ savitā virāṭ 13,153.037d*0720_02 jīvabhūto 'nurūpas tvaṃ paramātmā sanātanaḥ 13,153.037d*0720_03 tvadbhaktaṃ tvadgatasvāntam adāram aparigraham 13,153.037d*0720_04 trāyasva puṇḍarīkākṣa puruṣottama nityaśaḥ 13,153.038a anujānīhi māṃ kṛṣṇa vaikuṇṭha puruṣottama 13,153.038c rakṣyāś ca te pāṇḍaveyā bhavān hy eṣāṃ parāyaṇam 13,153.039a uktavān asmi durbuddhiṃ mandaṃ duryodhanaṃ purā 13,153.039b*0721_01 duryodhanaṃ durācāraṃ kṣatriyāntakaraṃ raṇe 13,153.039c yataḥ kṛṣṇas tato dharmo yato dharmas tato jayaḥ 13,153.040a vāsudevena tīrthena putra saṃśāmya pāṇḍavaiḥ 13,153.040b*0722_01 suhṛdbhiḥ sahito rājan bhuṅkṣva rājyam akaṇṭakam 13,153.040c saṃdhānasya paraḥ kālas taveti ca punaḥ punaḥ 13,153.041a na ca me tad vaco mūḍhaḥ kṛtavān sa sumandadhīḥ 13,153.041c ghātayitveha pṛthivīṃ tataḥ sa nidhanaṃ gataḥ 13,153.042a tvāṃ ca jānāmy ahaṃ vīra purāṇam ṛṣisattamam 13,153.042c nareṇa sahitaṃ devaṃ badaryāṃ suciroṣitam 13,153.043a tathā me nāradaḥ prāha vyāsaś ca sumahātapāḥ 13,153.043c naranārāyaṇāv etau saṃbhūtau manujeṣv iti 13,153.043d*0723_01 sa māṃ tvam anujānīhi kṛṣṇa mokṣye kalevaram 13,153.043d*0723_02 tvayāhaṃ samanujñāto gaccheyaṃ paramāṃ gatim 13,153.044 vāsudeva uvāca 13,153.044a anujānāmi bhīṣma tvāṃ vasūn āpnuhi pārthiva 13,153.044c na te 'sti vṛjinaṃ kiṃ cin mayā dṛṣṭaṃ mahādyute 13,153.045a pitṛbhakto 'si rājarṣe mārkaṇḍeya ivāparaḥ 13,153.045c tena mṛtyus tava vaśe sthito bhṛtya ivānataḥ 13,153.046 vaiśaṃpāyana uvāca 13,153.046a evam uktas tu gāṅgeyaḥ pāṇḍavān idam abravīt 13,153.046c dhṛtarāṣṭramukhāṃś cāpi sarvān sasuhṛdas tathā 13,153.047a prāṇān utsraṣṭum icchāmi tan mānujñātum arhatha 13,153.047c satye prayatitavyaṃ vaḥ satyaṃ hi paramaṃ balam 13,153.048a ānṛśaṃsyaparair bhāvyaṃ sadaiva niyatātmabhiḥ 13,153.048c brahmaṇyair dharmaśīlaiś ca taponītyaiś ca bhārata 13,153.049a ity uktvā suhṛdaḥ sarvān saṃpariṣvajya caiva ha 13,153.049b*0724_01 dhanaṃ bahuvidhaṃ rājan dattvā nityaṃ dvijātiṣu 13,153.049c punar evābravīd dhīmān yudhiṣṭhiram idaṃ vacaḥ 13,153.050a brāhmaṇāś caiva te nityaṃ prājñāś caiva viśeṣataḥ 13,153.050c ācāryā ṛtvijaś caiva pūjanīyā narādhipa 13,154.001 vaiśaṃpāyana uvāca 13,154.001a evam uktvā kurūn sarvān bhīṣmaḥ śāṃtanavas tadā 13,154.001c tūṣṇīṃ babhūva kauravyaḥ sa muhūrtam ariṃdama 13,154.002a dhārayām āsa cātmānaṃ dhāraṇāsu yathākramam 13,154.002c tasyordhvam agaman prāṇāḥ saṃniruddhā mahātmanaḥ 13,154.003a idam āścaryam āsīc ca madhye teṣāṃ mahātmanām 13,154.003c yad yan muñcati gātrāṇāṃ sa śaṃtanusutas tadā 13,154.003e tat tad viśalyaṃ bhavati yogayuktasya tasya vai 13,154.004a kṣaṇena prekṣatāṃ teṣāṃ viśalyaḥ so 'bhavat tadā 13,154.004c taṃ dṛṣṭvā vismitāḥ sarve vāsudevapurogamāḥ 13,154.004e saha tair munibhiḥ sarvais tadā vyāsādibhir nṛpa 13,154.005a saṃniruddhas tu tenātmā sarveṣv āyataneṣu vai 13,154.005c jagāma bhittvā mūrdhānaṃ divam abhyutpapāta ca 13,154.005d*0725_01 devaduṃdubhinādaś ca puṣpavarṣaiḥ sahābhavat 13,154.005d*0725_02 siddhā brahmarṣayaś caiva sādhu sādhv iti harṣitāḥ 13,154.006a maholkeva ca bhīṣmasya mūrdhadeśāj janādhipa 13,154.006c niḥsṛtyākāśam āviśya kṣaṇenāntaradhīyata 13,154.007a evaṃ sa nṛpaśārdūla nṛpaḥ śāṃtanavas tadā 13,154.007c samayujyata lokaiḥ svair bharatānāṃ kulodvahaḥ 13,154.008a tatas tv ādāya dārūṇi gandhāṃś ca vividhān bahūn 13,154.008b*0726_01 candanānāṃ ca khaṇḍāni mahārghāṇi bahūni ca 13,154.008c citāṃ cakrur mahātmānaḥ pāṇḍavā viduras tathā 13,154.008e yuyutsuś cāpi kauravyaḥ prekṣakās tv itare 'bhavan 13,154.009a yudhiṣṭhiras tu gāṅgeyaṃ viduraś ca mahāmatiḥ 13,154.009c chādayām āsatur ubhau kṣaumair mālyaiś ca kauravam 13,154.010a dhārayām āsa tasyātha yuyutsuś chatram uttamam 13,154.010c cāmaravyajane śubhre bhīmasenārjunāv ubhau 13,154.010e uṣṇīṣe paryagṛhṇītāṃ mādrīputrāv ubhau tadā 13,154.010f*0727_01 yudhiṣṭhireṇa sahitau dhṛtarāṣṭras tu pādataḥ 13,154.011a striyaḥ kauravanāthasya bhīṣmaṃ kurukulodbhavam 13,154.011c tālavṛntāny upādāya paryavījan samantataḥ 13,154.012a tato 'sya vidhivac cakruḥ pitṛmedhaṃ mahātmanaḥ 13,154.012c yājakā juhuvuś cāgniṃ jaguḥ sāmāni sāmagāḥ 13,154.013a tataś candanakāṣṭhaiś ca tathā kāleyakair api 13,154.013c kālāgaruprabhṛtibhir gandhaiś coccāvacais tathā 13,154.014a samavacchādya gāṅgeyaṃ prajvālya ca hutāśanam 13,154.014c apasavyam akurvanta dhṛtarāṣṭramukhā nṛpāḥ 13,154.015a saṃskṛtya ca kuruśreṣṭhaṃ gāṅgeyaṃ kurusattamāḥ 13,154.015c jagmur bhāgīrathītīram ṛṣijuṣṭaṃ kurūdvahāḥ 13,154.016a anugamyamānā vyāsena nāradenāsitena ca 13,154.016c kṛṣṇena bharatastrībhir ye ca paurāḥ samāgatāḥ 13,154.017a udakaṃ cakrire caiva gāṅgeyasya mahātmanaḥ 13,154.017c vidhivat kṣatriyaśreṣṭhāḥ sa ca sarvo janas tadā 13,154.018a tato bhāgīrathī devī tanayasyodake kṛte 13,154.018c utthāya salilāt tasmād rudatī śokalālasā 13,154.019a paridevayatī tatra kauravān abhyabhāṣata 13,154.019c nibodhata yathāvṛttam ucyamānaṃ mayānaghāḥ 13,154.020a rājavṛttena saṃpannaḥ prajñayābhijanena ca 13,154.020c satkartā kuruvṛddhānāṃ pitṛbhakto dṛḍhavrataḥ 13,154.021a jāmadagnyena rāmeṇa purā yo na parājitaḥ 13,154.021c divyair astrair mahāvīryaḥ sa hato 'dya śikhaṇḍinā 13,154.022a aśmasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mama pārthivāḥ 13,154.022c apaśyantyāḥ priyaṃ putraṃ yatra dīryati me 'dya vai 13,154.023a sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ kāśipuryāṃ svayaṃvare 13,154.023c vijityaikarathenājau kanyās tā yo jahāra ha 13,154.024a yasya nāsti bale tulyaḥ pṛthivyām api kaś cana 13,154.024c hataṃ śikhaṇḍinā śrutvā yan na dīryati me manaḥ 13,154.025a jāmadagnyaḥ kurukṣetre yudhi yena mahātmanā 13,154.025c pīḍito nātiyatnena nihataḥ sa śikhaṇḍinā 13,154.026a evaṃvidhaṃ bahu tadā vilapantīṃ mahānadīm 13,154.026c āśvāsayām āsa tadā sāmnā dāmodaro vibhuḥ 13,154.027a samāśvasihi bhadre tvaṃ mā śucaḥ śubhadarśane 13,154.027c gataḥ sa paramāṃ siddhiṃ tava putro na saṃśayaḥ 13,154.028a vasur eṣa mahātejāḥ śāpadoṣeṇa śobhane 13,154.028c manuṣyatām anuprāpto nainaṃ śocitum arhasi 13,154.029a sa eṣa kṣatradharmeṇa yudhyamāno raṇājire 13,154.029c dhanaṃjayena nihato naiṣa nunnaḥ śikhaṇḍinā 13,154.030a bhīṣmaṃ hi kuruśārdūlam udyateṣuṃ mahāraṇe 13,154.030c na śaktaḥ saṃyuge hantuṃ sākṣād api śatakratuḥ 13,154.031a svacchandena sutas tubhyaṃ gataḥ svargaṃ śubhānane 13,154.031c na śaktāḥ syur nihantuṃ hi raṇe taṃ sarvadevatāḥ 13,154.032a tasmān mā tvaṃ saricchreṣṭhe śocasva kurunandanam 13,154.032c vasūn eṣa gato devi putras te vijvarā bhava 13,154.033a ity uktā sā tu kṛṣṇena vyāsena ca saridvarā 13,154.033c tyaktvā śokaṃ mahārāja svaṃ vāry avatatāra ha 13,154.034a satkṛtya te tāṃ saritaṃ tataḥ kṛṣṇamukhā nṛpāḥ 13,154.034c anujñātās tayā sarve nyavartanta janādhipāḥ 13,154.034d*0728_01 sarve te dīnamanasaḥ śocamānāḥ punaḥ punaḥ 13,154.034d*0728_02 hastyaśvarathayānaiś ca saṃprāptā hastināpuram 13,154.034d*0729_01 ity etad bahuvistāram ānuśāsanikaṃ śubham 13,154.034d*0729_02 yatroktāḥ sarvadharmāś ca parvaṇy asmiṃs trayodaśe 13,154.034d*0729_03 śrutvā yān svasthatām āpa dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 13,154.034d*0729_04 bhīṣmād bhāgīrathīputrāt sarvasaṃdehahāriṇaḥ 13,154.034d*0729_05 etat trayodaśaṃ parva dharmaniścayakārakam 13,154.034d*0729_06 adhyāyānāṃ śataṃ cātra ṣaṭcatvāriṃśad eva tu 13,154.034d*0729_07 nava ślokasahasrāṇi śatāny aṣṭau tathaiva ca 13,154.034d*0729_08 vyāsenodāramatinā dṛṣṭo grantho mahātmanā 13,154.034d*0729_09 ānuśāsanikaṃ parva śrutvā bhaktisamanvitaḥ 13,154.034d*0729_10 mucyate sarvapāpebhyaḥ sarvadharmaphalaṃ labhet 13,154.034d*0729_11 nārāyaṇaṃ pūjayitvā bhaktyā paramayā tataḥ 13,154.034d*0729_12 bhīṣmoddeśena kartavyaṃ brāhmaṇānāṃ ca tarpaṇam 13,154.034d*0729_13 vyāsarūpī hariḥ sākṣāt paśyatām iti kīrtayet 13,154.034d*0729_14 dadyād dhenuhiraṇyādi vācakāya viśeṣataḥ 13,154.034d*0729_15 sarvakāmān avāpnoti dīrgham āyuś ca vindati 13,154.034d*0729_16 dvaipāyanaprasādena nityam utsavavān bhavet