14,000.000*0001_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 14,000.000*0001_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 14,000.000*0002_01 dvaipāyanoṣṭhapuṭaniḥsṛtam aprameyaṃ 14,000.000*0002_02 puṇyaṃ pavitram atha pāpaharaṃ śivaṃ ca 14,000.000*0002_03 yo bhārataṃ samadhigacchati vācyamānaṃ 14,000.000*0002_04 kiṃ tasya puṣkarajalair abhiṣecanena 14,001.000*0003_01 śuklāmbaradharaṃ viṣṇuṃ śaśivarṇaṃ caturbhujam 14,001.000*0003_02 prasannavadanaṃ dhyāyet sarvavighnopaśāntaye 14,001.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,001.001a kṛtodakaṃ tu rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ yudhiṣṭhiraḥ 14,001.001c puraskṛtya mahābāhur uttatārākulendriyaḥ 14,001.002a uttīrya ca mahīpālo bāṣpavyākulalocanaḥ 14,001.002c papāta tīre gaṅgāyā vyādhaviddha iva dvipaḥ 14,001.003a taṃ sīdamānaṃ jagrāha bhīmaḥ kṛṣṇena coditaḥ 14,001.003c maivam ity abravīc cainaṃ kṛṣṇaḥ parabalārdanaḥ 14,001.004a tam ārtaṃ patitaṃ bhūmau niśvasantaṃ punaḥ punaḥ 14,001.004c dadṛśuḥ pāṇḍavā rājan dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram 14,001.005a taṃ dṛṣṭvā dīnamanasaṃ gatasattvaṃ janeśvaram 14,001.005c bhūyaḥ śokasamāviṣṭāḥ pāṇḍavāḥ samupāviśan 14,001.006a rājā ca dhṛtarāṣṭras tam upāsīno mahābhujaḥ 14,001.006c vākyam āha mahāprājño mahāśokaprapīḍitam 14,001.007a uttiṣṭha kuruśārdūla kuru kāryam anantaram 14,001.007c kṣatradharmeṇa kauravya jiteyam avanis tvayā 14,001.008a tāṃ bhuṅkṣva bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ suhṛdbhiś ca janeśvara 14,001.008c na śocitavyaṃ paśyāmi tvayā dharmabhṛtāṃ vara 14,001.009a śocitavyaṃ mayā caiva gāndhāryā ca viśāṃ pate 14,001.009c putrair vihīno rājyena svapnalabdhadhano yathā 14,001.010a aśrutvā hitakāmasya vidurasya mahātmanaḥ 14,001.010c vākyāni sumahārthāni paritapyāmi durmatiḥ 14,001.011a uktavān eṣa māṃ pūrvaṃ dharmātmā divyadarśanaḥ 14,001.011c duryodhanāparādhena kulaṃ te vinaśiṣyati 14,001.012a svasti ced icchase rājan kulasyātmana eva ca 14,001.012c vadhyatām eṣa duṣṭātmā mando rājā suyodhanaḥ 14,001.013a karṇaś ca śakuniś caiva mainaṃ paśyatu karhi cit 14,001.013c dyūtasaṃpātam apy eṣām apramatto nivāraya 14,001.014a abhiṣecaya rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram 14,001.014c sa pālayiṣyati vaśī dharmeṇa pṛthivīm imām 14,001.015a atha necchasi rājānaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 14,001.015b*0004_01 vināśam upayāsyanti tava putrā na saṃśayaḥ 14,001.015c meḍhībhūtaḥ svayaṃ rājyaṃ pratigṛhṇīṣva pārthiva 14,001.016a samaṃ sarveṣu bhūteṣu vartamānaṃ narādhipa 14,001.016c anujīvantu sarve tvāṃ jñātayo jñātivardhana 14,001.017a evaṃ bruvati kaunteya vidure dīrghadarśini 14,001.017c duryodhanam ahaṃ pāpam anvavartaṃ vṛthāmatiḥ 14,001.018a aśrutvā hy asya vīrasya vākyāni madhurāṇy aham 14,001.018c phalaṃ prāpya mahad duḥkhaṃ nimagnaḥ śokasāgare 14,001.019a vṛddhau hi te svaḥ pitarau paśyāvāṃ duḥkhitau nṛpa 14,001.019c na śocitavyaṃ bhavatā paśyāmīha janādhipa 14,002.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,002.001a evam uktas tu rājñā sa dhṛtarāṣṭreṇa dhīmatā 14,002.001c tūṣṇīṃ babhūva medhāvī tam uvācātha keśavaḥ 14,002.002a atīva manasā śokaḥ kriyamāṇo janādhipa 14,002.002c saṃtāpayati vaitasya pūrvapretān pitāmahān 14,002.003a yajasva vividhair yajñair bahubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ 14,002.003c devāṃs tarpaya somena svadhayā ca pitṝn api 14,002.003d*0005_01 atithīn annapānena kāmair anyair akiṃcanān 14,002.004a tvadvidhasya mahābuddhe naitad adyopapadyate 14,002.004c viditaṃ veditavyaṃ te kartavyam api te kṛtam 14,002.005a śrutāś ca rājadharmās te bhīṣmād bhāgīrathīsutāt 14,002.005c kṛṣṇadvaipāyanāc caiva nāradād vidurāt tathā 14,002.006a nemām arhasi mūḍhānāṃ vṛttiṃ tvam anuvartitum 14,002.006c pitṛpaitāmahīṃ vṛttim āsthāya dhuram udvaha 14,002.007a yuktaṃ hi yaśasā kṣatraṃ svargaṃ prāptum asaṃśayam 14,002.007c na hi kaś cana śūrāṇāṃ nihato 'tra parāṅmukhaḥ 14,002.008a tyaja śokaṃ mahārāja bhavitavyaṃ hi tat tathā 14,002.008c na śakyās te punar draṣṭuṃ tvayā hy asmin raṇe hatāḥ 14,002.009a etāvad uktvā govindo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 14,002.009c virarāma mahātejās tam uvāca yudhiṣṭhiraḥ 14,002.010a govinda mayi yā prītis tava sā viditā mama 14,002.010c sauhṛdena tathā premṇā sadā mām anukampase 14,002.011a priyaṃ tu me syāt sumahat kṛtaṃ cakragadādhara 14,002.011c śrīman prītena manasā sarvaṃ yāvadanandana 14,002.012a yadi mām anujānīyād bhavān gantuṃ tapovanam 14,002.012b*0006_01 kṛtakṛtyo bhaviṣyāmi iti me niścitā matiḥ 14,002.012c na hi śāntiṃ prapaśyāmi ghātayitvā pitāmaham 14,002.012e karṇaṃ ca puruṣavyāghraṃ saṃgrāmeṣv apalāyinam 14,002.013a karmaṇā yena mucyeyam asmāt krūrād ariṃdama 14,002.013c karmaṇas tad vidhatsveha yena śudhyati me manaḥ 14,002.014a tam evaṃvādinaṃ vyāsas tataḥ provāca dharmavit 14,002.014c sāntvayan sumahātejāḥ śubhaṃ vacanam arthavat 14,002.015a akṛtā te matis tāta punar bālyena muhyase 14,002.015c kim ākāśe vayaṃ sarve pralapāma muhur muhuḥ 14,002.016a viditāḥ kṣatradharmās te yeṣāṃ yuddhena jīvikā 14,002.016c yathā pravṛtto nṛpatir nādhibandhena yujyate 14,002.017a mokṣadharmāś ca nikhilā yāthātathyena te śrutāḥ 14,002.017b*0007_01 yathā vai kāmajāṃ māyāṃ parityaktuṃ tvam arhasi 14,002.017c asakṛc caiva saṃdehāś chinnās te kāmajā mayā 14,002.018a aśraddadhāno durmedhā luptasmṛtir asi dhruvam 14,002.018c maivaṃ bhava na te yuktam idam ajñānam īdṛśam 14,002.019a prāyaścittāni sarvāṇi viditāni ca te 'nagha 14,002.019c yuddhadharmāś ca te sarve dānadharmāś ca te śrutāḥ 14,002.020a sa kathaṃ sarvadharmajñaḥ sarvāgamaviśāradaḥ 14,002.020c parimuhyasi bhūyas tvam ajñānād iva bhārata 14,003.001 vyāsa uvāca 14,003.001a yudhiṣṭhira tava prajñā na samyag iti me matiḥ 14,003.001c na hi kaś cit svayaṃ martyaḥ svavaśaḥ kurute kriyāḥ 14,003.002a īśvareṇa niyukto 'yaṃ sādhv asādhu ca mānavaḥ 14,003.002c karoti puruṣaḥ karma tatra kā paridevanā 14,003.003a ātmānaṃ manyase cātha pāpakarmāṇam antataḥ 14,003.003c śṛṇu tatra yathā pāpam apakṛṣyeta bhārata 14,003.004a tapobhiḥ kratubhiś caiva dānena ca yudhiṣṭhira 14,003.004b*0008_01 pūyante tu narā rājaṃs tasmād yajñāḥ parāyaṇam 14,003.004c taranti nityaṃ puruṣā ye sma pāpāni kurvate 14,003.005a yajñena tapasā caiva dānena ca narādhipa 14,003.005c pūyante rājaśārdūla narā duṣkṛtakarmiṇaḥ 14,003.006a asurāś ca surāś caiva puṇyahetor makhakriyām 14,003.006c prayatante mahātmānas tasmād yajñāḥ parāyaṇam 14,003.007a yajñair eva mahātmāno babhūvur adhikāḥ surāḥ 14,003.007c tato devāḥ kriyāvanto dānavān abhyadharṣayan 14,003.008a rājasūyāśvamedhau ca sarvamedhaṃ ca bhārata 14,003.008c naramedhaṃ ca nṛpate tvam āhara yudhiṣṭhira 14,003.009a yajasva vājimedhena vidhivad dakṣiṇāvatā 14,003.009c bahukāmānnavittena rāmo dāśarathir yathā 14,003.010a yathā ca bharato rājā dauḥṣantiḥ pṛthivīpatiḥ 14,003.010c śākuntalo mahāvīryas tava pūrvapitāmahaḥ 14,003.011 yudhiṣṭhira uvāca 14,003.011a asaṃśayaṃ vājimedhaḥ pāvayet pṛthivīm api 14,003.011c abhiprāyas tu me kaś cit taṃ tvaṃ śrotum ihārhasi 14,003.012a imaṃ jñātivadhaṃ kṛtvā sumahāntaṃ dvijottama 14,003.012c dānam alpaṃ na śakyāmi dātuṃ vittaṃ ca nāsti me 14,003.013a na ca bālān imān dīnān utsahe vasu yācitum 14,003.013c tathaivārdravraṇān kṛcchre vartamānān nṛpātmajān 14,003.014a svayaṃ vināśya pṛthivīṃ yajñārthe dvijasattama 14,003.014c karam āhārayiṣyāmi kathaṃ śokaparāyaṇān 14,003.015a duryodhanāparādhena vasudhā vasudhādhipāḥ 14,003.015c pranaṣṭā yojayitvāsmān akīrtyā munisattama 14,003.016a duryodhanena pṛthivī kṣayitā vittakāraṇāt 14,003.016c kośaś cāpi viśīrṇo 'sau dhārtarāṣṭrasya durmateḥ 14,003.017a pṛthivī dakṣiṇā cātra vidhiḥ prathamakalpikaḥ 14,003.017c vidvadbhiḥ paridṛṣṭo 'yaṃ śiṣṭo vidhiviparyayaḥ 14,003.018a na ca pratinidhiṃ kartuṃ cikīrṣāmi tapodhana 14,003.018c atra me bhagavan samyak sācivyaṃ kartum arhasi 14,003.019 vaiśaṃpāyana uvāca 14,003.019a evam uktas tu pārthena kṛṣṇadvaipāyanas tadā 14,003.019c muhūrtam anusaṃcintya dharmarājānam abravīt 14,003.019d*0009_01 kośaś cāpi viśīrṇo 'yaṃ paripūrṇo bhaviṣyati 14,003.020a vidyate draviṇaṃ pārtha girau himavati sthitam 14,003.020c utsṛṣṭaṃ brāhmaṇair yajñe maruttasya mahīpateḥ 14,003.020e tad ānayasva kaunteya paryāptaṃ tad bhaviṣyati 14,003.021 yudhiṣṭhira uvāca 14,003.021a kathaṃ yajñe maruttasya draviṇaṃ tat samācitam 14,003.021c kasmiṃś ca kāle sa nṛpo babhūva vadatāṃ vara 14,003.022 vyāsa uvāca 14,003.022a yadi śuśrūṣase pārtha śṛṇu kāraṃdhamaṃ nṛpam 14,003.022c yasmin kāle mahāvīryaḥ sa rājāsīn mahādhanaḥ 14,004.001 yudhiṣṭhira uvāca 14,004.001a śuśrūṣe tasya dharmajña rājarṣeḥ parikīrtanam 14,004.001c dvaipāyana maruttasya kathāṃ prabrūhi me 'nagha 14,004.002 vyāsa uvāca 14,004.002a āsīt kṛtayuge pūrvaṃ manur daṇḍadharaḥ prabhuḥ 14,004.002c tasya putro maheṣvāsaḥ prajātir iti viśrutaḥ 14,004.003a prajāter abhavat putraḥ kṣupa ity abhiviśrutaḥ 14,004.003c kṣupasya putras tv ikṣvākur mahīpālo 'bhavat prabhuḥ 14,004.004a tasya putraśataṃ rājann āsīt paramadhārmikam 14,004.004c tāṃs tu sarvān mahīpālān ikṣvākur akarot prabhuḥ 14,004.005a teṣāṃ jyeṣṭhas tu viṃśo 'bhūt pratimānaṃ dhanuṣmatām 14,004.005c viṃśasya putraḥ kalyāṇo viviṃśo nāma bhārata 14,004.006a viviṃśasya sutā rājan babhūvur daśa pañca ca 14,004.006c sarve dhanuṣi vikrāntā brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ 14,004.007a dānadharmaratāḥ santaḥ satataṃ priyavādinaḥ 14,004.007c teṣāṃ jyeṣṭhaḥ khanīnetraḥ sa tān sarvān apīḍayat 14,004.008a khanīnetras tu vikrānto jitvā rājyam akaṇṭakam 14,004.008c nāśaknod rakṣituṃ rājyaṃ nānvarajyanta taṃ prajāḥ 14,004.009a tam apāsya ca tad rāṣṭraṃ tasya putraṃ suvarcasam 14,004.009c abhyaṣiñcata rājendra muditaṃ cābhavat tadā 14,004.010a sa pitur vikriyāṃ dṛṣṭvā rājyān nirasanaṃ tathā 14,004.010c niyato vartayām āsa prajāhitacikīrṣayā 14,004.011a brahmaṇyaḥ satyavādī ca śuciḥ śamadamānvitaḥ 14,004.011c prajās taṃ cānvarajyanta dharmanityaṃ manasvinam 14,004.012a tasya dharmapravṛttasya vyaśīryat kośavāhanam 14,004.012c taṃ kṣīṇakośaṃ sāmantāḥ samantāt paryapīḍayan 14,004.013a sa pīḍyamāno bahubhiḥ kṣīṇakośas tv avāhanaḥ 14,004.013c ārtim ārchat parāṃ rājā saha bhṛtyaiḥ pureṇa ca 14,004.014a na cainaṃ parihartuṃ te 'śaknuvan parisaṃkṣaye 14,004.014c samyagvṛtto hi rājā sa dharmanityo yudhiṣṭhira 14,004.015a yadā tu paramām ārtiṃ gato 'sau sapuro nṛpaḥ 14,004.015c tataḥ pradadhmau sa karaṃ prādurāsīt tato balam 14,004.016a tatas tān ajayat sarvān prātisīmān narādhipān 14,004.016c etasmāt kāraṇād rājan viśrutaḥ sa karaṃdhamaḥ 14,004.017a tasya kāraṃdhamaḥ putras tretāyugamukhe 'bhavat 14,004.017b*0010_01 putras tretāyugamukhe 'bhavad āvikṣasaṃjñakaḥ 14,004.017b*0011_01 kāraṃdhama iti khyāto babhūva jagatīpatiḥ 14,004.017c indrād anavaraḥ śrīmān devair api sudurjayaḥ 14,004.018a tasya sarve mahīpālā vartante sma vaśe tadā 14,004.018c sa hi samrāḍ abhūt teṣāṃ vṛttena ca balena ca 14,004.019a avikṣin nāma dharmātmā śauryeṇendrasamo 'bhavat 14,004.019c yajñaśīlaḥ karmaratir dhṛtimān saṃyatendriyaḥ 14,004.020a tejasādityasadṛśaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ 14,004.020c bṛhaspatisamo buddhyā himavān iva susthiraḥ 14,004.021a karmaṇā manasā vācā damena praśamena ca 14,004.021c manāṃsy ārādhayām āsa prajānāṃ sa mahīpatiḥ 14,004.022a ya īje hayamedhānāṃ śatena vidhivat prabhuḥ 14,004.022c yājayām āsa yaṃ vidvān svayam evāṅgirāḥ prabhuḥ 14,004.023a tasya putro 'ticakrāma pitaraṃ guṇavattayā 14,004.023c marutto nāma dharmajñaś cakravartī mahāyaśāḥ 14,004.024a nāgāyutasamaprāṇaḥ sākṣād viṣṇur ivāparaḥ 14,004.024c sa yakṣyamāṇo dharmātmā śātakumbhamayāny uta 14,004.024e kārayām āsa śubhrāṇi bhājanāni sahasraśaḥ 14,004.025a meruṃ parvatam āsādya himavatpārśva uttare 14,004.025c kāñcanaḥ sumahān pādas tatra karma cakāra saḥ 14,004.026a tataḥ kuṇḍāni pātrīś ca piṭharāṇy āsanāni ca 14,004.026c cakruḥ suvarṇakartāro yeṣāṃ saṃkhyā na vidyate 14,004.027a tasyaiva ca samīpe sa yajñavāṭo babhūva ha 14,004.027c īje tatra sa dharmātmā vidhivat pṛthivīpatiḥ 14,004.027e maruttaḥ sahitaiḥ sarvaiḥ prajāpālair narādhipaḥ 14,005.001 yudhiṣṭhira uvāca 14,005.001a kathaṃvīryaḥ samabhavat sa rājā vadatāṃ varaḥ 14,005.001c kathaṃ ca jātarūpeṇa samayujyata sa dvija 14,005.002a kva ca tat sāṃprataṃ dravyaṃ bhagavann avatiṣṭhate 14,005.002c kathaṃ ca śakyam asmābhis tad avāptuṃ tapodhana 14,005.003 vyāsa uvāca 14,005.003a asurāś caiva devāś ca dakṣasyāsan prajāpateḥ 14,005.003c apatyaṃ bahulaṃ tāta te 'spardhanta parasparam 14,005.004a tathaivāṅgirasaḥ putrau vratatulyau babhūvatuḥ 14,005.004c bṛhaspatir bṛhattejāḥ saṃvartaś ca tapodhanaḥ 14,005.005a tāv api spardhinau rājan pṛthag āstāṃ parasparam 14,005.005c bṛhaspatiś ca saṃvartaṃ bādhate sma punaḥ punaḥ 14,005.006a sa bādhyamānaḥ satataṃ bhrātrā jyeṣṭhena bhārata 14,005.006c arthān utsṛjya digvāsā vanavāsam arocayat 14,005.007a vāsavo 'py asurān sarvān nirjitya ca nihatya ca 14,005.007c indratvaṃ prāpya lokeṣu tato vavre purohitam 14,005.007e putram aṅgiraso jyeṣṭhaṃ vipraśreṣṭhaṃ bṛhaspatim 14,005.008a yājyas tv aṅgirasaḥ pūrvam āsīd rājā karaṃdhamaḥ 14,005.008c vīryeṇāpratimo loke vṛttena ca balena ca 14,005.008e śatakratur ivaujasvī dharmātmā saṃśitavrataḥ 14,005.009a vāhanaṃ yasya yodhāś ca dravyāṇi vividhāni ca 14,005.009b*0012_01 śayanāni ca mukhyāni mahārhāṇi ca sarvaśaḥ 14,005.009c dhyānād evābhavad rājan mukhavātena sarvaśaḥ 14,005.010a sa guṇaiḥ pārthivān sarvān vaśe cakre narādhipaḥ 14,005.010c saṃjīvya kālam iṣṭaṃ ca saśarīro divaṃ gataḥ 14,005.011a babhūva tasya putras tu yayātir iva dharmavit 14,005.011c avikṣin nāma śatrukṣit sa vaśe kṛtavān mahīm 14,005.011e vikrameṇa guṇaiś caiva pitevāsīt sa pārthivaḥ 14,005.012a tasya vāsavatulyo 'bhūn marutto nāma vīryavān 14,005.012c putras tam anuraktābhūt pṛthivī sāgarāmbarā 14,005.013a spardhate satataṃ sa sma devarājena pārthivaḥ 14,005.013c vāsavo 'pi maruttena spardhate pāṇḍunandana 14,005.014a śuciḥ sa guṇavān āsīn maruttaḥ pṛthivīpatiḥ 14,005.014c yatamāno 'pi yaṃ śakro na viśeṣayati sma ha 14,005.015a so 'śaknuvan viśeṣāya samāhūya bṛhaspatim 14,005.015c uvācedaṃ vaco devaiḥ sahito harivāhanaḥ 14,005.016a bṛhaspate maruttasya mā sma kārṣīḥ kathaṃ cana 14,005.016c daivaṃ karmātha vā pitryaṃ kartāsi mama cet priyam 14,005.017a ahaṃ hi triṣu lokeṣu surāṇāṃ ca bṛhaspate 14,005.017c indratvaṃ prāptavān eko maruttas tu mahīpatiḥ 14,005.018a kathaṃ hy amartyaṃ brahmaṃs tvaṃ yājayitvā surādhipam 14,005.018c yājayer mṛtyusaṃyuktaṃ maruttam aviśaṅkayā 14,005.019a māṃ vā vṛṇīṣva bhadraṃ te maruttaṃ vā mahīpatim 14,005.019c parityajya maruttaṃ vā yathājoṣaṃ bhajasva mām 14,005.020a evam uktaḥ sa kauravya devarājñā bṛhaspatiḥ 14,005.020c muhūrtam iva saṃcintya devarājānam abravīt 14,005.021a tvaṃ bhūtānām adhipatis tvayi lokāḥ pratiṣṭhitāḥ 14,005.021c namucer viśvarūpasya nihantā tvaṃ balasya ca 14,005.022a tvam ājahartha devānām eko vīra śriyaṃ parām 14,005.022c tvaṃ bibharṣi bhuvaṃ dyāṃ ca sadaiva balasūdana 14,005.023a paurohityaṃ kathaṃ kṛtvā tava devagaṇeśvara 14,005.023c yājayeyam ahaṃ martyaṃ maruttaṃ pākaśāsana 14,005.024a samāśvasihi deveśa nāhaṃ martyāya karhi cit 14,005.024c grahīṣyāmi sruvaṃ yajñe śṛṇu cedaṃ vaco mama 14,005.025a hiraṇyaretaso 'mbhaḥ syāt parivarteta medinī 14,005.025c bhāsaṃ ca na raviḥ kuryān matsatyaṃ vicaled yadi 14,005.026a bṛhaspativacaḥ śrutvā śakro vigatamatsaraḥ 14,005.026c praśasyainaṃ viveśātha svam eva bhavanaṃ tadā 14,006.001 vyāsa uvāca 14,006.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 14,006.001c bṛhaspateś ca saṃvādaṃ maruttasya ca bhārata 14,006.002a devarājasya samayaṃ kṛtam āṅgirasena ha 14,006.002c śrutvā marutto nṛpatir manyum āhārayat tadā 14,006.003a saṃkalpya manasā yajñaṃ karaṃdhamasutātmajaḥ 14,006.003c bṛhaspatim upāgamya vāgmī vacanam abravīt 14,006.004a bhagavan yan mayā pūrvam abhigamya tapodhana 14,006.004c kṛto 'bhisaṃdhir yajñāya bhavato vacanād guro 14,006.005a tam ahaṃ yaṣṭum icchāmi saṃbhārāḥ saṃbhṛtāś ca me 14,006.005c yājyo 'smi bhavataḥ sādho tat prāpnuhi vidhatsva ca 14,006.006 bṛhaspatir uvāca 14,006.006a na kāmaye yājayituṃ tvām ahaṃ pṛthivīpate 14,006.006c vṛto 'smi devarājena pratijñātaṃ ca tasya me 14,006.007 marutta uvāca 14,006.007a pitryam asmi tava kṣetraṃ bahu manye ca te bhṛśam 14,006.007c na cāsmy ayājyatāṃ prāpto bhajamānaṃ bhajasva mām 14,006.008 bṛhaspatir uvāca 14,006.008a amartyaṃ yājayitvāhaṃ yājayiṣye na mānuṣam 14,006.008c marutta gaccha vā mā vā nivṛtto 'smy adya yājanāt 14,006.009a na tvāṃ yājayitāsmy adya vṛṇu tvaṃ yam ihecchasi 14,006.009c upādhyāyaṃ mahābāho yas te yajñaṃ kariṣyati 14,006.010 vyāsa uvāca 14,006.010a evam uktas tu nṛpatir marutto vrīḍito 'bhavat 14,006.010c pratyāgacchac ca saṃvigno dadarśa pathi nāradam 14,006.011a devarṣiṇā samāgamya nāradena sa pārthivaḥ 14,006.011c vidhivat prāñjalis tasthāv athainaṃ nārado 'bravīt 14,006.012a rājarṣe nātihṛṣṭo 'si kaccit kṣemaṃ tavānagha 14,006.012c kva gato 'si kuto vedam aprītisthānam āgatam 14,006.013a śrotavyaṃ cen mayā rājan brūhi me pārthivarṣabha 14,006.013c vyapaneṣyāmi te manyuṃ sarvayatnair narādhipa 14,006.014a evam ukto maruttas tu nāradena maharṣiṇā 14,006.014c vipralambham upādhyāyāt sarvam eva nyavedayat 14,006.015a gato 'smy aṅgirasaḥ putraṃ devācāryaṃ bṛhaspatim 14,006.015c yajñārtham ṛtvijaṃ draṣṭuṃ sa ca māṃ nābhyanandata 14,006.016a pratyākhyātaś ca tenāhaṃ jīvituṃ nādya kāmaye 14,006.016c parityaktaś ca guruṇā dūṣitaś cāsmi nārada 14,006.017a evam uktas tu rājñā sa nāradaḥ pratyuvāca ha 14,006.017c āvikṣitaṃ mahārāja vācā saṃjīvayann iva 14,006.018a rājann aṅgirasaḥ putraḥ saṃvarto nāma dhārmikaḥ 14,006.018c caṅkramīti diśaḥ sarvā digvāsā mohayan prajāḥ 14,006.019a taṃ gaccha yadi yājyaṃ tvāṃ na vāñchati bṛhaspatiḥ 14,006.019c prasannas tvāṃ mahārāja saṃvarto yājayiṣyati 14,006.020 marutta uvāca 14,006.020a saṃjīvito 'haṃ bhavatā vākyenānena nārada 14,006.020c paśyeyaṃ kva nu saṃvartaṃ śaṃsa me vadatāṃ vara 14,006.021a kathaṃ ca tasmai varteyaṃ kathaṃ māṃ na parityajet 14,006.021c pratyākhyātaś ca tenāpi nāhaṃ jīvitum utsahe 14,006.022 nārada uvāca 14,006.022a unmattaveṣaṃ bibhrat sa caṅkramīti yathāsukham 14,006.022c vārāṇasīṃ tu nagarīm abhīkṣṇam upasevate 14,006.022d*0013_01 yatra sākṣān mahādevo dehānte parameśvaraḥ 14,006.022d*0013_02 vyācaṣṭe tārakajñānaṃ jantūnām apavargadam 14,006.023a tasyā dvāraṃ samāsādya nyasethāḥ kuṇapaṃ kva cit 14,006.023c taṃ dṛṣṭvā yo nivarteta sa saṃvarto mahīpate 14,006.024a taṃ pṛṣṭhato 'nugacchethā yatra gacchet sa vīryavān 14,006.024c tam ekānte samāsādya prāñjaliḥ śaraṇaṃ vrajeḥ 14,006.025a pṛcchet tvāṃ yadi kenāhaṃ tavākhyāta iti sma ha 14,006.025c brūyās tvaṃ nāradeneti saṃtapta iva śatruhan 14,006.026a sa cet tvām anuyuñjīta mamābhigamanepsayā 14,006.026c śaṃsethā vahnim ārūḍhaṃ mām api tvam aśaṅkayā 14,006.027 vyāsa uvāca 14,006.027a sa tatheti pratiśrutya pūjayitvā ca nāradam 14,006.027c abhyanujñāya rājarṣir yayau vārāṇasīṃ purīm 14,006.028a tatra gatvā yathoktaṃ sa puryā dvāre mahāyaśāḥ 14,006.028c kuṇapaṃ sthāpayām āsa nāradasya vacaḥ smaran 14,006.029a yaugapadyena vipraś ca sa purīdvāram āviśat 14,006.029c tataḥ sa kuṇapaṃ dṛṣṭvā sahasā sa nyavartata 14,006.030a sa taṃ nivṛttam ālakṣya prāñjaliḥ pṛṣṭhato 'nvagāt 14,006.030c āvikṣito mahīpālaḥ saṃvartam upaśikṣitum 14,006.031a sa enaṃ vijane dṛṣṭvā pāṃsubhiḥ kardamena ca 14,006.031c śleṣmaṇā cāpi rājānaṃ ṣṭhīvanaiś ca samākirat 14,006.032a sa tathā bādhyamāno 'pi saṃvartena mahīpatiḥ 14,006.032c anvagād eva tam ṛṣiṃ prāñjaliḥ saṃprasādayan 14,006.033a tato nivṛtya saṃvartaḥ pariśrānta upāviśat 14,006.033c śītalacchāyam āsādya nyagrodhaṃ bahuśākhinam 14,007.001 saṃvarta uvāca 14,007.001a katham asmi tvayā jñātaḥ kena vā kathito 'smi te 14,007.001c etad ācakṣva me tattvam icchase cet priyaṃ mama 14,007.002a satyaṃ te bruvataḥ sarve saṃpatsyante manorathāḥ 14,007.002c mithyā tu bruvato mūrdhā saptadhā te phaliṣyati 14,007.003 marutta uvāca 14,007.003a nāradena bhavān mahyam ākhyāto hy aṭatā pathi 14,007.003c guruputro mameti tvaṃ tato me prītir uttamā 14,007.004 saṃvarta uvāca 14,007.004a satyam etad bhavān āha sa māṃ jānāti satriṇam 14,007.004c kathayasvaitad ekaṃ me kva nu saṃprati nāradaḥ 14,007.005 marutta uvāca 14,007.005a bhavantaṃ kathayitvā tu mama devarṣisattamaḥ 14,007.005c tato mām abhyanujñāya praviṣṭo havyavāhanam 14,007.005d*0014_01 yojanīyo 'ham adhunā bhavatā munisattama 14,007.006 vyāsa uvāca 14,007.006a śrutvā tu pārthivasyaitat saṃvartaḥ parayā mudā 14,007.006c etāvad aham apy enaṃ kuryām iti tadābravīt 14,007.007a tato maruttam unmatto vācā nirbhartsayann iva 14,007.007c rūkṣayā brāhmaṇo rājan punaḥ punar athābravīt 14,007.008a vātapradhānena mayā svacittavaśavartinā 14,007.008c evaṃ vikṛtarūpeṇa kathaṃ yājitum icchasi 14,007.009a bhrātā mama samarthaś ca vāsavena ca satkṛtaḥ 14,007.009c vartate yājane caiva tena karmāṇi kāraya 14,007.010a gṛhaṃ svaṃ caiva yājyāś ca sarvā gṛhyāś ca devatāḥ 14,007.010c pūrvajena mamākṣiptaṃ śarīraṃ varjitaṃ tv idam 14,007.011a nāhaṃ tenānanujñātas tvām āvikṣita karhi cit 14,007.011c yājayeyaṃ kathaṃ cid vai sa hi pūjyatamo mama 14,007.012a sa tvaṃ bṛhaspatiṃ gaccha tam anujñāpya cāvraja 14,007.012c tato 'haṃ yājayiṣye tvāṃ yadi yaṣṭum ihecchasi 14,007.013 marutta uvāca 14,007.013a bṛhaspatiṃ gataḥ pūrvam ahaṃ saṃvarta tac chṛṇu 14,007.013c na māṃ kāmayate yājyam asau vāsavavāritaḥ 14,007.014a amaraṃ yājyam āsādya mām ṛṣe mā sma mānuṣam 14,007.014c yājayethā maruttaṃ tvaṃ martyadharmāṇam āturam 14,007.014d*0015_01 śakreṇa pratiṣiddho 'haṃ maruttaṃ mā sma yājayeḥ 14,007.014d*0016_01 na māṃ rocayate rājyam ayājyaṃ mām amānuṣam 14,007.015a spardhate ca mayā vipra sadā vai sa hi pārthivaḥ 14,007.015c evam astv iti cāpy ukto bhrātrā te balavṛtrahā 14,007.016a sa mām abhigataṃ premṇā yājyavan na bubhūṣati 14,007.016c devarājam upāśritya tad viddhi munipuṃgava 14,007.017a so 'ham icchāmi bhavatā sarvasvenāpi yājitum 14,007.017c kāmaye samatikrāntuṃ vāsavaṃ tvatkṛtair guṇaiḥ 14,007.018a na hi me vartate buddhir gantuṃ brahman bṛhaspatim 14,007.018c pratyākhyāto hi tenāsmi tathānapakṛte sati 14,007.019 saṃvarta uvāca 14,007.019a cikīrṣasi yathākāmaṃ sarvam etat tvayi dhruvam 14,007.019c yadi sarvān abhiprāyān kartāsi mama pārthiva 14,007.020a yājyamānaṃ mayā hi tvāṃ bṛhaspatipuraṃdarau 14,007.020c dviṣetāṃ samabhikruddhāv etad ekaṃ samarthaya 14,007.021a sthairyam atra kathaṃ te syāt sa tvaṃ niḥsaṃśayaṃ kuru 14,007.021c kupitas tvāṃ na hīdānīṃ bhasma kuryāṃ sabāndhavam 14,007.022 marutta uvāca 14,007.022a yāvat tapet sahasrāṃśus tiṣṭheraṃś cāpi parvatāḥ 14,007.022c tāval lokān na labheyaṃ tyajeyaṃ saṃgataṃ yadi 14,007.023a mā cāpi śubhabuddhitvaṃ labheyam iha karhi cit 14,007.023c samyag jñāne vaiṣaye vā tyajeyaṃ saṃgataṃ yadi 14,007.024 saṃvarta uvāca 14,007.024a āvikṣita śubhā buddhir dhīyatāṃ tava karmasu 14,007.024c yājanaṃ hi mamāpy evaṃ vartate tvayi pārthiva 14,007.025a saṃvidhāsye ca te rājann akṣayaṃ dravyam uttamam 14,007.025c yena devān sagandharvāñ śakraṃ cābhibhaviṣyasi 14,007.026a na tu me vartate buddhir dhane yājyeṣu vā punaḥ 14,007.026c vipriyaṃ tu cikīrṣāmi bhrātuś cendrasya cobhayoḥ 14,007.027a gamayiṣyāmi cendreṇa samatām api te dhruvam 14,007.027c priyaṃ ca te kariṣyāmi satyam etad bravīmi te 14,008.001 saṃvarta uvāca 14,008.001a girer himavataḥ pṛṣṭhe muñjavān nāma parvataḥ 14,008.001c tapyate yatra bhagavāṃs tapo nityam umāpatiḥ 14,008.002a vanaspatīnāṃ mūleṣu ṭaṅkeṣu śikhareṣu ca 14,008.002c guhāsu śailarājasya yathākāmaṃ yathāsukham 14,008.003a umāsahāyo bhagavān yatra nityaṃ maheśvaraḥ 14,008.003c āste śūlī mahātejā nānābhūtagaṇāvṛtaḥ 14,008.004a tatra rudrāś ca sādhyāś ca viśve 'tha vasavas tathā 14,008.004c yamaś ca varuṇaś caiva kuberaś ca sahānugaḥ 14,008.005a bhūtāni ca piśācāś ca nāsatyāv aśvināv api 14,008.005c gandharvāpsarasaś caiva yakṣā devarṣayas tathā 14,008.006a ādityā marutaś caiva yātudhānāś ca sarvaśaḥ 14,008.006b*0017_01 brahmādayaś ca maruto munayo 'dhyātmacintakāḥ 14,008.006c upāsante mahātmānaṃ bahurūpam umāpatim 14,008.007a ramate bhagavāṃs tatra kuberānucaraiḥ saha 14,008.007c vikṛtair vikṛtākāraiḥ krīḍadbhiḥ pṛthivīpate 14,008.007e śriyā jvalan dṛśyate vai bālādityasamadyutiḥ 14,008.008a na rūpaṃ dṛśyate tasya saṃsthānaṃ vā kathaṃ cana 14,008.008c nirdeṣṭuṃ prāṇibhiḥ kaiś cit prākṛtair māṃsalocanaiḥ 14,008.009a noṣṇaṃ na śiśiraṃ tatra na vāyur na ca bhāskaraḥ 14,008.009c na jarā kṣutpipāse vā na mṛtyur na bhayaṃ nṛpa 14,008.010a tasya śailasya pārśveṣu sarveṣu jayatāṃ vara 14,008.010c dhātavo jātarūpasya raśmayaḥ savitur yathā 14,008.011a rakṣyante te kuberasya sahāyair udyatāyudhaiḥ 14,008.011c cikīrṣadbhiḥ priyaṃ rājan kuberasya mahātmanaḥ 14,008.011d*0018_01 tatra gatvā tvam anvāsya mahāyogeśvaraṃ śivam 14,008.011d*0018_02 kuru praṇāmaṃ rājarṣe bhaktyā paramayā yutaḥ 14,008.012a tasmai bhagavate kṛtvā namaḥ śarvāya vedhase 14,008.012b*0019_01 ebhis tvaṃ nāmabhir devaṃ sarvavidyādhipaṃ stuhi 14,008.012c rudrāya śitikaṇṭhāya surūpāya suvarcase 14,008.013a kapardine karālāya haryakṣṇe varadāya ca 14,008.013c tryakṣṇe pūṣṇo dantabhide vāmanāya śivāya ca 14,008.014a yāmyāyāvyaktakeśāya sadvṛtte śaṃkarāya ca 14,008.014c kṣemyāya harinetrāya sthāṇave puruṣāya ca 14,008.015a harikeśāya muṇḍāya kṛśāyottāraṇāya ca 14,008.015c bhāskarāya sutīrthāya devadevāya raṃhase 14,008.015d*0020_01 bahurūpāya śarvāya priyāya priyavāsase 14,008.016a uṣṇīṣiṇe suvaktrāya sahasrākṣāya mīḍhuṣe 14,008.016c giriśāya praśāntāya yataye cīravāsase 14,008.017a bilvadaṇḍāya siddhāya sarvadaṇḍadharāya ca 14,008.017c mṛgavyādhāya mahate dhanvine 'tha bhavāya ca 14,008.018a varāya saumyavaktrāya paśuhastāya varṣiṇe 14,008.018c hiraṇyabāhave rājann ugrāya pataye diśām 14,008.018d*0021_01 lelihānāya gotrāya siddhamantrāya vṛṣṇaye 14,008.019a paśūnāṃ pataye caiva bhūtānāṃ pataye tathā 14,008.019c vṛṣāya mātṛbhaktāya senānye madhyamāya ca 14,008.020a sruvahastāya pataye dhanvine bhārgavāya ca 14,008.020c ajāya kṛṣṇanetrāya virūpākṣāya caiva ha 14,008.021a tīkṣṇadaṃṣṭrāya tīkṣṇāya vaiśvānaramukhāya ca 14,008.021c mahādyutaye 'naṅgāya sarvāṅgāya prajāvate 14,008.021d*0022_01 vilohitāya dīptāya dīptākṣāya mahaujase 14,008.022a tathā śukrādhipataye pṛthave kṛttivāsase 14,008.022c kapālamāline nityaṃ suvarṇamukuṭāya ca 14,008.023a mahādevāya kṛṣṇāya tryambakāyānaghāya ca 14,008.023c krodhanāya nṛśaṃsāya mṛdave bāhuśāline 14,008.024a daṇḍine taptatapase tathaiva krūrakarmaṇe 14,008.024c sahasraśirase caiva sahasracaraṇāya ca 14,008.024e namaḥ svadhāsvarūpāya bahurūpāya daṃṣṭriṇe 14,008.025a pinākinaṃ mahādevaṃ mahāyoginam avyayam 14,008.025c triśūlapāṇiṃ varadaṃ tryambakaṃ bhuvaneśvaram 14,008.026a tripuraghnaṃ trinayanaṃ trilokeśaṃ mahaujasam 14,008.026c prabhavaṃ sarvabhūtānāṃ dhāraṇaṃ dharaṇīdharam 14,008.027a īśānaṃ śaṃkaraṃ sarvaṃ śivaṃ viśveśvaraṃ bhavam 14,008.027c umāpatiṃ paśupatiṃ viśvarūpaṃ maheśvaram 14,008.028a virūpākṣaṃ daśabhujaṃ tiṣyagovṛṣabhadhvajam 14,008.028b*0023_01 anantaṃ śāśvataṃ devaṃ triśṛṅgaṃ vṛṣabhekṣaṇam 14,008.028c ugraṃ sthāṇuṃ śivaṃ ghoraṃ śarvaṃ gaurīśam īśvaram 14,008.029a śitikaṇṭham ajaṃ śukraṃ pṛthuṃ pṛthuharaṃ haram 14,008.029c viśvarūpaṃ virūpākṣaṃ bahurūpam umāpatim 14,008.030a praṇamya śirasā devam anaṅgāṅgaharaṃ haram 14,008.030c śaraṇyaṃ śaraṇaṃ yāhi mahādevaṃ caturmukham 14,008.030d*0024_01 virocamānaṃ vapuṣā divyābharaṇabhūṣitam 14,008.030d*0024_02 anādyantam ajaṃ śaṃbhuṃ sarvavyāpinam īśvaram 14,008.030d*0024_03 nistraiguṇyaṃ nirudvegaṃ nirmalaṃ nidhim ojasām 14,008.030d*0024_04 praṇamya prāñjaliḥ śarvaṃ prayāmi śaraṇaṃ haram 14,008.030d*0024_05 sāmānyaṃ niścalaṃ nityam akāraṇam alepanam 14,008.030d*0024_06 adhyātmavedam āsādya prayāmi śaraṇaṃ muhuḥ 14,008.030d*0024_07 yasya nityaṃ viduḥ sthānaṃ mokṣam adhyātmacintakāḥ 14,008.030d*0024_08 yoginas tattvamārgasthāḥ kaivalyaṃ padam akṣaram 14,008.030d*0024_09 yaṃ viduḥ saṅganirmuktāḥ sāmānyaṃ samadarśinaḥ 14,008.030d*0024_10 taṃ prapadye jagadyonim ayoniṃ nirguṇātmakam 14,008.030d*0024_11 asṛjad yas tu bhūtādīn sapta lokān sanātanān 14,008.030d*0024_12 sthitaḥ satyopari sthāṇus taṃ prapadye sanātanam 14,008.030d*0024_13 bhaktānāṃ sulabhaṃ taṃ hi durlabhaṃ dūrapātinām 14,008.030d*0024_14 adūrastham ajaṃ devaṃ prakṛteḥ parataḥ sthitam 14,008.030d*0024_15 namāmi sarvalokasthaṃ vrajāmi śaraṇaṃ śivam 14,008.031a evaṃ kṛtvā namas tasmai mahādevāya raṃhase 14,008.031c mahātmane kṣitipate tat suvarṇam avāpsyasi 14,008.031d*0025_01 labhante gāṇapatyaṃ ca tadekāgrā hi mānavāḥ 14,008.031d*0025_02 kiṃ punaḥ svarṇabhāṇḍāni tasmāt tvaṃ gaccha mā ciram 14,008.031d*0025_03 mahattaraṃ hi te lābhaṃ hastyaśvoṣṭrādibhiḥ saha 14,008.031e suvarṇam āhariṣyantas tatra gacchantu te narāḥ 14,008.032 vyāsa uvāca 14,008.032a ity uktaḥ sa vacas tasya cakre kāraṃdhamātmajaḥ 14,008.032b*0026_01 gaṅgādharaṃ namaskṛtya labdhavān dhanam uttamam 14,008.032b*0026_02 kubera iva tat prāpya mahādevaprasādataḥ 14,008.032c tato 'timānuṣaṃ sarvaṃ cakre yajñasya saṃvidhim 14,008.032e sauvarṇāni ca bhāṇḍāni saṃcakrus tatra śilpinaḥ 14,008.032f*0027_01 śālāś ca sarvasaṃbhārān kratoḥ saṃvartaśāsanāt 14,008.033a bṛhaspatis tu tāṃ śrutvā maruttasya mahīpateḥ 14,008.033c samṛddhim ati devebhyaḥ saṃtāpam akarod bhṛśam 14,008.034a sa tapyamāno vaivarṇyaṃ kṛśatvaṃ cāgamat param 14,008.034c bhaviṣyati hi me śatruḥ saṃvarto vasumān iti 14,008.035a taṃ śrutvā bhṛśasaṃtaptaṃ devarājo bṛhaspatim 14,008.035c abhigamyāmaravṛtaḥ provācedaṃ vacas tadā 14,009.001 indra uvāca 14,009.001a kaccit sukhaṃ svapiṣi tvaṃ bṛhaspate; kaccin manojñāḥ paricārakās te 14,009.001c kaccid devānāṃ sukhakāmo 'si vipra; kaccid devās tvāṃ paripālayanti 14,009.002 bṛhaspatir uvāca 14,009.002a sukhaṃ śaye 'haṃ śayane mahendra; tathā manojñāḥ paricārakā me 14,009.002c tathā devānāṃ sukhakāmo 'smi śakra; devāś ca māṃ subhṛśaṃ pālayanti 14,009.003 indra uvāca 14,009.003a kuto duḥkhaṃ mānasaṃ dehajaṃ vā; pāṇḍur vivarṇaś ca kutas tvam adya 14,009.003c ācakṣva me tad dvija yāvad etān; nihanmi sarvāṃs tava duḥkhakartṝn 14,009.004 bṛhaspatir uvāca 14,009.004a maruttam āhur maghavan yakṣyamāṇaṃ; mahāyajñenottamadakṣiṇena 14,009.004c taṃ saṃvarto yājayiteti me śrutaṃ; tad icchāmi na sa taṃ yājayeta 14,009.005 indra uvāca 14,009.005a sarvān kāmān anujāto 'si vipra; yas tvaṃ devānāṃ mantrayase purodhāḥ 14,009.005c ubhau ca te janmamṛtyū vyatītau; kiṃ saṃvartas tava kartādya vipra 14,009.006 bṛhaspatir uvāca 14,009.006a devaiḥ saha tvam asurān saṃpraṇudya; jighāṃsase 'dyāpy uta sānubandhān 14,009.006c yaṃ yaṃ samṛddhaṃ paśyasi tatra tatra; duḥkhaṃ sapatneṣu samṛddhabhāvaḥ 14,009.007a ato 'smi devendra vivarṇarūpaḥ; sapatno me vardhate tan niśamya 14,009.007c sarvopāyair maghavan saṃniyaccha; saṃvartaṃ vā pārthivaṃ vā maruttam 14,009.008 indra uvāca 14,009.008a ehi gaccha prahito jātavedo; bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte 14,009.008c ayaṃ vai tvā yājayitā bṛhaspatis; tathāmaraṃ caiva kariṣyatīti 14,009.009 agnir uvāca 14,009.009a ayaṃ gacchāmi tava śakrādya dūto; bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte 14,009.009c vācaṃ satyāṃ puruhūtasya kartuṃ; bṛhaspateś cāpacitiṃ cikīrṣuḥ 14,009.010 vyāsa uvāca 14,009.010a tataḥ prāyād dhūmaketur mahātmā; vanaspatīn vīrudhaś cāvamṛdnan 14,009.010c kāmād dhimānte parivartamānaḥ; kāṣṭhātigo mātariśveva nardan 14,009.011 marutta uvāca 14,009.011a āścaryam adya paśyāmi rūpiṇaṃ vahnim āgatam 14,009.011c āsanaṃ salilaṃ pādyaṃ gāṃ copānaya vai mune 14,009.012 agnir uvāca 14,009.012a āsanaṃ salilaṃ pādyaṃ pratinandāmi te 'nagha 14,009.012c indreṇa tu samādiṣṭaṃ viddhi māṃ dūtam āgatam 14,009.013 marutta uvāca 14,009.013a kaccic chrīmān devarājaḥ sukhī ca; kaccic cāsmān prīyate dhūmaketo 14,009.013c kaccid devāś cāsya vaśe yathāvat; tad brūhi tvaṃ mama kārtsnyena deva 14,009.014 agnir uvāca 14,009.014a śakro bhṛśaṃ susukhī pārthivendra; prītiṃ cecchaty ajarāṃ vai tvayā saḥ 14,009.014c devāś ca sarve vaśagās tasya rājan; saṃdeśaṃ tvaṃ śṛṇu me devarājñaḥ 14,009.015a yadarthaṃ māṃ prāhiṇot tvatsakāśaṃ; bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte 14,009.015c ayaṃ gurur yājayitā nṛpa tvāṃ; martyaṃ santam amaraṃ tvāṃ karotu 14,009.016 marutta uvāca 14,009.016a saṃvarto 'yaṃ yājayitā dvijo me; bṛhaspater añjalir eṣa tasya 14,009.016c nāsau devaṃ yājayitvā mahendraṃ; martyaṃ santaṃ yājayann adya śobhet 14,009.017 agnir uvāca 14,009.017a ye vai lokā devaloke mahāntaḥ; saṃprāpsyase tān devarājaprasādāt 14,009.017c tvāṃ ced asau yājayed vai bṛhaspatir; nūnaṃ svargaṃ tvaṃ jayeḥ kīrtiyuktaḥ 14,009.018a tathā lokā mānuṣā ye ca divyāḥ; prajāpateś cāpi ye vai mahāntaḥ 14,009.018c te te jitā devarājyaṃ ca kṛtsnaṃ; bṛhaspatiś ced yājayet tvāṃ narendra 14,009.019 saṃvarta uvāca 14,009.019a māsmān evaṃ tvaṃ punar āgāḥ kathaṃ cid; bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte 14,009.019c mā tvāṃ dhakṣye cakṣuṣā dāruṇena; saṃkruddho 'haṃ pāvaka tan nibodha 14,009.020 vyāsa uvāca 14,009.020a tato devān agamad dhūmaketur; dāhād bhīto vyathito 'śvatthaparṇavat 14,009.020c taṃ vai dṛṣṭvā prāha śakro mahātmā; bṛhaspateḥ saṃnidhau havyavāham 14,009.021a yat tvaṃ gataḥ prahito jātavedo; bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte 14,009.021c tat kiṃ prāha sa nṛpo yakṣyamāṇaḥ; kaccid vacaḥ pratigṛhṇāti tac ca 14,009.022 agnir uvāca 14,009.022a na te vācaṃ rocayate marutto; bṛhaspater añjaliṃ prāhiṇot saḥ 14,009.022c saṃvarto māṃ yājayitety abhīkṣṇaṃ; punaḥ punaḥ sa mayā procyamānaḥ 14,009.023a uvācedaṃ mānuṣā ye ca divyāḥ; prajāpater ye ca lokā mahāntaḥ 14,009.023c tāṃś cel labheyaṃ saṃvidaṃ tena kṛtvā; tathāpi neccheyam iti pratītaḥ 14,009.024 indra uvāca 14,009.024a punar bhavān pārthivaṃ taṃ sametya; vākyaṃ madīyaṃ prāpaya svārthayuktam 14,009.024c punar yady ukto na kariṣyate vacas; tato vajraṃ saṃprahartāsmi tasmai 14,009.025 agnir uvāca 14,009.025a gandharvarāḍ yātv ayaṃ tatra dūto; bibhemy ahaṃ vāsava tatra gantum 14,009.025c saṃrabdho mām abravīt tīkṣṇaroṣaḥ; saṃvarto vākyaṃ caritabrahmacaryaḥ 14,009.026a yady āgaccheḥ punar evaṃ kathaṃ cid; bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte 14,009.026c daheyaṃ tvāṃ cakṣuṣā dāruṇena; saṃkruddha ity etad avaihi śakra 14,009.027 indra uvāca 14,009.027a tvam evānyān dahase jātavedo; na hi tvad anyo vidyate bhasmakartā 14,009.027c tvatsaṃsparśāt sarvaloko bibhety; aśraddheyaṃ vadase havyavāha 14,009.028 agnir uvāca 14,009.028a divaṃ devendra pṛthivīṃ caiva sarvāṃ; saṃveṣṭayes tvaṃ svabalenaiva śakra 14,009.028c evaṃvidhasyeha satas tavāsau; kathaṃ vṛtras tridivaṃ prāg jahāra 14,009.029 indra uvāca 14,009.029a na caṇḍikā jaṅgamā no kareṇur; na vārisomaṃ prapibāmi vahne 14,009.029c na durbale vai visṛjāmi vajraṃ; ko me 'sukhāya praharen manuṣyaḥ 14,009.030a pravrājayeyaṃ kālakeyān pṛthivyām; apākarṣaṃ dānavān antarikṣāt 14,009.030c divaḥ prahrādam avasānam ānayaṃ; ko me 'sukhāya prahareta martyaḥ 14,009.031 agnir uvāca 14,009.031a yatra śaryātiṃ cyavano yājayiṣyan; sahāśvibhyāṃ somam agṛhṇad ekaḥ 14,009.031c taṃ tvaṃ kruddhaḥ pratyaṣedhīḥ purastāc; charyātiyajñaṃ smara taṃ mahendra 14,009.032a vajraṃ gṛhītvā ca puraṃdara tvaṃ; saṃprāhārṣīś cyavanasyātighoram 14,009.032c sa te vipraḥ saha vajreṇa bāhum; apāgṛhṇāt tapasā jātamanyuḥ 14,009.033a tato roṣāt sarvato ghorarūpaṃ; sapatnaṃ te janayām āsa bhūyaḥ 14,009.033c madaṃ nāmāsuraṃ viśvarūpaṃ; yaṃ tvaṃ dṛṣṭvā cakṣuṣī saṃnyamīlaḥ 14,009.034a hanur ekā jagatīsthā tathaikā; divaṃ gatā mahato dānavasya 14,009.034c sahasraṃ dantānāṃ śatayojanānāṃ; sutīkṣṇānāṃ ghorarūpaṃ babhūva 14,009.035a vṛttāḥ sthūlā rajatastambhavarṇā; daṃṣṭrāś catasro dve śate yojanānām 14,009.035c sa tvāṃ dantān vidaśann abhyadhāvaj; jighāṃsayā śūlam udyamya ghoram 14,009.036a apaśyas tvaṃ taṃ tadā ghorarūpaṃ; sarve tv anye dadṛśur darśanīyam 14,009.036c yasmād bhītaḥ prāñjalis tvaṃ maharṣim; āgacchethāḥ śaraṇaṃ dānavaghna 14,009.037a kṣatrād evaṃ brahmabalaṃ garīyo; na brahmataḥ kiṃ cid anyad garīyaḥ 14,009.037c so 'haṃ jānan brahmatejo yathāvan; na saṃvartaṃ gantum icchāmi śakra 14,010.001 indra uvāca 14,010.001a evam etad brahmabalaṃ garīyo; na brahmataḥ kiṃ cid anyad garīyaḥ 14,010.001c āvikṣitasya tu balaṃ na mṛṣye; vajram asmai prahariṣyāmi ghoram 14,010.002a dhṛtarāṣṭra prahito gaccha maruttaṃ; saṃvartena sahitaṃ taṃ vadasva 14,010.002c bṛhaspatiṃ tvam upaśikṣasva rājan; vajraṃ vā te prahariṣyāmi ghoram 14,010.003 vyāsa uvāca 14,010.003a tato gatvā dhṛtarāṣṭro narendraṃ; provācedaṃ vacanaṃ vāsavasya 14,010.003c gandharvaṃ māṃ dhṛtarāṣṭraṃ nibodha; tvām āgataṃ vaktukāmaṃ narendra 14,010.004a aindraṃ vākyaṃ śṛṇu me rājasiṃha; yat prāha lokādhipatir mahātmā 14,010.004c bṛhaspatiṃ yājakaṃ tvaṃ vṛṇīṣva; vajraṃ vā te prahariṣyāmi ghoram 14,010.004e vacaś ced etan na kariṣyase me; prāhaitad etāvad acintyakarmā 14,010.004f*0028_01 bṛhaspatiṃ yājayituṃ na cecched 14,010.004f*0028_02 vajraṃ tasmai prahariṣyāmi ghoram 14,010.005 marutta uvāca 14,010.005a tvaṃ caivaitad vettha puraṃdaraś ca; viśvedevā vasavaś cāśvinau ca 14,010.005c mitradrohe niṣkṛtir vai yathaiva; nāstīti lokeṣu sadaiva vādaḥ 14,010.006a bṛhaspatir yājayitā mahendraṃ; devaśreṣṭhaṃ vajrabhṛtāṃ variṣṭham 14,010.006c saṃvarto māṃ yājayitādya rājan; na te vākyaṃ tasya vā rocayāmi 14,010.007 gandharva uvāca 14,010.007a ghoro nādaḥ śrūyate vāsavasya; nabhastale garjato rājasiṃha 14,010.007c vyaktaṃ vajraṃ mokṣyate te mahendraḥ; kṣemaṃ rājaṃś cintyatām eṣa kālaḥ 14,010.008 vyāsa uvāca 14,010.008a ity evam ukto dhṛtarāṣṭreṇa rājā; śrutvā nādaṃ nadato vāsavasya 14,010.008c taponityaṃ dharmavidāṃ variṣṭhaṃ; saṃvartaṃ taṃ jñāpayām āsa kāryam 14,010.009 marutta uvāca 14,010.009a imam aśmānaṃ plavamānam ārād; adhvā dūraṃ tena na dṛśyate 'dya 14,010.009c prapadye 'haṃ śarma viprendra tvattaḥ; prayaccha tasmād abhayaṃ vipramukhya 14,010.010a ayam āyāti vai vajrī diśo vidyotayan daśa 14,010.010c amānuṣeṇa ghoreṇa sadasyās trāsitā hi naḥ 14,010.011 saṃvarta uvāca 14,010.011a bhayaṃ śakrād vyetu te rājasiṃha; praṇotsye 'haṃ bhayam etat sughoram 14,010.011c saṃstambhinyā vidyayā kṣipram eva; mā bhais tvam asmād bhava cāpi pratītaḥ 14,010.012a ahaṃ saṃstambhayiṣyāmi mā bhais tvaṃ śakrato nṛpa 14,010.012c sarveṣām eva devānāṃ kṣapitāny āyudhāni me 14,010.013a diśo vajraṃ vrajatāṃ vāyur etu; varṣaṃ bhūtvā nipatatu kānaneṣu 14,010.013c āpaḥ plavantv antarikṣe vṛthā ca; saudāminī dṛśyatāṃ mā bibhas tvam 14,010.014a atho vahnis trātu vā sarvatas te; kāmaṃ varṣaṃ varṣatu vāsavo vā 14,010.014c vajraṃ tathā sthāpayatāṃ ca vāyur; mahāghoraṃ plavamānaṃ jalaughaiḥ 14,010.015 marutta uvāca 14,010.015a ghoraḥ śabdaḥ śrūyate vai mahāsvano; vajrasyaiṣa sahito mārutena 14,010.015c ātmā hi me pravyathate muhur muhur; na me svāsthyaṃ jāyate cādya vipra 14,010.016 saṃvarta uvāca 14,010.016a vajrād ugrād vyetu bhayaṃ tavādya; vāto bhūtvā hanmi narendra vajram 14,010.016c bhayaṃ tyaktvā varam anyaṃ vṛṇīṣva; kaṃ te kāmaṃ tapasā sādhayāmi 14,010.017 marutta uvāca 14,010.017a indraḥ sākṣāt sahasābhyetu vipra; havir yajñe pratigṛhṇātu caiva 14,010.017c svaṃ svaṃ dhiṣṇyaṃ caiva juṣantu devāḥ; sutaṃ somaṃ pratigṛhṇantu caiva 14,010.018 saṃvarta uvāca 14,010.018a ayam indro haribhir āyāti rājan; devaiḥ sarvaiḥ sahitaḥ somapīthī 14,010.018c mantrāhūto yajñam imaṃ mayādya; paśyasvainaṃ mantravisrastakāyam 14,010.019 vyāsa uvāca 14,010.019a tato devaiḥ sahito devarājo; rathe yuktvā tān harīn vājimukhyān 14,010.019c āyād yajñam adhi rājñaḥ pipāsur; āvikṣitasyāprameyasya somam 14,010.020a tam āyāntaṃ sahitaṃ devasaṃghaiḥ; pratyudyayau sapurodhā maruttaḥ 14,010.020c cakre pūjāṃ devarājāya cāgryāṃ; yathāśāstraṃ vidhivat prīyamāṇaḥ 14,010.021 saṃvarta uvāca 14,010.021a svāgataṃ te puruhūteha vidvan; yajño 'dyāyaṃ saṃnihite tvayīndra 14,010.021c śośubhyate balavṛtraghna bhūyaḥ; pibasva somaṃ sutam udyataṃ mayā 14,010.022 marutta uvāca 14,010.022a śivena māṃ paśya namaś ca te 'stu; prāpto yajñaḥ saphalaṃ jīvitaṃ me 14,010.022c ayaṃ yajñaṃ kurute me surendra; bṛhaspater avaro janmanā yaḥ 14,010.023 indra uvāca 14,010.023a jānāmi te gurum enaṃ tapodhanaṃ; bṛhaspater anujaṃ tigmatejasam 14,010.023c yasyāhvānād āgato 'haṃ narendra; prītir me 'dya tvayi manuḥ pranaṣṭaḥ 14,010.024 saṃvarta uvāca 14,010.024a yadi prītas tvam asi vai devarāja; tasmāt svayaṃ śādhi yajñe vidhānam 14,010.024c svayaṃ sarvān kuru mārgān surendra; jānātv ayaṃ sarvalokaś ca deva 14,010.025 vyāsa uvāca 14,010.025a evam uktas tv āṅgirasena śakraḥ; samādideśa svayam eva devān 14,010.025c sabhāḥ kriyantām āvasathāś ca mukhyāḥ; sahasraśaś citrabhaumāḥ samṛddhāḥ 14,010.026a kḷptasthūṇāḥ kurutārohaṇāni; gandharvāṇām apsarasāṃ ca śīghram 14,010.026c yeṣu nṛtyerann apsarasaḥ sahasraśaḥ; svargoddeśaḥ kriyatāṃ yajñavāṭaḥ 14,010.027a ity uktās te cakrur āśu pratītā; divaukasaḥ śakravākyān narendra 14,010.027c tato vākyaṃ prāha rājānam indraḥ; prīto rājan pūjayāno maruttam 14,010.028a eṣa tvayāham iha rājan sametya; ye cāpy anye tava pūrve narendrāḥ 14,010.028c sarvāś cānyā devatāḥ prīyamāṇā; havis tubhyaṃ pratigṛhṇantu rājan 14,010.029a āgneyaṃ vai lohitam ālabhantāṃ; vaiśvadevaṃ bahurūpaṃ virājan 14,010.029c nīlaṃ cokṣāṇaṃ medhyam abhyālabhantāṃ; calac chiśnaṃ matpradiṣṭaṃ dvijendrāḥ 14,010.030a tato yajño vavṛdhe tasya rājño; yatra devāḥ svayam annāni jahruḥ 14,010.030c yasmiñ śakro brāhmaṇaiḥ pūjyamānaḥ; sadasyo 'bhūd dharimān devarājaḥ 14,010.031a tataḥ saṃvartaś cityagato mahātmā; yathā vahniḥ prajvalito dvitīyaḥ 14,010.031c havīṃṣy uccair āhvayan devasaṃghāñ; juhāvāgnau mantravat supratītaḥ 14,010.032a tataḥ pītvā balabhit somam agryaṃ; ye cāpy anye somapā vai divaukasaḥ 14,010.032c sarve 'nujñātāḥ prayayuḥ pārthivena; yathājoṣaṃ tarpitāḥ prītimantaḥ 14,010.033a tato rājā jātarūpasya rāśīn; pade pade kārayām āsa hṛṣṭaḥ 14,010.033c dvijātibhyo visṛjan bhūri vittaṃ; rarāja vitteśa ivārihantā 14,010.034a tato vittaṃ vividhaṃ saṃnidhāya; yathotsāhaṃ kārayitvā ca kośam 14,010.034c anujñāto guruṇā saṃnivṛtya; śaśāsa gām akhilāṃ sāgarāntām 14,010.035a evaṃguṇaḥ saṃbabhūveha rājā; yasya kratau tat suvarṇaṃ prabhūtam 14,010.035c tat tvaṃ samādāya narendra vittaṃ; yajasva devāṃs tarpayāno vidhānaiḥ 14,010.036 vaiśaṃpāyana uvāca 14,010.036a tato rājā pāṇḍavo hṛṣṭarūpaḥ; śrutvā vākyaṃ satyavatyāḥ sutasya 14,010.036c manaś cakre tena vittena yaṣṭuṃ; tato 'mātyair mantrayām āsa bhūyaḥ 14,011.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,011.001a ity ukte nṛpatau tasmin vyāsenādbhutakarmaṇā 14,011.001c vāsudevo mahātejās tato vacanam ādade 14,011.002a taṃ nṛpaṃ dīnamanasaṃ nihatajñātibāndhavam 14,011.002c upaplutam ivādityaṃ sadhūmam iva pāvakam 14,011.003a nirviṇṇamanasaṃ pārthaṃ jñātvā vṛṣṇikulodvahaḥ 14,011.003c āśvāsayan dharmasutaṃ pravaktum upacakrame 14,011.004 vāsudeva uvāca 14,011.004a sarvaṃ jihmaṃ mṛtyupadam ārjavaṃ brahmaṇaḥ padam 14,011.004c etāvāñ jñānaviṣayaḥ kiṃ pralāpaḥ kariṣyati 14,011.005a naiva te niṣṭhitaṃ karma naiva te śatravo jitāḥ 14,011.005c kathaṃ śatruṃ śarīrastham ātmānaṃ nāvabudhyase 14,011.006a atra te vartayiṣyāmi yathādharmaṃ yathāśrutam 14,011.006c indrasya saha vṛtreṇa yathā yuddham avartata 14,011.007a vṛtreṇa pṛthivī vyāptā purā kila narādhipa 14,011.007c dṛṣṭvā sa pṛthivīṃ vyāptāṃ gandhasya viṣaye hṛte 14,011.007e dharāharaṇadurgandho viṣayaḥ samapadyata 14,011.008a śatakratuś cukopātha gandhasya viṣaye hṛte 14,011.008c vṛtrasya sa tataḥ kruddho vajraṃ ghoram avāsṛjat 14,011.009a sa vadhyamāno vajreṇa pṛthivyāṃ bhūritejasā 14,011.009c viveśa sahasaivāpo jagrāha viṣayaṃ tataḥ 14,011.010a vyāptāsv athāpsu vṛtreṇa rase ca viṣaye hṛte 14,011.010c śatakratur abhikruddhas tāsu vajram avāsṛjat 14,011.011a sa vadhyamāno vajreṇa salile bhūritejasā 14,011.011c viveśa sahasā jyotir jagrāha viṣayaṃ tataḥ 14,011.012a vyāpte jyotiṣi vṛtreṇa rūpe 'tha viṣaye hṛte 14,011.012c śatakratur abhikruddhas tatra vajram avāsṛjat 14,011.013a sa vadhyamāno vajreṇa subhṛśaṃ bhūritejasā 14,011.013c viveśa sahasā vāyuṃ jagrāha viṣayaṃ tataḥ 14,011.014a vyāpte vāyau tu vṛtreṇa sparśe 'tha viṣaye hṛte 14,011.014c śatakratur abhikruddhas tatra vajram avāsṛjat 14,011.015a sa vadhyamāno vajreṇa tasminn amitatejasā 14,011.015c ākāśam abhidudrāva jagrāha viṣayaṃ tataḥ 14,011.016a ākāśe vṛtrabhūte ca śabde ca viṣaye hṛte 14,011.016c śatakratur abhikruddhas tatra vajram avāsṛjat 14,011.017a sa vadhyamāno vajreṇa tasminn amitatejasā 14,011.017c viveśa sahasā śakraṃ jagrāha viṣayaṃ tataḥ 14,011.018a tasya vṛtragṛhītasya mohaḥ samabhavan mahān 14,011.018c rathaṃtareṇa taṃ tāta vasiṣṭhaḥ pratyabodhayat 14,011.019a tato vṛtraṃ śarīrasthaṃ jaghāna bharatarṣabha 14,011.019c śatakratur adṛśyena vajreṇetīha naḥ śrutam 14,011.020a idaṃ dharmarahasyaṃ ca śakreṇoktaṃ maharṣiṣu 14,011.020c ṛṣibhiś ca mama proktaṃ tan nibodha narādhipa 14,012.001 vāsudeva uvāca 14,012.001a dvividho jāyate vyādhiḥ śārīro mānasas tathā 14,012.001c parasparaṃ tayor janma nirdvaṃdvaṃ nopalabhyate 14,012.002a śarīre jāyate vyādhiḥ śārīro nātra saṃśayaḥ 14,012.002c mānaso jāyate vyādhir manasy eveti niścayaḥ 14,012.003a śītoṣṇe caiva vāyuś ca guṇā rājañ śarīrajāḥ 14,012.003c teṣāṃ guṇānāṃ sāmyaṃ cet tad āhuḥ svasthalakṣaṇam 14,012.003e uṣṇena bādhyate śītaṃ śītenoṣṇaṃ ca bādhyate 14,012.003f*0029_01 ubhābhyāṃ badhyate vāyur vidhānam idam ucyate 14,012.004a sattvaṃ rajas tamaś ceti trayas tv ātmaguṇāḥ smṛtāḥ 14,012.004c teṣāṃ guṇānāṃ sāmyaṃ cet tad āhuḥ svasthalakṣaṇam 14,012.004e teṣām anyatamotseke vidhānam upadiśyate 14,012.005a harṣeṇa bādhyate śoko harṣaḥ śokena bādhyate 14,012.005b*0030_01 ubhābhyāṃ vadhyate moho vidhānam idam ucyate 14,012.005c kaś cid duḥkhe vartamānaḥ sukhasya smartum icchati 14,012.005e kaś cit sukhe vartamāno duḥkhasya smartum icchati 14,012.006a sa tvaṃ na duḥkhī duḥkhasya na sukhī susukhasya vā 14,012.006c smartum icchasi kaunteya diṣṭaṃ hi balavattaram 14,012.007a atha vā te svabhāvo 'yaṃ yena pārthāvakṛṣyase 14,012.007c dṛṣṭvā sabhāgatāṃ kṛṣṇām ekavastrāṃ rajasvalām 14,012.007e miṣatāṃ pāṇḍaveyānāṃ na tat saṃsmartum icchasi 14,012.008a pravrājanaṃ ca nagarād ajinaiś ca vivāsanam 14,012.008c mahāraṇyanivāsaś ca na tasya smartum icchasi 14,012.009a jaṭāsurāt parikleśaś citrasenena cāhavaḥ 14,012.009c saindhavāc ca parikleśo na tasya smartum icchasi 14,012.010a punar ajñātacaryāyāṃ kīcakena padā vadhaḥ 14,012.010c yājñasenyās tadā pārtha na tasya smartum icchasi 14,012.011a yac ca te droṇabhīṣmābhyāṃ yuddham āsīd ariṃdama 14,012.011c manasaikena yoddhavyaṃ tat te yuddham upasthitam 14,012.011e tasmād abhyupagantavyaṃ yuddhāya bharatarṣabha 14,012.012a param avyaktarūpasya paraṃ muktvā svakarmabhiḥ 14,012.012c yatra naiva śaraiḥ kāryaṃ na bhṛtyair na ca bandhubhiḥ 14,012.012e ātmanaikena yoddhavyaṃ tat te yuddham upasthitam 14,012.013a tasminn anirjite yuddhe kām avasthāṃ gamiṣyasi 14,012.013c etaj jñātvā tu kaunteya kṛtakṛtyo bhaviṣyasi 14,012.014a etāṃ buddhiṃ viniścitya bhūtānām āgatiṃ gatim 14,012.014c pitṛpaitāmahe vṛtte śādhi rājyaṃ yathocitam 14,013.001 vāsudeva uvāca 14,013.001a na bāhyaṃ dravyam utsṛjya siddhir bhavati bhārata 14,013.001c śārīraṃ dravyam utsṛjya siddhir bhavati vā na vā 14,013.002a bāhyadravyavimuktasya śārīreṣu ca gṛdhyataḥ 14,013.002c yo dharmo yat sukhaṃ caiva dviṣatām astu tat tathā 14,013.003a dvyakṣaras tu bhaven mṛtyus tryakṣaraṃ brahma śāśvatam 14,013.003c mameti dvyakṣaro mṛtyur na mameti ca śāśvatam 14,013.004a brahma mṛtyuś ca tau rājann ātmany eva vyavasthitau 14,013.004c adṛśyamānau bhūtāni yodhayetām asaṃśayam 14,013.005a avināśo 'sya sattvasya niyato yadi bhārata 14,013.005c bhittvā śarīraṃ bhūtānām ahiṃsāṃ pratipadyate 14,013.006a labdhvāpi pṛthivīṃ sarvāṃ sahasthāvarajaṅgamām 14,013.006c mamatvaṃ yasya naiva syāt kiṃ tayā sa kariṣyati 14,013.007a atha vā vasataḥ pārtha vane vanyena jīvataḥ 14,013.007c mamatā yasya dravyeṣu mṛtyor āsye sa vartate 14,013.008a bāhyāntarāṇāṃ śatrūṇāṃ svabhāvaṃ paśya bhārata 14,013.008c yan na paśyati tad bhūtaṃ mucyate sa mahābhayāt 14,013.009a kāmātmānaṃ na praśaṃsanti loke; na cākāmāt kā cid asti pravṛttiḥ 14,013.009b*0031_01 sarve kāmā manaso 'ṅgāt prasūtā 14,013.009b*0031_02 yān paṇḍitaḥ saṃharate vicintya 14,013.009b*0031_03 bhūyo bhūyo janmano 'bhyāsayogād 14,013.009b*0031_04 yogī yogaṃ sāramārgaṃ vicintya 14,013.009c dānaṃ hi vedādhyayanaṃ tapaś ca; kāmena karmāṇi ca vaidikāni 14,013.010a vrataṃ yajñān niyamān dhyānayogān; kāmena yo nārabhate viditvā 14,013.010c yad yad dhy ayaṃ kāmayate sa dharmo; na yo dharmo niyamas tasya mūlam 14,013.011a atra gāthāḥ kāmagītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ 14,013.011c śṛṇu saṃkīrtyamānās tā nikhilena yudhiṣṭhira 14,013.012a nāhaṃ śakyo 'nupāyena hantuṃ bhūtena kena cit 14,013.012c yo māṃ prayatate hantuṃ jñātvā praharaṇe balam 14,013.012e tasya tasmin praharaṇe punaḥ prādurbhavāmy aham 14,013.013a yo māṃ prayatate hantuṃ yajñair vividhadakṣiṇaiḥ 14,013.013c jaṅgameṣv iva karmātmā punaḥ prādurbhavāmy aham 14,013.014a yo māṃ prayatate hantuṃ vedair vedāntasādhanaiḥ 14,013.014c sthāvareṣv iva śāntātmā tasya prādurbhavāmy aham 14,013.015a yo māṃ prayatate hantuṃ dhṛtyā satyaparākramaḥ 14,013.015c bhāvo bhavāmi tasyāhaṃ sa ca māṃ nāvabudhyate 14,013.016a yo māṃ prayatate hantuṃ tapasā saṃśitavrataḥ 14,013.016c tatas tapasi tasyātha punaḥ prādurbhavāmy aham 14,013.017a yo māṃ prayatate hantuṃ mokṣam āsthāya paṇḍitaḥ 14,013.017c tasya mokṣaratisthasya nṛtyāmi ca hasāmi ca 14,013.017e avadhyaḥ sarvabhūtānām aham ekaḥ sanātanaḥ 14,013.018a tasmāt tvam api taṃ kāmaṃ yajñair vividhadakṣiṇaiḥ 14,013.018c dharmaṃ kuru mahārāja tatra te sa bhaviṣyati 14,013.019a yajasva vājimedhena vidhivad dakṣiṇāvatā 14,013.019c anyaiś ca vividhair yajñaiḥ samṛddhair āptadakṣiṇaiḥ 14,013.020a mā te vyathāstu nihatān bandhūn vīkṣya punaḥ punaḥ 14,013.020c na śakyās te punar draṣṭuṃ ye hatāsmin raṇājire 14,013.021a sa tvam iṣṭvā mahāyajñaiḥ samṛddhair āptadakṣiṇaiḥ 14,013.021c loke kīrtiṃ parāṃ prāpya gatim agryāṃ gamiṣyasi 14,014.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,014.001a evaṃ bahuvidhair vākyair munibhis tais tapodhanaiḥ 14,014.001c samāśvasyata rājarṣir hatabandhur yudhiṣṭhiraḥ 14,014.002a so 'nunīto bhagavatā viṣṭaraśravasā svayam 14,014.002c dvaipāyanena kṛṣṇena devasthānena cābhibhūḥ 14,014.003a nāradenātha bhīmena nakulena ca pārthivaḥ 14,014.003c kṛṣṇayā sahadevena vijayena ca dhīmatā 14,014.004a anyaiś ca puruṣavyāghrair brāhmaṇaiḥ śāstradṛṣṭibhiḥ 14,014.004c vyajahāc chokajaṃ duḥkhaṃ saṃtāpaṃ caiva mānasam 14,014.005a arcayām āsa devāṃś ca brāhmaṇāṃś ca yudhiṣṭhiraḥ 14,014.005c kṛtvātha pretakāryāṇi bandhūnāṃ sa punar nṛpaḥ 14,014.005e anvaśāsata dharmātmā pṛthivīṃ sāgarāmbarām 14,014.006a praśāntacetāḥ kauravyaḥ svarājyaṃ prāpya kevalam 14,014.006c vyāsaṃ ca nāradaṃ caiva tāṃś cānyān abravīn nṛpaḥ 14,014.007a āśvāsito 'haṃ prāg vṛddhair bhavadbhir munipuṃgavaiḥ 14,014.007c na sūkṣmam api me kiṃ cid vyalīkam iha vidyate 14,014.008a arthaś ca sumahān prāpto yena yakṣyāmi devatāḥ 14,014.008c puraskṛtyeha bhavataḥ samāneṣyāmahe makham 14,014.009a himavantaṃ tvayā guptā gamiṣyāmaḥ pitāmaha 14,014.009b*0032_01 tathā vidhatsva viprarṣe tvayyāyattaḥ sa me kratuḥ 14,014.009c bahvāścaryo hi deśaḥ sa śrūyate dvijasattama 14,014.010a tathā bhagavatā citraṃ kalyāṇaṃ bahu bhāṣitam 14,014.010c devarṣiṇā nāradena devasthānena caiva ha 14,014.011a nābhāgadheyaḥ puruṣaḥ kaś cid evaṃvidhān gurūn 14,014.011c labhate vyasanaṃ prāpya suhṛdaḥ sādhusaṃmatān 14,014.012a evam uktās tu te rājñā sarva eva maharṣayaḥ 14,014.012c abhyanujñāpya rājānaṃ tathobhau kṛṣṇaphalgunau 14,014.012e paśyatām eva sarveṣāṃ tatraivādarśanaṃ yayuḥ 14,014.013a tato dharmasuto rājā tatraivopāviśat prabhuḥ 14,014.013c evaṃ nātimahān kālaḥ sa teṣām abhyavartata 14,014.014a kurvatāṃ śaucakarmāṇi bhīṣmasya nidhane tadā 14,014.014c mahādānāni viprebhyo dadatām aurdhvadaihikam 14,014.015a bhīṣmakarṇapurogāṇāṃ kurūṇāṃ kurunandana 14,014.015c sahito dhṛtarāṣṭreṇa pradadāv aurdhvadaihikam 14,014.016a tato dattvā bahu dhanaṃ viprebhyaḥ pāṇḍavarṣabhaḥ 14,014.016c dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya viveśa gajasāhvayam 14,014.017a sa samāśvāsya pitaraṃ prajñācakṣuṣam īśvaram 14,014.017c anvaśād vai sa dharmātmā pṛthivīṃ bhrātṛbhiḥ saha 14,014.017d@001_0001 yathā manur mahārāja rāmo dāśarathir yathā 14,014.017d@001_0002 tathā bharatasiṃho 'pi pālayām āsa medinīm 14,014.017d@001_0003 nādharmyam abhavat tatra sarvo dharmarucir janaḥ 14,014.017d@001_0004 babhūva naraśārdūla yathā kṛtayugaṃ yugam 14,014.017d@001_0005 kalim āsannam āviṣṭaṃ nivārya nṛpanandanaḥ 14,014.017d@001_0006 bhrātṛbhiḥ sahito dhīmān babhau dharmabaloddhṛtaḥ 14,014.017d@001_0007 vavarṣa bhagavān devaḥ kāle deśe yathepsitam 14,014.017d@001_0008 nirāmayaṃ jagad abhūt kṣutpipāse na kiṃ cana 14,014.017d@001_0009 ādhir nāsti manuṣyāṇāṃ vyasane nābhavan matiḥ 14,014.017d@001_0010 brāhmaṇapramukhā varṇās te svadharmottarāḥ śivāḥ 14,014.017d@001_0011 dharmaḥ satyapradhānaś ca satyaṃ sadviṣayānvitam 14,014.017d@001_0012 dharmāsanasthaḥ sadbhiḥ sa strībālāturavṛddhakān 14,014.017d@001_0013 varṇakramāt pūrvakṛtān nākālo rakṣaṇodyataḥ 14,014.017d@001_0014 suvṛttivṛttidānādyair yajñārthair dāpitair api 14,014.017d@001_0015 āmuṣmikaṃ bhayaṃ nāsti aihikaṃ kṛtam eva tu 14,014.017d@001_0016 svargalokopamo lokas tadā tasmin praśāsati 14,014.017d@001_0017 babhūva sukham evātra tad viśiṣṭataraṃ param 14,014.017d@001_0018 nāryaḥ pativratāḥ sarvā rūpavatyaḥ svalaṃkṛtāḥ 14,014.017d@001_0019 yathoktavṛttāḥ svaguṇair babhūvuḥ prītihetavaḥ 14,014.017d@001_0020 pumāṃsaḥ puṇyaśīlāḍhyāḥ svaṃ svaṃ dharmam anuvratāḥ 14,014.017d@001_0021 sukhinaḥ sūkṣmam apy eno nākurvanta kadā cana 14,014.017d@001_0022 sarve narāś ca nāryaś ca satataṃ priyavādinaḥ 14,014.017d@001_0023 ajihmamanasaḥ śuklā babhūvuḥ śramavarjitāḥ 14,014.017d@001_0024 bhūṣitāḥ kuṇḍalair hāraiḥ kaṭakaiḥ kaṭisūtrakaiḥ 14,014.017d@001_0025 suvāsasaḥ sugandhāḍhyāḥ prāyaśaḥ pṛthivītale 14,014.017d@001_0026 sarve brahmavidaḥ śāntāḥ sarvatra pariniṣṭhitāḥ 14,014.017d@001_0027 valīpalitahīnās tu sukhino dīrghadarśinaḥ 14,014.017d@001_0028 icchā na jāyate 'nyatra varṇeṣu ca na saṃkaraḥ 14,014.017d@001_0029 manuṣyāṇāṃ mahārāja maryādāsu vyavasthitāḥ 14,014.017d@001_0030 tasmiñ śāsati rājendra mṛgavyālasarīsṛpāḥ 14,014.017d@001_0031 anyonyam api cānyeṣu na bādhante vayāṃsi ca 14,014.017d@001_0032 gāvaś ca guṇabhūyiṣṭhāḥ suvāladhimukhodarāḥ 14,014.017d@001_0033 apīḍitāḥ karṣaṇādyair hṛtavyādhitavatsarāḥ 14,014.017d@001_0034 avadhyakālā manujāḥ puruṣārtheṣu ca kramāt 14,014.017d@001_0035 viṣayeṣv aniṣiddheṣu vedaśāstreṣu codyatāḥ 14,014.017d@001_0036 suvṛttā vṛṣabhāḥ puṣṭā bhārasāhāḥ sukhodayāḥ 14,014.017d@001_0037 atīva madhuraḥ śabdaḥ sparśaś cātisukho rasaḥ 14,014.017d@001_0038 rūpaṃ dṛṣṭikṣamaṃ ramyaṃ manojñaṃ gandham udbabhau 14,014.017d@001_0039 dharmārthakāmasaṃyuktaṃ mokṣābhyudayasādhanam 14,014.017d@001_0040 prahlādajananaṃ puṇyaṃ saṃbabhūvātha mānasam 14,014.017d@001_0041 sthāvarā bahupuṣpāḍhyāḥ phalacchāyāvahās tathā 14,014.017d@001_0042 susparśā viṣahīnāś ca supatratvakprarohiṇaḥ 14,014.017d@001_0043 manonukūlāḥ sarveṣāṃ ceṣṭā bhūtvāpavarjitāḥ 14,014.017d@001_0044 tathāvidho 'pi rājarṣis tad vṛttam abhavad bhuvi 14,014.017d@001_0045 sarvalakṣaṇasaṃpannāḥ pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ 14,014.017d@001_0046 jyeṣṭhānuvartinaḥ sarve babhūvuḥ priyadarśanāḥ 14,014.017d@001_0047 siṃhoraskā jitakrodhās tejobalasamanvitāḥ 14,014.017d@001_0048 ājānubāhavaḥ sarve dānaśīlā jitendriyāḥ 14,014.017d@001_0049 teṣu śāsatsu pṛthivīm ṛtavaḥ svaguṇair babhuḥ 14,014.017d@001_0050 sukhodayāya vartante grahās tārāgaṇaiḥ saha 14,014.017d@001_0051 mahī sasyaprabahulā sarvaratnaguṇodayā 14,014.017d@001_0052 kāmadhug dhenuvad bhogān phalati sma sahasradhā 14,014.017d@001_0053 manvādibhiḥ kṛtāḥ pūrvaṃ maryādā mānaveṣu yāḥ 14,014.017d@001_0054 anatikramya tāḥ sarvāḥ kuleṣu samayāni ca 14,014.017d@001_0055 anvaśāsanta te nityaṃ dharmaputrapriyaṃkarāḥ 14,014.017d@001_0056 mahākulāni dharmiṣṭhā vardhayanto viśeṣataḥ 14,014.017d@001_0057 manupraṇītayā vṛttyā te 'nvaśāsan vasuṃdharām 14,014.017d@001_0058 rājavṛttir hi sā śaśvad dharmiṣṭhābhūn mahītale 14,014.017d@001_0059 prāyo lokamatis tāta rājavṛttānugāminī 14,014.017d@001_0060 evaṃ bhāratavarṣaṃ svaṃ rājā svargaṃ surendravat 14,014.017d@001_0061 śaśāsa viṣṇunā sārdhaṃ gupto gāṇḍīvadhanvanā 14,015.001 janamejaya uvāca 14,015.001a vijite pāṇḍaveyais tu praśānte ca dvijottama 14,015.001c rāṣṭre kiṃ cakratur vīrau vāsudevadhanaṃjayau 14,015.002 vaiśaṃpāyana uvāca 14,015.002a vijite pāṇḍaveyais tu praśānte ca viśāṃ pate 14,015.002c rāṣṭre babhūvatur hṛṣṭau vāsudevadhanaṃjayau 14,015.003a vijahrāte mudā yuktau divi deveśvarāv iva 14,015.003c tau vaneṣu vicitreṣu parvatānāṃ ca sānuṣu 14,015.004a śaileṣu ramaṇīyeṣu palvaleṣu nadīṣu ca 14,015.004c caṅkramyamāṇau saṃhṛṣṭāv aśvināv iva nandane 14,015.005a indraprasthe mahātmānau remāte kṛṣṇapāṇḍavau 14,015.005c praviśya tāṃ sabhāṃ ramyāṃ vijahrāte ca bhārata 14,015.006a tatra yuddhakathāś citrāḥ parikleśāṃś ca pārthiva 14,015.006c kathāyoge kathāyoge kathayām āsatus tadā 14,015.006d*0033_01 kathayām āsa yogena kathayām anupūrvaśaḥ (sic) 14,015.007a ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca vaṃśāṃs tāv āhatus tadā 14,015.007c prīyamāṇau mahātmānau purāṇāv ṛṣisattamau 14,015.008a madhurās tu kathāś citrāś citrārthapadaniścayāḥ 14,015.008c niścayajñaḥ sa pārthāya kathayām āsa keśavaḥ 14,015.009a putraśokābhisaṃtaptaṃ jñātīnāṃ ca sahasraśaḥ 14,015.009c kathābhiḥ śamayām āsa pārthaṃ śaurir janārdanaḥ 14,015.010a sa tam āśvāsya vidhivad vidhānajño mahātapāḥ 14,015.010c apahṛtyātmano bhāraṃ viśaśrāmeva sātvataḥ 14,015.011a tataḥ kathānte govindo guḍākeśam uvāca ha 14,015.011c sāntvayañ ślakṣṇayā vācā hetuyuktam idaṃ vacaḥ 14,015.012a vijiteyaṃ dharā kṛtsnā savyasācin paraṃtapa 14,015.012c tvadbāhubalam āśritya rājñā dharmasutena ha 14,015.013a asapatnāṃ mahīṃ bhuṅkte dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 14,015.013c bhīmasenaprabhāvena yamayoś ca narottama 14,015.014a dharmeṇa rājñā dharmajña prāptaṃ rājyam akaṇṭakam 14,015.014c dharmeṇa nihataḥ saṃkhye sa ca rājā suyodhanaḥ 14,015.015a adharmarucayo lubdhāḥ sadā cāpriyavādinaḥ 14,015.015c dhārtarāṣṭrā durātmānaḥ sānubandhā nipātitāḥ 14,015.016a praśāntām akhilāṃ pārtha pṛthivīṃ pṛthivīpatiḥ 14,015.016c bhuṅkte dharmasuto rājā tvayā guptaḥ kurūdvaha 14,015.017a rame cāhaṃ tvayā sārdham araṇyeṣv api pāṇḍava 14,015.017c kim u yatra jano 'yaṃ vai pṛthā cāmitrakarśana 14,015.018a yatra dharmasuto rājā yatra bhīmo mahābalaḥ 14,015.018c yatra mādravatīputrau ratis tatra parā mama 14,015.019a tathaiva svargakalpeṣu sabhoddeśeṣu bhārata 14,015.019c ramaṇīyeṣu puṇyeṣu sahitasya tvayānagha 14,015.020a kālo mahāṃs tv atīto me śūraputram apaśyataḥ 14,015.020c baladevaṃ ca kauravya tathānyān vṛṣṇipuṃgavān 14,015.021a so 'haṃ gantum abhīpsāmi purīṃ dvāravatīṃ prati 14,015.021c rocatāṃ gamanaṃ mahyaṃ tavāpi puruṣarṣabha 14,015.022a ukto bahuvidhaṃ rājā tatra tatra yudhiṣṭhiraḥ 14,015.022c sa ha bhīṣmeṇa yady uktam asmābhiḥ śokakārite 14,015.023a śiṣṭo yudhiṣṭhiro 'smābhiḥ śāstā sann api pāṇḍavaḥ 14,015.023c tena tac ca vacaḥ samyag gṛhītaṃ sumahātmanā 14,015.024a dharmaputre hi dharmajñe kṛtajñe satyavādini 14,015.024c satyaṃ dharmo matiś cāgryā sthitiś ca satataṃ sthirā 14,015.025a tad gatvā taṃ mahātmānaṃ yadi te rocate 'rjuna 14,015.025c asmadgamanasaṃyuktaṃ vaco brūhi janādhipam 14,015.026a na hi tasyāpriyaṃ kuryāṃ prāṇatyāge 'py upasthite 14,015.026c kuto gantuṃ mahābāho purīṃ dvāravatīṃ prati 14,015.027a sarvaṃ tv idam ahaṃ pārtha tvatprītihitakāmyayā 14,015.027c bravīmi satyaṃ kauravya na mithyaitat kathaṃ cana 14,015.028a prayojanaṃ ca nirvṛttam iha vāse mamārjuna 14,015.028c dhārtarāṣṭro hato rājā sabalaḥ sapadānugaḥ 14,015.029a pṛthivī ca vaśe tāta dharmaputrasya dhīmataḥ 14,015.029c sthitā samudravasanā saśailavanakānanā 14,015.029e citā ratnair bahuvidhaiḥ kururājasya pāṇḍava 14,015.030a dharmeṇa rājā dharmajñaḥ pātu sarvāṃ vasuṃdharām 14,015.030c upāsyamāno bahubhiḥ siddhaiś cāpi mahātmabhiḥ 14,015.030e stūyamānaś ca satataṃ bandibhir bharatarṣabha 14,015.031a tan mayā saha gatvādya rājānaṃ kuruvardhanam 14,015.031c āpṛccha kuruśārdūla gamanaṃ dvārakāṃ prati 14,015.032a idaṃ śarīraṃ vasu yac ca me gṛhe; niveditaṃ pārtha sadā yudhiṣṭhire 14,015.032c priyaś ca mānyaś ca hi me yudhiṣṭhiraḥ; sadā kurūṇām adhipo mahāmatiḥ 14,015.033a prayojanaṃ cāpi nivāsakāraṇe; na vidyate me tvad ṛte mahābhuja 14,015.033c sthitā hi pṛthvī tava pārtha śāsane; guroḥ suvṛttasya yudhiṣṭhirasya ha 14,015.034a itīdam uktaṃ sa tadā mahātmanā; janārdanenāmitavikramo 'rjunaḥ 14,015.034c tatheti kṛcchrād iva vācam īrayaj; janārdanaṃ saṃpratipūjya pārthiva 14,016.001 janamejaya uvāca 14,016.001a sabhāyāṃ vasatos tasyāṃ nihatyārīn mahātmanoḥ 14,016.001c keśavārjunayoḥ kā nu kathā samabhavad dvija 14,016.002 vaiśaṃpāyana uvāca 14,016.002a kṛṣṇena sahitaḥ pārthaḥ svarājyaṃ prāpya kevalam 14,016.002c tasyāṃ sabhāyāṃ ramyāyāṃ vijahāra mudā yutaḥ 14,016.003a tataḥ kaṃ cit sabhoddeśaṃ svargoddeśasamaṃ nṛpa 14,016.003c yadṛcchayā tau muditau jagmatuḥ svajanāvṛtau 14,016.004a tataḥ pratītaḥ kṛṣṇena sahitaḥ pāṇḍavo 'rjunaḥ 14,016.004c nirīkṣya tāṃ sabhāṃ ramyām idaṃ vacanam abravīt 14,016.005a viditaṃ te mahābāho saṃgrāme samupasthite 14,016.005c māhātmyaṃ devakīmātas tac ca te rūpam aiśvaram 14,016.006a yat tu tad bhavatā proktaṃ tadā keśava sauhṛdāt 14,016.006c tat sarvaṃ puruṣavyāghra naṣṭaṃ me naṣṭacetasaḥ 14,016.007a mama kautūhalaṃ tv asti teṣv artheṣu punaḥ prabho 14,016.007c bhavāṃś ca dvārakāṃ gantā nacirād iva mādhava 14,016.008a evam uktas tataḥ kṛṣṇaḥ phalgunaṃ pratyabhāṣata 14,016.008c pariṣvajya mahātejā vacanaṃ vadatāṃ varaḥ 14,016.009a śrāvitas tvaṃ mayā guhyaṃ jñāpitaś ca sanātanam 14,016.009c dharmaṃ svarūpiṇaṃ pārtha sarvalokāṃś ca śāśvatān 14,016.010a abuddhvā yan na gṛhṇīthās tan me sumahad apriyam 14,016.010b*0034_01 na ca sādya punar bhūyaḥ smṛtir me saṃbhaviṣyati 14,016.010c nūnam aśraddadhāno 'si durmedhāś cāsi pāṇḍava 14,016.010d*0035_01 na ca śakyaḥ punar vaktum aśeṣeṇa dhanaṃjaya 14,016.011a sa hi dharmaḥ suparyāpto brahmaṇaḥ padavedane 14,016.011c na śakyaṃ tan mayā bhūyas tathā vaktum aśeṣataḥ 14,016.012a paraṃ hi brahma kathitaṃ yogayuktena tan mayā 14,016.012c itihāsaṃ tu vakṣyāmi tasminn arthe purātanam 14,016.013a yathā tāṃ buddhim āsthāya gatim agryāṃ gamiṣyasi 14,016.013c śṛṇu dharmabhṛtāṃ śreṣṭha gadataḥ sarvam eva me 14,016.014a āgacchad brāhmaṇaḥ kaś cit svargalokād ariṃdama 14,016.014c brahmalokāc ca durdharṣaḥ so 'smābhiḥ pūjito 'bhavat 14,016.014d*0036_01 paripṛṣṭaś ca sa tadā yad āha dvijasattamaḥ 14,016.015a asmābhiḥ paripṛṣṭaś ca yad āha bharatarṣabha 14,016.015c divyena vidhinā pārtha tac chṛṇuṣvāvicārayan 14,016.016 brāhmaṇa uvāca 14,016.016a mokṣadharmaṃ samāśritya kṛṣṇa yan mānupṛcchasi 14,016.016c bhūtānām anukampārthaṃ yan mohacchedanaṃ prabho 14,016.017a tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi yathāvan madhusūdana 14,016.017c śṛṇuṣvāvahito bhūtvā gadato mama mādhava 14,016.018a kaś cid vipras tapoyuktaḥ kāśyapo dharmavittamaḥ 14,016.018c āsasāda dvijaṃ kaṃ cid dharmāṇām āgatāgamam 14,016.019a gatāgate subahuśo jñānavijñānapāragam 14,016.019c lokatattvārthakuśalaṃ jñātāraṃ sukhaduḥkhayoḥ 14,016.020a jātīmaraṇatattvajñaṃ kovidaṃ puṇyapāpayoḥ 14,016.020c draṣṭāram uccanīcānāṃ karmabhir dehināṃ gatim 14,016.021a carantaṃ muktavat siddhaṃ praśāntaṃ saṃyatendriyam 14,016.021c dīpyamānaṃ śriyā brāhmyā kramamāṇaṃ ca sarvaśaḥ 14,016.022a antardhānagatijñaṃ ca śrutvā tattvena kāśyapaḥ 14,016.022c tathaivāntarhitaiḥ siddhair yāntaṃ cakradharaiḥ saha 14,016.023a saṃbhāṣamāṇam ekānte samāsīnaṃ ca taiḥ saha 14,016.023c yadṛcchayā ca gacchantam asaktaṃ pavanaṃ yathā 14,016.024a taṃ samāsādya medhāvī sa tadā dvijasattamaḥ 14,016.024c caraṇau dharmakāmo vai tapasvī susamāhitaḥ 14,016.024e pratipede yathānyāyaṃ bhaktyā paramayā yutaḥ 14,016.025a vismitaś cādbhutaṃ dṛṣṭvā kāśyapas taṃ dvijottamam 14,016.025c paricāreṇa mahatā guruṃ vaidyam atoṣayat 14,016.026a prītātmā copapannaś ca śrutacāritrasaṃyutaḥ 14,016.026c bhāvena toṣayac cainaṃ guruvṛttyā paraṃtapaḥ 14,016.027a tasmai tuṣṭaḥ sa śiṣyāya prasanno 'thābravīd guruḥ 14,016.027c siddhiṃ parām abhiprekṣya śṛṇu tan me janārdana 14,016.028a vividhaiḥ karmabhis tāta puṇyayogaiś ca kevalaiḥ 14,016.028c gacchantīha gatiṃ martyā devaloke 'pi ca sthitim 14,016.029a na kva cit sukham atyantaṃ na kva cic chāśvatī sthitiḥ 14,016.029c sthānāc ca mahato bhraṃśo duḥkhalabdhāt punaḥ punaḥ 14,016.030a aśubhā gatayaḥ prāptāḥ kaṣṭā me pāpasevanāt 14,016.030c kāmamanyuparītena tṛṣṇayā mohitena ca 14,016.031a punaḥ punaś ca maraṇaṃ janma caiva punaḥ punaḥ 14,016.031c āhārā vividhā bhuktāḥ pītā nānāvidhāḥ stanāḥ 14,016.032a mātaro vividhā dṛṣṭāḥ pitaraś ca pṛthagvidhāḥ 14,016.032c sukhāni ca vicitrāṇi duḥkhāni ca mayānagha 14,016.033a priyair vivāso bahuśaḥ saṃvāsaś cāpriyaiḥ saha 14,016.033c dhananāśaś ca saṃprāpto labdhvā duḥkhena tad dhanam 14,016.034a avamānāḥ sukaṣṭāś ca parataḥ svajanāt tathā 14,016.034c śārīrā mānasāś cāpi vedanā bhṛśadāruṇāḥ 14,016.035a prāptā vimānanāś cogrā vadhabandhāś ca dāruṇāḥ 14,016.035c patanaṃ niraye caiva yātanāś ca yamakṣaye 14,016.036a jarā rogāś ca satataṃ vāsanāni ca bhūriśaḥ 14,016.036c loke 'sminn anubhūtāni dvaṃdvajāni bhṛśaṃ mayā 14,016.037a tataḥ kadā cin nirvedān nikārān nikṛtena ca 14,016.037c lokatantraṃ parityaktaṃ duḥkhārtena bhṛśaṃ mayā 14,016.037d*0037_01 loke 'sminn anubhūyāham imaṃ mārgam anuṣṭhitaḥ 14,016.037e tataḥ siddhir iyaṃ prāptā prasādād ātmano mayā 14,016.038a nāhaṃ punar ihāgantā lokān ālokayāmy aham 14,016.038c ā siddher ā prajāsargād ātmano me gatiḥ śubhā 14,016.039a upalabdhā dvijaśreṣṭha tatheyaṃ siddhir uttamā 14,016.039c itaḥ paraṃ gamiṣyāmi tataḥ parataraṃ punaḥ 14,016.039e brahmaṇaḥ padam avyagraṃ mā te bhūd atra saṃśayaḥ 14,016.040a nāhaṃ punar ihāgantā martyalokaṃ paraṃtapa 14,016.040c prīto 'smi te mahāprājña brūhi kiṃ karavāṇi te 14,016.041a yadīpsur upapannas tvaṃ tasya kālo 'yam āgataḥ 14,016.041c abhijāne ca tad ahaṃ yadarthaṃ mā tvam āgataḥ 14,016.041e acirāt tu gamiṣyāmi yenāhaṃ tvām acūcudam 14,016.042a bhṛśaṃ prīto 'smi bhavataś cāritreṇa vicakṣaṇa 14,016.042c paripṛccha yāvad bhavate bhāṣeyaṃ yat tavepsitam 14,016.043a bahu manye ca te buddhiṃ bhṛśaṃ saṃpūjayāmi ca 14,016.043c yenāhaṃ bhavatā buddho medhāvī hy asi kāśyapa 14,017.001 vāsudeva uvāca 14,017.001a tatas tasyopasaṃgṛhya pādau praśnān sudurvacān 14,017.001c papraccha tāṃś ca sarvān sa prāha dharmabhṛtāṃ varaḥ 14,017.002 kāśyapa uvāca 14,017.002a kathaṃ śarīraṃ cyavate kathaṃ caivopapadyate 14,017.002c kathaṃ kaṣṭāc ca saṃsārāt saṃsaran parimucyate 14,017.003a ātmānaṃ vā kathaṃ yuktvā tac charīraṃ vimuñcati 14,017.003c śarīrataś ca nirmuktaḥ katham anyat prapadyate 14,017.004a kathaṃ śubhāśubhe cāyaṃ karmaṇī svakṛte naraḥ 14,017.004c upabhuṅkte kva vā karma videhasyopatiṣṭhati 14,017.005 brāhmaṇa uvāca 14,017.005a evaṃ saṃcoditaḥ siddhaḥ praśnāṃs tān pratyabhāṣata 14,017.005c ānupūrvyeṇa vārṣṇeya yathā tan me vacaḥ śṛṇu 14,017.005d*0038_00 siddhaḥ 14,017.005d*0038_01 asminn evāśubhaphalā āyuṣyās tu kriyāḥ smṛtāḥ 14,017.006 siddha uvāca 14,017.006a āyuḥkīrtikarāṇīha yāni karmāṇi sevate 14,017.006c śarīragrahaṇe 'nyasmiṃs teṣu kṣīṇeṣu sarvaśaḥ 14,017.007a āyuḥkṣayaparītātmā viparītāni sevate 14,017.007c buddhir vyāvartate cāsya vināśe pratyupasthite 14,017.008a sattvaṃ balaṃ ca kālaṃ cāpy aviditvātmanas tathā 14,017.008c ativelam upāśnāti tair viruddhāny anātmavān 14,017.009a yadāyam atikaṣṭāni sarvāṇy upaniṣevate 14,017.009c atyartham api vā bhuṅkte na vā bhuṅkte kadā cana 14,017.010a duṣṭānnaṃ viṣamānnaṃ ca so 'nyonyena virodhi ca 14,017.010c guru vāpi samaṃ bhuṅkte nātijīrṇe 'pi vā punaḥ 14,017.011a vyāyāmam atimātraṃ vā vyavāyaṃ copasevate 14,017.011c satataṃ karmalobhād vā prāptaṃ vegavidhāraṇam 14,017.012a rasātiyuktam annaṃ vā divāsvapnaṃ niṣevate 14,017.012c apakvānāgate kāle svayaṃ doṣān prakopayan 14,017.013a svadoṣakopanād rogaṃ labhate maraṇāntikam 14,017.013c atha codbandhanādīni parītāni vyavasyati 14,017.014a tasya taiḥ kāraṇair jantoḥ śarīrāc cyavate yathā 14,017.014c jīvitaṃ procyamānaṃ tad yathāvad upadhāraya 14,017.015a ūṣmā prakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ 14,017.015c śarīram anuparyeti sarvān prāṇān ruṇaddhi vai 14,017.016a atyarthaṃ balavān ūṣmā śarīre parikopitaḥ 14,017.016c bhinatti jīvasthānāni tāni marmāṇi viddhi ca 14,017.017a tataḥ savedanaḥ sadyo jīvaḥ pracyavate kṣaran 14,017.017c śarīraṃ tyajate jantuś chidyamāneṣu marmasu 14,017.017e vedanābhiḥ parītātmā tad viddhi dvijasattama 14,017.018a jātīmaraṇasaṃvignāḥ satataṃ sarvajantavaḥ 14,017.018c dṛśyante saṃtyajantaś ca śarīrāṇi dvijarṣabha 14,017.019a garbhasaṃkramaṇe cāpi marmaṇām atisarpaṇe 14,017.019c tādṛśīm eva labhate vedanāṃ mānavaḥ punaḥ 14,017.020a bhinnasaṃdhir atha kledam adbhiḥ sa labhate naraḥ 14,017.020c yathā pañcasu bhūteṣu saṃśritatvaṃ nigacchati 14,017.020e śaityāt prakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ 14,017.021a yaḥ sa pañcasu bhūteṣu prāṇāpāne vyavasthitaḥ 14,017.021c sa gacchaty ūrdhvago vāyuḥ kṛcchrān muktvā śarīriṇam 14,017.022a śarīraṃ ca jahāty eva nirucchvāsaś ca dṛśyate 14,017.022c nirūṣmā sa nirucchvāso niḥśrīko gatacetanaḥ 14,017.023a brahmaṇā saṃparityakto mṛta ity ucyate naraḥ 14,017.023c srotobhir yair vijānāti indriyārthāñ śarīrabhṛt 14,017.023e tair eva na vijānāti prāṇam āhārasaṃbhavam 14,017.024a tatraiva kurute kāye yaḥ sa jīvaḥ sanātanaḥ 14,017.024c teṣāṃ yad yad bhaved yuktaṃ saṃnipāte kva cit kva cit 14,017.024e tat tan marma vijānīhi śāstradṛṣṭaṃ hi tat tathā 14,017.025a teṣu marmasu bhinneṣu tataḥ sa samudīrayan 14,017.025c āviśya hṛdayaṃ jantoḥ sattvaṃ cāśu ruṇaddhi vai 14,017.025e tataḥ sa cetano jantur nābhijānāti kiṃ cana 14,017.026a tamasā saṃvṛtajñānaḥ saṃvṛteṣv atha marmasu 14,017.026c sa jīvo niradhiṣṭhānaś cāvyate mātariśvanā 14,017.027a tataḥ sa taṃ mahocchvāsaṃ bhṛśam ucchvasya dāruṇam 14,017.027c niṣkrāman kampayaty āśu tac charīram acetanam 14,017.028a sa jīvaḥ pracyutaḥ kāyāt karmabhiḥ svaiḥ samāvṛtaḥ 14,017.028c aṅkitaḥ svaiḥ śubhaiḥ puṇyaiḥ pāpair vāpy upapadyate 14,017.029a brāhmaṇā jñānasaṃpannā yathāvac chrutaniścayāḥ 14,017.029c itaraṃ kṛtapuṇyaṃ vā taṃ vijānanti lakṣaṇaiḥ 14,017.030a yathāndhakāre khadyotaṃ līyamānaṃ tatas tataḥ 14,017.030c cakṣuṣmantaḥ prapaśyanti tathā taṃ jñānacakṣuṣaḥ 14,017.031a paśyanty evaṃvidhāḥ siddhā jīvaṃ divyena cakṣuṣā 14,017.031c cyavantaṃ jāyamānaṃ ca yoniṃ cānupraveśitam 14,017.032a tasya sthānāni dṛṣṭāni trividhānīha śāstrataḥ 14,017.032c karmabhūmir iyaṃ bhūmir yatra tiṣṭhanti jantavaḥ 14,017.033a tataḥ śubhāśubhaṃ kṛtvā labhante sarvadehinaḥ 14,017.033c ihaivoccāvacān bhogān prāpnuvanti svakarmabhiḥ 14,017.034a ihaivāśubhakarmā tu karmabhir nirayaṃ gataḥ 14,017.034c avāk sa niraye pāpo mānavaḥ pacyate bhṛśam 14,017.034d*0039_01 arvāg gatir iyaṃ kaṣṭā yatra pacyanti mānavāḥ 14,017.034e tasmāt sudurlabho mokṣa ātmā rakṣyo bhṛśaṃ tataḥ 14,017.035a ūrdhvaṃ tu jantavo gatvā yeṣu sthāneṣv avasthitāḥ 14,017.035c kīrtyamānāni tānīha tattvataḥ saṃnibodha me 14,017.035e tac chrutvā naiṣṭhikīṃ buddhiṃ budhyethāḥ karmaniścayāt 14,017.036a tārārūpāṇi sarvāṇi yac caitac candramaṇḍalam 14,017.036c yac ca vibhrājate loke svabhāsā sūryamaṇḍalam 14,017.036e sthānāny etāni jānīhi narāṇāṃ puṇyakarmaṇām 14,017.037a karmakṣayāc ca te sarve cyavante vai punaḥ punaḥ 14,017.037c tatrāpi ca viśeṣo 'sti divi nīcoccamadhyamaḥ 14,017.038a na tatrāpy asti saṃtoṣo dṛṣṭvā dīptatarāṃ śriyam 14,017.038c ity etā gatayaḥ sarvāḥ pṛthaktve samudīritāḥ 14,017.039a upapattiṃ tu garbhasya vakṣyāmy aham ataḥ param 14,017.039c yathāvat tāṃ nigadataḥ śṛṇuṣvāvahito dvija 14,018.001 brāhmaṇa uvāca 14,018.001a śubhānām aśubhānāṃ ca neha nāśo 'sti karmaṇām 14,018.001c prāpya prāpya tu pacyante kṣetraṃ kṣetraṃ tathā tathā 14,018.002a yathā prasūyamānas tu phalī dadyāt phalaṃ bahu 14,018.002c tathā syād vipulaṃ puṇyaṃ śuddhena manasā kṛtam 14,018.003a pāpaṃ cāpi tathaiva syāt pāpena manasā kṛtam 14,018.003c purodhāya mano hīha karmaṇy ātmā pravartate 14,018.004a yathā karmasamādiṣṭaṃ kāmamanyusamāvṛtaḥ 14,018.004c naro garbhaṃ praviśati tac cāpi śṛṇu cottaram 14,018.005a śukraṃ śoṇitasaṃsṛṣṭaṃ striyā garbhāśayaṃ gatam 14,018.005c kṣetraṃ karmajam āpnoti śubhaṃ vā yadi vāśubham 14,018.006a saukṣmyād avyaktabhāvāc ca na sa kva cana sajjate 14,018.006c saṃprāpya brahmaṇaḥ kāyaṃ tasmāt tad brahma śāśvatam 14,018.006e tad bījaṃ sarvabhūtānāṃ tena jīvanti jantavaḥ 14,018.007a sa jīvaḥ sarvagātrāṇi garbhasyāviśya bhāgaśaḥ 14,018.007c dadhāti cetasā sadyaḥ prāṇasthāneṣv avasthitaḥ 14,018.007e tataḥ spandayate 'ṅgāni sa garbhaś cetanānvitaḥ 14,018.008a yathā hi lohaniṣyando niṣikto bimbavigraham 14,018.008c upaiti tadvaj jānīhi garbhe jīvapraveśanam 14,018.009a lohapiṇḍaṃ yathā vahniḥ praviśaty abhitāpayan 14,018.009c tathā tvam api jānīhi garbhe jīvopapādanam 14,018.010a yathā ca dīpaḥ śaraṇaṃ dīpyamānaḥ prakāśayet 14,018.010c evam eva śarīrāṇi prakāśayati cetanā 14,018.011a yad yac ca kurute karma śubhaṃ vā yadi vāśubham 14,018.011c pūrvadehakṛtaṃ sarvam avaśyam upabhujyate 14,018.012a tatas tat kṣīyate caiva punaś cānyat pracīyate 14,018.012c yāvat tan mokṣayogasthaṃ dharmaṃ naivāvabudhyate 14,018.013a tatra dharmaṃ pravakṣyāmi sukhī bhavati yena vai 14,018.013c āvartamāno jātīṣu tathānyonyāsu sattama 14,018.013d*0040_01 śubhapradāni yāny āhus tāni kuryāc ca buddhimān 14,018.014a dānaṃ vrataṃ brahmacaryaṃ yathoktavratadhāraṇam 14,018.014c damaḥ praśāntatā caiva bhūtānāṃ cānukampanam 14,018.015a saṃyamaś cānṛśaṃsyaṃ ca parasvādānavarjanam 14,018.015c vyalīkānām akaraṇaṃ bhūtānāṃ yatra sā bhuvi 14,018.016a mātāpitroś ca śuśrūṣā devatātithipūjanam 14,018.016c gurupūjā ghṛṇā śaucaṃ nityam indriyasaṃyamaḥ 14,018.017a pravartanaṃ śubhānāṃ ca tat satāṃ vṛttam ucyate 14,018.017b*0041_01 sadbhir ācarito dharmaḥ sadācāre pratiṣṭhitaḥ 14,018.017b*0041_02 ubhayārtho bhavaty eva svargārtho mokṣadas tathā 14,018.017c tato dharmaḥ prabhavati yaḥ prajāḥ pāti śāśvatīḥ 14,018.018a evaṃ satsu sadā paśyet tatra hy eṣā dhruvā sthitiḥ 14,018.018c ācāro dharmam ācaṣṭe yasmin santo vyavasthitāḥ 14,018.019a teṣu tad dharmanikṣiptaṃ yaḥ sa dharmaḥ sanātanaḥ 14,018.019c yas taṃ samabhipadyeta na sa durgatim āpnuyāt 14,018.020a ato niyamyate lokaḥ pramuhya dharmavartmasu 14,018.020c yas tu yogī ca muktaś ca sa etebhyo viśiṣyate 14,018.021a vartamānasya dharmeṇa puruṣasya yathā tathā 14,018.021c saṃsāratāraṇaṃ hy asya kālena mahatā bhavet 14,018.022a evaṃ pūrvakṛtaṃ karma sarvo jantur niṣevate 14,018.022c sarvaṃ tat kāraṇaṃ yena nikṛto 'yam ihāgataḥ 14,018.023a śarīragrahaṇaṃ cāsya kena pūrvaṃ prakalpitam 14,018.023c ity evaṃ saṃśayo loke tac ca vakṣyāmy ataḥ param 14,018.024a śarīram ātmanaḥ kṛtvā sarvabhūtapitāmahaḥ 14,018.024c trailokyam asṛjad brahmā kṛtsnaṃ sthāvarajaṅgamam 14,018.025a tataḥ pradhānam asṛjac cetanā sā śarīriṇām 14,018.025c yayā sarvam idaṃ vyāptaṃ yāṃ loke paramāṃ viduḥ 14,018.026a iha tat kṣaram ity uktaṃ paraṃ tv amṛtam akṣaram 14,018.026c trayāṇāṃ mithunaṃ sarvam ekaikasya pṛthak pṛthak 14,018.027a asṛjat sarvabhūtāni pūrvasṛṣṭaḥ prajāpatiḥ 14,018.027c sthāvarāṇi ca bhūtāni ity eṣā paurvikī śrutiḥ 14,018.028a tasya kālaparīmāṇam akarot sa pitāmahaḥ 14,018.028c bhūteṣu parivṛttiṃ ca punarāvṛttim eva ca 14,018.029a yathātra kaś cin medhāvī dṛṣṭātmā pūrvajanmani 14,018.029c yat pravakṣyāmi tat sarvaṃ yathāvad upapadyate 14,018.030a sukhaduḥkhe sadā samyag anitye yaḥ prapaśyati 14,018.030c kāyaṃ cāmedhyasaṃghātaṃ vināśaṃ karmasaṃhitam 14,018.031a yac ca kiṃ cit sukhaṃ tac ca sarvaṃ duḥkham iti smaran 14,018.031c saṃsārasāgaraṃ ghoraṃ tariṣyati sudustaram 14,018.032a jātīmaraṇarogaiś ca samāviṣṭaḥ pradhānavit 14,018.032c cetanāvatsu caitanyaṃ samaṃ bhūteṣu paśyati 14,018.033a nirvidyate tataḥ kṛtsnaṃ mārgamāṇaḥ paraṃ padam 14,018.033c tasyopadeśaṃ vakṣyāmi yāthātathyena sattama 14,018.034a śāśvatasyāvyayasyātha padasya jñānam uttamam 14,018.034c procyamānaṃ mayā vipra nibodhedam aśeṣataḥ 14,019.001 brāhmaṇa uvāca 14,019.001a yaḥ syād ekāyane līnas tūṣṇīṃ kiṃ cid acintayan 14,019.001c pūrvaṃ pūrvaṃ parityajya sa nirārambhako bhavet 14,019.002a sarvamitraḥ sarvasahaḥ samarakto jitendriyaḥ 14,019.002c vyapetabhayamanyuś ca kāmahā mucyate naraḥ 14,019.003a ātmavat sarvabhūteṣu yaś caren niyataḥ śuciḥ 14,019.003b*0042_01 nityam eva yathānyāyaṃ yaś caren niyatendriyaḥ 14,019.003c amānī nirabhīmānaḥ sarvato mukta eva saḥ 14,019.004a jīvitaṃ maraṇaṃ cobhe sukhaduḥkhe tathaiva ca 14,019.004c lābhālābhe priyadveṣye yaḥ samaḥ sa ca mucyate 14,019.005a na kasya cit spṛhayate nāvajānāti kiṃ cana 14,019.005c nirdvaṃdvo vītarāgātmā sarvato mukta eva saḥ 14,019.006a anamitro 'tha nirbandhur anapatyaś ca yaḥ kva cit 14,019.006c tyaktadharmārthakāmaś ca nirākāṅkṣī sa mucyate 14,019.007a naiva dharmī na cādharmī pūrvopacitahā ca yaḥ 14,019.007c dhātukṣayapraśāntātmā nirdvaṃdvaḥ sa vimucyate 14,019.008a akarmā cāvikāṅkṣaś ca paśyañ jagad aśāśvatam 14,019.008c asvastham avaśaṃ nityaṃ janmasaṃsāramohitam 14,019.009a vairāgyabuddhiḥ satataṃ tāpadoṣavyapekṣakaḥ 14,019.009c ātmabandhavinirmokṣaṃ sa karoty acirād iva 14,019.010a agandharasam asparśam aśabdam aparigraham 14,019.010c arūpam anabhijñeyaṃ dṛṣṭvātmānaṃ vimucyate 14,019.011a pañcabhūtaguṇair hīnam amūrtimad alepakam 14,019.011c aguṇaṃ guṇabhoktāraṃ yaḥ paśyati sa mucyate 14,019.012a vihāya sarvasaṃkalpān buddhyā śārīramānasān 14,019.012c śanair nirvāṇam āpnoti nirindhana ivānalaḥ 14,019.012d*0043_01 sarvasaṃsthānanirmukto nirmamo niṣparigrahaḥ 14,019.012d*0043_02 upaśāmyendriyagrāmaṃ yaś caren mukta eva saḥ 14,019.013a vimuktaḥ sarvasaṃskārais tato brahma sanātanam 14,019.013c param āpnoti saṃśāntam acalaṃ divyam akṣaram 14,019.014a ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yogaśāstram anuttamam 14,019.014c yaj jñātvā siddham ātmānaṃ loke paśyanti yoginaḥ 14,019.015a tasyopadeśaṃ paśyāmi yathāvat tan nibodha me 14,019.015c yair dvāraiś cārayan nityaṃ paśyaty ātmānam ātmani 14,019.016a indriyāṇi tu saṃhṛtya mana ātmani dhārayet 14,019.016c tīvraṃ taptvā tapaḥ pūrvaṃ tato yoktum upakramet 14,019.017a tapasvī tyaktasaṃkalpo dambhāhaṃkāravarjitaḥ 14,019.017c manīṣī manasā vipraḥ paśyaty ātmānam ātmani 14,019.018a sa cec chaknoty ayaṃ sādhur yoktum ātmānam ātmani 14,019.018c tata ekāntaśīlaḥ sa paśyaty ātmānam ātmani 14,019.019a saṃyataḥ satataṃ yukta ātmavān vijitendriyaḥ 14,019.019c tathāyam ātmanātmānaṃ sādhu yuktaḥ prapaśyati 14,019.020a yathā hi puruṣaḥ svapne dṛṣṭvā paśyaty asāv iti 14,019.020c tathārūpam ivātmānaṃ sādhu yuktaḥ prapaśyati 14,019.021a iṣīkāṃ vā yathā muñjāt kaś cin nirhṛtya darśayet 14,019.021c yogī niṣkṛṣṭam ātmānaṃ tathā saṃpaśyate tanau 14,019.022a muñjaṃ śarīraṃ tasyāhur iṣīkām ātmani śritām 14,019.022c etan nidarśanaṃ proktaṃ yogavidbhir anuttamam 14,019.023a yadā hi yuktam ātmānaṃ samyak paśyati dehabhṛt 14,019.023c tadāsya neśate kaś cit trailokyasyāpi yaḥ prabhuḥ 14,019.024a anyonyāś caiva tanavo yatheṣṭaṃ pratipadyate 14,019.024b*0044_01 samyag yuktvā sa ātmānam ātmany evāvatiṣṭhate 14,019.024c vinivṛtya jarāmṛtyū na hṛṣyati na śocati 14,019.025a devānām api devatvaṃ yuktaḥ kārayate vaśī 14,019.025c brahma cāvyayam āpnoti hitvā deham aśāśvatam 14,019.026a vinaśyatsv api lokeṣu na bhayaṃ tasya jāyate 14,019.026c kliśyamāneṣu bhūteṣu na sa kliśyati kena cit 14,019.027a duḥkhaśokamayair ghoraiḥ saṅgasnehasamudbhavaiḥ 14,019.027c na vicālyeta yuktātmā niḥspṛhaḥ śāntamānasaḥ 14,019.028a nainaṃ śastrāṇi vidhyante na mṛtyuś cāsya vidyate 14,019.028c nātaḥ sukhataraṃ kiṃ cil loke kva cana vidyate 14,019.028d*0045_01 sadaiva muktasaṃsāro bhavaty ātmani yogataḥ 14,019.029a samyag yuktvā yadātmānam ātmany eva prapaśyati 14,019.029b*0046_01 vinivṛttajarāduḥkhaḥ sukhaṃ svapiti cāpi saḥ 14,019.029b*0047_01 dehān yatheṣṭam abhyeti hitvemāṃ mānuṣīṃ tanum 14,019.029c tadaiva na spṛhayate sākṣād api śatakratoḥ 14,019.030a nirvedas tu na gantavyo yuñjānena kathaṃ cana 14,019.030c yogam ekāntaśīlas tu yathā yuñjīta tac chṛṇu 14,019.031a dṛṣṭapūrvāṃ diśaṃ cintya yasmin saṃnivaset pure 14,019.031c purasyābhyantare tasya manaś cāryaṃ na bāhyataḥ 14,019.032a purasyābhyantare tiṣṭhan yasminn āvasathe vaset 14,019.032c tasminn āvasathe dhāryaṃ sabāhyābhyantaraṃ manaḥ 14,019.033a pracintyāvasathaṃ kṛtsnaṃ yasmin kāye 'vatiṣṭhate 14,019.033c tasmin kāye manaś cāryaṃ na kathaṃ cana bāhyataḥ 14,019.034a saṃniyamyendriyagrāmaṃ nirghoṣe nirjane vane 14,019.034c kāyam abhyantaraṃ kṛtsnam ekāgraḥ paricintayet 14,019.035a dantāṃs tālu ca jihvāṃ ca galaṃ grīvāṃ tathaiva ca 14,019.035c hṛdayaṃ cintayec cāpi tathā hṛdayabandhanam 14,019.036a ity uktaḥ sa mayā śiṣyo medhāvī madhusūdana 14,019.036c papraccha punar evemaṃ mokṣadharmaṃ sudurvacam 14,019.037a bhuktaṃ bhuktaṃ katham idam annaṃ koṣṭhe vipacyate 14,019.037c kathaṃ rasatvaṃ vrajati śoṇitaṃ jāyate katham 14,019.037e tathā māṃsaṃ ca medaś ca snāyvasthīni ca poṣati 14,019.038a katham etāni sarvāṇi śarīrāṇi śarīriṇām 14,019.038c vardhante vardhamānasya vardhate ca kathaṃ balam 14,019.038e nirojasāṃ niṣkramaṇaṃ malānāṃ ca pṛthak pṛthak 14,019.039a kuto vāyaṃ praśvasiti ucchvasity api vā punaḥ 14,019.039c kaṃ ca deśam adhiṣṭhāya tiṣṭhaty ātmāyam ātmani 14,019.040a jīvaḥ kāyaṃ vahati cec ceṣṭayānaḥ kalevaram 14,019.040c kiṃvarṇaṃ kīdṛśaṃ caiva niveśayati vai manaḥ 14,019.040e yāthātathyena bhagavan vaktum arhasi me 'nagha 14,019.041a iti saṃparipṛṣṭo 'haṃ tena vipreṇa mādhava 14,019.041c pratyabruvaṃ mahābāho yathāśrutam ariṃdama 14,019.042a yathā svakoṣṭhe prakṣipya koṣṭhaṃ bhāṇḍamanā bhavet 14,019.042c tathā svakāye prakṣipya mano dvārair aniścalaiḥ 14,019.042e ātmānaṃ tatra mārgeta pramādaṃ parivarjayet 14,019.043a evaṃ satatam udyuktaḥ prītātmā nacirād iva 14,019.043c āsādayati tad brahma yad dṛṣṭvā syāt pradhānavit 14,019.044a na tv asau cakṣuṣā grāhyo na ca sarvair apīndriyaiḥ 14,019.044c manasaiva pradīpena mahān ātmani dṛśyate 14,019.045a sarvataḥpāṇipādaṃ taṃ sarvatokṣiśiromukham 14,019.045b*0048_01 sarvataḥśrutimaṃl loke sarvam āvṛtya tiṣṭhati 14,019.045c jīvo niṣkrāntam ātmānaṃ śarīrāt saṃprapaśyati 14,019.046a sa tad utsṛjya dehaṃ svaṃ dhārayan brahma kevalam 14,019.046c ātmānam ālokayati manasā prahasann iva 14,019.046d*0049_01 tad evam āśrayaṃ kṛtvā mokṣaṃ yāti tato mayi 14,019.047a idaṃ sarvarahasyaṃ te mayoktaṃ dvijasattama 14,019.047c āpṛcche sādhayiṣyāmi gaccha śiṣya yathāsukham 14,019.048a ity uktaḥ sa tadā kṛṣṇa mayā śiṣyo mahātapāḥ 14,019.048c agacchata yathākāmaṃ brāhmaṇaś chinnasaṃśayaḥ 14,019.049 vāsudeva uvāca 14,019.049a ity uktvā sa tadā vākyaṃ māṃ pārtha dvijapuṃgavaḥ 14,019.049c mokṣadharmāśritaḥ samyak tatraivāntaradhīyata 14,019.050a kaccid etat tvayā pārtha śrutam ekāgracetasā 14,019.050c tadāpi hi rathasthas tvaṃ śrutavān etad eva hi 14,019.051a naitat pārtha suvijñeyaṃ vyāmiśreṇeti me matiḥ 14,019.051c nareṇākṛtasaṃjñena vidagdhenākṛtātmanā 14,019.052a surahasyam idaṃ proktaṃ devānāṃ bharatarṣabha 14,019.052c kaccin nedaṃ śrutaṃ pārtha martyenānyena kena cit 14,019.053a na hy etac chrotum arho 'nyo manuṣyas tvām ṛte 'nagha 14,019.053c naitad adya suvijñeyaṃ vyāmiśreṇāntarātmanā 14,019.054a kriyāvadbhir hi kaunteya devalokaḥ samāvṛtaḥ 14,019.054c na caitad iṣṭaṃ devānāṃ martyai rūpanivartanam 14,019.055a parā hi sā gatiḥ pārtha yat tad brahma sanātanam 14,019.055c yatrāmṛtatvaṃ prāpnoti tyaktvā duḥkhaṃ sadā sukhī 14,019.056a evaṃ hi dharmam āsthāya ye 'pi syuḥ pāpayonayaḥ 14,019.056c striyo vaiśyās tathā śūdrās te 'pi yānti parāṃ gatim 14,019.057a kiṃ punar brāhmaṇāḥ pārtha kṣatriyā vā bahuśrutāḥ 14,019.057c svadharmaratayo nityaṃ brahmalokaparāyaṇāḥ 14,019.058a hetumac caitad uddiṣṭam upāyāś cāsya sādhane 14,019.058c siddheḥ phalaṃ ca mokṣaś ca duḥkhasya ca vinirṇayaḥ 14,019.058e ataḥ paraṃ sukhaṃ tv anyat kiṃ nu syād bharatarṣabha 14,019.059a śrutavāñ śraddadhānaś ca parākrāntaś ca pāṇḍava 14,019.059c yaḥ parityajate martyo lokatantram asāravat 14,019.059e etair upāyaiḥ sa kṣipraṃ parāṃ gatim avāpnuyāt 14,019.060a etāvad eva vaktavyaṃ nāto bhūyo 'sti kiṃ cana 14,019.060c ṣaṇmāsān nityayuktasya yogaḥ pārtha pravartate 14,020.001 vāsudeva uvāca 14,020.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 14,020.001c daṃpatyoḥ pārtha saṃvādam abhayaṃ nāma nāmataḥ 14,020.002a brāhmaṇī brāhmaṇaṃ kaṃ cij jñānavijñānapāragam 14,020.002c dṛṣṭvā vivikta āsīnaṃ bhāryā bhartāram abravīt 14,020.003a kaṃ nu lokaṃ gamiṣyāmi tvām ahaṃ patim āśritā 14,020.003c nyastakarmāṇam āsīnaṃ kīnāśam avicakṣaṇam 14,020.004a bhāryāḥ patikṛtāṃl lokān āpnuvantīti naḥ śrutam 14,020.004c tvām ahaṃ patim āsādya kāṃ gamiṣyāmi vai gatim 14,020.005a evam uktaḥ sa śāntātmā tām uvāca hasann iva 14,020.005c subhage nābhyasūyāmi vākyasyāsya tavānaghe 14,020.006a grāhyaṃ dṛśyaṃ ca śrāvyaṃ ca yad idaṃ karma vidyate 14,020.006c etad eva vyavasyanti karma karmeti karmiṇaḥ 14,020.007a moham eva niyacchanti karmaṇā jñānavarjitāḥ 14,020.007c naiṣkarmyaṃ na ca loke 'smin maurtam ity upalabhyate 14,020.008a karmaṇā manasā vācā śubhaṃ vā yadi vāśubham 14,020.008c janmādimūrtibhedānāṃ karma bhūteṣu vartate 14,020.009a rakṣobhir vadhyamāneṣu dṛśyadravyeṣu karmasu 14,020.009c ātmastham ātmanā tena dṛṣṭam āyatanaṃ mayā 14,020.010a yatra tad brahma nirdvaṃdvaṃ yatra somaḥ sahāgninā 14,020.010c vyavāyaṃ kurute nityaṃ dhīro bhūtāni dhārayan 14,020.011a yatra brahmādayo yuktās tad akṣaram upāsate 14,020.011c vidvāṃsaḥ suvratā yatra śāntātmāno jitendriyāḥ 14,020.012a ghrāṇena na tad āghreyaṃ na tad ādyaṃ ca jihvayā 14,020.012c sparśena ca na tat spṛśyaṃ manasā tv eva gamyate 14,020.013a cakṣuṣā na viṣahyaṃ ca yat kiṃ cic chravaṇāt param 14,020.013c agandham arasasparśam arūpāśabdam avyayam 14,020.014a yataḥ pravartate tantraṃ yatra ca pratitiṣṭhati 14,020.014c prāṇo 'pānaḥ samānaś ca vyānaś codāna eva ca 14,020.015a tata eva pravartante tam eva praviśanti ca 14,020.015c samānavyānayor madhye prāṇāpānau viceratuḥ 14,020.016a tasmin supte pralīyete samāno vyāna eva ca 14,020.016c apānaprāṇayor madhye udāno vyāpya tiṣṭhati 14,020.016e tasmāc chayānaṃ puruṣaṃ prāṇāpānau na muñcataḥ 14,020.017a prāṇān āyamyate yena tam udānaṃ pracakṣate 14,020.017c tasmāt tapo vyavasyanti tadbhavaṃ brahmavādinaḥ 14,020.018a teṣām anyonyabhakṣāṇāṃ sarveṣāṃ dehacāriṇām 14,020.018c agnir vaiśvānaro madhye saptadhā vihito 'ntarā 14,020.019a ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuś ca tvak ca śrotraṃ ca pañcamam 14,020.019c mano buddhiś ca saptaitā jihvā vaiśvānarārciṣaḥ 14,020.020a ghreyaṃ peyaṃ ca dṛśyaṃ ca spṛśyaṃ śravyaṃ tathaiva ca 14,020.020c mantavyam atha boddhavyaṃ tāḥ sapta samidho mama 14,020.021a ghrātā bhakṣayitā draṣṭā spraṣṭā śrotā ca pañcamaḥ 14,020.021c mantā boddhā ca saptaite bhavanti paramartvijaḥ 14,020.022a ghreye peye ca dṛśye ca spṛśye śravye tathaiva ca 14,020.022b*0050_01 mantavye 'py atha boddhavye subhage paśya sarvadā 14,020.022c havīṃṣy agniṣu hotāraḥ saptadhā sapta saptasu 14,020.022e samyak prakṣipya vidvāṃso janayanti svayoniṣu 14,020.022f*0051_01 karaṇaṃ karma kartā ca mokṣam ity eva vādinaḥ 14,020.023a pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam 14,020.023c mano buddhiś ca saptaite yonir ity eva śabditāḥ 14,020.024a havirbhūtā guṇāḥ sarve praviśanty agnijaṃ mukham 14,020.024c antarvāsam uṣitvā ca jāyante svāsu yoniṣu 14,020.024e tatraiva ca nirudhyante pralaye bhūtabhāvane 14,020.025a tataḥ saṃjāyate gandhas tataḥ saṃjāyate rasaḥ 14,020.025c tataḥ saṃjāyate rūpaṃ tataḥ sparśo 'bhijāyate 14,020.026a tataḥ saṃjāyate śabdaḥ saṃśayas tatra jāyate 14,020.026c tataḥ saṃjāyate niṣṭhā janmaitat saptadhā viduḥ 14,020.027a anenaiva prakāreṇa pragṛhītaṃ purātanaiḥ 14,020.027c pūrṇāhutibhir āpūrṇās te 'bhipūryanti tejasā 14,021.001 brāhmaṇa uvāca 14,021.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 14,021.001b*0052_01 indriyāṇāṃ ca saṃvādaṃ manasaś caiva bhāmini 14,021.001c nibodha daśahotṝṇāṃ vidhānam iha yādṛśam 14,021.001d*0053_01 śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caraṇau karau 14,021.001d*0053_02 upasthaḥ pāyur etāni hotṝṇi daśa bhāmini 14,021.001d*0053_03 śabdasparśau rūparasau gandho vākyaṃ kriyā gatiḥ 14,021.001d*0053_04 retomūtrapurīṣāṇāṃ tyāgo daśa havīṃṣi ca 14,021.001d*0053_05 diśo vāyū raviś candraḥ pṛthvyagnī viṣṇur eva ca 14,021.001d*0053_06 indraḥ prajāpatir mitram agnayo daśa bhāmini 14,021.001d*0053_07 daśendriyāṇi hotṝṇi havīṃṣi daśa bhāmini 14,021.001d*0053_08 viṣayā nāma samidho hūyante tu daśāgniṣu 14,021.001d*0054_01 cittaṃ sruvaṃ ca vittaṃ ca pavitraṃ jñānam uttamam 14,021.001d*0054_02 suvibhaktam idaṃ sarvaṃ jagad āsīd iti śrutam 14,021.001d*0054_03 tato viviktā cintāsīt sā cittaṃ paryavekṣate 14,021.001d*0055_01 śrutvā cittaṃ srug ity eva manaś cittaṃ tad ucyate 14,021.001d*0055_02 tayor viviktā nāgāsīd acalā śabdalakṣaṇā 14,021.001d*0055_03 nagneva yoṣā savrīḍā sā vāsaḥ paryavekṣate 14,021.001d*0055_04 tasmāt saṃjajñire varṇāḥ svarā mantrās tathaiva ca 14,021.001d*0055_05 etac ca naḥ sarasvatyāḥ prajāpatir athābravīt 14,021.002a sarvam evātra vijñeyaṃ cittaṃ jñānam avekṣate 14,021.002c retaḥ śarīrabhṛtkāye vijñātā tu śarīrabhṛt 14,021.003a śarīrabhṛd gārhapatyas tasmād anyaḥ praṇīyate 14,021.003c tataś cāhavanīyas tu tasmin saṃkṣipyate haviḥ 14,021.004a tato vācaspatir jajñe samānaḥ paryavekṣate 14,021.004c rūpaṃ bhavati vai vyaktaṃ tad anudravate manaḥ 14,021.005 brāhmaṇy uvāca 14,021.005a kasmād vāg abhavat pūrvaṃ kasmāt paścān mano 'bhavat 14,021.005c manasā cintitaṃ vākyaṃ yadā samabhipadyate 14,021.006a kena vijñānayogena matiś cittaṃ samāsthitā 14,021.006c samunnītā nādhyagacchat ko vaināṃ pratiṣedhati 14,021.007 brāhmaṇa uvāca 14,021.007a tām apānaḥ patir bhūtvā tasmāt preṣyaty apānatām 14,021.007c tāṃ matiṃ manasaḥ prāhur manas tasmād avekṣate 14,021.008a praśnaṃ tu vāṅmanasor māṃ yasmāt tvam anupṛcchasi 14,021.008c tasmāt te vartayiṣyāmi tayor eva samāhvayam 14,021.009a ubhe vāṅmanasī gatvā bhūtātmānam apṛcchatām 14,021.009c āvayoḥ śreṣṭham ācakṣva chindhi nau saṃśayaṃ vibho 14,021.010a mana ity eva bhagavāṃs tadā prāha sarasvatīm 14,021.010c ahaṃ vai kāmadhuk tubhyam iti taṃ prāha vāg atha 14,021.011a sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva viddhy ubhe manasī mama 14,021.011c sthāvaraṃ matsakāśe vai jaṅgamaṃ viṣaye tava 14,021.012a yas tu te viṣayaṃ gacchen mantro varṇaḥ svaro 'pi vā 14,021.012c tan mano jaṅgamaṃ nāma tasmād asi garīyasī 14,021.013a yasmād asi ca mā vocaḥ svayam abhyetya śobhane 14,021.013c tasmād ucchvāsam āsādya na vakṣyasi sarasvati 14,021.014a prāṇāpānāntare devī vāg vai nityaṃ sma tiṣṭhati 14,021.014c preryamāṇā mahābhāge vinā prāṇam apānatī 14,021.014e prajāpatim upādhāvat prasīda bhagavann iti 14,021.015a tataḥ prāṇaḥ prādurabhūd vācam āpyāyayan punaḥ 14,021.015c tasmād ucchvāsam āsādya na vāg vadati karhi cit 14,021.016a ghoṣiṇī jātanirghoṣā nityam eva pravartate 14,021.016c tayor api ca ghoṣiṇyor nirghoṣaiva garīyasī 14,021.017a gaur iva prasravaty eṣā rasam uttamaśālinī 14,021.017c satataṃ syandate hy eṣā śāśvataṃ brahmavādinī 14,021.018a divyādivyaprabhāvena bhāratī gauḥ śucismite 14,021.018c etayor antaraṃ paśya sūkṣmayoḥ syandamānayoḥ 14,021.019a anutpanneṣu vākyeṣu codyamānā sisṛkṣayā 14,021.019c kiṃ nu pūrvaṃ tato devī vyājahāra sarasvatī 14,021.020a prāṇena yā saṃbhavate śarīre; prāṇād apānaṃ pratipadyate ca 14,021.020c udānabhūtā ca visṛjya dehaṃ; vyānena sarvaṃ divam āvṛṇoti 14,021.021a tataḥ samāne pratitiṣṭhatīha; ity eva pūrvaṃ prajajalpa cāpi 14,021.021c tasmān manaḥ sthāvaratvād viśiṣṭaṃ; tathā devī jaṅgamatvād viśiṣṭā 14,022.001 brāhmaṇa uvāca 14,022.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 14,022.001c subhage saptahotṝṇāṃ vidhānam iha yādṛśam 14,022.002a ghrāṇaṃ cakṣuś ca jihvā ca tvak śrotraṃ caiva pañcamam 14,022.002c mano buddhiś ca saptaite hotāraḥ pṛthag āśritāḥ 14,022.003a sūkṣme 'vakāśe santas te na paśyantītaretaram 14,022.003c etān vai saptahotṝṃs tvaṃ svabhāvād viddhi śobhane 14,022.004 brāhmaṇy uvāca 14,022.004a sūkṣme 'vakāśe santas te kathaṃ nānyonyadarśinaḥ 14,022.004c kathaṃsvabhāvā bhagavann etad ācakṣva me vibho 14,022.005 brāhmaṇa uvāca 14,022.005a guṇājñānam avijñānaṃ guṇijñānam abhijñatā 14,022.005c parasparaguṇān ete na vijānanti karhi cit 14,022.006a jihvā cakṣus tathā śrotraṃ tvaṅ mano buddhir eva ca 14,022.006c na gandhān adhigacchanti ghrāṇas tān adhigacchati 14,022.007a ghrāṇaṃ cakṣus tathā śrotraṃ tvaṅ mano buddhir eva ca 14,022.007c na rasān adhigacchanti jihvā tān adhigacchati 14,022.008a ghrāṇaṃ jihvā tathā śrotraṃ tvaṅ mano buddhir eva ca 14,022.008c na rūpāṇy adhigacchanti cakṣus tāny adhigacchati 14,022.009a ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuś ca śrotraṃ buddhir manas tathā 14,022.009c na sparśān adhigacchanti tvak ca tān adhigacchati 14,022.010a ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuś ca tvaṅ mano buddhir eva ca 14,022.010c na śabdān adhigacchanti śrotraṃ tān adhigacchati 14,022.010d*0056_01 ghrāṇaṃ cakṣuś ca śrotraṃ ca tvag jihvā buddhir eva ca 14,022.011a ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuś ca tvak śrotraṃ buddhir eva ca 14,022.011c saṃśayān nādhigacchanti manas tān adhigacchati 14,022.012a ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuś ca tvak śrotraṃ mana eva ca 14,022.012c na niṣṭhām adhigacchanti buddhis tām adhigacchati 14,022.013a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 14,022.013c indriyāṇāṃ ca saṃvādaṃ manasaś caiva bhāmini 14,022.014 mana uvāca 14,022.014a na ghrāti mām ṛte ghrāṇaṃ rasaṃ jihvā na budhyate 14,022.014c rūpaṃ cakṣur na gṛhṇāti tvak sparśaṃ nāvabudhyate 14,022.015a na śrotraṃ budhyate śabdaṃ mayā hīnaṃ kathaṃ cana 14,022.015c pravaraṃ sarvabhūtānām aham asmi sanātanam 14,022.016a agārāṇīva śūnyāni śāntārciṣa ivāgnayaḥ 14,022.016c indriyāṇi na bhāsante mayā hīnāni nityaśaḥ 14,022.017a kāṣṭhānīvārdraśuṣkāṇi yatamānair apīndriyaiḥ 14,022.017c guṇārthān nādhigacchanti mām ṛte sarvajantavaḥ 14,022.018 indriyāṇy ūcuḥ 14,022.018a evam etad bhavet satyaṃ yathaitan manyate bhavān 14,022.018c ṛte 'smān asmadarthāṃs tu bhogān bhuṅkte bhavān yadi 14,022.019a yady asmāsu pralīneṣu tarpaṇaṃ prāṇadhāraṇam 14,022.019c bhogān bhuṅkṣe rasān bhuṅkṣe yathaitan manyate tathā 14,022.020a atha vāsmāsu līneṣu tiṣṭhatsu viṣayeṣu ca 14,022.020c yadi saṃkalpamātreṇa bhuṅkte bhogān yathārthavat 14,022.021a atha cen manyase siddhim asmadartheṣu nityadā 14,022.021c ghrāṇena rūpam ādatsva rasam ādatsva cakṣuṣā 14,022.022a śrotreṇa gandham ādatsva niṣṭhām ādatsva jihvayā 14,022.022c tvacā ca śabdam ādatsva buddhyā sparśam athāpi ca 14,022.023a balavanto hy aniyamā niyamā durbalīyasām 14,022.023c bhogān apūrvān ādatsva nocchiṣṭaṃ bhoktum arhasi 14,022.024a yathā hi śiṣyaḥ śāstāraṃ śrutyartham abhidhāvati 14,022.024c tataḥ śrutam upādāya śrutārtham upatiṣṭhati 14,022.025a viṣayān evam asmābhir darśitān abhimanyase 14,022.025c anāgatān atītāṃś ca svapne jāgaraṇe tathā 14,022.026a vaimanasyaṃ gatānāṃ ca jantūnām alpacetasām 14,022.026c asmadarthe kṛte kārye dṛśyate prāṇadhāraṇam 14,022.027a bahūn api hi saṃkalpān matvā svapnān upāsya ca 14,022.027c bubhukṣayā pīḍyamāno viṣayān eva dhāvasi 14,022.028a agāram advāram iva praviśya; saṃkalpabhogo viṣayān avindan 14,022.028c prāṇakṣaye śāntim upaiti nityaṃ; dārukṣaye 'gnir jvalito yathaiva 14,022.029a kāmaṃ tu naḥ sveṣu guṇeṣu saṅgaḥ; kāmaṃ ca nānyonyaguṇopalabdhiḥ 14,022.029c asmān ṛte nāsti tavopalabdhis; tvām apy ṛte 'smān na bhajeta harṣaḥ 14,023.001 brāhmaṇa uvāca 14,023.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 14,023.001c subhage pañcahotṝṇāṃ vidhānam iha yādṛśam 14,023.002a prāṇāpānāv udānaś ca samāno vyāna eva ca 14,023.002c pañcahotṝn athaitān vai paraṃ bhāvaṃ vidur budhāḥ 14,023.003 brāhmaṇy uvāca 14,023.003a svabhāvāt sapta hotāra iti te pūrvikā matiḥ 14,023.003c yathā vai pañca hotāraḥ paro bhāvas tathocyatām 14,023.004 brāhmaṇa uvāca 14,023.004a prāṇena saṃbhṛto vāyur apāno jāyate tataḥ 14,023.004c apāne saṃbhṛto vāyus tato vyānaḥ pravartate 14,023.005a vyānena saṃbhṛto vāyus tatodānaḥ pravartate 14,023.005c udāne saṃbhṛto vāyuḥ samānaḥ saṃpravartate 14,023.006a te 'pṛcchanta purā gatvā pūrvajātaṃ prajāpatim 14,023.006c yo no jyeṣṭhas tam ācakṣva sa naḥ śreṣṭho bhaviṣyati 14,023.007 brahmovāca 14,023.007a yasmin pralīne pralayaṃ vrajanti; sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre 14,023.007c yasmin pracīrṇe ca punaś caranti; sa vai śreṣṭho gacchata yatra kāmaḥ 14,023.008 prāṇa uvāca 14,023.008a mayi pralīne pralayaṃ vrajanti; sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre 14,023.008c mayi pracīrṇe ca punaś caranti; śreṣṭho hy ahaṃ paśyata māṃ pralīnam 14,023.009 brāhmaṇa uvāca 14,023.009a prāṇaḥ pralīyata tataḥ punaś ca pracacāra ha 14,023.009c samānaś cāpy udānaś ca vaco 'brūtāṃ tataḥ śubhe 14,023.010a na tvaṃ sarvam idaṃ vyāpya tiṣṭhasīha yathā vayam 14,023.010c na tvaṃ śreṣṭho 'si naḥ prāṇa apāno hi vaśe tava 14,023.010e pracacāra punaḥ prāṇas tam apāno 'bhyabhāṣata 14,023.011a mayi pralīne pralayaṃ vrajanti; sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre 14,023.011c mayi pracīrṇe ca punaś caranti; śreṣṭho hy ahaṃ paśyata māṃ pralīnam 14,023.011d*0057_01 śreṣṭho 'ham asmi sarveṣāṃ śrūyatāṃ yena hetunā 14,023.012a vyānaś ca tam udānaś ca bhāṣamāṇam athocatuḥ 14,023.012c apāna na tvaṃ śreṣṭho 'si prāṇo hi vaśagas tava 14,023.013a apānaḥ pracacārātha vyānas taṃ punar abravīt 14,023.013c śreṣṭho 'ham asmi sarveṣāṃ śrūyatāṃ yena hetunā 14,023.014a mayi pralīne pralayaṃ vrajanti; sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre 14,023.014c mayi pracīrṇe ca punaś caranti; śreṣṭho hy ahaṃ paśyata māṃ pralīnam 14,023.015a prālīyata tato vyānaḥ punaś ca pracacāra ha 14,023.015c prāṇāpānāv udānaś ca samānaś ca tam abruvan 14,023.015e na tvaṃ śreṣṭho 'si no vyāna samāno hi vaśe tava 14,023.016a pracacāra punar vyānaḥ samānaḥ punar abravīt 14,023.016c śreṣṭho 'ham asmi sarveṣāṃ śrūyatāṃ yena hetunā 14,023.017a mayi pralīne pralayaṃ vrajanti; sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre 14,023.017c mayi pracīrṇe ca punaś caranti; śreṣṭho hy ahaṃ paśyata māṃ pralīnam 14,023.018a tataḥ samānaḥ prālilye punaś ca pracacāra ha 14,023.018b*0058_01 tato vyānaḥ samānaṃ tu prāṇāpānau tathocatuḥ 14,023.018c prāṇāpānāv udānaś ca vyānaś caiva tam abruvan 14,023.018e samāna na tvaṃ śreṣṭho 'si vyāna eva vaśe tava 14,023.018f*0059_01 śreṣṭho 'ham asmi sarveṣāṃ śrūyatāṃ kena hetunā 14,023.018f*0060_01 tatodānaḥ pralīyāśu samānaḥ punar abravīt 14,023.019a samānaḥ pracacārātha udānas tam uvāca ha 14,023.019c śreṣṭho 'ham asmi sarveṣāṃ śrūyatāṃ yena hetunā 14,023.020a mayi pralīne pralayaṃ vrajanti; sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre 14,023.020c mayi pracīrṇe ca punaś caranti; śreṣṭho hy ahaṃ paśyata māṃ pralīnam 14,023.021a tataḥ prālīyatodānaḥ punaś ca pracacāra ha 14,023.021c prāṇāpānau samānaś ca vyānaś caiva tam abruvan 14,023.021e udāna na tvaṃ śreṣṭho 'si vyāna eva vaśe tava 14,023.022a tatas tān abravīd brahmā samavetān prajāpatiḥ 14,023.022c sarve śreṣṭhā na vā śreṣṭhāḥ sarve cānyonyadharmiṇaḥ 14,023.022e sarve svaviṣaye śreṣṭhāḥ sarve cānyonyarakṣiṇaḥ 14,023.023a ekaḥ sthiraś cāsthiraś ca viśeṣāt pañca vāyavaḥ 14,023.023c eka eva mamaivātmā bahudhāpy upacīyate 14,023.024a parasparasya suhṛdo bhāvayantaḥ parasparam 14,023.024c svasti vrajata bhadraṃ vo dhārayadhvaṃ parasparam 14,024.001 brāhmaṇa uvāca 14,024.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 14,024.001c nāradasya ca saṃvādam ṛṣer devamatasya ca 14,024.002 devamata uvāca 14,024.002a jantoḥ saṃjāyamānasya kiṃ nu pūrvaṃ pravartate 14,024.002c prāṇo 'pānaḥ samāno vā vyāno vodāna eva ca 14,024.003 nārada uvāca 14,024.003a yenāyaṃ sṛjyate jantus tato 'nyaḥ pūrvam eti tam 14,024.003c prāṇadvaṃdvaṃ ca vijñeyaṃ tiryagaṃ cordhvagaṃ ca yat 14,024.004 devamata uvāca 14,024.004a kenāyaṃ sṛjyate jantuḥ kaś cānyaḥ pūrvam eti tam 14,024.004c prāṇadvaṃdvaṃ ca me brūhi tiryag ūrdhvaṃ ca niścayāt 14,024.005 nārada uvāca 14,024.005a saṃkalpāj jāyate harṣaḥ śabdād api ca jāyate 14,024.005c rasāt saṃjāyate cāpi rūpād api ca jāyate 14,024.006a sparśāt saṃjāyate cāpi gandhād api ca jāyate 14,024.006c etad rūpam udānasya harṣo mithunasaṃbhavaḥ 14,024.007a kāmāt saṃjāyate śukraṃ kāmāt saṃjāyate rasaḥ 14,024.007c samānavyānajanite sāmānye śukraśoṇite 14,024.008a śukrāc choṇitasaṃsṛṣṭāt pūrvaṃ prāṇaḥ pravartate 14,024.008c prāṇena vikṛte śukre tato 'pānaḥ pravartate 14,024.009a prāṇāpānāv idaṃ dvaṃdvam avāk cordhvaṃ ca gacchataḥ 14,024.009c vyānaḥ samānaś caivobhau tiryag dvaṃdvatvam ucyate 14,024.010a agnir vai devatāḥ sarvā iti vedasya śāsanam 14,024.010c saṃjāyate brāhmaṇeṣu jñānaṃ buddhisamanvitam 14,024.011a tasya dhūmas tamorūpaṃ rajo bhasma suretasaḥ 14,024.011c sattvaṃ saṃjāyate tasya yatra prakṣipyate haviḥ 14,024.012a āghārau samāno vyānaś ca iti yajñavido viduḥ 14,024.012c prāṇāpānāv ājyabhāgau tayor madhye hutāśanaḥ 14,024.012e etad rūpam udānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ 14,024.013a nirdvaṃdvam iti yat tv etat tan me nigadataḥ śṛṇu 14,024.014a ahorātram idaṃ dvaṃdvaṃ tayor madhye hutāśanaḥ 14,024.014c etad rūpam udānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ 14,024.015a ubhe caivāyane dvaṃdvaṃ tayor madhye hutāśanaḥ 14,024.015c etad rūpam udānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ 14,024.016a ubhe satyānṛte dvaṃdvaṃ tayor madhye hutāśanaḥ 14,024.016c etad rūpam udānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ 14,024.017a ubhe śubhāśubhe dvaṃdvaṃ tayor madhye hutāśanaḥ 14,024.017c etad rūpam udānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ 14,024.018a sac cāsac caiva tad dvaṃdvaṃ tayor madhye hutāśanaḥ 14,024.018c etad rūpam udānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ 14,024.019a prathamaṃ samāno vyāno vyasyate karma tena tat 14,024.019c tṛtīyaṃ tu samānena punar eva vyavasyate 14,024.020a śāntyarthaṃ vāmadevaṃ ca śāntir brahma sanātanam 14,024.020c etad rūpam udānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ 14,024.020d@002_0001 yāvad dravyaguṇas tāvat pradīpaḥ saṃprakāśayet 14,024.020d@002_0002 kṣīṇe dravyaguṇe jyotir antardhānāya gacchati 14,024.020d@002_0003 vyaktaḥ sattvaguṇe hy eṣa puruṣo vyaktir īśate 14,024.020d@002_0004 etad vipra vijānīṣva hanta bhūyo bravīmi te 14,024.020d@002_0005 sahasreṇāpi durmedhā buddhimān sukham edhate 14,024.020d@002_0006 evaṃ dharmasya vijñeyaṃ saṃsādhanam upāyataḥ 14,024.020d@002_0007 upāyajño hi medhāvī sukham atyantam aśnute 14,024.020d@002_0008 yathādhvānam apātheyaḥ prapanno mānavaḥ kva cit 14,024.020d@002_0009 kleśena yāti mahatā vinaśyaty antarāpi vā 14,024.020d@002_0010 tathā karmasu vijñeyaṃ phalaṃ bhavati mānava 14,024.020d@002_0011 puruṣasyātmaniḥśreyaḥ śubhāśubhanidarśanaḥ 14,024.020d@002_0012 yathā ca dīrgham adhvānaṃ padbhyām eva prapadyate 14,024.020d@002_0013 adṛṣṭapūrvaṃ sahasā tattvadarśanavakritaḥ 14,024.020d@002_0014 prāpnuvanto yathādhvānaṃ rathenehāśugāminā 14,024.020d@002_0015 yāyād aśvaprayuktena tathā buddhimatāṃ gatiḥ 14,024.020d@002_0016 uccaparvatam āruhya nanv avekṣeta bhūgatam 14,024.020d@002_0017 rathena rathinaṃ paśyec caitanyena ca cetanam 14,024.020d@002_0018 yāvad rathapathas tāvad rathe samupagacchati 14,024.020d@002_0019 kṣīṇe rathapathe prājño ratham utsṛjya gacchati 14,024.020d@002_0020 evaṃ gacchati medhāvī tattvayogavidhānavit 14,024.020d@002_0021 samājñāya mahābuddher uttarād uttarottaram 14,024.020d@002_0022 yathā mahārṇavaṃ ghoram udbhavaḥ saṃpragāhate 14,024.020d@002_0023 bāhubhyām eva saṃmohād vadhaṃ gacchaty asaṃśayam 14,024.020d@002_0024 nāvayā ca yathā prājño vinā prajñātaritrayā 14,024.020d@002_0025 akrāntasalilaṃ gāhe kḷptaṃ saṃtarati svayam 14,024.020d@002_0026 tīrṇo gacchet paraṃ pāraṃ nāvam utsṛjya nirmamaḥ 14,024.020d@002_0027 vyākhyātaṃ pūrvakalpena yathā rathapadātinām 14,024.020d@002_0028 mohāt saṃmoham āpanno mā vināśaṃ yathā tathā 14,024.020d@002_0029 mamatvenābhibhūtasya tatraiva paridevane 14,024.020d@002_0030 nāvaṃ na śakyam āruhya sthale 'pi paribhāvitum 14,024.020d@002_0031 tathaiva sthalam āruhya nāpsu yātuṃ vidhīyate 14,024.020d@002_0032 evaṃ karma kṛtaṃ cittaṃ viṣamasthaṃ pṛthak pṛthak 14,024.020d@002_0033 yathā karma kṛtaṃ loke tathā tad upapadyate 14,024.020d@002_0034 yatraiva gandho na raso na rūpasparśaśabdavat 14,024.020d@002_0035 manyate 'tha mano buddhyā tat pradhānaṃ pracakṣate 14,024.020d@002_0036 yat tat pradhānam avyaktam avyaktasya guṇo mahān 14,024.020d@002_0037 mahataḥ pradhānabhūtasya guṇāḥ * * * * smṛtāḥ 14,024.020d@002_0038 bījadharmi yathā vyaktaṃ tathaiva prasavātmakam 14,024.020d@002_0039 bījadharmā mahān ātmā vasavaś ceti naḥ śrutam 14,024.020d@002_0040 bījadharmāt tv ahaṃkāraḥ prasavatve punaḥ punaḥ 14,024.020d@002_0041 bījaprasavadharmāṇi mahābhūtāni pañca vai 14,024.020d@002_0042 bījadharmiṇam ity āhuḥ prasavaṃ naiva kurvate 14,024.020d@002_0043 viśeṣāḥ sarvabhūtānāṃ teṣāṃ cittaṃ viśeṣaṇam 14,024.020d@002_0044 etad rūpam udānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ 14,025.001 brāhmaṇa uvāca 14,025.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 14,025.001c cāturhotravidhānasya vidhānam iha yādṛśam 14,025.002a tasya sarvasya vidhivad vidhānam upadekṣyate 14,025.002c śṛṇu me gadato bhadre rahasyam idam uttamam 14,025.003a karaṇaṃ karma kartā ca mokṣa ity eva bhāmini 14,025.003c catvāra ete hotāro yair idaṃ jagad āvṛtam 14,025.004a hotṝṇāṃ sādhanaṃ caiva śṛṇu sarvam aśeṣataḥ 14,025.004c ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuś ca tvak ca śrotraṃ ca pañcamam 14,025.004e mano buddhiś ca saptaite vijñeyā guṇahetavaḥ 14,025.005a gandho rasaś ca rūpaṃ ca śabdaḥ sparśaś ca pañcamaḥ 14,025.005c mantavyam atha boddhavyaṃ saptaite karmahetavaḥ 14,025.006a ghrātā bhakṣayitā draṣṭā spraṣṭā śrotā ca pañcamaḥ 14,025.006c mantā boddhā ca saptaite vijñeyāḥ kartṛhetavaḥ 14,025.007a svaguṇaṃ bhakṣayanty ete guṇavantaḥ śubhāśubham 14,025.007c ahaṃ ca nirguṇo 'treti saptaite mokṣahetavaḥ 14,025.008a viduṣāṃ budhyamānānāṃ svaṃ svaṃ sthānaṃ yathāvidhi 14,025.008c guṇās te devatābhūtāḥ satataṃ bhuñjate haviḥ 14,025.009a adan hy avidvān annāni mamatvenopapadyate 14,025.009c ātmārthaṃ pācayan nityaṃ mamatvenopahanyate 14,025.010a abhakṣyabhakṣaṇaṃ caiva madyapānaṃ ca hanti tam 14,025.010c sa cānnaṃ hanti tac cānnaṃ sa hatvā hanyate budhaḥ 14,025.011a attā hy annam idaṃ vidvān punar janayatīśvaraḥ 14,025.011c sa cānnāj jāyate tasmin sūkṣmo nāma vyatikramaḥ 14,025.012a manasā gamyate yac ca yac ca vācā nirudyate 14,025.012c śrotreṇa śrūyate yac ca cakṣuṣā yac ca dṛśyate 14,025.013a sparśena spṛśyate yac ca ghrāṇena ghrāyate ca yat 14,025.013c manaḥṣaṣṭhāni saṃyamya havīṃṣy etāni sarvaśaḥ 14,025.014a guṇavatpāvako mahyaṃ dīpyate havyavāhanaḥ 14,025.014c yogayajñaḥ pravṛtto me jñānabrahmamanodbhavaḥ 14,025.014e prāṇastotro 'pānaśastraḥ sarvatyāgasudakṣiṇaḥ 14,025.015a karmānumantā brahmā me kartādhvaryuḥ kṛtastutiḥ 14,025.015c kṛtapraśāstā tac chāstram apavargo 'sya dakṣiṇā 14,025.016a ṛcaś cāpy atra śaṃsanti nārāyaṇavido janāḥ 14,025.016c nārāyaṇāya devāya yad abadhnan paśūn purā 14,025.017a tatra sāmāni gāyanti tāni cāhur nidarśanam 14,025.017c devaṃ nārāyaṇaṃ bhīru sarvātmānaṃ nibodha me 14,026.001 brāhmaṇa uvāca 14,026.001a ekaḥ śāstā na dvitīyo 'sti śāstā; yathā niyukto 'smi tathā carāmi 14,026.001a*0061_01 yo hṛcchayas tam aham anubravīmi 14,026.001c hṛdy eṣa tiṣṭhan puruṣaḥ śāsti śāstā; tenaiva yuktaḥ pravaṇād ivodakam 14,026.002a eko gurur nāsti tato dvitīyo; yo hṛcchayas tam aham anubravīmi 14,026.002c tenānuśiṣṭā guruṇā sadaiva; parābhūtā dānavāḥ sarva eva 14,026.003a eko bandhur nāsti tato dvitīyo; yo hṛcchayas tam aham anubravīmi 14,026.003c tenānuśiṣṭā bāndhavā bandhumantaḥ; saptarṣayaḥ sapta divi prabhānti 14,026.004a ekaḥ śrotā nāsti tato dvitīyo; yo hṛcchayas tam aham anubravīmi 14,026.004c tasmin gurau guruvāsaṃ niruṣya; śakro gataḥ sarvalokāmaratvam 14,026.005a eko dveṣṭā nāsti tato dvitīyo; yo hṛcchayas tam aham anubravīmi 14,026.005c tenānuśiṣṭā guruṇā sadaiva; lokadviṣṭāḥ pannagāḥ sarva eva 14,026.006a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 14,026.006c prajāpatau pannagānāṃ devarṣīṇāṃ ca saṃvidam 14,026.007a devarṣayaś ca nāgāś ca asurāś ca prajāpatim 14,026.007c paryapṛcchann upāsīnāḥ śreyo naḥ procyatām iti 14,026.008a teṣāṃ provāca bhagavāñ śreyaḥ samanupṛcchatām 14,026.008c om ity ekākṣaraṃ brahma te śrutvā prādravan diśaḥ 14,026.009a teṣāṃ prādravamāṇānām upadeśārtham ātmanaḥ 14,026.009c sarpāṇāṃ daśane bhāvaḥ pravṛttaḥ pūrvam eva tu 14,026.010a asurāṇāṃ pravṛttas tu dambhabhāvaḥ svabhāvajaḥ 14,026.010c dānaṃ devā vyavasitā damam eva maharṣayaḥ 14,026.011a ekaṃ śāstāram āsādya śabdenaikena saṃskṛtāḥ 14,026.011c nānā vyavasitāḥ sarve sarpadevarṣidānavāḥ 14,026.012a śṛṇoty ayaṃ procyamānaṃ gṛhṇāti ca yathātatham 14,026.012c pṛcchatas tāvato bhūyo gurur anyo 'numanyate 14,026.013a tasya cānumate karma tataḥ paścāt pravartate 14,026.013c gurur boddhā ca śatruś ca dveṣṭā ca hṛdi saṃśritaḥ 14,026.014a pāpena vicaraṃl loke pāpacārī bhavaty ayam 14,026.014c śubhena vicaraṃl loke śubhacārī bhavaty uta 14,026.015a kāmacārī tu kāmena ya indriyasukhe rataḥ 14,026.015c vratavārī sadaivaiṣa ya indriyajaye rataḥ 14,026.016a apetavratakarmā tu kevalaṃ brahmaṇi śritaḥ 14,026.016c brahmabhūtaś caraṃl loke brahmacārī bhavaty ayam 14,026.017a brahmaiva samidhas tasya brahmāgnir brahmasaṃstaraḥ 14,026.017c āpo brahma gurur brahma sa brahmaṇi samāhitaḥ 14,026.018a etad etādṛśaṃ sūkṣmaṃ brahmacaryaṃ vidur budhāḥ 14,026.018c viditvā cānvapadyanta kṣetrajñenānudarśinaḥ 14,027.001 brāhmaṇa uvāca 14,027.001a saṃkalpadaṃśamaśakaṃ śokaharṣahimātapam 14,027.001c mohāndhakāratimiraṃ lobhavyālasarīsṛpam 14,027.002a viṣayaikātyayādhvānaṃ kāmakrodhavirodhakam 14,027.002c tad atītya mahādurgaṃ praviṣṭo 'smi mahad vanam 14,027.003 brāhmaṇy uvāca 14,027.003a kva tad vanaṃ mahāprājña ke vṛkṣāḥ saritaś ca kāḥ 14,027.003c girayaḥ parvatāś caiva kiyaty adhvani tad vanam 14,027.004 brāhmaṇa uvāca 14,027.004a na tad asti pṛthagbhāve kiṃ cid anyat tataḥ samam 14,027.004c na tad asty apṛthagbhāve kiṃ cid dūrataraṃ tataḥ 14,027.005a tasmād dhrasvataraṃ nāsti na tato 'sti bṛhattaram 14,027.005c nāsti tasmād duḥkhataraṃ nāsty anyat tatsamaṃ sukham 14,027.006a na tat praviśya śocanti na prahṛṣyanti ca dvijāḥ 14,027.006c na ca bibhyati keṣāṃ cit tebhyo bibhyati ke ca na 14,027.007a tasmin vane sapta mahādrumāś ca; phalāni saptātithayaś ca sapta 14,027.007c saptāśramāḥ sapta samādhayaś ca; dīkṣāś ca saptaitad araṇyarūpam 14,027.008a pañcavarṇāni divyāni puṣpāṇi ca phalāni ca 14,027.008c sṛjantaḥ pādapās tatra vyāpya tiṣṭhanti tad vanam 14,027.009a suvarṇāni dvivarṇāni puṣpāṇi ca phalāni ca 14,027.009c sṛjantaḥ pādapās tatra vyāpya tiṣṭhanti tad vanam 14,027.010a caturvarṇāni divyāni puṣpāṇi ca phalāni ca 14,027.010c sṛjantaḥ pādapās tatra vyāpya tiṣṭhanti tad vanam 14,027.011a śaṃkarāṇi trivarṇāni puṣpāṇi ca phalāni ca 14,027.011c sṛjantaḥ pādapās tatra vyāpya tiṣṭhanti tad vanam 14,027.012a surabhīṇy ekavarṇāni puṣpāṇi ca phalāni ca 14,027.012c sṛjantaḥ pādapās tatra vyāpya tiṣṭhanti tad vanam 14,027.013a bahūny avyaktavarṇāni puṣpāṇi ca phalāni ca 14,027.013c visṛjantau mahāvṛkṣau tad vanaṃ vyāpya tiṣṭhataḥ 14,027.013d*0062_01 visṛjanto mahāvṛkṣā vyāpya tiṣṭhanti tad vanam 14,027.014a eko hy agniḥ sumanā brāhmaṇo 'tra; pañcendriyāṇi samidhaś cātra santi 14,027.014c tebhyo mokṣāḥ sapta bhavanti dīkṣā; guṇāḥ phalāny atithayaḥ phalāśāḥ 14,027.015a ātithyaṃ pratigṛhṇanti tatra sapta maharṣayaḥ 14,027.015c arciteṣu pralīneṣu teṣv anyad rocate vanam 14,027.016a pratijñāvṛkṣam aphalaṃ śānticchāyāsamanvitam 14,027.016c jñānāśrayaṃ tṛptitoyam antaḥkṣetrajñabhāskaram 14,027.017a ye 'dhigacchanti tat santas teṣāṃ nāsti bhayaṃ punaḥ 14,027.017c ūrdhvaṃ cāvāk ca tiryak ca tasya nānto 'dhigamyate 14,027.018a sapta striyas tatra vasanti sadyo; avāṅmukhā bhānumatyo janitryaḥ 14,027.018c ūrdhvaṃ rasānāṃ dadate prajābhyaḥ; sarvān yathā sarvam anityatāṃ ca 14,027.019a tatraiva pratitiṣṭhanti punas tatrodayanti ca 14,027.019c sapta saptarṣayaḥ siddhā vasiṣṭhapramukhāḥ saha 14,027.020a yaśo varco bhagaś caiva vijayaḥ siddhitejasī 14,027.020c evam evānuvartante sapta jyotīṃṣi bhāskaram 14,027.021a girayaḥ parvatāś caiva santi tatra samāsataḥ 14,027.021c nadyaś ca sarito vāri vahantyo brahmasaṃbhavam 14,027.022a nadīnāṃ saṃgamas tatra vaitānaḥ samupahvare 14,027.022c svātmatṛptā yato yānti sākṣād dāntāḥ pitāmaham 14,027.023a kṛśāśāḥ suvratāśāś ca tapasā dagdhakilbiṣāḥ 14,027.023c ātmany ātmānam āveśya brahmāṇaṃ samupāsate 14,027.024a ṛcam apy atra śaṃsanti vidyāraṇyavido janāḥ 14,027.024c tad araṇyam abhipretya yathādhīram ajāyata 14,027.025a etad etādṛśaṃ divyam araṇyaṃ brāhmaṇā viduḥ 14,027.025c viditvā cānvatiṣṭhanta kṣetrajñenānudarśitam 14,028.001 brāhmaṇa uvāca 14,028.001a gandhān na jighrāmi rasān na vedmi; rūpaṃ na paśyāmi na ca spṛśāmi 14,028.001c na cāpi śabdān vividhāñ śṛṇomi; na cāpi saṃkalpam upaimi kiṃ cit 14,028.002a arthān iṣṭān kāmayate svabhāvaḥ; sarvān dveṣyān pradviṣate svabhāvaḥ 14,028.002c kāmadveṣāv udbhavataḥ svabhāvāt; prāṇāpānau jantudehān niveśya 14,028.003a tebhyaś cānyāṃs teṣv anityāṃś ca bhāvān; bhūtātmānaṃ lakṣayeyaṃ śarīre 14,028.003c tasmiṃs tiṣṭhan nāsmi śakyaḥ kathaṃ cit; kāmakrodhābhyāṃ jarayā mṛtyunā ca 14,028.004a akāmayānasya ca sarvakāmān; avidviṣāṇasya ca sarvadoṣān 14,028.004c na me svabhāveṣu bhavanti lepās; toyasya bindor iva puṣkareṣu 14,028.004c*0063_01 naujaṃ tu dehāni tathā sametya (sic) 14,028.005a nityasya caitasya bhavanti nityā; nirīkṣamāṇasya bahūn svabhāvān 14,028.005c na sajjate karmasu bhogajālaṃ; divīva sūryasya mayūkhajālam 14,028.006a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 14,028.006c adhvaryuyatisaṃvādaṃ taṃ nibodha yaśasvini 14,028.007a prokṣyamāṇaṃ paśuṃ dṛṣṭvā yajñakarmaṇy athābravīt 14,028.007c yatir adhvaryum āsīno hiṃseyam iti kutsayan 14,028.008a tam adhvaryuḥ pratyuvāca nāyaṃ chāgo vinaśyati 14,028.008c śreyasā yokṣyate jantur yadi śrutir iyaṃ tathā 14,028.009a yo hy asya pārthivo bhāgaḥ pṛthivīṃ sa gamiṣyati 14,028.009c yad asya vārijaṃ kiṃ cid apas tat pratipadyate 14,028.010a sūryaṃ cakṣur diśaḥ śrotre prāṇo 'sya divam eva ca 14,028.010c āgame vartamānasya na me doṣo 'sti kaś cana 14,028.011 yatir uvāca 14,028.011a prāṇair viyoge chāgasya yadi śreyaḥ prapaśyasi 14,028.011c chāgārthe vartate yajño bhavataḥ kiṃ prayojanam 14,028.012a anu tvā manyatāṃ mātā pitā bhrātā sakhāpi ca 14,028.012c mantrayasvainam unnīya paravantaṃ viśeṣataḥ 14,028.013a ya evam anumanyeraṃs tān bhavān praṣṭum arhati 14,028.013c teṣām anumataṃ śrutvā śakyā kartuṃ vicāraṇā 14,028.014a prāṇā apy asya chāgasya prāpitās te svayoniṣu 14,028.014c śarīraṃ kevalaṃ śiṣṭaṃ niśceṣṭam iti me matiḥ 14,028.015a indhanasya tu tulyena śarīreṇa vicetasā 14,028.015c hiṃsā nirveṣṭukāmānām indhanaṃ paśusaṃjñitam 14,028.016a ahiṃsā sarvadharmāṇām iti vṛddhānuśāsanam 14,028.016c yad ahiṃsraṃ bhavet karma tat kāryam iti vidmahe 14,028.017a ahiṃseti pratijñeyaṃ yadi vakṣyāmy ataḥ param 14,028.017c śakyaṃ bahuvidhaṃ vaktuṃ bhavataḥ kāryadūṣaṇam 14,028.018a ahiṃsā sarvabhūtānāṃ nityam asmāsu rocate 14,028.018c pratyakṣataḥ sādhayāmo na parokṣam upāsmahe 14,028.019 adhvaryur uvāca 14,028.019a bhūmer gandhaguṇān bhuṅkṣe pibasy āpomayān rasān 14,028.019c jyotiṣāṃ paśyase rūpaṃ spṛśasy anilajān guṇān 14,028.020a śṛṇoṣy ākāśajaṃ śabdaṃ manasā manyase matim 14,028.020c sarvāṇy etāni bhūtāni prāṇā iti ca manyase 14,028.021a prāṇādāne ca nityo 'si hiṃsāyāṃ vartate bhavān 14,028.021c nāsti ceṣṭā vinā hiṃsāṃ kiṃ vā tvaṃ manyase dvija 14,028.022 yatir uvāca 14,028.022a akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva dvaidhībhāvo 'yam ātmanaḥ 14,028.022c akṣaraṃ tatra sadbhāvaḥ svabhāvaḥ kṣara ucyate 14,028.023a prāṇo jihvā manaḥ sattvaṃ svabhāvo rajasā saha 14,028.023c bhāvair etair vimuktasya nirdvaṃdvasya nirāśiṣaḥ 14,028.024a samasya sarvabhūteṣu nirmamasya jitātmanaḥ 14,028.024c samantāt parimuktasya na bhayaṃ vidyate kva cit 14,028.025 adhvaryur uvāca 14,028.025a sadbhir eveha saṃvāsaḥ kāryo matimatāṃ vara 14,028.025c bhavato hi mataṃ śrutvā pratibhāti matir mama 14,028.026a bhagavan bhagavadbuddhyā pratibuddho bravīmy aham 14,028.026c mataṃ mantuṃ kratuṃ kartuṃ nāparādho 'sti me dvija 14,028.027 brāhmaṇa uvāca 14,028.027a upapattyā yatis tūṣṇīṃ vartamānas tataḥ param 14,028.027c adhvaryur api nirmohaḥ pracacāra mahāmakhe 14,028.028a evam etādṛśaṃ mokṣaṃ susūkṣmaṃ brāhmaṇā viduḥ 14,028.028c viditvā cānutiṣṭhanti kṣetrajñenānudarśinā 14,029.001 brāhmaṇa uvāca 14,029.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 14,029.001c kārtavīryasya saṃvādaṃ samudrasya ca bhāmini 14,029.002a kārtavīryārjuno nāma rājā bāhusahasravān 14,029.002c yena sāgaraparyantā dhanuṣā nirjitā mahī 14,029.003a sa kadā cit samudrānte vicaran baladarpitaḥ 14,029.003c avākirac charaśataiḥ samudram iti naḥ śrutam 14,029.004a taṃ samudro namaskṛtya kṛtāñjalir uvāca ha 14,029.004c mā muñca vīra nārācān brūhi kiṃ karavāṇi te 14,029.005a madāśrayāṇi bhūtāni tvadvisṛṣṭair maheṣubhiḥ 14,029.005c vadhyante rājaśārdūla tebhyo dehy abhayaṃ vibho 14,029.006 arjuna uvāca 14,029.006a matsamo yadi saṃgrāme śarāsanadharaḥ kva cit 14,029.006c vidyate taṃ mamācakṣva yaḥ samāsīta māṃ mṛdhe 14,029.007 samudra uvāca 14,029.007a maharṣir jamadagnis te yadi rājan pariśrutaḥ 14,029.007c tasya putras tavātithyaṃ yathāvat kartum arhati 14,029.008a tataḥ sa rājā prayayau krodhena mahatā vṛtaḥ 14,029.008c sa tam āśramam āgamya rāmam evānvapadyata 14,029.009a sa rāmapratikūlāni cakāra saha bandhubhiḥ 14,029.009c āyāsaṃ janayām āsa rāmasya ca mahātmanaḥ 14,029.010a tatas tejaḥ prajajvāla rāmasyāmitatejasaḥ 14,029.010c pradahad ripusainyāni tadā kamalalocane 14,029.011a tataḥ paraśum ādāya sa taṃ bāhusahasriṇam 14,029.011c ciccheda sahasā rāmo bāhuśākham iva drumam 14,029.012a taṃ hataṃ patitaṃ dṛṣṭvā sametāḥ sarvabāndhavāḥ 14,029.012c asīn ādāya śaktīś ca bhārgavaṃ paryavārayan 14,029.013a rāmo 'pi dhanur ādāya ratham āruhya satvaraḥ 14,029.013c visṛjañ śaravarṣāṇi vyadhamat pārthivaṃ balam 14,029.014a tatas tu kṣatriyāḥ ke cij jamadagniṃ nihatya ca 14,029.014c viviśur giridurgāṇi mṛgāḥ siṃhārditā iva 14,029.015a teṣāṃ svavihitaṃ karma tadbhayān nānutiṣṭhatām 14,029.015c prajā vṛṣalatāṃ prāptā brāhmaṇānām adarśanāt 14,029.016a ta ete dramiḍāḥ kāśāḥ puṇḍrāś ca śabaraiḥ saha 14,029.016c vṛṣalatvaṃ parigatā vyutthānāt kṣatradharmataḥ 14,029.017a tatas tu hatavīrāsu kṣatriyāsu punaḥ punaḥ 14,029.017c dvijair utpāditaṃ kṣatraṃ jāmadagnyo nyakṛntata 14,029.018a ekaviṃśatimedhānte rāmaṃ vāg aśarīriṇī 14,029.018c divyā provāca madhurā sarvalokapariśrutā 14,029.019a rāma rāma nivartasva kaṃ guṇaṃ tāta paśyasi 14,029.019c kṣatrabandhūn imān prāṇair viprayojya punaḥ punaḥ 14,029.020a tathaiva taṃ mahātmānam ṛcīkapramukhās tadā 14,029.020c pitāmahā mahābhāga nivartasvety athābruvan 14,029.021a pitur vadham amṛṣyaṃs tu rāmaḥ provāca tān ṛṣīn 14,029.021c nārhantīha bhavanto māṃ nivārayitum ity uta 14,029.022 pitara ūcuḥ 14,029.022a nārhase kṣatrabandhūṃs tvaṃ nihantuṃ jayatāṃ vara 14,029.022c na hi yuktaṃ tvayā hantuṃ brāhmaṇena satā nṛpān 14,030.001 pitara ūcuḥ 14,030.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 14,030.001c śrutvā ca tat tathā kāryaṃ bhavatā dvijasattama 14,030.002a alarko nāma rājarṣir abhavat sumahātapāḥ 14,030.002c dharmajñaḥ satyasaṃdhaś ca mahātmā sumahāvrataḥ 14,030.003a sa sāgarāntāṃ dhanuṣā vinirjitya mahīm imām 14,030.003c kṛtvā suduṣkaraṃ karma manaḥ sūkṣme samādadhe 14,030.004a sthitasya vṛkṣamūle 'tha tasya cintā babhūva ha 14,030.004c utsṛjya sumahad rājyaṃ sūkṣmaṃ prati mahāmate 14,030.005 alarka uvāca 14,030.005a manaso me balaṃ jātaṃ mano jitvā dhruvo jayaḥ 14,030.005c anyatra bāṇān asyāmi śatrubhiḥ parivāritaḥ 14,030.006a yad idaṃ cāpalān mūrteḥ sarvam etac cikīrṣati 14,030.006c manaḥ prati sutīkṣṇāgrān ahaṃ mokṣyāmi sāyakān 14,030.007 mana uvāca 14,030.007a neme bāṇās tariṣyanti mām alarka kathaṃ cana 14,030.007c tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi 14,030.008a anyān bāṇān samīkṣasva yais tvaṃ māṃ sūdayiṣyasi 14,030.008c tac chrutvā sa vicintyātha tato vacanam abravīt 14,030.008d*0064_01 indriyārtheṣu sarveṣu buddhis teṣv iha gṛdhyati 14,030.008d*0064_02 tasmād buddhiṃ prati śarān atimokṣyāmy ahaṃ śitān 14,030.009 alarka uvāca 14,030.009a āghrāya subahūn gandhāṃs tān eva pratigṛdhyati 14,030.009c tasmād ghrāṇaṃ prati śarān pratimokṣyāmy ahaṃ śitān 14,030.010 ghrāṇa uvāca 14,030.010a neme bāṇās tariṣyanti mām alarka kathaṃ cana 14,030.010c tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi 14,030.011a anyān bāṇān samīkṣasva yais tvaṃ māṃ sūdayiṣyasi 14,030.011c tac chrutvā sa vicintyātha tato vacanam abravīt 14,030.012 alarka uvāca 14,030.012a iyaṃ svādūn rasān bhuktvā tān eva pratigṛdhyati 14,030.012c tasmāj jihvāṃ prati śarān pratimokṣyāmy ahaṃ śitān 14,030.013 jihvovāca 14,030.013a neme bāṇās tariṣyanti mām alarka kathaṃ cana 14,030.013c tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi 14,030.014a anyān bāṇān samīkṣasva yais tvaṃ māṃ sūdayiṣyasi 14,030.014c tac chrutvā sa vicintyātha tato vacanam abravīt 14,030.015 alarka uvāca 14,030.015a spṛṣṭvā tvag vividhān sparśāṃs tān eva pratigṛdhyati 14,030.015c tasmāt tvacaṃ pāṭayiṣye vividhaiḥ kaṅkapatribhiḥ 14,030.016 tvag uvāca 14,030.016a neme bāṇās tariṣyanti mām alarka kathaṃ cana 14,030.016c tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi 14,030.017a anyān bāṇān samīkṣasva yais tvaṃ māṃ sūdayiṣyasi 14,030.017c tac chrutvā sa vicintyātha tato vacanam abravīt 14,030.018 alarka uvāca 14,030.018a śrutvā vai vividhāñ śabdāṃs tān eva pratigṛdhyati 14,030.018c tasmāc chrotraṃ prati śarān pratimokṣyāmy ahaṃ śitān 14,030.019 śrotra uvāca 14,030.019a neme bāṇās tariṣyanti mām alarka kathaṃ cana 14,030.019c tavaiva marma bhetsyanti tato hāsyasi jīvitam 14,030.020a anyān bāṇān samīkṣasva yais tvaṃ māṃ sūdayiṣyasi 14,030.020c tac chrutvā sa vicintyātha tato vacanam abravīt 14,030.021 alarka uvāca 14,030.021a dṛṣṭvā vai vividhān bhāvāṃs tān eva pratigṛdhyati 14,030.021c tasmāc cakṣuḥ prati śarān pratimokṣyāmy ahaṃ śitān 14,030.022 cakṣur uvāca 14,030.022a neme bāṇās tariṣyanti mām alarka kathaṃ cana 14,030.022c tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi 14,030.023a anyān bāṇān samīkṣasva yais tvaṃ māṃ sūdayiṣyasi 14,030.023c tac chrutvā sa vicintyātha tato vacanam abravīt 14,030.024 alarka uvāca 14,030.024a iyaṃ niṣṭhā bahuvidhā prajñayā tv adhyavasyati 14,030.024c tasmād buddhiṃ prati śarān pratimokṣyāmy ahaṃ śitān 14,030.025 buddhir uvāca 14,030.025a neme bāṇās tariṣyanti mām alarka kathaṃ cana 14,030.025c tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi 14,030.025d*0065_01 anyān bāṇān samīkṣasva yais tvaṃ māṃ sūdayiṣyasi 14,030.026 pitara ūcuḥ 14,030.026a tato 'larkas tapo ghoram āsthāyātha suduṣkaram 14,030.026c nādhyagacchat paraṃ śaktyā bāṇam eteṣu saptasu 14,030.026e susamāhitacetās tu tato 'cintayata prabhuḥ 14,030.027a sa vicintya ciraṃ kālam alarko dvijasattama 14,030.027c nādhyagacchat paraṃ śreyo yogān matimatāṃ varaḥ 14,030.028a sa ekāgraṃ manaḥ kṛtvā niścalo yogam āsthitaḥ 14,030.028c indriyāṇi jaghānāśu bāṇenaikena vīryavān 14,030.028e yogenātmānam āviśya saṃsiddhiṃ paramāṃ yayau 14,030.029a vismitaś cāpi rājarṣir imāṃ gāthāṃ jagāda ha 14,030.029c aho kaṣṭaṃ yad asmābhiḥ pūrvaṃ rājyam anuṣṭhitam 14,030.029d*0066_01 bhogatṛṣṇāsamāyuktaiḥ pūrvaṃ rājyam upāsitam 14,030.029e iti paścān mayā jñātaṃ yogān nāsti paraṃ sukham 14,030.030a iti tvam api jānīhi rāma mā kṣatriyāñ jahi 14,030.030c tapo ghoram upātiṣṭha tataḥ śreyo 'bhipatsyase 14,030.031 brāhmaṇa uvāca 14,030.031a ity uktaḥ sa tapo ghoraṃ jāmadagnyaḥ pitāmahaiḥ 14,030.031c āsthitaḥ sumahābhāgo yayau siddhiṃ ca durgamām 14,030.031d*0067_01 ity uktaḥ pitṛbhiḥ so 'tha tapo ghoraṃ samāsthitaḥ 14,030.031d*0067_02 jāmadagnyo mahābhāgaḥ siddhiṃ ca paramāṃ gataḥ 14,031.001 brāhmaṇa uvāca 14,031.001a trayo vai ripavo loke nava vai guṇataḥ smṛtāḥ 14,031.001c harṣaḥ stambho 'bhimānaś ca trayas te sāttvikā guṇāḥ 14,031.002a śokaḥ krodho 'tisaṃrambho rājasās te guṇāḥ smṛtāḥ 14,031.002c svapnas tandrī ca mohaś ca trayas te tāmasā guṇāḥ 14,031.003a etān nikṛtya dhṛtimān bāṇasaṃghair atandritaḥ 14,031.003c jetuṃ parān utsahate praśāntātmā jitendriyaḥ 14,031.004a atra gāthāḥ kīrtayanti purākalpavido janāḥ 14,031.004c ambarīṣeṇa yā gītā rājñā rājyaṃ praśāsatā 14,031.005a samudīrṇeṣu doṣeṣu vadhyamāneṣu sādhuṣu 14,031.005c jagrāha tarasā rājyam ambarīṣa iti śrutiḥ 14,031.006a sa nigṛhya mahādoṣān sādhūn samabhipūjya ca 14,031.006c jagāma mahatīṃ siddhiṃ gāthāṃ cemāṃ jagāda ha 14,031.007a bhūyiṣṭhaṃ me jitā doṣā nihatāḥ sarvaśatravaḥ 14,031.007c eko doṣo 'vaśiṣṭas tu vadhyaḥ sa na hato mayā 14,031.008a yena yukto jantur ayaṃ vaitṛṣṇyaṃ nādhigacchati 14,031.008c tṛṣṇārta iva nimnāni dhāvamāno na budhyate 14,031.009a akāryam api yeneha prayuktaḥ sevate naraḥ 14,031.009c taṃ lobham asibhis tīkṣṇair nikṛntantaṃ nikṛntata 14,031.010a lobhād dhi jāyate tṛṣṇā tataś cintā prasajyate 14,031.010c sa lipsamāno labhate bhūyiṣṭhaṃ rājasān guṇān 14,031.010d*0068_01 tad avāptau tu labhate bhūyiṣṭhaṃ tāmasān guṇān 14,031.010d*0069_01 etair doṣaiḥ punar dehī badhyamānaḥ punaḥ punaḥ 14,031.010d*0069_02 bhuktvā vai rājasān bhogāñ jāyate karma cehate 14,031.011a sa tair guṇaiḥ saṃhatadehabandhanaḥ; punaḥ punar jāyati karma cehate 14,031.011c janmakṣaye bhinnavikīrṇadehaḥ; punar mṛtyuṃ gacchati janmani sve 14,031.012a tasmād enaṃ samyag avekṣya lobhaṃ; nigṛhya dhṛtyātmani rājyam icchet 14,031.012c etad rājyaṃ nānyad astīti vidyād; yas tv atra rājā vijito mamaikaḥ 14,031.013a iti rājñāmbarīṣeṇa gāthā gītā yaśasvinā 14,031.013c ādhirājyaṃ puraskṛtya lobham ekaṃ nikṛntatā 14,032.001 brāhmaṇa uvāca 14,032.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 14,032.001c brāhmaṇasya ca saṃvādaṃ janakasya ca bhāmini 14,032.002a brāhmaṇaṃ janako rājā sannaṃ kasmiṃś cid āgame 14,032.002c viṣaye me na vastavyam iti śiṣṭyartham abravīt 14,032.003a ity uktaḥ pratyuvācātha brāhmaṇo rājasattamam 14,032.003c ācakṣva viṣayaṃ rājan yāvāṃs tava vaśe sthitaḥ 14,032.004a so 'nyasya viṣaye rājño vastum icchāmy ahaṃ vibho 14,032.004c vacas te kartum icchāmi yathāśāstraṃ mahīpate 14,032.005a ity uktaḥ sa tadā rājā brāhmaṇena yaśasvinā 14,032.005c muhur uṣṇaṃ ca niḥśvasya na sa taṃ pratyabhāṣata 14,032.006a tam āsīnaṃ dhyāyamānaṃ rājānam amitaujasam 14,032.006c kaśmalaṃ sahasāgacchad bhānumantam iva grahaḥ 14,032.007a samāśvāsya tato rājā vyapete kaśmale tadā 14,032.007c tato muhūrtād iva taṃ brāhmaṇaṃ vākyam abravīt 14,032.008a pitṛpaitāmahe rājye vaśye janapade sati 14,032.008c viṣayaṃ nādhigacchāmi vicinvan pṛthivīm imām 14,032.009a nādhyagacchaṃ yadā pṛthvyāṃ mithilā mārgitā mayā 14,032.009c nādhyagacchaṃ yadā tasyāṃ svaprajā mārgitā mayā 14,032.010a nādhyagacchaṃ yadā tāsu tadā me kaśmalo 'bhavat 14,032.010c tato me kaśmalasyānte matiḥ punar upasthitā 14,032.011a tayā na viṣayaṃ manye sarvo vā viṣayo mama 14,032.011c ātmāpi cāyaṃ na mama sarvā vā pṛthivī mama 14,032.011d*0070_01 yathā mama tathānyeṣām iti manye dvijottama 14,032.011e uṣyatāṃ yāvad utsāho bhujyatāṃ yāvad iṣyate 14,032.012a pitṛpaitāmahe rājye vaśye janapade sati 14,032.012c brūhi kāṃ buddhim āsthāya mamatvaṃ varjitaṃ tvayā 14,032.013a kāṃ vā buddhiṃ viniścitya sarvo vai viṣayas tava 14,032.013c nāvaiṣi viṣayaṃ yena sarvo vā viṣayas tava 14,032.014 janaka uvāca 14,032.014a antavanta ihārambhā viditāḥ sarvakarmasu 14,032.014c nādhyagaccham ahaṃ yasmān mamedam iti yad bhavet 14,032.015a kasyedam iti kasya svam iti vedavacas tathā 14,032.015c nādhyagaccham ahaṃ buddhyā mamedam iti yad bhavet 14,032.016a etāṃ buddhiṃ viniścitya mamatvaṃ varjitaṃ mayā 14,032.016c śṛṇu buddhiṃ tu yāṃ jñātvā sarvatra viṣayo mama 14,032.017a nāham ātmārtham icchāmi gandhān ghrāṇagatān api 14,032.017c tasmān me nirjitā bhūmir vaśe tiṣṭhati nityadā 14,032.018a nāham ātmārtham icchāmi rasān āsye 'pi vartataḥ 14,032.018c āpo me nirjitās tasmād vaśe tiṣṭhanti nityadā 14,032.019a nāham ātmārtham icchāmi rūpaṃ jyotiś ca cakṣuṣā 14,032.019c tasmān me nirjitaṃ jyotir vaśe tiṣṭhati nityadā 14,032.020a nāham ātmārtham icchāmi sparśāṃs tvaci gatāś ca ye 14,032.020c tasmān me nirjito vāyur vaśe tiṣṭhati nityadā 14,032.021a nāham ātmārtham icchāmi śabdāñ śrotragatān api 14,032.021c tasmān me nirjitāḥ śabdā vaśe tiṣṭhanti nityadā 14,032.022a nāham ātmārtham icchāmi mano nityaṃ manontare 14,032.022c mano me nirjitaṃ tasmād vaśe tiṣṭhati nityadā 14,032.023a devebhyaś ca pitṛbhyaś ca bhūtebhyo 'tithibhiḥ saha 14,032.023c ityarthaṃ sarva eveme samārambhā bhavanti vai 14,032.024a tataḥ prahasya janakaṃ brāhmaṇaḥ punar abravīt 14,032.024c tvajjijñāsārtham adyeha viddhi māṃ dharmam āgatam 14,032.025a tvam asya brahmanābhasya buddhyārasyānivartinaḥ 14,032.025c sattvaneminiruddhasya cakrasyaikaḥ pravartakaḥ 14,033.001 brāhmaṇa uvāca 14,033.001a nāhaṃ tathā bhīru carāmi loke; tathā tvaṃ māṃ tarkayase svabuddhyā 14,033.001c vipro 'smi mukto 'smi vanecaro 'smi; gṛhasthadharmā brahmacārī tathāsmi 14,033.002a nāham asmi yathā māṃ tvaṃ paśyase cakṣuṣā śubhe 14,033.002c mayā vyāptam idaṃ sarvaṃ yat kiṃ cij jagatīgatam 14,033.003a ye ke cij jantavo loke jaṅgamāḥ sthāvarāś ca ha 14,033.003c teṣāṃ mām antakaṃ viddhi dārūṇām iva pāvakam 14,033.004a rājyaṃ pṛthivyāṃ sarvasyām atha vāpi triviṣṭape 14,033.004c tathā buddhir iyaṃ vetti buddhir eva dhanaṃ mama 14,033.005a ekaḥ panthā brāhmaṇānāṃ yena gacchanti tadvidaḥ 14,033.005c gṛheṣu vanavāseṣu guruvāseṣu bhikṣuṣu 14,033.005e liṅgair bahubhir avyagrair ekā buddhir upāsyate 14,033.006a nānāliṅgāśramasthānāṃ yeṣāṃ buddhiḥ śamātmikā 14,033.006c te bhāvam ekam āyānti saritaḥ sāgaraṃ yathā 14,033.007a buddhyāyaṃ gamyate mārgaḥ śarīreṇa na gamyate 14,033.007c ādyantavanti karmāṇi śarīraṃ karmabandhanam 14,033.008a tasmāt te subhage nāsti paralokakṛtaṃ bhayam 14,033.008c madbhāvabhāvaniratā mamaivātmānam eṣyasi 14,034.001 brāhmaṇy uvāca 14,034.001a nedam alpātmanā śakyaṃ vedituṃ nākṛtātmanā 14,034.001c bahu cālpaṃ ca saṃkṣiptaṃ viplutaṃ ca mataṃ mama 14,034.002a upāyaṃ tu mama brūhi yenaiṣā labhyate matiḥ 14,034.002c tan manye kāraṇatamaṃ yata eṣā pravartate 14,034.003 brāhmaṇa uvāca 14,034.003a araṇīṃ brāhmaṇīṃ viddhi gurur asyottarāraṇiḥ 14,034.003c tapaḥśrute 'bhimathnīto jñānāgnir jāyate tataḥ 14,034.004 brāhmaṇy uvāca 14,034.004a yad idaṃ brahmaṇo liṅgaṃ kṣetrajñam iti saṃjñitam 14,034.004c grahītuṃ yena tac chakyaṃ lakṣaṇaṃ tasya tat kva nu 14,034.005 brāhmaṇa uvāca 14,034.005a aliṅgo nirguṇaś caiva kāraṇaṃ nāsya vidyate 14,034.005c upāyam eva vakṣyāmi yena gṛhyeta vā na vā 14,034.006a samyag apy upadiṣṭaś ca bhramarair iva lakṣyate 14,034.006c karmabuddhir abuddhitvāj jñānaliṅgair ivāśritam 14,034.007a idaṃ kāryam idaṃ neti na mokṣeṣūpadiśyate 14,034.007c paśyataḥ śṛṇvato buddhir ātmano yeṣu jāyate 14,034.008a yāvanta iha śakyeraṃs tāvato 'ṃśān prakalpayet 14,034.008c vyaktān avyaktarūpāṃś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ 14,034.009a sarvān nānātvayuktāṃś ca sarvān pratyakṣahetukān 14,034.009c yataḥ paraṃ na vidyeta tato 'bhyāse bhaviṣyati 14,034.010 vāsudeva uvāca 14,034.010a tatas tu tasyā brāhmaṇyā matiḥ kṣetrajñasaṃkṣaye 14,034.010c kṣetrajñād eva parataḥ kṣetrajño 'nyaḥ pravartate 14,034.011 arjuna uvāca 14,034.011a kva nu sā brāhmaṇī kṛṣṇa kva cāsau brāhmaṇarṣabhaḥ 14,034.011c yābhyāṃ siddhir iyaṃ prāptā tāv ubhau vada me 'cyuta 14,034.012 vāsudeva uvāca 14,034.012a mano me brāhmaṇaṃ viddhi buddhiṃ me viddhi brāhmaṇīm 14,034.012c kṣetrajña iti yaś coktaḥ so 'ham eva dhanaṃjaya 14,035.001 arjuna uvāca 14,035.001a brahma yat paramaṃ vedyaṃ tan me vyākhyātum arhasi 14,035.001c bhavato hi prasādena sūkṣme me ramate matiḥ 14,035.002 vāsudeva uvāca 14,035.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 14,035.002c saṃvādaṃ mokṣasaṃyuktaṃ śiṣyasya guruṇā saha 14,035.003a kaś cid brāhmaṇam āsīnam ācāryaṃ saṃśitavratam 14,035.003c śiṣyaḥ papraccha medhāvī kiṃ svic chreyaḥ paraṃtapa 14,035.004a bhagavantaṃ prapanno 'haṃ niḥśreyasaparāyaṇaḥ 14,035.004c yāce tvāṃ śirasā vipra yad brūyāṃ tad vicakṣva me 14,035.005a tam evaṃvādinaṃ pārtha śiṣyaṃ gurur uvāca ha 14,035.005c kathayasva pravakṣyāmi yatra te saṃśayo dvija 14,035.006a ity uktaḥ sa kuruśreṣṭha guruṇā guruvatsalaḥ 14,035.006c prāñjaliḥ paripapraccha yat tac chṛṇu mahāmate 14,035.007 śiṣya uvāca 14,035.007a kutaś cāhaṃ kutaś ca tvaṃ tat satyaṃ brūhi yat param 14,035.007c kuto jātāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca 14,035.008a kena jīvanti bhūtāni teṣām āyuḥ kim ātmakam 14,035.008c kiṃ satyaṃ kiṃ tapo vipra ke guṇāḥ sadbhir īritāḥ 14,035.008e ke panthānaḥ śivāḥ santi kiṃ sukhaṃ kiṃ ca duṣkṛtam 14,035.009a etān me bhagavan praśnān yāthātathyena sattama 14,035.009c vaktum arhasi viprarṣe yathāvad iha tattvataḥ 14,035.009d*0071_01 tvad anyaḥ kaś ca na praśnān etān vaktum ihārhati 14,035.009d*0071_02 brūhi dharmavidāṃ śreṣṭha paraṃ kautūhalaṃ mama 14,035.009d*0071_03 mokṣadharmārthakuśalo bhavāṃl lokeṣu gīyate 14,035.009d*0071_04 sarvasaṃśayasaṃchettā tvad anyo na ca vidyate 14,035.009d*0071_05 saṃsārabhīravaś caiva mokṣakāmās tathā vayam 14,035.010 vāsudeva uvāca 14,035.010a tasmai saṃpratipannāya yathāvat paripṛcchate 14,035.010c śiṣyāya guṇayuktāya śāntāya guruvartine 14,035.010e chāyābhūtāya dāntāya yataye brahmacāriṇe 14,035.010e*0072_01 kulīnāya suśīlāya bhaktāya brahmavādine 14,035.011a tān praśnān abravīt pārtha medhāvī sa dhṛtavrataḥ 14,035.011c guruḥ kurukulaśreṣṭha samyak sarvān ariṃdama 14,035.012a brahmaproktam idaṃ dharmam ṛṣipravarasevitam 14,035.012c vedavidyāsamāvāpyaṃ tattvabhūtārthabhāvanam 14,035.012d@003_0001 jñānaṃ tv eva paraṃ vidmaḥ saṃnyāsaṃ tapa uttamam 14,035.012d@003_0002 yas tu veda nirābādhaṃ jñānatattvaṃ viniścayāt 14,035.012d@003_0003 sarvabhūtastham ātmānaṃ sa sarvagatir iṣyate 14,035.012d@003_0004 yo vidvān sahavāsaṃ ca vivāsaṃ caiva paśyati 14,035.012d@003_0005 tathaivaikatvanānātve sa duḥkhāt parimucyate 14,035.012d@003_0006 yo na kāmayate kiṃ cin na kiṃ cid abhimanyate 14,035.012d@003_0007 ihalokastha evaiṣa brahmabhūyāya kalpate 14,035.012d@003_0008 pradhānaguṇatattvajñaḥ sarvabhūtavidhānavit 14,035.012d@003_0009 nirmamo nirahaṃkāro mucyate nātra saṃśayaḥ 14,035.012d@003_0010 avyaktabījaprabhavo buddhiskandhamayo mahān 14,035.012d@003_0011 mahāhaṃkāraviṭapa indriyāṅkurakoṭaraḥ 14,035.012d@003_0012 mahābhūtaviśeṣaś ca viśeṣapratiśākhavān 14,035.012d@003_0013 sadāparṇaḥ sadāpuṣpaḥ sadāśubhaphalodayaḥ 14,035.012d@003_0014 ājīvaḥ sarvabhūtānāṃ brahmabījaḥ sanātanaḥ 14,035.012d@003_0015 etaj jñātvā ca tattvena jñānena parāmāsinā 14,035.012d@003_0016 chittvā cāmaratāṃ prāpya jahāti mṛtyujanmanī 14,035.013a bhūtabhavyabhaviṣyādidharmakāmārthaniścayam 14,035.013c siddhasaṃghaparijñātaṃ purākalpaṃ sanātanam 14,035.014a pravakṣye 'haṃ mahāprājña padam uttamam adya te 14,035.014c buddhvā yad iha saṃsiddhā bhavantīha manīṣiṇaḥ 14,035.015a upagamyarṣayaḥ pūrvaṃ jijñāsantaḥ parasparam 14,035.015c bṛhaspatibharadvājau gautamo bhārgavas tathā 14,035.016a vasiṣṭhaḥ kāśyapaś caiva viśvāmitro 'trir eva ca 14,035.016c mārgān sarvān parikramya pariśrāntāḥ svakarmabhiḥ 14,035.017a ṛṣim āṅgirasaṃ vṛddhaṃ puraskṛtya tu te dvijāḥ 14,035.017c dadṛśur brahmabhavane brahmāṇaṃ vītakalmaṣam 14,035.018a taṃ praṇamya mahātmānaṃ sukhāsīnaṃ maharṣayaḥ 14,035.018c papracchur vinayopetā niḥśreyasam idaṃ param 14,035.019a kathaṃ karma kriyāt sādhu kathaṃ mucyeta kilbiṣāt 14,035.019c ke no mārgāḥ śivāś ca syuḥ kiṃ satyaṃ kiṃ ca duṣkṛtam 14,035.020a kenobhau karmapanthānau mahattvaṃ kena vindati 14,035.020c pralayaṃ cāpavargaṃ ca bhūtānāṃ prabhavāpyayau 14,035.021a ity uktaḥ sa muniśreṣṭhair yad āha prapitāmahaḥ 14,035.021c tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi śṛṇu śiṣya yathāgamam 14,035.022 brahmovāca 14,035.022a satyād bhūtāni jātāni sthāvarāṇi carāṇi ca 14,035.022c tapasā tāni jīvanti iti tad vitta suvratāḥ 14,035.023a svāṃ yoniṃ punar āgamya vartante svena karmaṇā 14,035.023c satyaṃ hi guṇasaṃyuktaṃ niyataṃ pañcalakṣaṇam 14,035.024a brahma satyaṃ tapaḥ satyaṃ satyaṃ caiva prajāpatiḥ 14,035.024c satyād bhūtāni jātāni bhūtaṃ satyamayaṃ mahat 14,035.025a tasmāt satyāśrayā viprā nityaṃ yogaparāyaṇāḥ 14,035.025c atītakrodhasaṃtāpā niyatā dharmasetavaḥ 14,035.026a anyonyaniyatān vaidyān dharmasetupravartakān 14,035.026c tān ahaṃ saṃpravakṣyāmi śāśvatān lokabhāvanān 14,035.027a cāturvidyaṃ tathā varṇāṃś caturaś cāśramān pṛthak 14,035.027c dharmam ekaṃ catuṣpādaṃ nityam āhur manīṣiṇaḥ 14,035.028a panthānaṃ vaḥ pravakṣyāmi śivaṃ kṣemakaraṃ dvijāḥ 14,035.028c niyataṃ brahmabhāvāya yātaṃ pūrvaṃ manīṣibhiḥ 14,035.029a gadatas taṃ mamādyeha panthānaṃ durvidaṃ param 14,035.029c nibodhata mahābhāgā nikhilena paraṃ padam 14,035.030a brahmacārikam evāhur āśramaṃ prathamaṃ padam 14,035.030c gārhasthyaṃ tu dvitīyaṃ syād vānaprastham ataḥ param 14,035.030e tataḥ paraṃ tu vijñeyam adhyātmaṃ paramaṃ padam 14,035.031a jyotir ākāśam ādityo vāyur indraḥ prajāpatiḥ 14,035.031c nopaiti yāvad adhyātmaṃ tāvad etān na paśyati 14,035.031e tasyopāyaṃ pravakṣyāmi purastāt taṃ nibodhata 14,035.032a phalamūlānilabhujāṃ munīnāṃ vasatāṃ vane 14,035.032c vānaprasthaṃ dvijātīnāṃ trayāṇām upadiśyate 14,035.033a sarveṣām eva varṇānāṃ gārhasthyaṃ tad vidhīyate 14,035.033c śraddhālakṣaṇam ity evaṃ dharmaṃ dhīrāḥ pracakṣate 14,035.033d*0073_01 naiṣṭhiko 'tha yatir vāpi vibhakto brahmacāriṇaḥ 14,035.034a ity ete devayānā vaḥ panthānaḥ parikīrtitāḥ 14,035.034c sadbhir adhyāsitā dhīraiḥ karmabhir dharmasetavaḥ 14,035.035a eteṣāṃ pṛthag adhyāste yo dharmaṃ saṃśitavrataḥ 14,035.035c kālāt paśyati bhūtānāṃ sadaiva prabhavāpyayau 14,035.036a atas tattvāni vakṣyāmi yāthātathyena hetunā 14,035.036c viṣayasthāni sarvāṇi vartamānāni bhāgaśaḥ 14,035.037a mahān ātmā tathāvyaktam ahaṃkāras tathaiva ca 14,035.037c indriyāṇi daśaikaṃ ca mahābhūtāni pañca ca 14,035.038a viśeṣāḥ pañcabhūtānām ity eṣā vaidikī śrutiḥ 14,035.038c caturviṃśatir eṣā vas tattvānāṃ saṃprakīrtitā 14,035.039a tattvānām atha yo veda sarveṣāṃ prabhavāpyayau 14,035.039c sa dhīraḥ sarvabhūteṣu na moham adhigacchati 14,035.040a tattvāni yo vedayate yathātathaṃ; guṇāṃś ca sarvān akhilāś ca devatāḥ 14,035.040c vidhūtapāpmā pravimucya bandhanaṃ; sa sarvalokān amalān samaśnute 14,036.001 brahmovāca 14,036.001a tad avyaktam anudriktaṃ sarvavyāpi dhruvaṃ sthiram 14,036.001c navadvāraṃ puraṃ vidyāt triguṇaṃ pañcadhātukam 14,036.002a ekādaśaparikṣepaṃ mano vyākaraṇātmakam 14,036.002c buddhisvāmikam ity etat param ekādaśaṃ bhavet 14,036.003a trīṇi srotāṃsi yāny asminn āpyāyante punaḥ punaḥ 14,036.003c praṇāḍyas tisra evaitāḥ pravartante guṇātmikāḥ 14,036.004a tamo rajas tathā sattvaṃ guṇān etān pracakṣate 14,036.004c anyonyamithunāḥ sarve tathānyonyānujīvinaḥ 14,036.005a anyonyāpāśrayāś caiva tathānyonyānuvartinaḥ 14,036.005c anyonyavyatiṣaktāś ca triguṇāḥ pañca dhātavaḥ 14,036.006a tamaso mithunaṃ sattvaṃ sattvasya mithunaṃ rajaḥ 14,036.006c rajasaś cāpi sattvaṃ syāt sattvasya mithunaṃ tamaḥ 14,036.007a niyamyate tamo yatra rajas tatra pravartate 14,036.007c niyamyate rajo yatra sattvaṃ tatra pravartate 14,036.008a naiśātmakaṃ tamo vidyāt triguṇaṃ mohasaṃjñitam 14,036.008c adharmalakṣaṇaṃ caiva niyataṃ pāpakarmasu 14,036.008d*0074_01 tāmasaṃ rūpam etat tu dṛśyate cāpi saṃgatam 14,036.009a pravṛttyātmakam evāhū rajaḥ paryāyakārakam 14,036.009c pravṛttaṃ sarvabhūteṣu dṛśyatotpattilakṣaṇam 14,036.010a prakāśaṃ sarvabhūteṣu lāghavaṃ śraddadhānatā 14,036.010c sāttvikaṃ rūpam evaṃ tu lāghavaṃ sādhusaṃmitam 14,036.011a eteṣāṃ guṇatattvaṃ hi vakṣyate hetvahetubhiḥ 14,036.011c samāsavyāsayuktāni tattvatas tāni vitta me 14,036.012a saṃmoho 'jñānam atyāgaḥ karmaṇām avinirṇayaḥ 14,036.012c svapnaḥ stambho bhayaṃ lobhaḥ śokaḥ sukṛtadūṣaṇam 14,036.013a asmṛtiś cāvipākaś ca nāstikyaṃ bhinnavṛttitā 14,036.013c nirviśeṣatvam andhatvaṃ jaghanyaguṇavṛttitā 14,036.014a akṛte kṛtamānitvam ajñāne jñānamānitā 14,036.014c amaitrī vikṛto bhāvo aśraddhā mūḍhabhāvanā 14,036.015a anārjavam asaṃjñatvaṃ karma pāpam acetanā 14,036.015c gurutvaṃ sannabhāvatvam asitatvam avāg gatiḥ 14,036.016a sarva ete guṇā viprās tāmasāḥ saṃprakīrtitāḥ 14,036.016c ye cānye niyatā bhāvā loke 'smin mohasaṃjñitāḥ 14,036.017a tatra tatra niyamyante sarve te tāmasā guṇāḥ 14,036.017c parivādakathā nityaṃ devabrāhmaṇavaidikāḥ 14,036.018a atyāgaś cābhimānaś ca moho manyus tathākṣamā 14,036.018c matsaraś caiva bhūteṣu tāmasaṃ vṛttam iṣyate 14,036.019a vṛthārambhāś ca ye ke cid vṛthādānāni yāni ca 14,036.019c vṛthābhakṣaṇam ity etat tāmasaṃ vṛttam iṣyate 14,036.020a ativādo 'titikṣā ca mātsaryam atimānitā 14,036.020c aśraddadhānatā caiva tāmasaṃ vṛttam iṣyate 14,036.021a evaṃvidhās tu ye ke cil loke 'smin pāpakarmiṇaḥ 14,036.021c manuṣyā bhinnamaryādāḥ sarve te tāmasā janāḥ 14,036.022a teṣāṃ yoniṃ pravakṣyāmi niyatāṃ pāpakarmaṇām 14,036.022c avāṅnirayabhāvāya tiryaṅnirayagāminaḥ 14,036.023a sthāvarāṇi ca bhūtāni paśavo vāhanāni ca 14,036.023c kravyādā dandaśūkāś ca kṛmikīṭavihaṃgamāḥ 14,036.024a aṇḍajā jantavo ye ca sarve cāpi catuṣpadāḥ 14,036.024c unmattā badhirā mūkā ye cānye pāparogiṇaḥ 14,036.025a magnās tamasi durvṛttāḥ svakarmakṛtalakṣaṇāḥ 14,036.025c avāksrotasa ity ete magnās tamasi tāmasāḥ 14,036.026a teṣām utkarṣam udrekaṃ vakṣyāmy aham ataḥ param 14,036.026c yathā te sukṛtāṃl lokāṃl labhante puṇyakarmiṇaḥ 14,036.027a anyathā pratipannās tu vivṛddhā ye ca karmasu 14,036.027c svakarmaniratānāṃ ca brāhmaṇānāṃ śubhaiṣiṇām 14,036.028a saṃskāreṇordhvam āyānti yatamānāḥ salokatām 14,036.028c svargaṃ gacchanti devānām ity eṣā vaidikī śrutiḥ 14,036.029a anyathā pratipannās tu vivṛddhāḥ sveṣu karmasu 14,036.029c punarāvṛttidharmāṇas te bhavantīha mānuṣāḥ 14,036.030a pāpayoniṃ samāpannāś caṇḍālā mūkacūcukāḥ 14,036.030c varṇān paryāyaśaś cāpi prāpnuvanty uttarottaram 14,036.031a śūdrayonim atikramya ye cānye tāmasā guṇāḥ 14,036.031c srotomadhye samāgamya vartante tāmase guṇe 14,036.032a abhiṣaṅgas tu kāmeṣu mahāmoha iti smṛtaḥ 14,036.032c ṛṣayo munayo devā muhyanty atra sukhepsavaḥ 14,036.033a tamo moho mahāmohas tāmisraḥ krodhasaṃjñitaḥ 14,036.033c maraṇaṃ tv andhatāmisraṃ tāmisraṃ krodha ucyate 14,036.034a bhāvato guṇataś caiva yonitaś caiva tattvataḥ 14,036.034c sarvam etat tamo viprāḥ kīrtitaṃ vo yathāvidhi 14,036.035a ko nv etad budhyate sādhu ko nv etat sādhu paśyati 14,036.035c atattve tattvadarśī yas tamasas tattvalakṣaṇam 14,036.036a tamoguṇā vo bahudhā prakīrtitā; yathāvad uktaṃ ca tamaḥ parāvaram 14,036.036c naro hi yo veda guṇān imān sadā; sa tāmasaiḥ sarvaguṇaiḥ pramucyate 14,037.001 brahmovāca 14,037.001a rajo 'haṃ vaḥ pravakṣyāmi yāthātathyena sattamāḥ 14,037.001c nibodhata mahābhāgā guṇavṛttaṃ ca sarvaśaḥ 14,037.002a saṃghāto rūpam āyāsaḥ sukhaduḥkhe himātapau 14,037.002c aiśvaryaṃ vigrahaḥ saṃdhir hetuvādo 'ratiḥ kṣamā 14,037.003a balaṃ śauryaṃ mado roṣo vyāyāmakalahāv api 14,037.003c īrṣyepsā paiśunaṃ yuddhaṃ mamatvaṃ paripālanam 14,037.004a vadhabandhaparikleśāḥ krayo vikraya eva ca 14,037.004c nikṛnta chindhi bhindhīti paramarmāvakartanam 14,037.005a ugraṃ dāruṇam ākrośaḥ paravittānuśāsanam 14,037.005c lokacintā vicintā ca matsaraḥ paribhāṣaṇam 14,037.006a mṛṣāvādo mṛṣādānaṃ vikalpaḥ paribhāṣaṇam 14,037.006c nindā stutiḥ praśaṃsā ca pratāpaḥ paritarpaṇam 14,037.007a paricaryā ca śuśrūṣā sevā tṛṣṇā vyapāśrayaḥ 14,037.007c vyūho 'nayaḥ pramādaś ca paritāpaḥ parigrahaḥ 14,037.008a saṃskārā ye ca loke 'smin pravartante pṛthak pṛthak 14,037.008c nṛṣu nārīṣu bhūteṣu dravyeṣu śaraṇeṣu ca 14,037.009a saṃtāpo 'pratyayaś caiva vratāni niyamāś ca ye 14,037.009c pradānam āśīryuktaṃ ca satataṃ me bhavatv iti 14,037.009d*0075_01 āśīryuktāni karmāṇi paurtāni vividhāni ca 14,037.010a svadhākāro namaskāraḥ svāhākāro vaṣaṭkriyā 14,037.010c yājanādhyāpane cobhe tathaivāhuḥ parigraham 14,037.010d*0076_01 dānaṃ pratigrahaś caiva prāyaścittāni maṅgalam 14,037.011a idaṃ me syād idaṃ me syāt sneho guṇasamudbhavaḥ 14,037.011c abhidrohas tathā māyā nikṛtir māna eva ca 14,037.012a stainyaṃ hiṃsā parīvādaḥ paritāpaḥ prajāgaraḥ 14,037.012c stambho dambho 'tha rāgaś ca bhaktiḥ prītiḥ pramodanam 14,037.013a dyūtaṃ ca janavādaś ca saṃbandhāḥ strīkṛtāś ca ye 14,037.013c nṛttavāditragītāni prasaṅgā ye ca ke cana 14,037.013e sarva ete guṇā viprā rājasāḥ saṃprakīrtitāḥ 14,037.014a bhūtabhavyabhaviṣyāṇāṃ bhāvānāṃ bhuvi bhāvanāḥ 14,037.014c trivarganiratā nityaṃ dharmo 'rthaḥ kāma ity api 14,037.015a kāmavṛttāḥ pramodante sarvakāmasamṛddhibhiḥ 14,037.015c arvāksrotasa ity ete taijasā rajasāvṛtāḥ 14,037.016a asmiṃl loke pramodante jāyamānāḥ punaḥ punaḥ 14,037.016c pretyabhāvikam īhanta iha laukikam eva ca 14,037.016d*0077_01 pretyabhāvakarīṃ siddhim īhante rājasā janāḥ 14,037.016e dadati pratigṛhṇanti japanty atha ca juhvati 14,037.017a rajoguṇā vo bahudhānukīrtitā; yathāvad uktaṃ guṇavṛttam eva ca 14,037.017c naro hi yo veda guṇān imān sadā; sa rājasaiḥ sarvaguṇair vimucyate 14,038.001 brahmovāca 14,038.001a ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tṛtīyaṃ guṇam uttamam 14,038.001c sarvabhūtahitaṃ loke satāṃ dharmam aninditam 14,038.002a ānandaḥ prītir udrekaḥ prākāśyaṃ sukham eva ca 14,038.002c akārpaṇyam asaṃrambhaḥ saṃtoṣaḥ śraddadhānatā 14,038.003a kṣamā dhṛtir ahiṃsā ca samatā satyam ārjavam 14,038.003c akrodhaś cānasūyā ca śaucaṃ dākṣyaṃ parākramaḥ 14,038.004a mudhā jñānaṃ mudhā vṛttaṃ mudhā sevā mudhā śramaḥ 14,038.004c evaṃ yo yuktadharmaḥ syāt so 'mutrānantyam aśnute 14,038.005a nirmamo nirahaṃkāro nirāśīḥ sarvataḥ samaḥ 14,038.005c akāmahata ity eṣa satāṃ dharmaḥ sanātanaḥ 14,038.006a viśrambho hrīs titikṣā ca tyāgaḥ śaucam atandritā 14,038.006c ānṛśaṃsyam asaṃmoho dayā bhūteṣv apaiśunam 14,038.007a harṣas tuṣṭir vismayaś ca vinayaḥ sādhuvṛttatā 14,038.007c śāntikarma viśuddhiś ca śubhā buddhir vimocanam 14,038.008a upekṣā brahmacaryaṃ ca parityāgaś ca sarvaśaḥ 14,038.008c nirmamatvam anāśīstvam aparikrītadharmatā 14,038.009a mudhā dānaṃ mudhā yajño mudhādhītaṃ mudhā vratam 14,038.009c mudhā pratigrahaś caiva mudhā dharmo mudhā tapaḥ 14,038.010a evaṃvṛttās tu ye ke cil loke 'smin sattvasaṃśrayāḥ 14,038.010c brāhmaṇā brahmayonisthās te dhīrāḥ sādhudarśinaḥ 14,038.011a hitvā sarvāṇi pāpāni niḥśokā hy ajarāmarāḥ 14,038.011c divaṃ prāpya tu te dhīrāḥ kurvate vai tatas tataḥ 14,038.012a īśitvaṃ ca vaśitvaṃ ca laghutvaṃ manasaś ca te 14,038.012c vikurvate mahātmāno devās tridivagā iva 14,038.013a ūrdhvasrotasa ity ete devā vaikārikāḥ smṛtāḥ 14,038.013c vikurvate prakṛtyā vai divaṃ prāptās tatas tataḥ 14,038.013e yad yad icchanti tat sarvaṃ bhajante vibhajanti ca 14,038.014a ity etat sāttvikaṃ vṛttaṃ kathitaṃ vo dvijarṣabhāḥ 14,038.014c etad vijñāya vidhival labhate yad yad icchati 14,038.015a prakīrtitāḥ sattvaguṇā viśeṣato; yathāvad uktaṃ guṇavṛttam eva ca 14,038.015c naras tu yo veda guṇān imān sadā; guṇān sa bhuṅkte na guṇaiḥ sa bhujyate 14,039.001 brahmovāca 14,039.001a naiva śakyā guṇā vaktuṃ pṛthaktveneha sarvaśaḥ 14,039.001c avicchinnāni dṛśyante rajaḥ sattvaṃ tamas tathā 14,039.002a anyonyam anuṣajjante anyonyaṃ cānujīvinaḥ 14,039.002c anyonyāpāśrayāḥ sarve tathānyonyānuvartinaḥ 14,039.003a yāvat sattvaṃ tamas tāvad vartate nātra saṃśayaḥ 14,039.003c yāvat tamaś ca sattvaṃ ca rajas tāvad ihocyate 14,039.004a saṃhatya kurvate yātrāṃ sahitāḥ saṃghacāriṇaḥ 14,039.004c saṃghātavṛttayo hy ete vartante hetvahetubhiḥ 14,039.005a udrekavyatirekāṇāṃ teṣām anyonyavartinām 14,039.005c vartate tad yathānyūnaṃ vyatiriktaṃ ca sarvaśaḥ 14,039.006a vyatiriktaṃ tamo yatra tiryagbhāvagataṃ bhavet 14,039.006c alpaṃ tatra rajo jñeyaṃ sattvaṃ cālpataraṃ tataḥ 14,039.007a udriktaṃ ca rajo yatra madhyasrotogataṃ bhavet 14,039.007c alpaṃ tatra tamo jñeyaṃ sattvaṃ cālpataraṃ tataḥ 14,039.008a udriktaṃ ca yadā sattvam ūrdhvasrotogataṃ bhavet 14,039.008c alpaṃ tatra rajo jñeyaṃ tamaś cālpataraṃ tataḥ 14,039.009a sattvaṃ vaikārikaṃ yonir indriyāṇāṃ prakāśikā 14,039.009c na hi sattvāt paro bhāvaḥ kaś cid anyo vidhīyate 14,039.010a ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ 14,039.010c jaghanyaguṇasaṃyuktā yānty adhas tāmasā janāḥ 14,039.011a tamaḥ śūdre rajaḥ kṣatre brāhmaṇe sattvam uttamam 14,039.011c ity evaṃ triṣu varṇeṣu vivartante guṇās trayaḥ 14,039.012a dūrād api hi dṛśyante sahitāḥ saṃghacāriṇaḥ 14,039.012c tamaḥ sattvaṃ rajaś caiva pṛthaktvaṃ nānuśuśruma 14,039.013a dṛṣṭvā cādityam udyantaṃ kucorāṇāṃ bhayaṃ bhavet 14,039.013c adhvagāḥ paritapyeraṃs tṛṣṇārtā duḥkhabhāginaḥ 14,039.014a ādityaḥ sattvam uddiṣṭaṃ kucorās tu yathā tamaḥ 14,039.014c paritāpo 'dhvagānāṃ ca rājaso guṇa ucyate 14,039.015a prākāśyaṃ sattvam āditye saṃtāpo rājaso guṇaḥ 14,039.015c upaplavas tu vijñeyas tāmasas tasya parvasu 14,039.016a evaṃ jyotiḥṣu sarveṣu vivartante guṇās trayaḥ 14,039.016c paryāyeṇa ca vartante tatra tatra tathā tathā 14,039.017a sthāvareṣu ca bhūteṣu tiryagbhāvagataṃ tamaḥ 14,039.017c rājasās tu vivartante snehabhāvas tu sāttvikaḥ 14,039.018a ahas tridhā tu vijñeyaṃ tridhā rātrir vidhīyate 14,039.018c māsārdhamāsavarṣāṇi ṛtavaḥ saṃdhayas tathā 14,039.019a tridhā dānāni dīyante tridhā yajñaḥ pravartate 14,039.019c tridhā lokās tridhā vedās tridhā vidyās tridhā gatiḥ 14,039.020a bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca dharmo 'rthaḥ kāma ity api 14,039.020c prāṇāpānāv udānaś cāpy eta eva trayo guṇāḥ 14,039.021a yat kiṃ cid iha vai loke sarvam eṣv eva tat triṣu 14,039.021c trayo guṇāḥ pravartante avyaktā nityam eva tu 14,039.021e sattvaṃ rajas tamaś caiva guṇasargaḥ sanātanaḥ 14,039.022a tamo 'vyaktaṃ śivaṃ nityam ajaṃ yoniḥ sanātanaḥ 14,039.022c prakṛtir vikāraḥ pralayaḥ pradhānaṃ prabhavāpyayau 14,039.023a anudriktam anūnaṃ ca hy akampam acalaṃ dhruvam 14,039.023c sad asac caiva tat sarvam avyaktaṃ triguṇaṃ smṛtam 14,039.023e jñeyāni nāmadheyāni narair adhyātmacintakaiḥ 14,039.024a avyaktanāmāni guṇāṃś ca tattvato; yo veda sarvāṇi gatīś ca kevalāḥ 14,039.024c vimuktadehaḥ pravibhāgatattvavit; sa mucyate sarvaguṇair nirāmayaḥ 14,040.001 brahmovāca 14,040.001a avyaktāt pūrvam utpanno mahān ātmā mahāmatiḥ 14,040.001c ādir guṇānāṃ sarveṣāṃ prathamaḥ sarga ucyate 14,040.002a mahān ātmā matir viṣṇur viśvaḥ śaṃbhuś ca vīryavān 14,040.002c buddhiḥ prajñopalabdhiś ca tathā khyātir dhṛtiḥ smṛtiḥ 14,040.003a paryāyavācakaiḥ śabdair mahān ātmā vibhāvyate 14,040.003c taṃ jānan brāhmaṇo vidvān na pramohaṃ nigacchati 14,040.004a sarvataḥpāṇipādaś ca sarvatokṣiśiromukhaḥ 14,040.004c sarvataḥśrutimāṃl loke sarvaṃ vyāpya sa tiṣṭhati 14,040.005a mahāprabhārciḥ puruṣaḥ sarvasya hṛdi niśritaḥ 14,040.005c aṇimā laghimā prāptir īśāno jyotir avyayaḥ 14,040.006a tatra buddhimatāṃ lokāḥ saṃnyāsaniratāś ca ye 14,040.006c dhyānino nityayogāś ca satyasaṃdhā jitendriyāḥ 14,040.007a jñānavantaś ca ye ke cid alubdhā jitamanyavaḥ 14,040.007c prasannamanaso dhīrā nirmamā nirahaṃkṛtāḥ 14,040.007e vimuktāḥ sarva evaite mahattvam upayānti vai 14,040.008a ātmano mahato veda yaḥ puṇyāṃ gatim uttamām 14,040.008c sa dhīraḥ sarvalokeṣu na moham adhigacchati 14,040.008e viṣṇur evādisargeṣu svayaṃbhūr bhavati prabhuḥ 14,040.009a evaṃ hi yo veda guhāśayaṃ prabhuṃ; naraḥ purāṇaṃ puruṣaṃ viśvarūpam 14,040.009c hiraṇmayaṃ buddhimatāṃ parāṃ gatiṃ; sa buddhimān buddhim atītya tiṣṭhati 14,041.001 brahmovāca 14,041.001a ya utpanno mahān pūrvam ahaṃkāraḥ sa ucyate 14,041.001c aham ity eva saṃbhūto dvitīyaḥ sarga ucyate 14,041.002a ahaṃkāraś ca bhūtādir vaikārika iti smṛtaḥ 14,041.002c tejasaś cetanā dhātuḥ prajāsargaḥ prajāpatiḥ 14,041.003a devānāṃ prabhavo devo manasaś ca trilokakṛt 14,041.003c aham ity eva tat sarvam abhimantā sa ucyate 14,041.004a adhyātmajñānanityānāṃ munīnāṃ bhāvitātmanām 14,041.004c svādhyāyakratusiddhānām eṣa lokaḥ sanātanaḥ 14,041.005a ahaṃkāreṇāharato guṇān imān; bhūtādir evaṃ sṛjate sa bhūtakṛt 14,041.005c vaikārikaḥ sarvam idaṃ viceṣṭate; svatejasā rañjayate jagat tathā 14,042.001 brahmovāca 14,042.001a ahaṃkārāt prasūtāni mahābhūtāni pañca vai 14,042.001c pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam 14,042.002a teṣu bhūtāni muhyante mahābhūteṣu pañcasu 14,042.002c śabdasparśanarūpeṣu rasagandhakriyāsu ca 14,042.003a mahābhūtavināśānte pralaye pratyupasthite 14,042.003c sarvaprāṇabhṛtāṃ dhīrā mahad utpadyate bhayam 14,042.004a yady asmāj jāyate bhūtaṃ tatra tat pravilīyate 14,042.004c līyante pratilomāni jāyante cottarottaram 14,042.005a tataḥ pralīne sarvasmin bhūte sthāvarajaṅgame 14,042.005c smṛtimantas tadā dhīrā na līyante kadā cana 14,042.006a śabdaḥ sparśas tathā rūpaṃ raso gandhaś ca pañcamaḥ 14,042.006c kriyākāraṇayuktāḥ syur anityā mohasaṃjñitāḥ 14,042.007a lobhaprajanasaṃyuktā nirviśeṣā hy akiṃcanāḥ 14,042.007c māṃsaśoṇitasaṃghātā anyonyasyopajīvinaḥ 14,042.008a bahir ātmāna ity ete dīnāḥ kṛpaṇavṛttayaḥ 14,042.008c prāṇāpānāv udānaś ca samāno vyāna eva ca 14,042.009a antarātmeti cāpy ete niyatāḥ pañca vāyavaḥ 14,042.009c vāṅmanobuddhir ity ebhiḥ sārdham aṣṭātmakaṃ jagat 14,042.010a tvagghrāṇaśrotracakṣūṃṣi rasanaṃ vāk ca saṃyatā 14,042.010c viśuddhaṃ ca mano yasya buddhiś cāvyabhicāriṇī 14,042.011a aṣṭau yasyāgnayo hy ete na dahante manaḥ sadā 14,042.011c sa tad brahma śubhaṃ yāti yasmād bhūyo na vidyate 14,042.012a ekādaśa ca yāny āhur indriyāṇi viśeṣataḥ 14,042.012c ahaṃkāraprasūtāni tāni vakṣyāmy ahaṃ dvijāḥ 14,042.013a śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī 14,042.013c pādau pāyur upasthaṃ ca hastau vāg daśamī bhavet 14,042.014a indriyagrāma ity eṣa mana ekādaśaṃ bhavet 14,042.014c etaṃ grāmaṃ jayet pūrvaṃ tato brahma prakāśate 14,042.015a buddhīndriyāṇi pañcāhuḥ pañca karmendriyāṇi ca 14,042.015c śrotrādīny api pañcāhur buddhiyuktāni tattvataḥ 14,042.016a aviśeṣāṇi cānyāni karmayuktāni tāni tu 14,042.016c ubhayatra mano jñeyaṃ buddhir dvādaśamī bhavet 14,042.017a ity uktānīndriyāṇīmāny ekādaśa mayā kramāt 14,042.017c manyante kṛtam ity eva viditvaitāni paṇḍitāḥ 14,042.017d*0078_01 ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sarvaṃ vividham indriyam 14,042.018a trīṇi sthānāni bhūtānāṃ caturthaṃ nopapadyate 14,042.018c sthalam āpas tathākāśaṃ janma cāpi caturvidham 14,042.019a aṇḍajodbhijjasaṃsvedajarāyujam athāpi ca 14,042.019c caturdhā janma ity etad bhūtagrāmasya lakṣyate 14,042.020a acarāṇy api bhūtāni khecarāṇi tathaiva ca 14,042.020c aṇḍajāni vijānīyāt sarvāṃś caiva sarīsṛpān 14,042.021a saṃsvedāḥ kṛmayaḥ proktā jantavaś ca tathāvidhāḥ 14,042.021c janma dvitīyam ity etaj jaghanyataram ucyate 14,042.022a bhittvā tu pṛthivīṃ yāni jāyante kālaparyayāt 14,042.022c udbhijjānīti tāny āhur bhūtāni dvijasattamāḥ 14,042.023a dvipādabahupādāni tiryaggatimatīni ca 14,042.023c jarāyujāni bhūtāni vitta tāny api sattamāḥ 14,042.024a dvividhāpīha vijñeyā brahmayoniḥ sanātanā 14,042.024c tapaḥ karma ca yat puṇyam ity eṣa viduṣāṃ nayaḥ 14,042.025a dvividhaṃ karma vijñeyam ijyā dānaṃ ca yan makhe 14,042.025c jātasyādhyayanaṃ puṇyam iti vṛddhānuśāsanam 14,042.026a etad yo veda vidhivat sa muktaḥ syād dvijarṣabhāḥ 14,042.026c vimuktaḥ sarvapāpebhya iti caiva nibodhata 14,042.027a ākāśaṃ prathamaṃ bhūtaṃ śrotram adhyātmam ucyate 14,042.027c adhibhūtaṃ tathā śabdo diśas tatrādhidaivatam 14,042.028a dvitīyaṃ māruto bhūtaṃ tvag adhyātmaṃ ca viśrutam 14,042.028c spraṣṭavyam adhibhūtaṃ ca vidyut tatrādhidaivatam 14,042.029a tṛtīyaṃ jyotir ity āhuś cakṣur adhyātmam ucyate 14,042.029c adhibhūtaṃ tato rūpaṃ sūryas tatrādhidaivatam 14,042.030a caturtham āpo vijñeyaṃ jihvā cādhyātmam iṣyate 14,042.030b*0079_01 raso 'dhibhūtaṃ vijñeyam āpas tatrādhidaivatam 14,042.030c adhibhūtaṃ rasaś cātra somas tatrādhidaivatam 14,042.031a pṛthivī pañcamaṃ bhūtaṃ ghrāṇaś cādhyātmam iṣyate 14,042.031c adhibhūtaṃ tathā gandho vāyus tatrādhidaivatam 14,042.032a eṣa pañcasu bhūteṣu catuṣṭayavidhiḥ smṛtaḥ 14,042.032c ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sarvaṃ trividham indriyam 14,042.033a pādāv adhyātmam ity āhur brāhmaṇās tattvadarśinaḥ 14,042.033c adhibhūtaṃ tu gantavyaṃ viṣṇus tatrādhidaivatam 14,042.034a avāggatir apānaś ca pāyur adhyātmam iṣyate 14,042.034c adhibhūtaṃ visargaś ca mitras tatrādhidaivatam 14,042.035a prajanaḥ sarvabhūtānām upastho 'dhyātmam ucyate 14,042.035c adhibhūtaṃ tathā śukraṃ daivataṃ ca prajāpatiḥ 14,042.036a hastāv adhyātmam ity āhur adhyātmaviduṣo janāḥ 14,042.036c adhibhūtaṃ tu karmāṇi śakras tatrādhidaivatam 14,042.037a vaiśvadevī manaḥpūrvā vāg adhyātmam ihocyate 14,042.037c vaktavyam adhibhūtaṃ ca vahnis tatrādhidaivatam 14,042.038a adhyātmaṃ mana ity āhuḥ pañcabhūtānucārakam 14,042.038c adhibhūtaṃ ca mantavyaṃ candramāś cādhidaivatam 14,042.038d*0080_01 ahaṃkāras tathādhyātmaṃ sarvasaṃsārakārakam 14,042.038d*0080_02 abhimāno 'dhibhūtaṃ ca rudras tatrādhidaivatam 14,042.039a adhyātmaṃ buddhir ity āhuḥ ṣaḍindriyavicāriṇī 14,042.039c adhibhūtaṃ tu vijñeyaṃ brahmā tatrādhidaivatam 14,042.040a yathāvad adhyātmavidhir eṣa vaḥ kīrtito mayā 14,042.040c jñānam asya hi dharmajñāḥ prāptaṃ buddhimatām iha 14,042.041a indriyāṇīndriyārthāś ca mahābhūtāni pañca ca 14,042.041c sarvāṇy etāni saṃdhāya manasā saṃpradhārayet 14,042.042a kṣīṇe manasi sarvasmin na janmasukham iṣyate 14,042.042c jñānasaṃpannasattvānāṃ tat sukhaṃ viduṣāṃ matam 14,042.043a ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sūkṣmabhāvakarīṃ śivām 14,042.043c nivṛttiṃ sarvabhūteṣu mṛdunā dāruṇena vā 14,042.044a guṇāguṇam anāsaṅgam ekacaryam anantaram 14,042.044c etad brāhmaṇato vṛttam āhur ekapadaṃ sukham 14,042.045a vidvān kūrma ivāṅgāni kāmān saṃhṛtya sarvaśaḥ 14,042.045c virajāḥ sarvato mukto yo naraḥ sa sukhī sadā 14,042.046a kāmān ātmani saṃyamya kṣīṇatṛṣṇaḥ samāhitaḥ 14,042.046c sarvabhūtasuhṛn maitro brahmabhūyaṃ sa gacchati 14,042.047a indriyāṇāṃ nirodhena sarveṣāṃ viṣayaiṣiṇām 14,042.047c muner janapadatyāgād adhyātmāgniḥ samidhyate 14,042.048a yathāgnir indhanair iddho mahājyotiḥ prakāśate 14,042.048c tathendriyanirodhena mahān ātmā prakāśate 14,042.049a yadā paśyati bhūtāni prasannātmātmano hṛdi 14,042.049b*0081_01 etad eva hi loke 'smin mano hṛdi samāśritam 14,042.049c svayaṃyonis tadā sūkṣmāt sūkṣmam āpnoty anuttamam 14,042.050a agnī rūpaṃ payaḥ sroto vāyuḥ sparśanam eva ca 14,042.050c mahī paṅkadharaṃ ghoram ākāśaṃ śravaṇaṃ tathā 14,042.050d*0082_01 dṛśyam ādityam evāhur adhyātmaviduṣo janāḥ 14,042.051a rāgaśokasamāviṣṭaṃ pañcasrotaḥsamāvṛtam 14,042.051c pañcabhūtasamāyuktaṃ navadvāraṃ dvidaivatam 14,042.052a rajasvalam athādṛśyaṃ triguṇaṃ ca tridhātukam 14,042.052c saṃsargābhirataṃ mūḍhaṃ śarīram iti dhāraṇā 14,042.053a duścaraṃ jīvaloke 'smin sattvaṃ prati samāśritam 14,042.053c etad eva hi loke 'smin kālacakraṃ pravartate 14,042.054a etan mahārṇavaṃ ghoram agādhaṃ mohasaṃjñitam 14,042.054c visṛjet saṃkṣipec caiva bodhayet sāmaraṃ jagat 14,042.055a kāmakrodhau bhayaṃ moham abhidroham athānṛtam 14,042.055c indriyāṇāṃ nirodhena sa tāṃs tyajati dustyajān 14,042.056a yasyaite nirjitā loke triguṇāḥ pañca dhātavaḥ 14,042.056c vyomni tasya paraṃ sthānam anantam atha lakṣyate 14,042.057a kāmakūlām apārāntāṃ manaḥsrotobhayāvahām 14,042.057b*0083_01 pañcendriyamahākūlāṃ manovegamahodakām 14,042.057c nadīṃ durgahradāṃ tīrṇaḥ kāmakrodhāv ubhau jayet 14,042.058a sa sarvadoṣanirmuktas tataḥ paśyati yat param 14,042.058c mano manasi saṃdhāya paśyaty ātmānam ātmani 14,042.059a sarvavit sarvabhūteṣu vīkṣaty ātmānam ātmani 14,042.059c ekadhā bahudhā caiva vikurvāṇas tatas tataḥ 14,042.060a dhruvaṃ paśyati rūpāṇi dīpād dīpaśataṃ yathā 14,042.060c sa vai viṣṇuś ca mitraś ca varuṇo 'gniḥ prajāpatiḥ 14,042.061a sa hi dhātā vidhātā ca sa prabhuḥ sarvatomukhaḥ 14,042.061c hṛdayaṃ sarvabhūtānāṃ mahān ātmā prakāśate 14,042.062a taṃ viprasaṃghāś ca surāsurāś ca; yakṣāḥ piśācāḥ pitaro vayāṃsi 14,042.062c rakṣogaṇā bhūtagaṇāś ca sarve; maharṣayaś caiva sadā stuvanti 14,043.001 brahmovāca 14,043.001a manuṣyāṇāṃ tu rājanyaḥ kṣatriyo madhyamo guṇaḥ 14,043.001c kuñjaro vāhanānāṃ ca siṃhaś cāraṇyavāsinām 14,043.002a aviḥ paśūnāṃ sarveṣām ākhuś ca bilavāsinām 14,043.002c gavāṃ govṛṣabhaś caiva strīṇāṃ puruṣa eva ca 14,043.003a nyagrodho jambuvṛkṣaś ca pippalaḥ śālmalis tathā 14,043.003c śiṃśapā meṣaśṛṅgaś ca tathā kīcakaveṇavaḥ 14,043.003e ete drumāṇāṃ rājāno loke 'smin nātra saṃśayaḥ 14,043.004a himavān pāriyātraś ca sahyo vindhyas trikūṭavān 14,043.004c śveto nīlaś ca bhāsaś ca kāṣṭhavāṃś caiva parvataḥ 14,043.005a śubhaskandho mahendraś ca mālyavān parvatas tathā 14,043.005c ete parvatarājāno gaṇānāṃ marutas tathā 14,043.006a sūryo grahāṇām adhipo nakṣatrāṇāṃ ca candramāḥ 14,043.006c yamaḥ pitṝṇām adhipaḥ saritām atha sāgaraḥ 14,043.007a ambhasāṃ varuṇo rājā sattvānāṃ mitra ucyate 14,043.007c arko 'dhipatir uṣṇānāṃ jyotiṣām indur ucyate 14,043.008a agnir bhūtapatir nityaṃ brāhmaṇānāṃ bṛhaspatiḥ 14,043.008c oṣadhīnāṃ patiḥ somo viṣṇur balavatāṃ varaḥ 14,043.009a tvaṣṭādhirājo rūpāṇāṃ paśūnām īśvaraḥ śivaḥ 14,043.009c dakṣiṇānāṃ tathā yajño vedānām ṛṣayas tathā 14,043.010a diśām udīcī viprāṇāṃ somo rājā pratāpavān 14,043.010c kuberaḥ sarvayakṣāṇāṃ devatānāṃ puraṃdaraḥ 14,043.010e eṣa bhūtādikaḥ sargaḥ prajānāṃ ca prajāpatiḥ 14,043.011a sarveṣām eva bhūtānām ahaṃ brahmamayo mahān 14,043.011c bhūtaṃ parataraṃ matto viṣṇor vāpi na vidyate 14,043.012a rājādhirājaḥ sarvāsāṃ viṣṇur brahmamayo mahān 14,043.012c īśvaraṃ taṃ vijānīmaḥ sa vibhuḥ sa prajāpatiḥ 14,043.013a narakiṃnarayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām 14,043.013c devadānavanāgānāṃ sarveṣām īśvaro hi saḥ 14,043.014a bhagadevānuyātānāṃ sarvāsāṃ vāmalocanā 14,043.014c māheśvarī mahādevī procyate pārvatīti yā 14,043.015a umāṃ devīṃ vijānīta nārīṇām uttamāṃ śubhām 14,043.015c ratīnāṃ vasumatyas tu strīṇām apsarasas tathā 14,043.016a dharmakāmāś ca rājāno brāhmaṇā dharmalakṣaṇāḥ 14,043.016c tasmād rājā dvijātīnāṃ prayateteha rakṣaṇe 14,043.017a rājñāṃ hi viṣaye yeṣām avasīdanti sādhavaḥ 14,043.017c hīnās te svaguṇaiḥ sarvaiḥ pretyāvāṅmārgagāminaḥ 14,043.018a rājñāṃ tu viṣaye yeṣāṃ sādhavaḥ parirakṣitāḥ 14,043.018c te 'smiṃl loke pramodante pretya cānantyam eva ca 14,043.018e prāpnuvanti mahātmāna iti vitta dvijarṣabhāḥ 14,043.019a ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi niyataṃ dharmalakṣaṇam 14,043.019c ahiṃsālakṣaṇo dharmo hiṃsā cādharmalakṣaṇā 14,043.020a prakāśalakṣaṇā devā manuṣyāḥ karmalakṣaṇāḥ 14,043.020c śabdalakṣaṇam ākāśaṃ vāyus tu sparśalakṣaṇaḥ 14,043.021a jyotiṣāṃ lakṣaṇaṃ rūpam āpaś ca rasalakṣaṇāḥ 14,043.021c dharaṇī sarvabhūtānāṃ pṛthivī gandhalakṣaṇā 14,043.022a svaravyañjanasaṃskārā bhāratī satyalakṣaṇā 14,043.022c manaso lakṣaṇaṃ cintā tathoktā buddhir anvayāt 14,043.023a manasā cintayāno 'rthān buddhyā caiva vyavasyati 14,043.023c buddhir hi vyavasāyena lakṣyate nātra saṃśayaḥ 14,043.024a lakṣaṇaṃ mahato dhyānam avyaktaṃ sādhulakṣaṇam 14,043.024c pravṛttilakṣaṇo yogo jñānaṃ saṃnyāsalakṣaṇam 14,043.025a tasmāj jñānaṃ puraskṛtya saṃnyased iha buddhimān 14,043.025c saṃnyāsī jñānasaṃyuktaḥ prāpnoti paramāṃ gatim 14,043.025e atīto 'dvaṃdvam abhyeti tamomṛtyujarātigam 14,043.026a dharmalakṣaṇasaṃyuktam uktaṃ vo vidhivan mayā 14,043.026c guṇānāṃ grahaṇaṃ samyag vakṣyāmy aham ataḥ param 14,043.027a pārthivo yas tu gandho vai ghrāṇeneha sa gṛhyate 14,043.027c ghrāṇasthaś ca tathā vāyur gandhajñāne vidhīyate 14,043.028a apāṃ dhāturaso nityaṃ jihvayā sa tu gṛhyate 14,043.028c jihvāsthaś ca tathā somo rasajñāne vidhīyate 14,043.029a jyotiṣaś ca guṇo rūpaṃ cakṣuṣā tac ca gṛhyate 14,043.029c cakṣuḥsthaś ca tathādityo rūpajñāne vidhīyate 14,043.030a vāyavyas tu tathā sparśas tvacā prajñāyate ca saḥ 14,043.030c tvaksthaś caiva tathā vāyuḥ sparśajñāne vidhīyate 14,043.031a ākāśasya guṇo ghoṣaḥ śrotreṇa sa tu gṛhyate 14,043.031c śrotrasthāś ca diśaḥ sarvāḥ śabdajñāne prakīrtitāḥ 14,043.032a manasas tu guṇaś cintā prajñayā sa tu gṛhyate 14,043.032c hṛdisthacetanādhātur manojñāne vidhīyate 14,043.033a buddhir adhyavasāyena dhyānena ca mahāṃs tathā 14,043.033c niścitya grahaṇaṃ nityam avyaktaṃ nātra saṃśayaḥ 14,043.034a aliṅgagrahaṇo nityaḥ kṣetrajño nirguṇātmakaḥ 14,043.034c tasmād aliṅgaḥ kṣetrajñaḥ kevalaṃ jñānalakṣaṇaḥ 14,043.035a avyaktaṃ kṣetram uddiṣṭaṃ guṇānāṃ prabhavāpyayam 14,043.035c sadā paśyāmy ahaṃ līnaṃ vijānāmi śṛṇomi ca 14,043.036a puruṣas tad vijānīte tasmāt kṣetrajña ucyate 14,043.036c guṇavṛttaṃ tathā kṛtsnaṃ kṣetrajñaḥ paripaśyati 14,043.037a ādimadhyāvasānāntaṃ sṛjyamānam acetanam 14,043.037c na guṇā vidur ātmānaṃ sṛjyamānaṃ punaḥ punaḥ 14,043.038a na satyaṃ veda vai kaś cit kṣetrajñas tv eva vindati 14,043.038c guṇānāṃ guṇabhūtānāṃ yat paraṃ parato mahat 14,043.039a tasmād guṇāṃś ca tattvaṃ ca parityajyeha tattvavit 14,043.039c kṣīṇadoṣo guṇān hitvā kṣetrajñaṃ praviśaty atha 14,043.040a nirdvaṃdvo nirnamaskāro niḥsvadhākāra eva ca 14,043.040c acalaś cāniketaś ca kṣetrajñaḥ sa paro vibhuḥ 14,044.001 brahmovāca 14,044.001a yad ādimadhyaparyantaṃ grahaṇopāyam eva ca 14,044.001c nāmalakṣaṇasaṃyuktaṃ sarvaṃ vakṣyāmi tattvataḥ 14,044.002a ahaḥ pūrvaṃ tato rātrir māsāḥ śuklādayaḥ smṛtāḥ 14,044.002c śraviṣṭhādīni ṛkṣāṇi ṛtavaḥ śiśirādayaḥ 14,044.003a bhūmir ādis tu gandhānāṃ rasānām āpa eva ca 14,044.003c rūpāṇāṃ jyotir ādis tu sparśādir vāyur ucyate 14,044.003e śabdasyādis tathākāśam eṣa bhūtakṛto guṇaḥ 14,044.004a ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bhūtānām ādim uttamam 14,044.004c ādityo jyotiṣām ādir agnir bhūtādir iṣyate 14,044.005a sāvitrī sarvavidyānāṃ devatānāṃ prajāpatiḥ 14,044.005c oṃkāraḥ sarvavedānāṃ vacasāṃ prāṇa eva ca 14,044.005e yady asmin niyataṃ loke sarvaṃ sāvitram ucyate 14,044.006a gāyatrī chandasām ādiḥ paśūnām aja ucyate 14,044.006c gāvaś catuṣpadām ādir manuṣyāṇāṃ dvijātayaḥ 14,044.007a śyenaḥ patatriṇām ādir yajñānāṃ hutam uttamam 14,044.007c parisarpiṇāṃ tu sarveṣāṃ jyeṣṭhaḥ sarpo dvijottamāḥ 14,044.008a kṛtam ādir yugānāṃ ca sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ 14,044.008c hiraṇyaṃ sarvaratnānām oṣadhīnāṃ yavās tathā 14,044.009a sarveṣāṃ bhakṣyabhojyānām annaṃ paramam ucyate 14,044.009c dravāṇāṃ caiva sarveṣāṃ peyānām āpa uttamāḥ 14,044.010a sthāvarāṇāṃ ca bhūtānāṃ sarveṣām aviśeṣataḥ 14,044.010c brahmakṣetraṃ sadā puṇyaṃ plakṣaḥ prathamajaḥ smṛtaḥ 14,044.011a ahaṃ prajāpatīnāṃ ca sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ 14,044.011c mama viṣṇur acintyātmā svayaṃbhūr iti sa smṛtaḥ 14,044.012a parvatānāṃ mahāmeruḥ sarveṣām agrajaḥ smṛtaḥ 14,044.012c diśāṃ ca pradiśāṃ cordhvā digjātā prathamaṃ tathā 14,044.013a tathā tripathagā gaṅgā nadīnām agrajā smṛtā 14,044.013c tathā sarodapānānāṃ sarveṣāṃ sāgaro 'grajaḥ 14,044.014a devadānavabhūtānāṃ piśācoragarakṣasām 14,044.014c narakiṃnarayakṣāṇāṃ sarveṣām īśvaraḥ prabhuḥ 14,044.015a ādir viśvasya jagato viṣṇur brahmamayo mahān 14,044.015c bhūtaṃ parataraṃ tasmāt trailokye neha vidyate 14,044.016a āśramāṇāṃ ca gārhasthyaṃ sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ 14,044.016c lokānām ādir avyaktaṃ sarvasyāntas tad eva ca 14,044.017a ahāny astamayāntāni udayāntā ca śarvarī 14,044.017c sukhasyāntaḥ sadā duḥkhaṃ duḥkhasyāntaḥ sadā sukham 14,044.018a sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ 14,044.018c saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam 14,044.019a sarvaṃ kṛtaṃ vināśāntaṃ jātasya maraṇaṃ dhruvam 14,044.019c aśāśvataṃ hi loke 'smin sarvaṃ sthāvarajaṅgamam 14,044.020a iṣṭaṃ dattaṃ tapo 'dhītaṃ vratāni niyamāś ca ye 14,044.020c sarvam etad vināśāntaṃ jñānasyānto na vidyate 14,044.021a tasmāj jñānena śuddhena prasannātmā samāhitaḥ 14,044.021c nirmamo nirahaṃkāro mucyate sarvapāpmabhiḥ 14,045.001 brahmovāca 14,045.001a buddhisāraṃ manastambham indriyagrāmabandhanam 14,045.001c mahābhūtāraviṣkambhaṃ nimeṣapariveṣṭanam 14,045.002a jarāśokasamāviṣṭaṃ vyādhivyasanasaṃcaram 14,045.002c deśakālavicārīdaṃ śramavyāyāmanisvanam 14,045.003a ahorātraparikṣepaṃ śītoṣṇaparimaṇḍalam 14,045.003c sukhaduḥkhāntasaṃkleśaṃ kṣutpipāsāvakīlanam 14,045.004a chāyātapavilekhaṃ ca nimeṣonmeṣavihvalam 14,045.004c ghoramohajanākīrṇaṃ vartamānam acetanam 14,045.005a māsārdhamāsagaṇitaṃ viṣamaṃ lokasaṃcaram 14,045.005c tamonicayapaṅkaṃ ca rajovegapravartakam 14,045.006a sattvālaṃkāradīptaṃ ca guṇasaṃghātamaṇḍalam 14,045.006c svaravigrahanābhīkaṃ śokasaṃghātavartanam 14,045.007a kriyākāraṇasaṃyuktaṃ rāgavistāram āyatam 14,045.007c lobhepsāparisaṃkhyātaṃ viviktajñānasaṃbhavam 14,045.008a bhayamohaparīvāraṃ bhūtasaṃmohakārakam 14,045.008c ānandaprītidhāraṃ ca kāmakrodhaparigraham 14,045.009a mahadādiviśeṣāntam asaktaprabhavāvyayam 14,045.009c manojavanam aśrāntaṃ kālacakraṃ pravartate 14,045.010a etad dvaṃdvasamāyuktaṃ kālacakram acetanam 14,045.010c visṛjet saṃkṣipec cāpi bodhayet sāmaraṃ jagat 14,045.011a kālacakrapravṛttiṃ ca nivṛttiṃ caiva tattvataḥ 14,045.011c yas tu veda naro nityaṃ na sa bhūteṣu muhyati 14,045.012a vimuktaḥ sarvasaṃkleśaiḥ sarvadvaṃdvātigo muniḥ 14,045.012c vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ prāpnoti paramāṃ gatim 14,045.013a gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho 'tha bhikṣukaḥ 14,045.013c catvāra āśramāḥ proktāḥ sarve gārhasthyamūlakāḥ 14,045.014a yaḥ kaś cid iha loke ca hy āgamaḥ saṃprakīrtitaḥ 14,045.014c tasyāntagamanaṃ śreyaḥ kīrtir eṣā sanātanī 14,045.015a saṃskāraiḥ saṃskṛtaḥ pūrvaṃ yathāvac caritavrataḥ 14,045.015c jātau guṇaviśiṣṭāyāṃ samāvarteta vedavit 14,045.016a svadāranirato dāntaḥ śiṣṭācāro jitendriyaḥ 14,045.016c pañcabhiś ca mahāyajñaiḥ śraddadhāno yajeta ha 14,045.017a devatātithiśiṣṭāśī nirato vedakarmasu 14,045.017c ijyāpradānayuktaś ca yathāśakti yathāvidhi 14,045.018a na pāṇipādacapalo na netracapalo muniḥ 14,045.018c na ca vāgaṅgacapala iti śiṣṭasya gocaraḥ 14,045.019a nityayajñopavītī syāc chuklavāsāḥ śucivrataḥ 14,045.019c niyato damadānābhyāṃ sadā śiṣṭaiś ca saṃviśet 14,045.020a jitaśiśnodaro maitraḥ śiṣṭācārasamāhitaḥ 14,045.020c vaiṇavīṃ dhārayed yaṣṭiṃ sodakaṃ ca kamaṇḍalum 14,045.020d*0084_01 trīṇi dhārayate nityaṃ kamaṇḍalum atandritaḥ 14,045.020d*0084_02 ekam ācamanārthāya ekaṃ vai pādadhāvanam 14,045.020d*0084_03 ekaṃ śaucavidhānārtham ity etat tritayaṃ tathā 14,045.021a adhītyādhyāpanaṃ kuryāt tathā yajanayājane 14,045.021c dānaṃ pratigrahaṃ caiva ṣaḍguṇāṃ vṛttim ācaret 14,045.022a trīṇi karmāṇi yānīha brāhmaṇānāṃ tu jīvikā 14,045.022c yājanādhyāpane cobhe śuddhāc cāpi pratigrahaḥ 14,045.023a avaśeṣāṇi cānyāni trīṇi karmāṇi yāni tu 14,045.023c dānam adhyayanaṃ yajño dharmayuktāni tāni tu 14,045.024a teṣv apramādaṃ kurvīta triṣu karmasu dharmavit 14,045.024c dānto maitraḥ kṣamāyuktaḥ sarvabhūtasamo muniḥ 14,045.025a sarvam etad yathāśakti vipro nirvartayañ śuciḥ 14,045.025c evaṃ yukto jayet svargaṃ gṛhasthaḥ saṃśitavrataḥ 14,046.001 brahmovāca 14,046.001a evam etena mārgeṇa pūrvoktena yathāvidhi 14,046.001c adhītavān yathāśakti tathaiva brahmacaryavān 14,046.002a svadharmanirato vidvān sarvendriyayato muniḥ 14,046.002c guroḥ priyahite yuktaḥ satyadharmaparaḥ śuciḥ 14,046.003a guruṇā samanujñāto bhuñjītānnam akutsayan 14,046.003c haviṣyabhaikṣyabhuk cāpi sthānāsanavihāravān 14,046.004a dvikālam agniṃ juhvānaḥ śucir bhūtvā samāhitaḥ 14,046.004c dhārayīta sadā daṇḍaṃ bailvaṃ pālāśam eva vā 14,046.005a kṣaumaṃ kārpāsikaṃ vāpi mṛgājinam athāpi vā 14,046.005c sarvaṃ kāṣāyaraktaṃ syād vāso vāpi dvijasya ha 14,046.006a mekhalā ca bhaven mauñjī jaṭī nityodakas tathā 14,046.006c yajñopavītī svādhyāyī aluptaniyatavrataḥ 14,046.007a pūtābhiś ca tathaivādbhiḥ sadā daivatatarpaṇam 14,046.007c bhāvena niyataḥ kurvan brahmacārī praśasyate 14,046.008a evaṃ yukto jayet svargam ūrdhvaretāḥ samāhitaḥ 14,046.008c na saṃsarati jātīṣu paramaṃ sthānam āśritaḥ 14,046.009a saṃskṛtaḥ sarvasaṃskārais tathaiva brahmacaryavān 14,046.009c grāmān niṣkramya cāraṇyaṃ muniḥ pravrajito vaset 14,046.010a carmavalkalasaṃvītaḥ svayaṃ prātar upaspṛśet 14,046.010c araṇyagocaro nityaṃ na grāmaṃ praviśet punaḥ 14,046.011a arcayann atithīn kāle dadyāc cāpi pratiśrayam 14,046.011c phalapatrāvarair mūlaiḥ śyāmākena ca vartayan 14,046.012a pravṛttam udakaṃ vāyuṃ sarvaṃ vāneyam ā tṛṇāt 14,046.012c prāśnīyād ānupūrvyeṇa yathādīkṣam atandritaḥ 14,046.013a āmūlaphalabhikṣābhir arced atithim āgatam 14,046.013c yadbhakṣaḥ syāt tato dadyād bhikṣāṃ nityam atandritaḥ 14,046.014a devatātithipūrvaṃ ca sadā bhuñjīta vāgyataḥ 14,046.014c askanditamanāś caiva laghvāśī devatāśrayaḥ 14,046.015a dānto maitraḥ kṣamāyuktaḥ keśaśmaśru ca dhārayan 14,046.015c juhvan svādhyāyaśīlaś ca satyadharmaparāyaṇaḥ 14,046.016a tyaktadehaḥ sadā dakṣo vananityaḥ samāhitaḥ 14,046.016c evaṃ yukto jayet svargaṃ vānaprastho jitendriyaḥ 14,046.017a gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho 'tha vā punaḥ 14,046.017c ya icchen mokṣam āsthātum uttamāṃ vṛttim āśrayet 14,046.018a abhayaṃ sarvabhūtebhyo dattvā naiṣkarmyam ācaret 14,046.018c sarvabhūtahito maitraḥ sarvendriyayato muniḥ 14,046.019a ayācitam asaṃkḷptam upapannaṃ yadṛcchayā 14,046.019c joṣayeta sadā bhojyaṃ grāsam āgatam aspṛhaḥ 14,046.020a yātrāmātraṃ ca bhuñjīta kevalaṃ prāṇayātrikam 14,046.020c dharmalabdhaṃ tathāśnīyān na kāmam anuvartayet 14,046.021a grāsād ācchādanāc cānyan na gṛhṇīyāt kathaṃ cana 14,046.021c yāvad āhārayet tāvat pratigṛhṇīta nānyathā 14,046.022a parebhyo na pratigrāhyaṃ na ca deyaṃ kadā cana 14,046.022c dainyabhāvāc ca bhūtānāṃ saṃvibhajya sadā budhaḥ 14,046.023a nādadīta parasvāni na gṛhṇīyād ayācitam 14,046.023c na kiṃ cid viṣayaṃ bhuktvā spṛhayet tasya vai punaḥ 14,046.024a mṛdam āpas tathāśmānaṃ patrapuṣpaphalāni ca 14,046.024c asaṃvṛtāni gṛhṇīyāt pravṛttānīha kāryavān 14,046.025a na śilpajīvikāṃ jīved dvirannaṃ nota kāmayet 14,046.025c na dveṣṭā nopadeṣṭā ca bhaveta nirupaskṛtaḥ 14,046.025e śraddhāpūtāni bhuñjīta nimittāni vivarjayet 14,046.026a mudhāvṛttir asaktaś ca sarvabhūtair asaṃvidam 14,046.026c kṛtvā vahniṃ cared bhaikṣyaṃ vidhūme bhuktavajjane 14,046.027a vṛtte śarāvasaṃpāte bhaikṣyaṃ lipseta mokṣavit 14,046.027c lābhe na ca prahṛṣyeta nālābhe vimanā bhavet 14,046.027d*0085_01 na cātibhikṣāṃ bhikṣeta kevalaṃ prāṇayātrikaḥ 14,046.028a mātrāśī kālam ākāṅkṣaṃś cared bhaikṣyaṃ samāhitaḥ 14,046.028c lābhaṃ sādhāraṇaṃ necchen na bhuñjītābhipūjitaḥ 14,046.028e abhipūjitalābhād dhi vijugupseta bhikṣukaḥ 14,046.029a śuktāny amlāni tiktāni kaṣāyakaṭukāni ca 14,046.029c nāsvādayīta bhuñjāno rasāṃś ca madhurāṃs tathā 14,046.029e yātrāmātraṃ ca bhuñjīta kevalaṃ prāṇayātrikam 14,046.030a asaṃrodhena bhūtānāṃ vṛttiṃ lipseta mokṣavit 14,046.030c na cānyam anubhikṣeta bhikṣamāṇaḥ kathaṃ cana 14,046.031a na saṃnikāśayed dharmaṃ vivikte virajāś caret 14,046.031c śūnyāgāram araṇyaṃ vā vṛkṣamūlaṃ nadīṃ tathā 14,046.031e pratiśrayārthaṃ seveta pārvatīṃ vā punar guhām 14,046.032a grāmaikarātriko grīṣme varṣāsv ekatra vā vaset 14,046.032c adhvā sūryeṇa nirdiṣṭaḥ kīṭavac ca caren mahīm 14,046.033a dayārthaṃ caiva bhūtānāṃ samīkṣya pṛthivīṃ caret 14,046.033c saṃcayāṃś ca na kurvīta snehavāsaṃ ca varjayet 14,046.034a pūtena cāmbhasā nityaṃ kāryaṃ kurvīta mokṣavit 14,046.034c upaspṛśed uddhṛtābhir adbhiś ca puruṣaḥ sadā 14,046.035a ahiṃsā brahmacaryaṃ ca satyam ārjavam eva ca 14,046.035c akrodhaś cānasūyā ca damo nityam apaiśunam 14,046.036a aṣṭāsv eteṣu yuktaḥ syād vrateṣu niyatendriyaḥ 14,046.036c apāpam aśaṭhaṃ vṛttam ajihmaṃ nityam ācaret 14,046.037a āśīryuktāni karmāṇi hiṃsāyuktāni yāni ca 14,046.037c lokasaṃgrahadharmaṃ ca naiva kuryān na kārayet 14,046.038a sarvabhāvān atikramya laghumātraḥ parivrajet 14,046.038c samaḥ sarveṣu bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca 14,046.039a paraṃ nodvejayet kaṃ cin na ca kasya cid udvijet 14,046.039c viśvāsyaḥ sarvabhūtānām agryo mokṣavid ucyate 14,046.040a anāgataṃ ca na dhyāyen nātītam anucintayet 14,046.040c vartamānam upekṣeta kālākāṅkṣī samāhitaḥ 14,046.041a na cakṣuṣā na manasā na vācā dūṣayet kva cit 14,046.041c na pratyakṣaṃ parokṣaṃ vā kiṃ cid duṣṭaṃ samācaret 14,046.042a indriyāṇy upasaṃhṛtya kūrmo 'ṅgānīva sarvaśaḥ 14,046.042c kṣīṇendriyamanobuddhir nirīkṣeta nirindriyaḥ 14,046.043a nirdvaṃdvo nirnamaskāro niḥsvāhākāra eva ca 14,046.043c nirmamo nirahaṃkāro niryogakṣema eva ca 14,046.044a nirāśīḥ sarvabhūteṣu nirāsaṅgo nirāśrayaḥ 14,046.044c sarvajñaḥ sarvato mukto mucyate nātra saṃśayaḥ 14,046.045a apāṇipādapṛṣṭhaṃ tam aśiraskam anūdaram 14,046.045c prahīṇaguṇakarmāṇaṃ kevalaṃ vimalaṃ sthiram 14,046.046a agandharasam asparśam arūpāśabdam eva ca 14,046.046c atvagasthy atha vāmajjam amāṃsam api caiva ha 14,046.047a niścintam avyayaṃ nityaṃ hṛdistham api nityadā 14,046.047c sarvabhūtastham ātmānaṃ ye paśyanti na te mṛtāḥ 14,046.048a na tatra kramate buddhir nendriyāṇi na devatāḥ 14,046.048c vedā yajñāś ca lokāś ca na tapo na parākramaḥ 14,046.048e yatra jñānavatāṃ prāptir aliṅgagrahaṇā smṛtā 14,046.049a tasmād aliṅgo dharmajño dharmavratam anuvrataḥ 14,046.049c gūḍhadharmāśrito vidvān ajñātacaritaṃ caret 14,046.050a amūḍho mūḍharūpeṇa cared dharmam adūṣayan 14,046.050c yathainam avamanyeran pare satatam eva hi 14,046.051a tathāvṛttaś cared dharmaṃ satāṃ vartmāvidūṣayan 14,046.051c yo hy evaṃ vṛttasaṃpannaḥ sa muniḥ śreṣṭha ucyate 14,046.052a indriyāṇīndriyārthāṃś ca mahābhūtāni pañca ca 14,046.052c manobuddhir athātmānam avyaktaṃ puruṣaṃ tathā 14,046.053a sarvam etat prasaṃkhyāya samyak saṃtyajya nirmalaḥ 14,046.053c tataḥ svargam avāpnoti vimuktaḥ sarvabandhanaiḥ 14,046.054a etad evāntavelāyāṃ parisaṃkhyāya tattvavit 14,046.054c dhyāyed ekāntam āsthāya mucyate 'tha nirāśrayaḥ 14,046.055a nirmuktaḥ sarvasaṅgebhyo vāyur ākāśago yathā 14,046.055c kṣīṇakośo nirātaṅkaḥ prāpnoti paramaṃ padam 14,047.001 brahmovāca 14,047.001a saṃnyāsaṃ tapa ity āhur vṛddhā niścitadarśinaḥ 14,047.001c brāhmaṇā brahmayonisthā jñānaṃ brahma paraṃ viduḥ 14,047.002a avidūrāt paraṃ brahma vedavidyāvyapāśrayam 14,047.002c nirdvaṃdvaṃ nirguṇaṃ nityam acintyaṃ guhyam uttamam 14,047.003a jñānena tapasā caiva dhīrāḥ paśyanti tat padam 14,047.003c nirṇiktatamasaḥ pūtā vyutkrāntarajaso 'malāḥ 14,047.004a tapasā kṣemam adhvānaṃ gacchanti paramaiṣiṇaḥ 14,047.004c saṃnyāsaniratā nityaṃ ye brahmaviduṣo janāḥ 14,047.005a tapaḥ pradīpa ity āhur ācāro dharmasādhakaḥ 14,047.005c jñānaṃ tv eva paraṃ vidma saṃnyāsas tapa uttamam 14,047.006a yas tu veda nirābādhaṃ jñānaṃ tattvaviniścayāt 14,047.006c sarvabhūtastham ātmānaṃ sa sarvagatir iṣyate 14,047.007a yo vidvān sahavāsaṃ ca vivāsaṃ caiva paśyati 14,047.007c tathaivaikatvanānātve sa duḥkhāt parimucyate 14,047.008a yo na kāmayate kiṃ cin na kiṃ cid avamanyate 14,047.008c ihalokastha evaiṣa brahmabhūyāya kalpate 14,047.009a pradhānaguṇatattvajñaḥ sarvabhūtavidhānavit 14,047.009c nirmamo nirahaṃkāro mucyate nātra saṃśayaḥ 14,047.010a nirdvaṃdvo nirnamaskāro niḥsvadhākāra eva ca 14,047.010c nirguṇaṃ nityam advaṃdvaṃ praśamenaiva gacchati 14,047.011a hitvā guṇamayaṃ sarvaṃ karma jantuḥ śubhāśubham 14,047.011c ubhe satyānṛte hitvā mucyate nātra saṃśayaḥ 14,047.012a avyaktabījaprabhavo buddhiskandhamayo mahān 14,047.012c mahāhaṃkāraviṭapa indriyāntarakoṭaraḥ 14,047.013a mahābhūtaviśākhaś ca viśeṣapratiśākhavān 14,047.013c sadāparṇaḥ sadāpuṣpaḥ śubhāśubhaphalodayaḥ 14,047.013e ājīvaḥ sarvabhūtānāṃ brahmavṛkṣaḥ sanātanaḥ 14,047.014a etac chittvā ca bhittvā ca jñānena paramāsinā 14,047.014c hitvā cāmaratāṃ prāpya jahyād vai mṛtyujanmanī 14,047.014d*0086_01 **** **** tattvajñānāsinā budhaḥ 14,047.014d*0086_02 hitvā saṅgamayān pāśān mṛtyujanmajarodayān 14,047.014e nirmamo nirahaṃkāro mucyate nātra saṃśayaḥ 14,047.015a dvāv etau pakṣiṇau nityau sakhāyau cāpy acetanau 14,047.015c etābhyāṃ tu paro yasya cetanāvān iti smṛtaḥ 14,047.016a acetanaḥ sattvasaṃghātayuktaḥ; sattvāt paraṃ cetayate 'ntarātmā 14,047.016c sa kṣetrajñaḥ sattvasaṃghātabuddhir; guṇātigo mucyate mṛtyupāśāt 14,048.001 brahmovāca 14,048.001a ke cid brahmamayaṃ vṛkṣaṃ ke cid brahmamayaṃ mahat 14,048.001c ke cit puruṣam avyaktaṃ ke cit param anāmayam 14,048.001e manyante sarvam apy etad avyaktaprabhavāvyayam 14,048.002a ucchvāsamātram api ced yo 'ntakāle samo bhavet 14,048.002c ātmānam upasaṃgamya so 'mṛtatvāya kalpate 14,048.003a nimeṣamātram api cet saṃyamyātmānam ātmani 14,048.003c gacchaty ātmaprasādena viduṣāṃ prāptim avyayām 14,048.004a prāṇāyāmair atha prāṇān saṃyamya sa punaḥ punaḥ 14,048.004c daśadvādaśabhir vāpi caturviṃśāt paraṃ tataḥ 14,048.005a evaṃ pūrvaṃ prasannātmā labhate yad yad icchati 14,048.005c avyaktāt sattvam udriktam amṛtatvāya kalpate 14,048.006a sattvāt parataraṃ nānyat praśaṃsantīha tadvidaḥ 14,048.006c anumānād vijānīmaḥ puruṣaṃ sattvasaṃśrayam 14,048.006e na śakyam anyathā gantuṃ puruṣaṃ tam atho dvijāḥ 14,048.007a kṣamā dhṛtir ahiṃsā ca samatā satyam ārjavam 14,048.007c jñānaṃ tyāgo 'tha saṃnyāsaḥ sāttvikaṃ vṛttam iṣyate 14,048.008a etenaivānumānena manyante 'tha manīṣiṇaḥ 14,048.008c sattvaṃ ca puruṣaś caikas tatra nāsti vicāraṇā 14,048.009a āhur eke ca vidvāṃso ye jñāne supratiṣṭhitāḥ 14,048.009c kṣetrajñasattvayor aikyam ity etan nopapadyate 14,048.010a pṛthagbhūtas tato nityam ity etad avicāritam 14,048.010c pṛthagbhāvaś ca vijñeyaḥ sahajaś cāpi tattvataḥ 14,048.011a tathaivaikatvanānātvam iṣyate viduṣāṃ nayaḥ 14,048.011c maśakodumbare tv aikyaṃ pṛthaktvam api dṛśyate 14,048.012a matsyo yathānyaḥ syād apsu saṃprayogas tathānayoḥ 14,048.012c saṃbandhas toyabindūnāṃ parṇe kokanadasya ca 14,048.013 gurur uvāca 14,048.013a ity uktavantaṃ te viprās tadā lokapitāmaham 14,048.013c punaḥ saṃśayam āpannāḥ papracchur dvijasattamāḥ 14,048.014 ṛṣaya ūcuḥ 14,048.014a kiṃ svid eveha dharmāṇām anuṣṭheyatamaṃ smṛtam 14,048.014c vyāhatām iva paśyāmo dharmasya vividhāṃ gatim 14,048.015a ūrdhvaṃ dehād vadanty eke naitad astīti cāpare 14,048.015c ke cit saṃśayitaṃ sarvaṃ niḥsaṃśayam athāpare 14,048.016a anityaṃ nityam ity eke nāsty astīty api cāpare 14,048.016c ekarūpaṃ dvidhety eke vyāmiśram iti cāpare 14,048.016e ekam eke pṛthak cānye bahutvam iti cāpare 14,048.017a manyante brāhmaṇā evaṃ prājñās tattvārthadarśinaḥ 14,048.017c jaṭājinadharāś cānye muṇḍāḥ ke cid asaṃvṛtāḥ 14,048.018a asnānaṃ ke cid icchanti snānam ity api cāpare 14,048.018c āhāraṃ ke cid icchanti ke cic cānaśane ratāḥ 14,048.019a karma ke cit praśaṃsanti praśāntim api cāpare 14,048.019c deśakālāv ubhau ke cin naitad astīti cāpare 14,048.019e ke cin mokṣaṃ praśaṃsanti ke cid bhogān pṛthagvidhān 14,048.020a dhanāni ke cid icchanti nirdhanatvaṃ tathāpare 14,048.020c upāsyasādhanaṃ tv eke naitad astīti cāpare 14,048.021a ahiṃsāniratāś cānye ke cid dhiṃsāparāyaṇāḥ 14,048.021c puṇyena yaśasety eke naitad astīti cāpare 14,048.022a sadbhāvaniratāś cānye ke cit saṃśayite sthitāḥ 14,048.022c duḥkhād anye sukhād anye dhyānam ity apare sthitāḥ 14,048.023a yajñam ity apare dhīrāḥ pradānam iti cāpare 14,048.023c sarvam eke praśaṃsanti na sarvam iti cāpare 14,048.024a tapas tv anye praśaṃsanti svādhyāyam apare janāḥ 14,048.024c jñānaṃ saṃnyāsam ity eke svabhāvaṃ bhūtacintakāḥ 14,048.025a evaṃ vyutthāpite dharme bahudhā vipradhāvati 14,048.025c niścayaṃ nādhigacchāmaḥ saṃmūḍhāḥ surasattama 14,048.026a idaṃ śreya idaṃ śreya ity evaṃ prasthito janaḥ 14,048.026c yo hi yasmin rato dharme sa taṃ pūjayate sadā 14,048.027a tatra no vihatā prajñā manaś ca bahulīkṛtam 14,048.027c etad ākhyātum icchāmaḥ śreyaḥ kim iti sattama 14,048.028a ataḥ paraṃ ca yad guhyaṃ tad bhavān vaktum arhati 14,048.028c sattvakṣetrajñayoś caiva saṃbandhaḥ kena hetunā 14,048.029a evam uktaḥ sa tair viprair bhagavāṃl lokabhāvanaḥ 14,048.029c tebhyaḥ śaśaṃsa dharmātmā yāthātathyena buddhimān 14,049.001 brahmovāca 14,049.001a hanta vaḥ saṃpravakṣyāmi yan māṃ pṛcchatha sattamāḥ 14,049.001b*0087_01 guruṇā śiṣyam āsādya yad uktaṃ tan nibodhata 14,049.001c samastam iha tac chrutvā samyag evāvadhāryatām 14,049.002a ahiṃsā sarvabhūtānām etat kṛtyatamaṃ matam 14,049.002c etat padam anudvignaṃ variṣṭhaṃ dharmalakṣaṇam 14,049.003a jñānaṃ niḥśreya ity āhur vṛddhā niścayadarśinaḥ 14,049.003c tasmāj jñānena śuddhena mucyate sarvapātakaiḥ 14,049.004a hiṃsāparāś ca ye loke ye ca nāstikavṛttayaḥ 14,049.004c lobhamohasamāyuktās te vai nirayagāminaḥ 14,049.005a āśīryuktāni karmāṇi kurvate ye tv atandritāḥ 14,049.005c te 'smiṃl loke pramodante jāyamānāḥ punaḥ punaḥ 14,049.006a kurvate ye tu karmāṇi śraddadhānā vipaścitaḥ 14,049.006c anāśīryogasaṃyuktās te dhīrāḥ sādhudarśinaḥ 14,049.007a ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sattvakṣetrajñayor yathā 14,049.007c saṃyogo viprayogaś ca tan nibodhata sattamāḥ 14,049.008a viṣayo viṣayitvaṃ ca saṃbandho 'yam ihocyate 14,049.008c viṣayī puruṣo nityaṃ sattvaṃ ca viṣayaḥ smṛtaḥ 14,049.009a vyākhyātaṃ pūrvakalpena maśakodumbaraṃ yathā 14,049.009c bhujyamānaṃ na jānīte nityaṃ sattvam acetanam 14,049.009e yas tv eva tu vijānīte yo bhuṅkte yaś ca bhujyate 14,049.010a anityaṃ dvaṃdvasaṃyuktaṃ sattvam āhur guṇātmakam 14,049.010c nirdvaṃdvo niṣkalo nityaḥ kṣetrajño nirguṇātmakaḥ 14,049.011a samaḥ saṃjñāgatas tv evaṃ yadā sarvatra dṛśyate 14,049.011c upabhuṅkte sadā sattvam āpaḥ puṣkaraparṇavat 14,049.012a sarvair api guṇair vidvān vyatiṣakto na lipyate 14,049.012c jalabindur yathā lolaḥ padminīpatrasaṃsthitaḥ 14,049.012e evam evāpy asaṃsaktaḥ puruṣaḥ syān na saṃśayaḥ 14,049.013a dravyamātram abhūt sattvaṃ puruṣasyeti niścayaḥ 14,049.013c yathā dravyaṃ ca kartā ca saṃyogo 'py anayos tathā 14,049.014a yathā pradīpam ādāya kaś cit tamasi gacchati 14,049.014c tathā sattvapradīpena gacchanti paramaiṣiṇaḥ 14,049.015a yāvad dravyaguṇas tāvat pradīpaḥ saṃprakāśate 14,049.015c kṣīṇadravyaguṇaṃ jyotir antardhānāya gacchati 14,049.016a vyaktaḥ sattvaguṇas tv evaṃ puruṣo 'vyakta iṣyate 14,049.016c etad viprā vijānīta hanta bhūyo bravīmi vaḥ 14,049.017a sahasreṇāpi durmedhā na vṛddhim adhigacchati 14,049.017b*0088_01 tat padaṃ samanuprāptaṃ yatra gatvā na śocati 14,049.017b*0088_02 tvam apy etan mahābhāga yathoktaṃ brahmavarcasā 14,049.017b*0088_03 vyaktaḥ sattvaguṇas tv evaṃ buddhimān sukham edhate 14,049.017c caturthenāpy athāṃśena buddhimān sukham edhate 14,049.018a evaṃ dharmasya vijñeyaṃ saṃsādhanam upāyataḥ 14,049.018c upāyajño hi medhāvī sukham atyantam aśnute 14,049.019a yathādhvānam apātheyaḥ prapanno mānavaḥ kva cit 14,049.019c kleśena yāti mahatā vinaśyaty antarāpi vā 14,049.020a tathā karmasu vijñeyaṃ phalaṃ bhavati vā na vā 14,049.020c puruṣasyātmaniḥśreyaḥ śubhāśubhanidarśanam 14,049.021a yathā ca dīrgham adhvānaṃ padbhyām eva prapadyate 14,049.021c adṛṣṭapūrvaṃ sahasā tattvadarśanavarjitaḥ 14,049.022a tam eva ca yathādhvānaṃ rathenehāśugāminā 14,049.022c yāyād aśvaprayuktena tathā buddhimatāṃ gatiḥ 14,049.023a uccaṃ parvatam āruhya nānvavekṣeta bhūgatam 14,049.023c rathena rathinaṃ paśyet kliśyamānam acetanam 14,049.024a yāvad rathapathas tāvad rathena sa tu gacchati 14,049.024c kṣīṇe rathapathe prājño ratham utsṛjya gacchati 14,049.025a evaṃ gacchati medhāvī tattvayogavidhānavit 14,049.025c samājñāya mahābuddhir uttarād uttarottaram 14,049.026a yathā mahārṇavaṃ ghoram aplavaḥ saṃpragāhate 14,049.026c bāhubhyām eva saṃmohād vadhaṃ carcchaty asaṃśayam 14,049.027a nāvā cāpi yathā prājño vibhāgajñas taritrayā 14,049.027c aklāntaḥ salilaṃ gāhet kṣipraṃ saṃtarati dhruvam 14,049.028a tīrṇo gacchet paraṃ pāraṃ nāvam utsṛjya nirmamaḥ 14,049.028c vyākhyātaṃ pūrvakalpena yathā rathipadātinau 14,049.029a snehāt saṃmoham āpanno nāvi dāśo yathā tathā 14,049.029c mamatvenābhibhūtaḥ sa tatraiva parivartate 14,049.030a nāvaṃ na śakyam āruhya sthale viparivartitum 14,049.030c tathaiva ratham āruhya nāpsu caryā vidhīyate 14,049.031a evaṃ karma kṛtaṃ citraṃ viṣayasthaṃ pṛthak pṛthak 14,049.031c yathā karma kṛtaṃ loke tathā tad upapadyate 14,049.032a yan naiva gandhino rasyaṃ na rūpasparśaśabdavat 14,049.032c manyante munayo buddhyā tat pradhānaṃ pracakṣate 14,049.032c*0089_01 rasanaṃ rūpasaṃsparśaṃ śabdavan manyate manaḥ 14,049.032c*0089_02 yat paraś ca tato buddhyā 14,049.033a tatra pradhānam avyaktam avyaktasya guṇo mahān 14,049.033c mahataḥ pradhānabhūtasya guṇo 'haṃkāra eva ca 14,049.034a ahaṃkārapradhānasya mahābhūtakṛto guṇaḥ 14,049.034c pṛthaktvena hi bhūtānāṃ viṣayā vai guṇāḥ smṛtāḥ 14,049.035a bījadharmaṃ yathāvyaktaṃ tathaiva prasavātmakam 14,049.035c bījadharmā mahān ātmā prasavaś ceti naḥ śrutam 14,049.036a bījadharmā tv ahaṃkāraḥ prasavaś ca punaḥ punaḥ 14,049.036c bījaprasavadharmāṇi mahābhūtāni pañca vai 14,049.037a bījadharmiṇa ity āhuḥ prasavaṃ ca na kurvate 14,049.037c viśeṣāḥ pañcabhūtānāṃ teṣāṃ vittaṃ viśeṣaṇam 14,049.038a tatraikaguṇam ākāśaṃ dviguṇo vāyur ucyate 14,049.038c triguṇaṃ jyotir ity āhur āpaś cāpi caturguṇāḥ 14,049.039a pṛthvī pañcaguṇā jñeyā trasasthāvarasaṃkulā 14,049.039c sarvabhūtakarī devī śubhāśubhanidarśanā 14,049.040a śabdaḥ sparśas tathā rūpaṃ raso gandhaś ca pañcamaḥ 14,049.040c ete pañca guṇā bhūmer vijñeyā dvijasattamāḥ 14,049.041a pārthivaś ca sadā gandho gandhaś ca bahudhā smṛtaḥ 14,049.041c tasya gandhasya vakṣyāmi vistareṇa bahūn guṇān 14,049.042a iṣṭaś cāniṣṭagandhaś ca madhuro 'mlaḥ kaṭus tathā 14,049.042c nirhārī saṃhataḥ snigdho rūkṣo viśada eva ca 14,049.042e evaṃ daśavidho jñeyaḥ pārthivo gandha ity uta 14,049.043a śabdaḥ sparśas tathā rūpaṃ rasaś cāpāṃ guṇāḥ smṛtāḥ 14,049.043c rasajñānaṃ tu vakṣyāmi rasas tu bahudhā smṛtaḥ 14,049.044a madhuro 'mlaḥ kaṭus tiktaḥ kaṣāyo lavaṇas tathā 14,049.044c evaṃ ṣaḍvidhavistāro raso vārimayaḥ smṛtaḥ 14,049.045a śabdaḥ sparśas tathā rūpaṃ triguṇaṃ jyotir ucyate 14,049.045c jyotiṣaś ca guṇo rūpaṃ rūpaṃ ca bahudhā smṛtam 14,049.046a śuklaṃ kṛṣṇaṃ tathā raktaṃ nīlaṃ pītāruṇaṃ tathā 14,049.046c hrasvaṃ dīrghaṃ tathā sthūlaṃ caturasrāṇu vṛttakam 14,049.047a evaṃ dvādaśavistāraṃ tejaso rūpam ucyate 14,049.047c vijñeyaṃ brāhmaṇair nityaṃ dharmajñaiḥ satyavādibhiḥ 14,049.048a śabdasparśau ca vijñeyau dviguṇo vāyur ucyate 14,049.048c vāyoś cāpi guṇaḥ sparśaḥ sparśaś ca bahudhā smṛtaḥ 14,049.049a uṣṇaḥ śītaḥ sukho duḥkhaḥ snigdho viśada eva ca 14,049.049c kaṭhinaś cikkaṇaḥ ślakṣṇaḥ picchilo dāruṇo mṛduḥ 14,049.050a evaṃ dvādaśavistāro vāyavyo guṇa ucyate 14,049.050c vidhivad brahmaṇaiḥ siddhair dharmajñais tattvadarśibhiḥ 14,049.051a tatraikaguṇam ākāśaṃ śabda ity eva ca smṛtaḥ 14,049.051c tasya śabdasya vakṣyāmi vistareṇa bahūn guṇān 14,049.052a ṣaḍjarṣabhau ca gāndhāro madhyamaḥ pañcamas tathā 14,049.052c ataḥ paraṃ tu vijñeyo niṣādo dhaivatas tathā 14,049.053a iṣṭo 'niṣṭaś ca śabdas tu saṃhataḥ pravibhāgavān 14,049.053c evaṃ bahuvidho jñeyaḥ śabda ākāśasaṃbhavaḥ 14,049.054a ākāśam uttamaṃ bhūtam ahaṃkāras tataḥ param 14,049.054c ahaṃkārāt parā buddhir buddher ātmā tataḥ paraḥ 14,049.055a tasmāt tu param avyaktam avyaktāt puruṣaḥ paraḥ 14,049.055c parāvarajño bhūtānāṃ yaṃ prāpyānantyam aśnute 14,049.055d*0090_01 sarvabhūtātmabhūtātmā gacchaty ātmānam akṣaram 14,050.001 brahmovāca 14,050.001a bhūtānām atha pañcānāṃ yathaiṣām īśvaraṃ manaḥ 14,050.001c niyame ca visarge ca bhūtātmā mana eva ca 14,050.002a adhiṣṭhātā mano nityaṃ bhūtānāṃ mahatāṃ tathā 14,050.002c buddhir aiśvaryam ācaṣṭe kṣetrajñaḥ sarva ucyate 14,050.003a indriyāṇi mano yuṅkte sadaśvān iva sārathiḥ 14,050.003c indriyāṇi mano buddhiṃ kṣetrajño yuñjate sadā 14,050.004a mahābhūtasamāyuktaṃ buddhisaṃyamanaṃ ratham 14,050.004c tam āruhya sa bhūtātmā samantāt paridhāvati 14,050.005a indriyagrāmasaṃyukto manaḥsārathir eva ca 14,050.005c buddhisaṃyamano nityaṃ mahān brahmamayo rathaḥ 14,050.006a evaṃ yo vetti vidvān vai sadā brahmamayaṃ ratham 14,050.006c sa dhīraḥ sarvalokeṣu na moham adhigacchati 14,050.007a avyaktādi viśeṣāntaṃ trasasthāvarasaṃkulam 14,050.007c candrasūryaprabhālokaṃ grahanakṣatramaṇḍitam 14,050.008a nadīparvatajālaiś ca sarvataḥ paribhūṣitam 14,050.008c vividhābhis tathādbhiś ca satataṃ samalaṃkṛtam 14,050.009a ājīvaḥ sarvabhūtānāṃ sarvaprāṇabhṛtāṃ gatiḥ 14,050.009c etad brahmavanaṃ nityaṃ yasmiṃś carati kṣetravit 14,050.010a loke 'smin yāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca 14,050.010c tāny evāgre pralīyante paścād bhūtakṛtā guṇāḥ 14,050.010e guṇebhyaḥ pañcabhūtāni eṣa bhūtasamucchrayaḥ 14,050.011a devā manuṣyā gandharvāḥ piśācāsurarākṣasāḥ 14,050.011c sarve svabhāvataḥ sṛṣṭā na kriyābhyo na kāraṇāt 14,050.012a ete viśvakṛto viprā jāyante ha punaḥ punaḥ 14,050.012c tebhyaḥ prasūtās teṣv eva mahābhūteṣu pañcasu 14,050.012e pralīyante yathākālam ūrmayaḥ sāgare yathā 14,050.013a viśvasṛgbhyas tu bhūtebhyo mahābhūtāni gacchati 14,050.013c bhūtebhyaś cāpi pañcabhyo mukto gacchet prajāpatim 14,050.014a prajāpatir idaṃ sarvaṃ tapasaivāsṛjat prabhuḥ 14,050.014c tathaiva vedān ṛṣayas tapasā pratipedire 14,050.015a tapasaś cānupūrvyeṇa phalamūlāśinas tathā 14,050.015c trailokyaṃ tapasā siddhāḥ paśyantīha samāhitāḥ 14,050.016a oṣadhāny agadādīnī nānāvidyāś ca sarvaśaḥ 14,050.016c tapasaiva prasidhyanti tapomūlaṃ hi sādhanam 14,050.017a yad durāpaṃ durāmnāyaṃ durādharṣaṃ duranvayam 14,050.017c tat sarvaṃ tapasā sādhyaṃ tapo hi duratikramam 14,050.018a surāpo brahmahā steyī bhrūṇahā gurutalpagaḥ 14,050.018c tapasaiva sutaptena mucyante kilbiṣāt tataḥ 14,050.019a manuṣyāḥ pitaro devāḥ paśavo mṛgapakṣiṇaḥ 14,050.019c yāni cānyāni bhūtāni trasāni sthāvarāṇi ca 14,050.020a tapaḥparāyaṇā nityaṃ sidhyante tapasā sadā 14,050.020c tathaiva tapasā devā mahābhāgā divaṃ gatāḥ 14,050.021a āśīryuktāni karmāṇi kurvate ye tv atandritāḥ 14,050.021c ahaṃkārasamāyuktās te sakāśe prajāpateḥ 14,050.022a dhyānayogena śuddhena nirmamā nirahaṃkṛtāḥ 14,050.022c prāpnuvanti mahātmāno mahāntaṃ lokam uttamam 14,050.023a dhyānayogād upāgamya prasannamatayaḥ sadā 14,050.023c sukhopacayam avyaktaṃ praviśanty ātmavattayā 14,050.024a dhyānayogād upāgamya nirmamā nirahaṃkṛtāḥ 14,050.024c avyaktaṃ praviśantīha mahāntaṃ lokam uttamam 14,050.025a avyaktād eva saṃbhūtaḥ samayajño gataḥ punaḥ 14,050.025c tamorajobhyāṃ nirmuktaḥ sattvam āsthāya kevalam 14,050.026a vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ sarvaṃ tyajati niṣkalaḥ 14,050.026c kṣetrajña iti taṃ vidyād yas taṃ veda sa vedavit 14,050.027a cittaṃ cittād upāgamya munir āsīta saṃyataḥ 14,050.027c yaccittas tanmanā bhūtvā guhyam etat sanātanam 14,050.028a avyaktādi viśeṣāntam avidyālakṣaṇaṃ smṛtam 14,050.028c nibodhata yathā hīdaṃ guṇair lakṣaṇam ity uta 14,050.029a dvyakṣaras tu bhaven mṛtyus tryakṣaraṃ brahma śāśvatam 14,050.029c mameti ca bhaven mṛtyur na mameti ca śāśvatam 14,050.030a karma ke cit praśaṃsanti mandabuddhitarā narāḥ 14,050.030c ye tu buddhā mahātmāno na praśaṃsanti karma te 14,050.031a karmaṇā jāyate jantur mūrtimān ṣoḍaśātmakaḥ 14,050.031c puruṣaṃ sṛjate 'vidyā agrāhyam amṛtāśinam 14,050.032a tasmāt karmasu niḥsnehā ye ke cit pāradarśinaḥ 14,050.032c vidyāmayo 'yaṃ puruṣo na tu karmamayaḥ smṛtaḥ 14,050.032d*0091_01 ya evam amṛtaṃ nityam agrāhyaṃ śaśvad akṣaram 14,050.032d*0091_02 vaśyātmānam asaṃśliṣṭaṃ yo veda na mṛto bhavet 14,050.033a apūrvam amṛtaṃ nityaṃ ya enam avicāriṇam 14,050.033c ya enaṃ vindate ''tmānam agrāhyam amṛtāśinam 14,050.033e agrāhyo 'mṛto bhavati ya ebhiḥ kāraṇair dhruvaḥ 14,050.034a apohya sarvasaṃkalpān saṃyamyātmānam ātmani 14,050.034c sa tad brahma śubhaṃ vetti yasmād bhūyo na vidyate 14,050.035a prasādenaiva sattvasya prasādaṃ samavāpnuyāt 14,050.035c lakṣaṇaṃ hi prasādasya yathā syāt svapnadarśanam 14,050.036a gatir eṣā tu muktānāṃ ye jñānapariniṣṭhitāḥ 14,050.036c pravṛttayaś ca yāḥ sarvāḥ paśyanti pariṇāmajāḥ 14,050.037a eṣā gatir asaktānām eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 14,050.037c eṣā jñānavatāṃ prāptir etad vṛttam aninditam 14,050.037d*0092_01 niḥsaṅgenaiva tat sarvaṃ nirāśīpādalopanāt 14,050.038a samena sarvabhūteṣu niḥspṛheṇa nirāśiṣā 14,050.038c śakyā gatir iyaṃ gantuṃ sarvatra samadarśinā 14,050.039a etad vaḥ sarvam ākhyātaṃ mayā viprarṣisattamāḥ 14,050.039c evam ācarata kṣipraṃ tataḥ siddhim avāpsyatha 14,050.040 gurur uvāca 14,050.040a ity uktās te tu munayo brahmaṇā guruṇā tathā 14,050.040c kṛtavanto mahātmānas tato lokān avāpnuvan 14,050.041a tvam apy etan mahābhāga yathoktaṃ brahmaṇo vacaḥ 14,050.041c samyag ācara śuddhātmaṃs tataḥ siddhim avāpsyasi 14,050.042 vāsudeva uvāca 14,050.042a ity uktaḥ sa tadā śiṣyo guruṇā dharmam uttamam 14,050.042c cakāra sarvaṃ kaunteya tato mokṣam avāptavān 14,050.043a kṛtakṛtyaś ca sa tadā śiṣyaḥ kurukulodvaha 14,050.043c tat padaṃ samanuprāpto yatra gatvā na śocati 14,050.044 arjuna uvāca 14,050.044a ko nv asau brāhmaṇaḥ kṛṣṇa kaś ca śiṣyo janārdana 14,050.044c śrotavyaṃ cen mayaitad vai tat tvam ācakṣva me vibho 14,050.045 vāsudeva uvāca 14,050.045a ahaṃ gurur mahābāho manaḥ śiṣyaṃ ca viddhi me 14,050.045c tvatprītyā guhyam etac ca kathitaṃ me dhanaṃjaya 14,050.046a mayi ced asti te prītir nityaṃ kurukulodvaha 14,050.046c adhyātmam etac chrutvā tvaṃ samyag ācara suvrata 14,050.047a tatas tvaṃ samyag ācīrṇe dharme 'smin kurunandana 14,050.047c sarvapāpaviśuddhātmā mokṣaṃ prāpsyasi kevalam 14,050.048a pūrvam apy etad evoktaṃ yuddhakāla upasthite 14,050.048c mayā tava mahābāho tasmād atra manaḥ kuru 14,050.049a mayā tu bharataśreṣṭha ciradṛṣṭaḥ pitā vibho 14,050.049c tam ahaṃ draṣṭum icchāmi saṃmate tava phalguna 14,050.050 vaiśaṃpāyana uvāca 14,050.050a ity uktavacanaṃ kṛṣṇaṃ pratyuvāca dhanaṃjayaḥ 14,050.050b*0093_01 yad iṣṭaṃ kuru sarvasyāpīśvaro 'smān prapālaya 14,050.050b*0093_02 namas te sarvalokātman nārāyaṇa parātpara 14,050.050b*0093_03 manomalāt tapo 'śakyaṃ karma cāvidyayā hatam 14,050.050b*0093_04 dānam apy arthadoṣeṇa nāma tasmāt kalau smaret 14,050.050b*0093_05 yadi gantuṃ kṛtā buddhir vāsudeva namo 'stu te 14,050.050c gacchāvo nagaraṃ kṛṣṇa gajasāhvayam adya vai 14,050.051a sametya tatra rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram 14,050.051c samanujñāpya durdharṣaṃ svāṃ purīṃ yātum arhasi 14,051.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,051.001a tato 'bhyacodayat kṛṣṇo yujyatām iti dārukam 14,051.001c muhūrtād iva cācaṣṭa yuktam ity eva dārukaḥ 14,051.002a tathaiva cānuyātrāṇi codayām āsa pāṇḍavaḥ 14,051.002c sajjayadhvaṃ prayāsyāmo nagaraṃ gajasāhvayam 14,051.003a ity uktāḥ sainikās te tu sajjībhūtā viśāṃ pate 14,051.003c ācakhyuḥ sajjam ity eva pārthāyāmitatejase 14,051.004a tatas tau ratham āsthāya prayātau kṛṣṇapāṇḍavau 14,051.004c vikurvāṇau kathāś citrāḥ prīyamāṇau viśāṃ pate 14,051.005a rathasthaṃ tu mahātejā vāsudevaṃ dhanaṃjayaḥ 14,051.005c punar evābravīd vākyam idaṃ bharatasattama 14,051.006a tvatprasādāj jayaḥ prāpto rājñā vṛṣṇikulodvaha 14,051.006c nihatāḥ śatravaś cāpi prāptaṃ rājyam akaṇṭakam 14,051.007a nāthavantaś ca bhavatā pāṇḍavā madhusūdana 14,051.007c bhavantaṃ plavam āsādya tīrṇāḥ sma kurusāgaram 14,051.007d*0094_01 bhaktāṃs tvam āśritān asmān pālayāmutra ceha ca 14,051.008a viśvakarman namas te 'stu viśvātman viśvasaṃbhava 14,051.008c yathāhaṃ tvā vijānāmi yathā cāhaṃ bhavanmanāḥ 14,051.008d*0095_01 bhavāmi satataṃ kṛṣṇa tathā kuru mahāmate 14,051.009a tvattejaḥsaṃbhavo nityaṃ hutāśo madhusūdana 14,051.009c ratiḥ krīḍāmayī tubhyaṃ māyā te rodasī vibho 14,051.010a tvayi sarvam idaṃ viśvaṃ yad idaṃ sthāṇujaṅgamam 14,051.010c tvaṃ hi sarvaṃ vikuruṣe bhūtagrāmaṃ sanātanam 14,051.011a pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca tathā sthāvarajaṅgamam 14,051.011c hasitaṃ te 'malā jyotsnā ṛtavaś cendriyānvayāḥ 14,051.012a prāṇo vāyuḥ satatagaḥ krodho mṛtyuḥ sanātanaḥ 14,051.012c prasāde cāpi padmā śrīr nityaṃ tvayi mahāmate 14,051.013a ratis tuṣṭir dhṛtiḥ kṣāntis tvayi cedaṃ carācaram 14,051.013c tvam eveha yugānteṣu nidhanaṃ procyase 'nagha 14,051.014a sudīrgheṇāpi kālena na te śakyā guṇā mayā 14,051.014c ātmā ca paramo vaktuṃ namas te nalinekṣaṇa 14,051.015a vidito me 'si durdharṣa nāradād devalāt tathā 14,051.015c kṛṣṇadvaipāyanāc caiva tathā kurupitāmahāt 14,051.016a tvayi sarvaṃ samāsaktaṃ tvam evaiko janeśvaraḥ 14,051.016c yac cānugrahasaṃyuktam etad uktaṃ tvayānagha 14,051.017a etat sarvam ahaṃ samyag ācariṣye janārdana 14,051.017c idaṃ cādbhutam atyarthaṃ kṛtam asmatpriyepsayā 14,051.018a yat pāpo nihataḥ saṃkhye kauravyo dhṛtarāṣṭrajaḥ 14,051.018c tvayā dagdhaṃ hi tat sainyaṃ mayā vijitam āhave 14,051.019a bhavatā tat kṛtaṃ karma yenāvāpto jayo mayā 14,051.019c duryodhanasya saṃgrāme tava buddhiparākramaiḥ 14,051.020a karṇasya ca vadhopāyo yathāvat saṃpradarśitaḥ 14,051.020c saindhavasya ca pāpasya bhūriśravasa eva ca 14,051.020d*0096_01 tasmāt tvam eva saṃcintya hitaṃ kuru yathā tathā 14,051.021a ahaṃ ca prīyamāṇena tvayā devakinandana 14,051.021c yad uktas tat kariṣyāmi na hi me 'tra vicāraṇā 14,051.022a rājānaṃ ca samāsādya dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram 14,051.022c codayiṣyāmi dharmajña gamanārthaṃ tavānagha 14,051.023a rucitaṃ hi mamaitat te dvārakāgamanaṃ prabho 14,051.023c acirāc caiva dṛṣṭā tvaṃ mātulaṃ madhusūdana 14,051.023e baladevaṃ ca durdharṣaṃ tathānyān vṛṣṇipuṃgavān 14,051.024a evaṃ saṃbhāṣamāṇau tau prāptau vāraṇasāhvayam 14,051.024c tathā viviśatuś cobhau saṃprahṛṣṭanarākulam 14,051.025a tau gatvā dhṛtarāṣṭrasya gṛhaṃ śakragṛhopamam 14,051.025c dadṛśāte mahārāja dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram 14,051.026a viduraṃ ca mahābuddhiṃ rājānaṃ ca yudhiṣṭhiram 14,051.026c bhīmasenaṃ ca durdharṣaṃ mādrīputrau ca pāṇḍavau 14,051.026e dhṛtarāṣṭram upāsīnaṃ yuyutsuṃ cāparājitam 14,051.027a gāndhārīṃ ca mahāprājñāṃ pṛthāṃ kṛṣṇāṃ ca bhāminīm 14,051.027c subhadrādyāś ca tāḥ sarvā bharatānāṃ striyas tathā 14,051.027e dadṛśāte sthitāḥ sarvā gāndhārīṃ parivārya vai 14,051.028a tataḥ sametya rājānaṃ dhṛtarāṣṭram ariṃdamau 14,051.028c nivedya nāmadheye sve tasya pādāv agṛhṇatām 14,051.029a gāndhāryāś ca pṛthāyāś ca dharmarājñas tathaiva ca 14,051.029c bhīmasya ca mahātmānau tathā pādāv agṛhṇatām 14,051.029d*0097_01 bhīmasya ca vavandāte tathā pādau mahātmanaḥ 14,051.029d*0098_01 mahātmānau tathā pādau vavandatur ariṃdamau 14,051.029d*0099_01 mahātmānau mahāvīryau tathā pādau vavandatuḥ 14,051.030a kṣattāraṃ cāpi saṃpūjya pṛṣṭvā kuśalam avyayam 14,051.030b*0100_01 pariṣvajya mahātmānaṃ vaiśyāputraṃ mahāratham 14,051.030c taiḥ sārdhaṃ nṛpatiṃ vṛddhaṃ tatas taṃ paryupāsatām 14,051.031a tato niśi mahārāja dhṛtarāṣṭraḥ kurūdvahān 14,051.031c janārdanaṃ ca medhāvī vyasarjayata vai gṛhān 14,051.032a te 'nujñātā nṛpatinā yayuḥ svaṃ svaṃ niveśanam 14,051.032c dhanaṃjayagṛhān eva yayau kṛṣṇas tu vīryavān 14,051.033a tatrārcito yathānyāyaṃ sarvakāmair upasthitaḥ 14,051.033c kṛṣṇaḥ suṣvāpa medhāvī dhanaṃjayasahāyavān 14,051.034a prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ kṛtapūrvāhṇikakriyau 14,051.034c dharmarājasya bhavanaṃ jagmatuḥ paramārcitau 14,051.034e yatrāste sa sahāmātyo dharmarājo mahāmanāḥ 14,051.035a tatas tau tat praviśyātha dadṛśāte mahābalau 14,051.035c dharmarājānam āsīnaṃ devarājam ivāśvinau 14,051.036a tau samāsādya rājānaṃ vārṣṇeyakurupuṃgavau 14,051.036c niṣīdatur anujñātau prīyamāṇena tena vai 14,051.037a tataḥ sa rājā medhāvī vivakṣū prekṣya tāv ubhau 14,051.037c provāca vadatāṃ śreṣṭho vacanaṃ rājasattamaḥ 14,051.038a vivakṣū hi yuvāṃ manye vīrau yadukurūdvahau 14,051.038c brūta kartāsmi sarvaṃ vāṃ na cirān mā vicāryatām 14,051.039a ity ukte phalgunas tatra dharmarājānam abravīt 14,051.039b*0101_01 ity ukte dharmarājena phalgunaḥ pratyabhāṣata 14,051.039c vinītavad upāgamya vākyaṃ vākyaviśāradaḥ 14,051.040a ayaṃ ciroṣito rājan vāsudevaḥ pratāpavān 14,051.040c bhavantaṃ samanujñāpya pitaraṃ draṣṭum icchati 14,051.041a sa gacched abhyanujñāto bhavatā yadi manyase 14,051.041c ānartanagarīṃ vīras tad anujñātum arhasi 14,051.042 yudhiṣṭhira uvāca 14,051.042a puṇḍarīkākṣa bhadraṃ te gaccha tvaṃ madhusūdana 14,051.042c purīṃ dvāravatīm adya draṣṭuṃ śūrasutaṃ prabhum 14,051.043a rocate me mahābāho gamanaṃ tava keśava 14,051.043c mātulaś ciradṛṣṭo me tvayā devī ca devakī 14,051.044a mātulaṃ vasudevaṃ tvaṃ baladevaṃ ca mādhava 14,051.044c pūjayethā mahāprājña madvākyena yathārhataḥ 14,051.045a smarethāś cāpi māṃ nityaṃ bhīmaṃ ca balināṃ varam 14,051.045c phalgunaṃ nakulaṃ caiva sahadevaṃ ca mādhava 14,051.046a ānartān avalokya tvaṃ pitaraṃ ca mahābhuja 14,051.046c vṛṣṇīṃś ca punar āgaccher hayamedhe mamānagha 14,051.047a sa gaccha ratnāny ādāya vividhāni vasūni ca 14,051.047c yac cāpy anyan manojñaṃ te tad apy ādatsva sātvata 14,051.048a iyaṃ hi vasudhā sarvā prasādāt tava mādhava 14,051.048c asmān upagatā vīra nihatāś cāpi śatravaḥ 14,051.048d*0102_01 svargāpavargaviṣayaṃ tvadbhaktānāṃ na durlabham 14,051.048d*0102_02 saṃsāragahane tv adya pāpāgniṃ praśamāmbuda 14,051.049a evaṃ bruvati kauravye dharmarāje yudhiṣṭhire 14,051.049c vāsudevo varaḥ puṃsām idaṃ vacanam abravīt 14,051.050a tavaiva ratnāni dhanaṃ ca kevalam; dharā ca kṛtsnā tu mahābhujādya vai 14,051.050c yad asti cānyad draviṇaṃ gṛheṣu me; tvam eva tasyeśvara nityam īśvaraḥ 14,051.051a tathety athoktaḥ pratipūjitas tadā; gadāgrajo dharmasutena vīryavān 14,051.051c pitṛṣvasām abhyavadad yathāvidhi; saṃpūjitaś cāpy agamat pradakṣiṇam 14,051.052a tayā sa samyak pratinanditas tadā; tathaiva sarvair vidurādibhis tataḥ 14,051.052c viniryayau nāgapurād gadāgrajo; rathena divyena caturyujā hariḥ 14,051.053a rathaṃ subhadrām adhiropya bhāminīṃ; yudhiṣṭhirasyānumate janārdanaḥ 14,051.053c pitṛṣvasāyāś ca tathā mahābhujo; viniryayau paurajanābhisaṃvṛtaḥ 14,051.054a tam anvagād vānaravaryaketanaḥ; sasātyakir mādravatīsutāv api 14,051.054c agādhabuddhir viduraś ca mādhavaṃ; svayaṃ ca bhīmo gajarājavikramaḥ 14,051.055a nivartayitvā kururāṣṭravardhanāṃs; tataḥ sa sarvān viduraṃ ca vīryavān 14,051.055c janārdano dārukam āha satvaraḥ; pracodayāśvān iti sātyakis tadā 14,051.056a tato yayau śatrugaṇapramardanaḥ; śinipravīrānugato janārdanaḥ 14,051.056c yathā nihatyārigaṇāñ śatakratur; divaṃ tathānartapurīṃ pratāpavān 14,052.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,052.001a tathā prayāntaṃ vārṣṇeyaṃ dvārakāṃ bharatarṣabhāḥ 14,052.001c pariṣvajya nyavartanta sānuyātrāḥ paraṃtapāḥ 14,052.002a punaḥ punaś ca vārṣṇeyaṃ paryaṣvajata phalgunaḥ 14,052.002c ā cakṣurviṣayāc cainaṃ dadarśa ca punaḥ punaḥ 14,052.003a kṛcchreṇaiva ca tāṃ pārtho govinde viniveśitām 14,052.003c saṃjahāra tadā dṛṣṭiṃ kṛṣṇaś cāpy aparājitaḥ 14,052.004a tasya prayāṇe yāny āsan nimittāni mahātmanaḥ 14,052.004c bahūny adbhutarūpāṇi tāni me gadataḥ śṛṇu 14,052.005a vāyur vegena mahatā rathasya purato vavau 14,052.005c kurvan niḥśarkaraṃ mārgaṃ virajaskam akaṇṭakam 14,052.006a vavarṣa vāsavaś cāpi toyaṃ śuci sugandhi ca 14,052.006c divyāni caiva puṣpāṇi purataḥ śārṅgadhanvanaḥ 14,052.007a sa prayāto mahābāhuḥ sameṣu marudhanvasu 14,052.007c dadarśātha muniśreṣṭham uttaṅkam amitaujasam 14,052.007d*0103_01 āgacchantam apaśyad vai udaṅkaṃ nāma nāmataḥ 14,052.007d*0104_01 maharṣiṃ siddhatapasaṃ sarvalokāntaviśrutam 14,052.008a sa taṃ saṃpūjya tejasvī muniṃ pṛthulalocanaḥ 14,052.008c pūjitas tena ca tadā paryapṛcchad anāmayam 14,052.009a sa pṛṣṭaḥ kuśalaṃ tena saṃpūjya madhusūdanam 14,052.009c uttaṅko brāhmaṇaśreṣṭhas tataḥ papraccha mādhavam 14,052.010a kaccic chaure tvayā gatvā kurupāṇḍavasadma tat 14,052.010c kṛtaṃ saubhrātram acalaṃ tan me vyākhyātum arhasi 14,052.011a abhisaṃdhāya tān vīrān upāvṛtto 'si keśava 14,052.011c saṃbandhinaḥ sudayitān satataṃ vṛṣṇipuṃgava 14,052.012a kaccit pāṇḍusutāḥ pañca dhṛtarāṣṭrasya cātmajāḥ 14,052.012c lokeṣu vihariṣyanti tvayā saha paraṃtapa 14,052.013a svarāṣṭreṣu ca rājānaḥ kaccit prāpsyanti vai sukham 14,052.013c kauraveṣu praśānteṣu tvayā nāthena mādhava 14,052.014a yā me saṃbhāvanā tāta tvayi nityam avartata 14,052.014c api sā saphalā kṛṣṇa kṛtā te bharatān prati 14,052.015 vāsudeva uvāca 14,052.015a kṛto yatno mayā brahman saubhrātre kauravān prati 14,052.015c na cāśakyanta saṃdhātuṃ te 'dharmarucayo mayā 14,052.015d*0105_01 nāśakyanta yadā sāmye te sthāpayitum añjasā 14,052.016a tatas te nidhanaṃ prāptāḥ sarve sasutabāndhavāḥ 14,052.016c na diṣṭam abhyatikrāntuṃ śakyaṃ buddhyā balena vā 14,052.016e maharṣe viditaṃ nūnaṃ sarvam etat tavānagha 14,052.017a te 'tyakrāman matiṃ mahyaṃ bhīṣmasya vidurasya ca 14,052.017b*0106_01 yathā tu militaṃ sarvaṃ mahyaṃ bhīṣmasya saṃgaram 14,052.017c tato yamakṣayaṃ jagmuḥ samāsādyetaretaram 14,052.018a pañca vai pāṇḍavāḥ śiṣṭā hatamitrā hatātmajāḥ 14,052.018c dhārtarāṣṭrāś ca nihatāḥ sarve sasutabāndhavāḥ 14,052.019a ity uktavacane kṛṣṇe bhṛśaṃ krodhasamanvitaḥ 14,052.019c uttaṅkaḥ pratyuvācainaṃ roṣād utphālya locane 14,052.020a yasmāc chaktena te kṛṣṇa na trātāḥ kurupāṇḍavāḥ 14,052.020c saṃbandhinaḥ priyās tasmāc chapsye 'haṃ tvām asaṃśayam 14,052.021a na ca te prasabhaṃ yasmāt te nigṛhya nivartitāḥ 14,052.021c tasmān manyuparītas tvāṃ śapsyāmi madhusūdana 14,052.022a tvayā hi śaktena satā mithyācāreṇa mādhava 14,052.022c upacīrṇāḥ kuruśreṣṭhā yas tv etān samupekṣathāḥ 14,052.023 vāsudeva uvāca 14,052.023a śṛṇu me vistareṇedaṃ yad vakṣye bhṛgunandana 14,052.023c gṛhāṇānunayaṃ cāpi tapasvī hy asi bhārgava 14,052.024a śrutvā tvam etad adhyātmaṃ muñcethāḥ śāpam adya vai 14,052.024c na ca māṃ tapasālpena śakto 'bhibhavituṃ pumān 14,052.025a na ca te tapaso nāśam icchāmi japatāṃ vara 14,052.025c tapas te sumahad dīptaṃ guravaś cāpi toṣitāḥ 14,052.026a kaumāraṃ brahmacaryaṃ te jānāmi dvijasattama 14,052.026c duḥkhārjitasya tapasas tasmān necchāmi te vyayam 14,053.001 uttaṅka uvāca 14,053.001a brūhi keśava tattvena tvam adhyātmam aninditam 14,053.001c śrutvā śreyo 'bhidhāsyāmi śāpaṃ vā te janārdana 14,053.002 vāsudeva uvāca 14,053.002a tamo rajaś ca sattvaṃ ca viddhi bhāvān madāśrayān 14,053.002b*0107_01 sthitisṛṣṭilayādhyakṣo viṣṇubrahmeśasaṃjñitaḥ 14,053.002b*0107_02 kadā cit tamasā rudro viṣṇuḥ sattvaguṇe sthitaḥ 14,053.002b*0107_03 rajasy api tathā brahmā guṇād anyaguṇānugau 14,053.002b*0107_04 praṇavātmā ca śabdādīṃs triguṇātmā carācaram 14,053.002c tathā rudrān vasūṃś cāpi viddhi matprabhavān dvija 14,053.003a mayi sarvāṇi bhūtāni sarvabhūteṣu cāpy aham 14,053.003c sthita ity abhijānīhi mā te 'bhūd atra saṃśayaḥ 14,053.004a tathā daityagaṇān sarvān yakṣarākṣasapannagān 14,053.004c gandharvāpsarasaś caiva viddhi matprabhavān dvija 14,053.004c*0108_01 **** **** yakṣagandharvarākṣasān 14,053.004c*0108_02 nāgān apsarasaś caiva 14,053.005a sad asac caiva yat prāhur avyaktaṃ vyaktam eva ca 14,053.005c akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva sarvam etan madātmakam 14,053.006a ye cāśrameṣu vai dharmāś caturṣu vihitā mune 14,053.006c daivāni caiva karmāṇi viddhi sarvaṃ madātmakam 14,053.007a asac ca sadasac caiva yad viśvaṃ sadasataḥ param 14,053.007c tataḥ paraṃ nāsti caiva devadevāt sanātanāt 14,053.008a oṃkāraprabhavān vedān viddhi māṃ tvaṃ bhṛgūdvaha 14,053.008c yūpaṃ somaṃ tathaiveha tridaśāpyāyanaṃ makhe 14,053.009a hotāram api havyaṃ ca viddhi māṃ bhṛgunandana 14,053.009c adhvaryuḥ kalpakaś cāpi haviḥ paramasaṃskṛtam 14,053.010a udgātā cāpi māṃ stauti gītaghoṣair mahādhvare 14,053.010c prāyaścitteṣu māṃ brahmañ śāntimaṅgalavācakāḥ 14,053.010e stuvanti viśvakarmāṇaṃ satataṃ dvijasattamāḥ 14,053.011a viddhi mahyaṃ sutaṃ dharmam agrajaṃ dvijasattama 14,053.011c mānasaṃ dayitaṃ vipra sarvabhūtadayātmakam 14,053.012a tatrāhaṃ vartamānaiś ca nivṛttaiś caiva mānavaiḥ 14,053.012c bahvīḥ saṃsaramāṇo vai yonīr hi dvijasattama 14,053.013a dharmasaṃrakṣaṇārthāya dharmasaṃsthāpanāya ca 14,053.013c tais tair veṣaiś ca rūpaiś ca triṣu lokeṣu bhārgava 14,053.014a ahaṃ viṣṇur ahaṃ brahmā śakro 'tha prabhavāpyayaḥ 14,053.014c bhūtagrāmasya sarvasya sraṣṭā saṃhāra eva ca 14,053.015a adharme vartamānānāṃ sarveṣām aham apy uta 14,053.015c dharmasya setuṃ badhnāmi calite calite yuge 14,053.015e tās tā yonīḥ praviśyāhaṃ prajānāṃ hitakāmyayā 14,053.016a yadā tv ahaṃ devayonau vartāmi bhṛgunandana 14,053.016c tadāhaṃ devavat sarvam ācarāmi na saṃśayaḥ 14,053.017a yadā gandharvayonau tu vartāmi bhṛgunandana 14,053.017c tadā gandharvavac ceṣṭāḥ sarvāś ceṣṭāmi bhārgava 14,053.018a nāgayonau yadā caiva tadā vartāmi nāgavat 14,053.018c yakṣarākṣasayonīś ca yathāvad vicarāmy aham 14,053.019a mānuṣye vartamāne tu kṛpaṇaṃ yācitā mayā 14,053.019c na ca te jātasaṃmohā vaco gṛhṇanti me hitam 14,053.020a bhayaṃ ca mahad uddiśya trāsitāḥ kuravo mayā 14,053.020c kruddheva bhūtvā ca punar yathāvad anudarśitāḥ 14,053.021a te 'dharmeṇeha saṃyuktāḥ parītāḥ kāladharmaṇā 14,053.021c dharmeṇa nihatā yuddhe gatāḥ svargaṃ na saṃśayaḥ 14,053.022a lokeṣu pāṇḍavāś caiva gatāḥ khyātiṃ dvijottama 14,053.022c etat te sarvam ākhyātaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 14,054.001 uttaṅka uvāca 14,054.001a abhijānāmi jagataḥ kartāraṃ tvāṃ janārdana 14,054.001c nūnaṃ bhavatprasādo 'yam iti me nāsti saṃśayaḥ 14,054.002a cittaṃ ca suprasannaṃ me tvadbhāvagatam acyuta 14,054.002c vinivṛttaś ca me kopa iti viddhi paraṃtapa 14,054.003a yadi tv anugrahaṃ kaṃ cit tvatto 'rho 'haṃ janārdana 14,054.003c draṣṭum icchāmi te rūpam aiśvaraṃ tan nidarśaya 14,054.004 vaiśaṃpāyana uvāca 14,054.004a tataḥ sa tasmai prītātmā darśayām āsa tad vapuḥ 14,054.004c śāśvataṃ vaiṣṇavaṃ dhīmān dadṛśe yad dhanaṃjayaḥ 14,054.005a sa dadarśa mahātmānaṃ viśvarūpaṃ mahābhujam 14,054.005a*0109_01 **** **** vaiṣṇavaṃ rūpam uttamam 14,054.005a*0109_02 sumahat tejasā yuktaṃ 14,054.005b*0110_01 sahasrasūryapratimaṃ dīptimat pāvakopamam 14,054.005b*0110_02 sarvam ākāśam āvṛtya tiṣṭhantaṃ viśvatomukham 14,054.005b*0110_03 tad dṛṣṭvā paramaṃ rūpaṃ viṣṇor vaiṣṇavam adbhutam 14,054.005c vismayaṃ ca yayau vipras tad dṛṣṭvā rūpam aiśvaram 14,054.006 uttaṅka uvāca 14,054.006*0111_01 namo namas te sarvātman nārāyaṇa parātpara 14,054.006*0111_02 paramātman padmanābha puṇḍarīkākṣa mādhava 14,054.006*0111_03 hiraṇyagarbharūpāya saṃsārottāraṇāya ca 14,054.006*0111_04 puruṣāya purāṇāya cāntaryāmāya te namaḥ 14,054.006*0111_05 avidyātimirādityaṃ bhavavyādhimahauṣadham 14,054.006*0111_06 saṃsārārṇavapāraṃ tvāṃ praṇamāmi gatir bhava 14,054.006*0111_07 sarvavedaikavedyāya sarvadevamayāya ca 14,054.006*0111_08 vāsudevāya nityāya namo bhaktipriyāya te 14,054.006*0111_09 dayayā duḥkhamohān māṃ samuddhartum ihārhasi 14,054.006*0111_10 karmabhir bahubhiḥ pāpair baddhaṃ pāhi janārdana 14,054.006a viśvakarman namas te 'stu yasya te rūpam īdṛśam 14,054.006c padbhyāṃ te pṛthivī vyāptā śirasā cāvṛtaṃ nabhaḥ 14,054.007a dyāvāpṛthivyor yan madhyaṃ jaṭhareṇa tad āvṛtam 14,054.007c bhujābhyām āvṛtāś cāśās tvam idaṃ sarvam acyuta 14,054.008a saṃharasva punar deva rūpam akṣayyam uttamam 14,054.008c punas tvāṃ svena rūpeṇa draṣṭum icchāmi śāśvatam 14,054.009 vaiśaṃpāyana uvāca 14,054.009*0112_01 muniṃ vitrastamanasaṃ dṛṣṭvā kṛṣṇo mahāmanāḥ 14,054.009*0112_02 manasā suprasannena prīyamāṇo janārdanaḥ 14,054.009a tam uvāca prasannātmā govindo janamejaya 14,054.009c varaṃ vṛṇīṣveti tadā tam uttaṅko 'bravīd idam 14,054.010a paryāpta eṣa evādya varas tvatto mahādyute 14,054.010c yat te rūpam idaṃ kṛṣṇa paśyāmi prabhavāpyayam 14,054.011a tam abravīt punaḥ kṛṣṇo mā tvam atra vicāraya 14,054.011c avaśyam etat kartavyam amoghaṃ darśanaṃ mama 14,054.012 uttaṅka uvāca 14,054.012a avaśyakaraṇīyaṃ vai yady etan manyase vibho 14,054.012c toyam icchāmi yatreṣṭaṃ maruṣv etad dhi durlabham 14,054.013 vaiśaṃpāyana uvāca 14,054.013a tataḥ saṃhṛtya tat tejaḥ provācottaṅkam īśvaraḥ 14,054.013c eṣṭavye sati cintyo 'ham ity uktvā dvārakāṃ yayau 14,054.014a tataḥ kadā cid bhagavān uttaṅkas toyakāṅkṣayā 14,054.014c tṛṣitaḥ paricakrāma marau sasmāra cācyutam 14,054.015a tato digvāsasaṃ dhīmān mātaṅgaṃ malapaṅkinam 14,054.015c apaśyata marau tasmiñ śvayūthaparivāritam 14,054.016a bhīṣaṇaṃ baddhanistriṃśaṃ bāṇakārmukadhāriṇam 14,054.016c tasyādhaḥ srotaso 'paśyad vāri bhūri dvijottamaḥ 14,054.017a smarann eva ca taṃ prāha mātaṅgaḥ prahasann iva 14,054.017c ehy uttaṅka pratīcchasva matto vāri bhṛgūdvaha 14,054.017e kṛpā hi me sumahatī tvāṃ dṛṣṭvā tṛṭsamāhatam 14,054.018a ity uktas tena sa munis tat toyaṃ nābhyanandata 14,054.018c cikṣepa ca sa taṃ dhīmān vāgbhir ugrābhir acyutam 14,054.019a punaḥ punaś ca mātaṅgaḥ pibasveti tam abravīt 14,054.019c na cāpibat sa sakrodhaḥ kṣubhitenāntarātmanā 14,054.020a sa tathā niścayāt tena pratyākhyāto mahātmanā 14,054.020c śvabhiḥ saha mahārāja tatraivāntaradhīyata 14,054.021a uttaṅkas taṃ tathā dṛṣṭvā tato vrīḍitamānasaḥ 14,054.021c mene pralabdham ātmānaṃ kṛṣṇenāmitraghātinā 14,054.022a atha tenaiva mārgeṇa śaṅkhacakragadādharaḥ 14,054.022c ājagāma mahābāhur uttaṅkaś cainam abravīt 14,054.023a na yuktaṃ tādṛśaṃ dātuṃ tvayā puruṣasattama 14,054.023c salilaṃ vipramukhyebhyo mātaṅgasrotasā vibho 14,054.024a ity uktavacanaṃ dhīmān mahābuddhir janārdanaḥ 14,054.024c uttaṅkaṃ ślakṣṇayā vācā sāntvayann idam abravīt 14,054.025a yādṛśeneha rūpeṇa yogyaṃ dātuṃ vṛtena vai 14,054.025c tādṛśaṃ khalu me dattaṃ tvaṃ tu tan nāvabudhyase 14,054.026a mayā tvadartham ukto hi vajrapāṇiḥ puraṃdaraḥ 14,054.026c uttaṅkāyāmṛtaṃ dehi toyarūpam iti prabhuḥ 14,054.027a sa mām uvāca devendro na martyo 'martyatāṃ vrajet 14,054.027c anyam asmai varaṃ dehīty asakṛd bhṛgunandana 14,054.028a amṛtaṃ deyam ity eva mayoktaḥ sa śacīpatiḥ 14,054.028c sa māṃ prasādya devendraḥ punar evedam abravīt 14,054.029a yadi deyam avaśyaṃ vai mātaṅgo 'haṃ mahādyute 14,054.029c bhūtvāmṛtaṃ pradāsyāmi bhārgavāya mahātmane 14,054.030a yady evaṃ pratigṛhṇāti bhārgavo 'mṛtam adya vai 14,054.030c pradātum eṣa gacchāmi bhārgavāyāmṛtaṃ prabho 14,054.030e pratyākhyātas tv ahaṃ tena na dadyām iti bhārgava 14,054.031a sa tathā samayaṃ kṛtvā tena rūpeṇa vāsavaḥ 14,054.031b*0113_01 sa tathā tena rūpeṇa vāsavas tvām upāgataḥ 14,054.031c upasthitas tvayā cāpi pratyākhyāto 'mṛtaṃ dadat 14,054.031e caṇḍālarūpī bhagavān sumahāṃs te vyatikramaḥ 14,054.032a yat tu śakyaṃ mayā kartuṃ bhūya eva tavepsitam 14,054.032c toyepsāṃ tava durdharṣa kariṣye saphalām aham 14,054.033a yeṣv ahaḥsu tava brahman salilecchā bhaviṣyati 14,054.033c tadā marau bhaviṣyanti jalapūrṇāḥ payodharāḥ 14,054.034a rasavac ca pradāsyanti te toyaṃ bhṛgunandana 14,054.034c uttaṅkameghā ity uktāḥ khyātiṃ yāsyanti cāpi te 14,054.035a ity uktaḥ prītimān vipraḥ kṛṣṇena sa babhūva ha 14,054.035c adyāpy uttaṅkameghāś ca marau varṣanti bhārata 14,055.001 janamejaya uvāca 14,055.001a uttaṅkaḥ kena tapasā saṃyuktaḥ sumahātapāḥ 14,055.001c yaḥ śāpaṃ dātukāmo 'bhūd viṣṇave prabhaviṣṇave 14,055.002 vaiśaṃpāyana uvāca 14,055.002a uttaṅko mahatā yuktas tapasā janamejaya 14,055.002c gurubhaktaḥ sa tejasvī nānyaṃ kaṃ cid apūjayat 14,055.003a sarveṣām ṛṣiputrāṇām eṣa cāsīn manorathaḥ 14,055.003c auttaṅkīṃ guruvṛttiṃ vai prāpnuyām iti bhārata 14,055.004a gautamasya tu śiṣyāṇāṃ bahūnāṃ janamejaya 14,055.004c uttaṅke 'bhyadhikā prītiḥ snehaś caivābhavat tadā 14,055.005a sa tasya damaśaucābhyāṃ vikrāntena ca karmaṇā 14,055.005c samyak caivopacāreṇa gautamaḥ prītimān abhūt 14,055.006a atha śiṣyasahasrāṇi samanujñāya gautamaḥ 14,055.006c uttaṅkaṃ parayā prītyā nābhyanujñātum aicchata 14,055.007a taṃ krameṇa jarā tāta pratipede mahāmunim 14,055.007c na cānvabudhyata tadā sa munir guruvatsalaḥ 14,055.008a tataḥ kadā cid rājendra kāṣṭhāny ānayituṃ yayau 14,055.008c uttaṅkaḥ kāṣṭhabhāraṃ ca mahāntaṃ samupānayat 14,055.009a sa tu bhārābhibhūtātmā kāṣṭhabhāram ariṃdama 14,055.009c niṣpipeṣa kṣitau rājan pariśrānto bubhukṣitaḥ 14,055.010a tasya kāṣṭhe vilagnābhūj jaṭā rūpyasamaprabhā 14,055.010c tataḥ kāṣṭhaiḥ saha tadā papāta dharaṇītale 14,055.011a tataḥ sa bhāraniṣpiṣṭaḥ kṣudhāviṣṭaś ca bhārgavaḥ 14,055.011c dṛṣṭvā tāṃ vayaso 'vasthāṃ rurodārtasvaraṃ tadā 14,055.012a tato gurusutā tasya padmapatranibhekṣaṇā 14,055.012c jagrāhāśrūṇi suśroṇī kareṇa pṛthulocanā 14,055.012e pitur niyogād dharmajñā śirasāvanatā tadā 14,055.013a tasyā nipetatur dagdhau karau tair aśrubindubhiḥ 14,055.013c na hi tān aśrupātān vai śaktā dhārayituṃ mahī 14,055.014a gautamas tv abravīd vipram uttaṅkaṃ prītamānasaḥ 14,055.014c kasmāt tāta tavādyeha śokottaram idaṃ manaḥ 14,055.014e sa svairaṃ brūhi viprarṣe śrotum icchāmi te vacaḥ 14,055.015 uttaṅka uvāca 14,055.015a bhavadgatena manasā bhavatpriyacikīrṣayā 14,055.015c bhavadbhaktigateneha bhavadbhāvānugena ca 14,055.016a jareyaṃ nāvabuddhā me nābhijñātaṃ sukhaṃ ca me 14,055.016c śatavarṣoṣitaṃ hi tvaṃ na mām abhyanujānathāḥ 14,055.017a bhavatā hy abhyanujñātāḥ śiṣyāḥ pratyavarā mayā 14,055.017c upapannā dvijaśreṣṭha śataśo 'tha sahasraśaḥ 14,055.018 gautama uvāca 14,055.018a tvatprītiyuktena mayā guruśuśrūṣayā tava 14,055.018c vyatikrāman mahān kālo nāvabuddho dvijarṣabha 14,055.019a kiṃ tv adya yadi te śraddhā gamanaṃ prati bhārgava 14,055.019c anujñāṃ gṛhya mattas tvaṃ gṛhān gacchasva mā ciram 14,055.020 uttaṅka uvāca 14,055.020a gurvarthaṃ kaṃ prayacchāmi brūhi tvaṃ dvijasattama 14,055.020c tam upākṛtya gaccheyam anujñātas tvayā vibho 14,055.021 gautama uvāca 14,055.021a dakṣiṇā paritoṣo vai gurūṇāṃ sadbhir ucyate 14,055.021c tava hy ācarato brahmaṃs tuṣṭo 'haṃ vai na saṃśayaḥ 14,055.022a itthaṃ ca parituṣṭaṃ māṃ vijānīhi bhṛgūdvaha 14,055.022c yuvā ṣoḍaśavarṣo hi yad adya bhavitā bhavān 14,055.023a dadāmi patnīṃ kanyāṃ ca svāṃ te duhitaraṃ dvija 14,055.023c etām ṛte hi nānyā vai tvattejo 'rhati sevitum 14,055.024a tatas tāṃ pratijagrāha yuvā bhūtvā yaśasvinīm 14,055.024c guruṇā cābhyanujñāto gurupatnīm athābravīt 14,055.025a kiṃ bhavatyai prayacchāmi gurvarthaṃ viniyuṅkṣva mām 14,055.025c priyaṃ hi tava kāṅkṣāmi prāṇair api dhanair api 14,055.026a yad durlabhaṃ hi loke 'smin ratnam atyadbhutaṃ bhavet 14,055.026c tad ānayeyaṃ tapasā na hi me 'trāsti saṃśayaḥ 14,055.027 ahalyovāca 14,055.027a parituṣṭāsmi te putra nityaṃ bhagavatā saha 14,055.027c paryāptaye tad bhadraṃ te gaccha tāta yathecchakam 14,055.028 vaiśaṃpāyana uvāca 14,055.028a uttaṅkas tu mahārāja punar evābravīd vacaḥ 14,055.028c ājñāpayasva māṃ mātaḥ kartavyaṃ hi priyaṃ tava 14,055.029 ahalyovāca 14,055.029a saudāsapatnyā vidite divye vai maṇikuṇḍale 14,055.029c te samānaya bhadraṃ te gurvarthaḥ sukṛto bhavet 14,055.030a sa tatheti pratiśrutya jagāma janamejaya 14,055.030c gurupatnīpriyārthaṃ vai te samānayituṃ tadā 14,055.031a sa jagāma tataḥ śīghram uttaṅko brāhmaṇarṣabhaḥ 14,055.031c saudāsaṃ puruṣādaṃ vai bhikṣituṃ maṇikuṇḍale 14,055.032a gautamas tv abravīt patnīm uttaṅko nādya dṛśyate 14,055.032c iti pṛṣṭā tam ācaṣṭa kuṇḍalārthaṃ gataṃ tu vai 14,055.033a tataḥ provāca patnīṃ sa na te samyag idaṃ kṛtam 14,055.033c śaptaḥ sa pārthivo nūnaṃ brāhmaṇaṃ taṃ vadhiṣyati 14,055.034 ahalyovāca 14,055.034a ajānantyā niyuktaḥ sa bhagavan brāhmaṇo 'dya me 14,055.034c bhavatprasādān na bhayaṃ kiṃ cit tasya bhaviṣyati 14,055.035a ity uktaḥ prāha tāṃ patnīm evam astv iti gautamaḥ 14,055.035c uttaṅko 'pi vane śūnye rājānaṃ taṃ dadarśa ha 14,056.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,056.001a sa taṃ dṛṣṭvā tathābhūtaṃ rājānaṃ ghoradarśanam 14,056.001c dīrghaśmaśrudharaṃ nṝṇāṃ śoṇitena samukṣitam 14,056.002a cakāra na vyathāṃ vipro rājā tv enam athābravīt 14,056.002c pratyutthāya mahātejā bhayakartā yamopamaḥ 14,056.003a diṣṭyā tvam asi kalyāṇa ṣaṣṭhe kāle mamāntikam 14,056.003c bhakṣaṃ mṛgayamāṇasya saṃprāpto dvijasattama 14,056.004 uttaṅka uvāca 14,056.004a rājan gurvarthinaṃ viddhi carantaṃ mām ihāgatam 14,056.004c na ca gurvartham udyuktaṃ hiṃsyam āhur manīṣiṇaḥ 14,056.005 rājovāca 14,056.005a ṣaṣṭhe kāle mamāhāro vihito dvijasattama 14,056.005c na ca śakyaḥ samutsraṣṭuṃ kṣudhitena mayādya vai 14,056.006 uttaṅka uvāca 14,056.006a evam astu mahārāja samayaḥ kriyatāṃ tu me 14,056.006c gurvartham abhinirvartya punar eṣyāmi te vaśam 14,056.007a saṃśrutaś ca mayā yo 'rtho gurave rājasattama 14,056.007c tvadadhīnaḥ sa rājendra taṃ tvā bhikṣe nareśvara 14,056.008a dadāsi vipramukhyebhyas tvaṃ hi ratnāni sarvaśaḥ 14,056.008c dātā tvaṃ ca naravyāghra pātrabhūtaḥ kṣitāv iha 14,056.008e pātraṃ pratigrahe cāpi viddhi māṃ nṛpasattama 14,056.009a upākṛtya guror arthaṃ tvadāyattam ariṃdama 14,056.009c samayeneha rājendra punar eṣyāmi te vaśam 14,056.010a satyaṃ te pratijānāmi nātra mithyāsti kiṃ cana 14,056.010c anṛtaṃ noktapūrvaṃ me svaireṣv api kuto 'nyathā 14,056.011 saudāsa uvāca 14,056.011a yadi mattas tvadāyatto gurvarthaḥ kṛta eva saḥ 14,056.011c yadi cāsmi pratigrāhyaḥ sāṃprataṃ tad bravīhi me 14,056.012 uttaṅka uvāca 14,056.012a pratigrāhyo mato me tvaṃ sadaiva puruṣarṣabha 14,056.012c so 'haṃ tvām anusaṃprāpto bhikṣituṃ maṇikuṇḍale 14,056.013 saudāsa uvāca 14,056.013a patnyās te mama viprarṣe rucire maṇikuṇḍale 14,056.013c varayārthaṃ tvam anyaṃ vai taṃ te dāsyāmi suvrata 14,056.014 uttaṅka uvāca 14,056.014a alaṃ te vyapadeśena pramāṇaṃ yadi te vayam 14,056.014c prayaccha kuṇḍale me tvaṃ satyavāg bhava pārthiva 14,056.015 vaiśaṃpāyana uvāca 14,056.015a ity uktas tv abravīd rājā tam uttaṅkaṃ punar vacaḥ 14,056.015c gaccha madvacanād devīṃ brūhi dehīti sattama 14,056.016a saivam uktā tvayā nūnaṃ madvākyena śucismitā 14,056.016c pradāsyati dvijaśreṣṭha kuṇḍale te na saṃśayaḥ 14,056.017 uttaṅka uvāca 14,056.017a kva patnī bhavataḥ śakyā mayā draṣṭuṃ nareśvara 14,056.017c svayaṃ vāpi bhavān patnīṃ kimarthaṃ nopasarpati 14,056.018 saudāsa uvāca 14,056.018a drakṣyate tāṃ bhavān adya kasmiṃś cid vananirjhare 14,056.018c ṣaṣṭhe kāle na hi mayā sā śakyā draṣṭum adya vai 14,056.019a uttaṅkas tu tathoktaḥ sa jagāma bharatarṣabha 14,056.019c madayantīṃ ca dṛṣṭvā so 'jñāpayat svaṃ prayojanam 14,056.020a saudāsavacanaṃ śrutvā tataḥ sā pṛthulocanā 14,056.020c pratyuvāca mahābuddhim uttaṅkaṃ janamejaya 14,056.021a evam etan mahābrahman nānṛtaṃ vadase 'nagha 14,056.021c abhijñānaṃ tu kiṃ cit tvaṃ samānetum ihārhasi 14,056.022a ime hi divye maṇikuṇḍale me; devāś ca yakṣāś ca mahoragāś ca 14,056.022c tais tair upāyaiḥ parihartukāmāś; chidreṣu nityaṃ paritarkayanti 14,056.023a nikṣiptam etad bhuvi pannagās tu; ratnaṃ samāsādya parāmṛṣeyuḥ 14,056.023c yakṣās tathocchiṣṭadhṛtaṃ surāś ca; nidrāvaśaṃ tvā paridharṣayeyuḥ 14,056.024a chidreṣv eteṣu hi sadā hy adhṛṣyeṣu dvijarṣabha 14,056.024c devarākṣasanāgānām apramattena dhāryate 14,056.025a syandete hi divā rukmaṃ rātrau ca dvijasattama 14,056.025c naktaṃ nakṣatratārāṇāṃ prabhām ākṣipya vartate 14,056.026a ete hy āmucya bhagavan kṣutpipāsābhayaṃ kutaḥ 14,056.026c viṣāgniśvāpadebhyaś ca bhayaṃ jātu na vidyate 14,056.027a hrasvena caite āmukte bhavato hrasvake tadā 14,056.027c anurūpeṇa cāmukte tatpramāṇe hi jāyataḥ 14,056.028a evaṃvidhe mamaite vai kuṇḍale paramārcite 14,056.028c triṣu lokeṣu vikhyāte tad abhijñānam ānaya 14,057.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,057.001a sa mitrasaham āsādya tv abhijñānam ayācata 14,057.001c tasmai dadāv abhijñānaṃ sa cekṣvākuvaras tadā 14,057.002 saudāsa uvāca 14,057.002a na caivaiṣā gatiḥ kṣemyā na cānyā vidyate gatiḥ 14,057.002c etan me matam ājñāya prayaccha maṇikuṇḍale 14,057.003 vaiśaṃpāyana uvāca 14,057.003a ity uktas tām uttaṅkas tu bhartur vākyam athābravīt 14,057.003c śrutvā ca sā tataḥ prādāt tasmai te maṇikuṇḍale 14,057.004a avāpya kuṇḍale te tu rājānaṃ punar abravīt 14,057.004c kim etad guhyavacanaṃ śrotum icchāmi pārthiva 14,057.005 saudāsa uvāca 14,057.005a prajā nisargād viprān vai kṣatriyāḥ pūjayanti ha 14,057.005c viprebhyaś cāpi bahavo doṣāḥ prādurbhavanti naḥ 14,057.006a so 'haṃ dvijebhyaḥ praṇato viprād doṣam avāptavān 14,057.006c gatim anyāṃ na paśyāmi madayantīsahāyavān 14,057.006c*0114_01 na cānyām api paśyāmi gatiṃ gatimatāṃ vara 14,057.006e svargadvārasya gamane sthāne ceha dvijottama 14,057.007a na hi rājñā viśeṣeṇa viruddhena dvijātibhiḥ 14,057.007c śakyaṃ nṛloke saṃsthātuṃ pretya vā sukham edhitum 14,057.008a tad iṣṭe te mayaivaite datte sve maṇikuṇḍale 14,057.008c yaḥ kṛtas te 'dya samayaḥ saphalaṃ taṃ kuruṣva me 14,057.009 uttaṅka uvāca 14,057.009a rājaṃs tatheha kartāsmi punar eṣyāmi te vaśam 14,057.009c praśnaṃ tu kaṃ cit praṣṭuṃ tvāṃ vyavasiṣye paraṃtapa 14,057.010 saudāsa uvāca 14,057.010a brūhi vipra yathākāmaṃ prativaktāsmi te vacaḥ 14,057.010c chettāsmi saṃśayaṃ te 'dya na me 'trāsti vicāraṇā 14,057.011 uttaṅka uvāca 14,057.011a prāhur vāksaṃgataṃ mitraṃ dharmanaipuṇyadarśinaḥ 14,057.011c mitreṣu yaś ca viṣamaḥ stena ity eva taṃ viduḥ 14,057.012a sa bhavān mitratām adya saṃprāpto mama pārthiva 14,057.012c sa me buddhiṃ prayacchasva samāṃ buddhimatāṃ vara 14,057.013a avāptārtho 'ham adyeha bhavāṃś ca puruṣādakaḥ 14,057.013c bhavatsakāśam āgantuṃ kṣamaṃ mama na veti vā 14,057.014 saudāsa uvāca 14,057.014a kṣamaṃ ced iha vaktavyaṃ mayā dvijavarottama 14,057.014c matsamīpaṃ dvijaśreṣṭha nāgantavyaṃ kathaṃ cana 14,057.015a evaṃ tava prapaśyāmi śreyo bhṛgukulodvaha 14,057.015c āgacchato hi te vipra bhaven mṛtyur asaṃśayam 14,057.016 vaiśaṃpāyana uvāca 14,057.016a ity uktaḥ sa tadā rājñā kṣamaṃ buddhimatā hitam 14,057.016c samanujñāpya rājānam ahalyāṃ prati jagmivān 14,057.017a gṛhītvā kuṇḍale divye gurupatnyāḥ priyaṃkaraḥ 14,057.017c javena mahatā prāyād gautamasyāśramaṃ prati 14,057.018a yathā tayo rakṣaṇaṃ ca madayantyābhibhāṣitam 14,057.018c tathā te kuṇḍale baddhvā tathā kṛṣṇājine 'nayat 14,057.019a sa kasmiṃś cit kṣudhāviṣṭaḥ phalabhārasamanvitam 14,057.019c bilvaṃ dadarśa kasmiṃś cid āruroha kṣudhānvitaḥ 14,057.020a śākhāsv āsajya tasyaiva kṛṣṇājinam ariṃdama 14,057.020b*0115_01 pātayām āsa bilvāni tadā sa dvijapuṃgavaḥ 14,057.020b*0115_02 atha pātayamānasya bilvāpahṛtacakṣuṣaḥ 14,057.020b*0115_03 nyapataṃs tāni bilvāni tasminn evājine vibho 14,057.020c yasmiṃs te kuṇḍale baddhe tadā dvijavareṇa vai 14,057.020d*0116_01 bilvaprahārais tasyātha vyaśīryād bandhanaṃ tathā 14,057.020d*0116_02 sakuṇḍalaṃ tad ajinaṃ papāta sahasā taroḥ 14,057.021a viśīrṇabandhane tasmin gate kṛṣṇājine mahīm 14,057.021c apaśyad bhujagaḥ kaś cit te tatra maṇikuṇḍale 14,057.022a airāvatakulotpannaḥ śīghro bhūtvā tadā sa vai 14,057.022c vidaśyāsyena valmīkaṃ viveśātha sa kuṇḍale 14,057.023a hriyamāṇe tu dṛṣṭvā sa kuṇḍale bhujagena ha 14,057.023c papāta vṛkṣāt sodvego duḥkhāt paramakopanaḥ 14,057.024a sa daṇḍakāṣṭham ādāya valmīkam akhanat tadā 14,057.024b*0117_01 ahāni triṃśad avyagraḥ pañca cānyāni bhārata 14,057.024c krodhāmarṣābhitaptāṅgas tato vai dvijapuṃgavaḥ 14,057.025a tasya vegam asahyaṃ tam asahantī vasuṃdharā 14,057.025c daṇḍakāṣṭhābhinunnāṅgī cacāla bhṛśam āturā 14,057.026a tataḥ khanata evātha viprarṣer dharaṇītalam 14,057.026c nāgalokasya panthānaṃ kartukāmasya niścayāt 14,057.027a rathena hariyuktena taṃ deśam upajagmivān 14,057.027c vajrapāṇir mahātejā dadarśa ca dvijottamam 14,057.028a sa tu taṃ brāhmaṇo bhūtvā tasya duḥkhena duḥkhitaḥ 14,057.028c uttaṅkam abravīt tāta naitac chakyaṃ tvayeti vai 14,057.029a ito hi nāgaloko vai yojanāni sahasraśaḥ 14,057.029b*0118_01 yatra te kuṇḍale nīte bhujagena dvijottama 14,057.029c na daṇḍakāṣṭhasādhyaṃ ca manye kāryam idaṃ tava 14,057.030 uttaṅka uvāca 14,057.030a nāgaloke yadi brahman na śakye kuṇḍale mayā 14,057.030c prāptuṃ prāṇān vimokṣyāmi paśyatas te dvijottama 14,057.031a yadā sa nāśakat tasya niścayaṃ kartum anyathā 14,057.031c vajrapāṇis tadā daṇḍaṃ vajrāstreṇa yuyoja ha 14,057.032a tato vajraprahārais tair dāryamāṇā vasuṃdharā 14,057.032c nāgalokasya panthānam akaroj janamejaya 14,057.033a sa tena mārgeṇa tadā nāgalokaṃ viveśa ha 14,057.033c dadarśa nāgalokaṃ ca yojanāni sahasraśaḥ 14,057.034a prākāranicayair divyair maṇimuktābhyalaṃkṛtaiḥ 14,057.034c upapannaṃ mahābhāga śātakumbhamayais tathā 14,057.035a vāpīḥ sphaṭikasopānā nadīś ca vimalodakāḥ 14,057.035c dadarśa vṛkṣāṃś ca bahūn nānādvijagaṇāyutān 14,057.036a tasya lokasya ca dvāraṃ dadarśa sa bhṛgūdvahaḥ 14,057.036c pañcayojanavistāram āyataṃ śatayojanam 14,057.037a nāgalokam uttaṅkas tu prekṣya dīno 'bhavat tadā 14,057.037c nirāśaś cābhavat tāta kuṇḍalāharaṇe punaḥ 14,057.038a tatra provāca turagas taṃ kṛṣṇaśvetavāladhiḥ 14,057.038c tāmrāsyanetraḥ kauravya prajvalann iva tejasā 14,057.039a dhamasvāpānam etan me tatas tvaṃ vipra lalpsyase 14,057.039c airāvatasuteneha tavānīte hi kuṇḍale 14,057.040a mā jugupsāṃ kṛthāḥ putra tvam atrārthe kathaṃ cana 14,057.040c tvayaitad dhi samācīrṇaṃ gautamasyāśrame tadā 14,057.041 uttaṅka uvāca 14,057.041a kathaṃ bhavantaṃ jānīyām upādhyāyāśramaṃ prati 14,057.041c yan mayā cīrṇapūrvaṃ ca śrotum icchāmi tad dhy aham 14,057.042 aśva uvāca 14,057.042a guror guruṃ māṃ jānīhi jvalitaṃ jātavedasam 14,057.042c tvayā hy ahaṃ sadā vatsa guror arthe 'bhipūjitaḥ 14,057.043a satataṃ pūjito vipra śucinā bhṛgunandana 14,057.043c tasmāc chreyo vidhāsyāmi tavaivaṃ kuru mā ciram 14,057.044a ity uktaḥ sa tathākārṣīd uttaṅkaś citrabhānunā 14,057.044c ghṛtārciḥ prītimāṃś cāpi prajajvāla didhakṣayā 14,057.045a tato 'sya romakūpebhyo dhmāyamānasya bhārata 14,057.045c ghanaḥ prādurabhūd dhūmo nāgalokabhayāvahaḥ 14,057.046a tena dhūmena sahasā vardhamānena bhārata 14,057.046c nāgaloke mahārāja na prajñāyata kiṃ cana 14,057.047a hāhākṛtam abhūt sarvam airāvataniveśanam 14,057.047c vāsukipramukhānāṃ ca nāgānāṃ janamejaya 14,057.048a na prakāśanta veśmāni dhūmaruddhāni bhārata 14,057.048c nīhārasaṃvṛtānīva vanāni girayas tathā 14,057.049a te dhūmaraktanayanā vahnitejobhitāpitāḥ 14,057.049c ājagmur niścayaṃ jñātuṃ bhārgavasyātitejasaḥ 14,057.050a śrutvā ca niścayaṃ tasya maharṣes tigmatejasaḥ 14,057.050c saṃbhrāntamanasaḥ sarve pūjāṃ cakrur yathāvidhi 14,057.051a sarve prāñjalayo nāgā vṛddhabālapurogamāḥ 14,057.051c śirobhiḥ praṇipatyocuḥ prasīda bhagavann iti 14,057.052a prasādya brāhmaṇaṃ te tu pādyam arghyaṃ nivedya ca 14,057.052c prāyacchan kuṇḍale divye pannagāḥ paramārcite 14,057.053a tataḥ saṃpūjito nāgais tatrottaṅkaḥ pratāpavān 14,057.053c agniṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā jagāma gurusadma tat 14,057.054a sa gatvā tvarito rājan gautamasya niveśanam 14,057.054c prāyacchat kuṇḍale divye gurupatnyai tadānagha 14,057.054d*0119_01 vāsukipramukhānāṃ ca nāgānāṃ janamejaya 14,057.054d*0119_02 sarvaṃ śaśaṃsa gurave yathāvad dvijasattamaḥ 14,057.055a evaṃ mahātmanā tena trīṃl lokāñ janamejaya 14,057.055c parikramyāhṛte divye tatas te maṇikuṇḍale 14,057.056a evaṃprabhāvaḥ sa munir uttaṅko bharatarṣabha 14,057.056c pareṇa tapasā yukto yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 14,058.001 janamejaya uvāca 14,058.001a uttaṅkāya varaṃ dattvā govindo dvijasattama 14,058.001c ata ūrdhvaṃ mahābāhuḥ kiṃ cakāra mahāyaśāḥ 14,058.002 vaiśaṃpāyana uvāca 14,058.002a dattvā varam uttaṅkāya prāyāt sātyakinā saha 14,058.002c dvārakām eva govindaḥ śīghravegair mahāhayaiḥ 14,058.003a sarāṃsi ca nadīś caiva vanāni vividhāni ca 14,058.003c atikramya sasādātha ramyāṃ dvāravatīṃ purīm 14,058.004a vartamāne mahārāja mahe raivatakasya ca 14,058.004c upāyāt puṇḍarīkākṣo yuyudhānānugas tadā 14,058.005a alaṃkṛtas tu sa girir nānārūpavicitritaiḥ 14,058.005c babhau rukmamayaiḥ kāśaiḥ sarvataḥ puruṣarṣabha 14,058.006a kāñcanasragbhir agryābhiḥ sumanobhis tathaiva ca 14,058.006c vāsobhiś ca mahāśailaḥ kalpavṛkṣaiś ca sarvaśaḥ 14,058.007a dīpavṛkṣaiś ca sauvarṇair abhīkṣṇam upaśobhitaḥ 14,058.007c guhānirjharadeśeṣu divābhūto babhūva ha 14,058.008a patākābhir vicitrābhiḥ saghaṇṭābhiḥ samantataḥ 14,058.008c puṃbhiḥ strībhiś ca saṃghuṣṭaḥ pragīta iva cābhavat 14,058.008e atīva prekṣaṇīyo 'bhūn merur munigaṇair iva 14,058.009a mattānāṃ hṛṣṭarūpāṇāṃ strīṇāṃ puṃsāṃ ca bhārata 14,058.009c gāyatāṃ parvatendrasya divaspṛg iva nisvanaḥ 14,058.010a pramattamattasaṃmattakṣveḍitotkṛṣṭasaṃkulā 14,058.010c tathā kilakilāśabdair bhūr abhūt sumanoharā 14,058.011a vipaṇāpaṇavān ramyo bhakṣyabhojyavihāravān 14,058.011c vastramālyotkarayuto vīṇāveṇumṛdaṅgavān 14,058.011d*0120_01 mālyotkarayuto vīṇāveṇuśaṅkhamṛdaṅgavān 14,058.012a surāmaireyamiśreṇa bhakṣyabhojyena caiva ha 14,058.012c dīnāndhakṛpaṇādibhyo dīyamānena cāniśam 14,058.012e babhau paramakalyāṇo mahas tasya mahāgireḥ 14,058.013a puṇyāvasathavān vīra puṇyakṛdbhir niṣevitaḥ 14,058.013c vihāro vṛṣṇivīrāṇāṃ mahe raivatakasya ha 14,058.013e sa nago veśmasaṃkīrṇo devaloka ivābabhau 14,058.014a tadā ca kṛṣṇasāṃnidhyam āsādya bharatarṣabha 14,058.014b*0121_01 stuvanty antarhitā devā gandharvāś ca saharṣibhiḥ 14,058.014b*0121_02 sādhakaḥ sarvadharmāṇām asurāṇāṃ vināśakaḥ 14,058.014b*0121_03 tvaṃ sraṣṭā sṛjyam ādhāraṃ kāraṇaṃ dharmavedavit 14,058.014b*0121_04 tvayā yat kriyate deva na jānīmo 'tra māyayā 14,058.014b*0121_05 kevalaṃ tv abhijānīmaḥ śaraṇaṃ parameśvaram 14,058.014b*0121_06 brahmādīnāṃ ca govinda saṃnidhyaṃ śaraṇaṃ namaḥ 14,058.014b*0121_07 iti stute mānuṣaiś ca pūjite devakīsute 14,058.014c śakrasadmapratīkāśo babhūva sa hi śailarāṭ 14,058.015a tataḥ saṃpūjyamānaḥ sa viveśa bhavanaṃ śubham 14,058.015c govindaḥ sātyakiś caiva jagāma bhavanaṃ svakam 14,058.016a viveśa ca sa hṛṣṭātmā cirakālapravāsakaḥ 14,058.016c kṛtvā nasukaraṃ karma dānaveṣv iva vāsavaḥ 14,058.017a upayātaṃ tu vārṣṇeyaṃ bhojavṛṣṇyandhakās tadā 14,058.017c abhyagacchan mahātmānaṃ devā iva śatakratum 14,058.018a sa tān abhyarcya medhāvī pṛṣṭvā ca kuśalaṃ tadā 14,058.018b*0122_01 jaharṣa dhīmān dhīmadbhiḥ pravṛttaḥ sa mudāyutaḥ 14,058.018b*0123_01 dṛṣṭvā samāgataṃ kṛṣṇaṃ snehena muśalāyudhaḥ 14,058.018b*0123_02 vanamālī halī rāmaḥ paryaṣvajata keśavam 14,058.018b*0123_03 kṛṣṇo 'pi bhrātaraṃ rāmaṃ yatnāt samabhivādya ca 14,058.018c abhyavādayata prītaḥ pitaraṃ mātaraṃ tathā 14,058.019a tābhyāṃ ca saṃpariṣvaktaḥ sāntvitaś ca mahābhujaḥ 14,058.019c upopaviṣṭas taiḥ sarvair vṛṣṇibhiḥ parivāritaḥ 14,058.020a sa viśrānto mahātejāḥ kṛtapādāvasecanaḥ 14,058.020c kathayām āsa taṃ kṛṣṇaḥ pṛṣṭaḥ pitrā mahāhavam 14,059.001 vasudeva uvāca 14,059.001a śrutavān asmi vārṣṇeya saṃgrāmaṃ paramādbhutam 14,059.001c narāṇāṃ vadatāṃ putra kathodghāteṣu nityaśaḥ 14,059.002a tvaṃ tu pratyakṣadarśī ca kāryajñaś ca mahābhuja 14,059.002c tasmāt prabrūhi saṃgrāmaṃ yāthātathyena me 'nagha 14,059.003a yathā tad abhavad yuddhaṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām 14,059.003c bhīṣmakarṇakṛpadroṇaśalyādibhir anuttamam 14,059.004a anyeṣāṃ kṣatriyāṇāṃ ca kṛtāstrāṇām anekaśaḥ 14,059.004c nānāveṣākṛtimatāṃ nānādeśanivāsinām 14,059.005a ity uktaḥ puṇḍarīkākṣaḥ pitrā mātus tadantike 14,059.005c śaśaṃsa kuruvīrāṇāṃ saṃgrāme nidhanaṃ yathā 14,059.006 vāsudeva uvāca 14,059.006a atyadbhutāni karmāṇi kṣatriyāṇāṃ mahātmanām 14,059.006c bahulatvān na saṃkhyātuṃ śakyāny abdaśatair api 14,059.007a prādhānyatas tu gadataḥ samāsenaiva me śṛṇu 14,059.007c karmāṇi pṛthivīśānāṃ yathāvad amaradyute 14,059.008a bhīṣmaḥ senāpatir abhūd ekādaśacamūpatiḥ 14,059.008c kauravyaḥ kauraveyāṇāṃ devānām iva vāsavaḥ 14,059.009a śikhaṇḍī pāṇḍuputrāṇāṃ netā saptacamūpatiḥ 14,059.009c babhūva rakṣito dhīmān dhīmatā savyasācinā 14,059.010a teṣāṃ tad abhavad yuddhaṃ daśāhāni mahātmanām 14,059.010c kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca sumahad romaharṣaṇam 14,059.011a tataḥ śikhaṇḍī gāṅgeyam ayudhyantaṃ mahāhave 14,059.011b*0124_01 ayudhyamānaṃ gāṅgeyaṃ śikhaṇḍī taṃ mahādyutim 14,059.011c jaghāna bahubhir bāṇaiḥ saha gāṇḍīvadhanvanā 14,059.012a akarot sa tataḥ kālaṃ śaratalpagato muniḥ 14,059.012c ayanaṃ dakṣiṇaṃ hitvā saṃprāpte cottarāyaṇe 14,059.013a tataḥ senāpatir abhūd droṇo 'straviduṣāṃ varaḥ 14,059.013c pravīraḥ kauravendrasya kāvyo daityapater iva 14,059.014a akṣauhiṇībhiḥ śiṣṭābhir navabhir dvijasattamaḥ 14,059.014c saṃvṛtaḥ samaraślāghī guptaḥ kṛpavṛṣādibhiḥ 14,059.014d*0125_01 kṛtvā vyūhaṃ mahāyuddhe pātayitvā mahārathān 14,059.014d*0125_02 antakapratimaś cogro rātriyuddhe dahan prajāḥ 14,059.015a dhṛṣṭadyumnas tv abhūn netā pāṇḍavānāṃ mahāstravit 14,059.015c gupto bhīmena tejasvī mitreṇa varuṇo yathā 14,059.016a pañcasenāparivṛto droṇaprepsur mahāmanāḥ 14,059.016c pitur nikārān saṃsmṛtya raṇe karmākaron mahat 14,059.017a tasmiṃs te pṛthivīpālā droṇapārṣatasaṃgare 14,059.017c nānādigāgatā vīrāḥ prāyaśo nidhanaṃ gatāḥ 14,059.018a dināni pañca tad yuddham abhūt paramadāruṇam 14,059.018c tato droṇaḥ pariśrānto dhṛṣṭadyumnavaśaṃ gataḥ 14,059.019a tataḥ senāpatir abhūt karṇo dauryodhane bale 14,059.019c akṣauhiṇībhiḥ śiṣṭābhir vṛtaḥ pañcabhir āhave 14,059.020a tisras tu pāṇḍuputrāṇāṃ camvo bībhatsupālitāḥ 14,059.020c hatapravīrabhūyiṣṭhā babhūvuḥ samavasthitāḥ 14,059.021a tataḥ pārthaṃ samāsādya pataṃga iva pāvakam 14,059.021c pañcatvam agamat sautir dvitīye 'hani dāruṇe 14,059.021d*0126_01 dvitīye 'hani sa tadā phalgunena nipātitaḥ 14,059.021d*0127_01 pratāpya pāṇḍavān sarvān pāñcālān astratejasā 14,059.021d*0127_02 saputraḥ samare karṇaḥ saṃśāntaḥ pārthatejasā 14,059.022a hate karṇe tu kauravyā nirutsāhā hataujasaḥ 14,059.022c akṣauhiṇībhis tisṛbhir madreśaṃ paryavārayan 14,059.023a hatavāhanabhūyiṣṭhāḥ pāṇḍavās tu yudhiṣṭhiram 14,059.023c akṣauhiṇyā nirutsāhāḥ śiṣṭayā paryavārayan 14,059.024a avadhīn madrarājānaṃ kururājo yudhiṣṭhiraḥ 14,059.024c tasmiṃs tathārdhadivase karma kṛtvā suduṣkaram 14,059.025a hate śalye tu śakuniṃ sahadevo mahāmanāḥ 14,059.025c āhartāraṃ kales tasya jaghānāmitavikramaḥ 14,059.026a nihate śakunau rājā dhārtarāṣṭraḥ sudurmanāḥ 14,059.026c apākrāmad gadāpāṇir hatabhūyiṣṭhasainikaḥ 14,059.027a tam anvadhāvat saṃkruddho bhīmasenaḥ pratāpavān 14,059.027c hrade dvaipāyane cāpi salilasthaṃ dadarśa tam 14,059.028a tataḥ śiṣṭena sainyena samantāt parivārya tam 14,059.028c upopaviviśur hṛṣṭā hradasthaṃ pañca pāṇḍavāḥ 14,059.029a vigāhya salilaṃ tv āśu vāgbāṇair bhṛśavikṣataḥ 14,059.029c utthāya sa gadāpāṇir yuddhāya samupasthitaḥ 14,059.030a tataḥ sa nihato rājā dhārtarāṣṭro mahāmṛdhe 14,059.030c bhīmasenena vikramya paśyatāṃ pṛthivīkṣitām 14,059.031a tatas tat pāṇḍavaṃ sainyaṃ saṃsuptaṃ śibire niśi 14,059.031c nihataṃ droṇaputreṇa pitur vadham amṛṣyatā 14,059.032a hataputrā hatabalā hatamitrā mayā saha 14,059.032c yuyudhānadvitīyena pañca śiṣṭāḥ sma pāṇḍavāḥ 14,059.033a sahaiva kṛpabhojābhyāṃ drauṇir yuddhād amucyata 14,059.033c yuyutsuś cāpi kauravyo muktaḥ pāṇḍavasaṃśrayāt 14,059.034a nihate kauravendre ca sānubandhe suyodhane 14,059.034c viduraḥ saṃjayaś caiva dharmarājam upasthitau 14,059.035a evaṃ tad abhavad yuddham ahāny aṣṭādaśa prabho 14,059.035c yatra te pṛthivīpālā nihatāḥ svargam āvasan 14,059.036 vaiśaṃpāyana uvāca 14,059.036a śṛṇvatāṃ tu mahārāja kathāṃ tāṃ romaharṣaṇīm 14,059.036c duḥkhaharṣaparikleśā vṛṣṇīnām abhavaṃs tadā 14,060.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,060.001a kathayann eva tu tadā vāsudevaḥ pratāpavān 14,060.001c mahābhāratayuddhaṃ tat kathānte pitur agrataḥ 14,060.002a abhimanyor vadhaṃ vīraḥ so 'tyakrāmata bhārata 14,060.002c apriyaṃ vasudevasya mā bhūd iti mahāmanāḥ 14,060.003a mā dauhitravadhaṃ śrutvā vasudevo mahātyayam 14,060.003c duḥkhaśokābhisaṃtapto bhaved iti mahāmatiḥ 14,060.004a subhadrā tu tam utkrāntam ātmajasya vadhaṃ raṇe 14,060.004c ācakṣva kṛṣṇa saubhadravadham ity apatad bhuvi 14,060.004d*0128_01 ākhyāpayan mahat tatra hy abhimanyor vadhaṃ raṇe 14,060.005a tām apaśyan nipatitāṃ vasudevaḥ kṣitau tadā 14,060.005c dṛṣṭvaiva ca papātorvyāṃ so 'pi duḥkhena mūrchitaḥ 14,060.006a tataḥ sa dauhitravadhād duḥkhaśokasamanvitaḥ 14,060.006c vasudevo mahārāja kṛṣṇaṃ vākyam athābravīt 14,060.007a nanu tvaṃ puṇḍarīkākṣa satyavāg bhuvi viśrutaḥ 14,060.007c yad dauhitravadhaṃ me 'dya na khyāpayasi śatruhan 14,060.008a tad bhāgineyanidhanaṃ tattvenācakṣva me vibho 14,060.008c sadṛśākṣas tava kathaṃ śatrubhir nihato raṇe 14,060.009a durmaraṃ bata vārṣṇeya kāle 'prāpte nṛbhiḥ sadā 14,060.009c yatra me hṛdayaṃ duḥkhāc chatadhā na vidīryate 14,060.010a kim abravīt tvā saṃgrāme subhadrāṃ mātaraṃ prati 14,060.010c māṃ cāpi puṇḍarīkākṣa capalākṣaḥ priyo mama 14,060.011a āhavaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā kaccin na nihataḥ paraiḥ 14,060.011c kaccin mukhaṃ na govinda tenājau vikṛtaṃ kṛtam 14,060.012a sa hi kṛṣṇa mahātejāḥ ślāghann iva mamāgrataḥ 14,060.012c bālabhāvena vijayam ātmano 'kathayat prabhuḥ 14,060.013a kaccin na vikṛto bālo droṇakarṇakṛpādibhiḥ 14,060.013c dharaṇyāṃ nihataḥ śete tan mamācakṣva keśava 14,060.014a sa hi droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca karṇaṃ ca rathināṃ varam 14,060.014c spardhate sma raṇe nityaṃ duhituḥ putrako mama 14,060.015a evaṃvidhaṃ bahu tadā vilapantaṃ suduḥkhitam 14,060.015c pitaraṃ duḥkhitataro govindo vākyam abravīt 14,060.016a na tena vikṛtaṃ vaktraṃ kṛtaṃ saṃgrāmamūrdhani 14,060.016c na pṛṣṭhataḥ kṛtaś cāpi saṃgrāmas tena dustaraḥ 14,060.017a nihatya pṛthivīpālān sahasraśatasaṃghaśaḥ 14,060.017c khedito droṇakarṇābhyāṃ dauḥśāsanivaśaṃ gataḥ 14,060.018a eko hy ekena satataṃ yudhyamāno yadi prabho 14,060.018c na sa śakyeta saṃgrāme nihantum api vajriṇā 14,060.019a samāhūte tu saṃgrāme pārthe saṃśaptakais tadā 14,060.019c paryavāryata saṃkruddhaiḥ sa droṇādibhir āhave 14,060.020a tataḥ śatrukṣayaṃ kṛtvā sumahāntaṃ raṇe pituḥ 14,060.020c dauhitras tava vārṣṇeya dauḥśāsanivaśaṃ gataḥ 14,060.021a nūnaṃ ca sa gataḥ svargaṃ jahi śokaṃ mahāmate 14,060.021c na hi vyasanam āsādya sīdante sannarāḥ kva cit 14,060.022a droṇakarṇaprabhṛtayo yena pratisamāsitāḥ 14,060.022c raṇe mahendrapratimāḥ sa kathaṃ nāpnuyād divam 14,060.023a sa śokaṃ jahi durdharṣa mā ca manyuvaśaṃ gamaḥ 14,060.023c śastrapūtāṃ hi sa gatiṃ gataḥ parapuraṃjayaḥ 14,060.024a tasmiṃs tu nihate vīre subhadreyaṃ svasā mama 14,060.024c duḥkhārtātho pṛthāṃ prāpya kurarīva nanāda ha 14,060.025a draupadīṃ ca samāsādya paryapṛcchata duḥkhitā 14,060.025c ārye kva dārakāḥ sarve draṣṭum icchāmi tān aham 14,060.026a asyās tu vacanaṃ śrutvā sarvās tāḥ kuruyoṣitaḥ 14,060.026c bhujābhyāṃ parigṛhyaināṃ cukruśuḥ paramārtavat 14,060.027a uttarāṃ cābravīd bhadrā bhadre bhartā kva te gataḥ 14,060.027c kṣipram āgamanaṃ mahyaṃ tasmai tvaṃ vedayasva ha 14,060.028a nanu nāma sa vairāṭi śrutvā mama giraṃ purā 14,060.028c bhavanān niṣpataty āśu kasmān nābhyeti te patiḥ 14,060.029a abhimanyo kuśalino mātulās te mahārathāḥ 14,060.029c kuśalaṃ cābruvan sarve tvāṃ yuyutsum ihāgatam 14,060.030a ācakṣva me 'dya saṃgrāmaṃ yathāpūrvam ariṃdama 14,060.030c kasmād eva vilapatīṃ nādyeha pratibhāṣase 14,060.031a evamādi tu vārṣṇeyyās tad asyāḥ paridevitam 14,060.031c śrutvā pṛthā suduḥkhārtā śanair vākyam athābravīt 14,060.032a subhadre vāsudevena tathā sātyakinā raṇe 14,060.032b*0129_01 evaṃ vilapatīṃ tāṃ tu sātyakis tu tadābravīt 14,060.032c pitrā ca pālito bālaḥ sa hataḥ kāladharmaṇā 14,060.033a īdṛśo martyadharmo 'yaṃ mā śuco yadunandini 14,060.033c putro hi tava durdharṣaḥ saṃprāptaḥ paramāṃ gatim 14,060.034a kule mahati jātāsi kṣatriyāṇāṃ mahātmanām 14,060.034c mā śucaś capalākṣaṃ tvaṃ puṇḍarīkanibhekṣaṇe 14,060.035a uttarāṃ tvam avekṣasva garbhiṇīṃ mā śucaḥ śubhe 14,060.035c putram eṣā hi tasyāśu janayiṣyati bhāminī 14,060.036a evam āśvāsayitvaināṃ kuntī yadukulodvaha 14,060.036c vihāya śokaṃ durdharṣaṃ śrāddham asya hy akalpayat 14,060.037a samanujñāpya dharmajñā rājānaṃ bhīmam eva ca 14,060.037c yamau yamopamau caiva dadau dānāny anekaśaḥ 14,060.038a tataḥ pradāya bahvīr gā brāhmaṇebhyo yadūdvaha 14,060.038c samahṛṣyata vārṣṇeyī vairāṭīṃ cābravīd idam 14,060.039a vairāṭi neha saṃtāpas tvayā kāryo yaśasvini 14,060.039c bhartāraṃ prati suśroṇi garbhasthaṃ rakṣa me śiśum 14,060.040a evam uktvā tataḥ kuntī virarāma mahādyute 14,060.040c tām anujñāpya caivemāṃ subhadrāṃ samupānayam 14,060.041a evaṃ sa nidhanaṃ prāpto dauhitras tava mādhava 14,060.041c saṃtāpaṃ jahi durdharṣa mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ 14,061.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,061.001a etac chrutvā tu putrasya vacaḥ śūrātmajas tadā 14,061.001c vihāya śokaṃ dharmātmā dadau śrāddham anuttamam 14,061.002a tathaiva vāsudevo 'pi svasrīyasya mahātmanaḥ 14,061.002c dayitasya pitur nityam akarod aurdhvadehikam 14,061.003a ṣaṣṭiṃ śatasahasrāṇi brāhmaṇānāṃ mahābhujaḥ 14,061.003c vidhivad bhojayām āsa bhojyaṃ sarvaguṇānvitam 14,061.004a ācchādya ca mahābāhur dhanatṛṣṇām apānudat 14,061.004c brāhmaṇānāṃ tadā kṛṣṇas tad abhūd romaharṣaṇam 14,061.005a suvarṇaṃ caiva gāś caiva śayanācchādanaṃ tathā 14,061.005c dīyamānaṃ tadā viprāḥ prabhūtam iti cābruvan 14,061.006a vāsudevo 'tha dāśārho baladevaḥ sasātyakiḥ 14,061.006c abhimanyos tadā śrāddham akurvan satyakas tadā 14,061.006e atīva duḥkhasaṃtaptā na śamaṃ copalebhire 14,061.007a tathaiva pāṇḍavā vīrā nagare nāgasāhvaye 14,061.007c nopagacchanti vai śāntim abhimanyuvinākṛtāḥ 14,061.008a subahūni ca rājendra divasāni virāṭajā 14,061.008c nābhuṅkta patiśokārtā tad abhūt karuṇaṃ mahat 14,061.008e kukṣistha eva tasyāstu sa garbhaḥ saṃpralīyata 14,061.008f*0130_01 dhriyamāṇe 'tha tasmiṃs tu garbhe kukṣistha eva ha 14,061.009a ājagāma tato vyāso jñātvā divyena cakṣuṣā 14,061.009c āgamya cābravīd dhīmān pṛthāṃ pṛthulalocanām 14,061.009e uttarāṃ ca mahātejāḥ śokaḥ saṃtyajyatām ayam 14,061.010a janiṣyati mahātejāḥ putras tava yaśasvini 14,061.010c prabhāvād vāsudevasya mama vyāharaṇād api 14,061.010e pāṇḍavānām ayaṃ cānte pālayiṣyati medinīm 14,061.011a dhanaṃjayaṃ ca saṃprekṣya dharmarājasya paśyataḥ 14,061.011c vyāso vākyam uvācedaṃ harṣayann iva bhārata 14,061.012a pautras tava mahābāho janiṣyati mahāmanāḥ 14,061.012c pṛthvīṃ sāgaraparyantāṃ pālayiṣyati caiva ha 14,061.013a tasmāc chokaṃ kuruśreṣṭha jahi tvam arikarśana 14,061.013c vicāryam atra na hi te satyam etad bhaviṣyati 14,061.014a yac cāpi vṛṣṇivīreṇa kṛṣṇena kurunandana 14,061.014c puroktaṃ tat tathā bhāvi mā te 'trāstu vicāraṇā 14,061.015a vibudhānāṃ gato lokān akṣayān ātmanirjitān 14,061.015c na sa śocyas tvayā tāta na cānyaiḥ kurubhis tathā 14,061.016a evaṃ pitāmahenokto dharmātmā sa dhanaṃjayaḥ 14,061.016c tyaktvā śokaṃ mahārāja hṛṣṭarūpo 'bhavat tadā 14,061.017a pitāpi tava dharmajña garbhe tasmin mahāmate 14,061.017c avardhata yathākālaṃ śuklapakṣe yathā śaśī 14,061.018a tataḥ saṃcodayām āsa vyāso dharmātmajaṃ nṛpam 14,061.018c aśvamedhaṃ prati tadā tataḥ so 'ntarhito 'bhavat 14,061.019a dharmarājo 'pi medhāvī śrutvā vyāsasya tad vacaḥ 14,061.019c vittopanayane tāta cakāra gamane matim 14,062.001 janamejaya uvāca 14,062.001a śrutvaitad vacanaṃ brahman vyāsenoktaṃ mahātmanā 14,062.001c aśvamedhaṃ prati tadā kiṃ nṛpaḥ pracakāra ha 14,062.002a ratnaṃ ca yan maruttena nihitaṃ pṛthivītale 14,062.002c tad avāpa kathaṃ ceti tan me brūhi dvijottama 14,062.003 vaiśaṃpāyana uvāca 14,062.003a śrutvā dvaipāyanavaco dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 14,062.003c bhrātṝn sarvān samānāyya kāle vacanam abravīt 14,062.003e arjunaṃ bhīmasenaṃ ca mādrīputrau yamāv api 14,062.003f*0131_01 arjunaṃ nakulaṃ cāpi sahadevaṃ vṛkodaram 14,062.004a śrutaṃ vo vacanaṃ vīrāḥ sauhṛdād yan mahātmanā 14,062.004c kurūṇāṃ hitakāmena proktaṃ kṛṣṇena dhīmatā 14,062.005a tapovṛddhena mahatā suhṛdāṃ bhūtim icchatā 14,062.005c guruṇā dharmaśīlena vyāsenādbhutakarmaṇā 14,062.006a bhīṣmeṇa ca mahāprājña govindena ca dhīmatā 14,062.006c saṃsmṛtya tad ahaṃ samyak kartum icchāmi pāṇḍavāḥ 14,062.007a āyatyāṃ ca tadātve ca sarveṣāṃ tad dhi no hitam 14,062.007c anubandhe ca kalyāṇaṃ yad vaco brahmavādinaḥ 14,062.008a iyaṃ hi vasudhā sarvā kṣīṇaratnā kurūdvahāḥ 14,062.008c tac cācaṣṭa bahu vyāso maruttasya dhanaṃ nṛpāḥ 14,062.009a yady etad vo bahumataṃ manyadhvaṃ vā kṣamaṃ yadi 14,062.009c tad ānayāmahe sarve kathaṃ vā bhīma manyase 14,062.010a ity uktavākye nṛpatau tadā kurukulodvaha 14,062.010c bhīmaseno nṛpaśreṣṭhaṃ prāñjalir vākyam abravīt 14,062.011a rocate me mahābāho yad idaṃ bhāṣitaṃ tvayā 14,062.011c vyāsākhyātasya vittasya samupānayanaṃ prati 14,062.012a yadi tat prāpnuyāmeha dhanam āvikṣitaṃ prabho 14,062.012c kṛtam eva mahārāja bhaved iti matir mama 14,062.013a te vayaṃ praṇipātena girīśasya mahātmanaḥ 14,062.013c tad ānayāma bhadraṃ te samabhyarcya kapardinam 14,062.014a taṃ vibhuṃ devadeveśaṃ tasyaivānucarāṃś ca tān 14,062.014a*0132_01 **** **** śūlapāṇiṃ trilocanam 14,062.014a*0132_02 anādinidhanaṃ śaṃbhuṃ namasyāma maheśvaram 14,062.014a*0132_03 lokanāthaṃ gaṇādhyakṣaṃ 14,062.014c prasādyārtham avāpsyāmo nūnaṃ vāgbuddhikarmabhiḥ 14,062.015a rakṣante ye ca tad dravyaṃ kiṃkarā raudradarśanāḥ 14,062.015c te ca vaśyā bhaviṣyanti prasanne vṛṣabhadhvaje 14,062.015d*0133_01 sa hi devaḥ prasannātmā bhaktānāṃ parameśvaraḥ 14,062.015d*0133_02 dadāty amaratāṃ cāpi kiṃ punaḥ kāñcanaṃ prabhuḥ 14,062.015d*0133_03 vanasthasya purā jiṣṇor astraṃ pāśupataṃ mahat 14,062.015d*0133_04 raudraṃ brahmaśiraś cādāt prasannaḥ kiṃ punar dhanam 14,062.015d*0133_05 vayaṃ sarve hi tadbhaktāḥ sa cāsmākaṃ prasīdati 14,062.015d*0133_06 tatprasādād vayaṃ rājyaṃ prāptāḥ kauravanandana 14,062.015d*0133_07 abhimanyor vadhe vṛtte pratijñāte dhanaṃjaye 14,062.015d*0133_08 jayadrathavadhārthāya svapne lokagurur niśi 14,062.015d*0133_09 prasādya labdhavān astram arjunaḥ sahakeśavaḥ 14,062.015d*0133_10 tataḥ prabhātāṃ rajanīṃ phalgunasyāgrataḥ prabhuḥ 14,062.015d*0133_11 jaghāna sainyaṃ śūlena pratyakṣaṃ savyasācinaḥ 14,062.015d*0133_12 kas tāṃ senāṃ tadā rājan manasāpi pradharṣayet 14,062.015d*0133_13 droṇakarṇakṛpair guptāṃ maheśvāsaiḥ prahāribhiḥ 14,062.015d*0133_14 ṛte devān maheśvāsād bahurūpān maheśvarāt 14,062.015d*0133_15 tasyaiva ca prasādena nihatāḥ śatravas tava 14,062.015d*0133_16 aśvamedhasya saṃsiddhiṃ sa tu saṃpādayiṣyati 14,062.016a śrutvaivaṃ vadatas tasya vākyaṃ bhīmasya bhārata 14,062.016c prīto dharmātmajo rājā babhūvātīva bhārata 14,062.016e arjunapramukhāś cāpi tathety evābruvan mudā 14,062.017a kṛtvā tu pāṇḍavāḥ sarve ratnāharaṇaniścayam 14,062.017c senām ājñāpayām āsur nakṣatre 'hani ca dhruve 14,062.018a tato yayuḥ pāṇḍusutā brāhmaṇān svasti vācya ca 14,062.018c arcayitvā suraśreṣṭhaṃ pūrvam eva maheśvaram 14,062.019a modakaiḥ pāyasenātha māṃsāpūpais tathaiva ca 14,062.019c āśāsya ca mahātmānaṃ prayayur muditā bhṛśam 14,062.020a teṣāṃ prayāsyatāṃ tatra maṅgalāni śubhāny atha 14,062.020c prāhuḥ prahṛṣṭamanaso dvijāgryā nāgarāś ca te 14,062.021a tataḥ pradakṣiṇīkṛtya śirobhiḥ praṇipatya ca 14,062.021c brāhmaṇān agnisahitān prayayuḥ pāṇḍunandanāḥ 14,062.022a samanujñāpya rājānaṃ putraśokasamāhatam 14,062.022c dhṛtarāṣṭraṃ sabhāryaṃ vai pṛthāṃ pṛthulalocanām 14,062.023a mūle nikṣipya kauravyaṃ yuyutsuṃ dhṛtarāṣṭrajam 14,062.023c saṃpūjyamānāḥ pauraiś ca brāhmaṇaiś ca manīṣibhiḥ 14,062.023d*0134_01 prayayuḥ pāṇḍavā vīrā niyamasthāḥ śucivratāḥ 14,063.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,063.001a tatas te prayayur hṛṣṭāḥ prahṛṣṭanaravāhanāḥ 14,063.001c rathaghoṣeṇa mahatā pūrayanto vasuṃdharām 14,063.002a saṃstūyamānāḥ stutibhiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ 14,063.002c svena sainyena saṃvītā yathādityāḥ svaraśmibhiḥ 14,063.003a pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani 14,063.003c babhau yudhiṣṭhiras tatra paurṇamāsyām ivoḍurāṭ 14,063.004a jayāśiṣaḥ prahṛṣṭānāṃ narāṇāṃ pathi pāṇḍavaḥ 14,063.004c pratyagṛhṇād yathānyāyaṃ yathāvat puruṣarṣabhaḥ 14,063.005a tathaiva sainikā rājan rājānam anuyānti ye 14,063.005c teṣāṃ halahalāśabdo divaṃ stabdhvā vyatiṣṭhata 14,063.006a sa sarāṃsi nadīś caiva vanāny upavanāni ca 14,063.006c atyakrāman mahārājo giriṃ caivānvapadyata 14,063.007a tasmin deśe ca rājendra yatra tad dravyam uttamam 14,063.007c cakre niveśanaṃ rājā pāṇḍavaḥ saha sainikaiḥ 14,063.007e śive deśe same caiva tadā bharatasattama 14,063.008a agrato brāhmaṇān kṛtvā tapovidyādamānvitān 14,063.008c purohitaṃ ca kauravya vedavedāṅgapāragam 14,063.009a prāṅ niveśāt tu rājānaṃ brāhmaṇāḥ sapurodhasaḥ 14,063.009c kṛtvā śāntiṃ yathānyāyaṃ sarvataḥ paryavārayan 14,063.010a kṛtvā ca madhye rājānam amātyāṃś ca yathāvidhi 14,063.010c ṣaṭpathaṃ navasaṃsthānaṃ niveśaṃ cakrire dvijāḥ 14,063.011a mattānāṃ vāraṇendrāṇāṃ niveśaṃ ca yathāvidhi 14,063.011c kārayitvā sa rājendro brāhmaṇān idam abravīt 14,063.012a asmin kārye dvijaśreṣṭhā nakṣatre divase śubhe 14,063.012c yathā bhavanto manyante kartum arhatha tat tathā 14,063.013a na naḥ kālātyayo vai syād ihaiva parilambatām 14,063.013c iti niścitya viprendrāḥ kriyatāṃ yad anantaram 14,063.014a śrutvaitad vacanaṃ rājño brāhmaṇāḥ sapurodhasaḥ 14,063.014c idam ūcur vaco hṛṣṭā dharmarājapriyepsavaḥ 14,063.015a adyaiva nakṣatram ahaś ca puṇyaṃ; yatāmahe śreṣṭhatamaṃ kriyāsu 14,063.015c ambhobhir adyeha vasāma rājann; upoṣyatāṃ cāpi bhavadbhir adya 14,063.016a śrutvā tu teṣāṃ dvijasattamānāṃ; kṛtopavāsā rajanīṃ narendrāḥ 14,063.016c ūṣuḥ pratītāḥ kuśasaṃstareṣu; yathādhvareṣu jvalitā havyavāhāḥ 14,063.017a tato niśā sā vyagaman mahātmanāṃ; saṃśṛṇvatāṃ viprasamīritā giraḥ 14,063.017c tataḥ prabhāte vimale dvijarṣabhā; vaco 'bruvan dharmasutaṃ narādhipam 14,064.001 brāhmaṇā ūcuḥ 14,064.001a kriyatām upahāro 'dya tryambakasya mahātmanaḥ 14,064.001c kṛtvopahāraṃ nṛpate tataḥ svārthe yatāmahe 14,064.002 vaiśaṃpāyana uvāca 14,064.002a śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ brāhmaṇānāṃ yudhiṣṭhiraḥ 14,064.002c girīśasya yathānyāyam upahāram upāharat 14,064.003a ājyena tarpayitvāgniṃ vidhivat saṃskṛtena ha 14,064.003c mantrasiddhaṃ caruṃ kṛtvā purodhāḥ prayayau tadā 14,064.004a sa gṛhītvā sumanaso mantrapūtā janādhipa 14,064.004c modakaiḥ pāyasenātha māṃsaiś copāharad balim 14,064.005a sumanobhiś ca citrābhir lājair uccāvacair api 14,064.005c sarvaṃ sviṣṭakṛtaṃ kṛtvā vidhivad vedapāragaḥ 14,064.005e kiṃkarāṇāṃ tataḥ paścāc cakāra balim uttamam 14,064.006a yakṣendrāya kuberāya maṇibhadrāya caiva ha 14,064.006c tathānyeṣāṃ ca yakṣāṇāṃ bhūtādhipatayaś ca ye 14,064.007a kṛsareṇa samāṃsena nivāpais tilasaṃyutaiḥ 14,064.007b*0135_01 odanaṃ kumbhaśaḥ kṛtvā purodhāḥ samupāharat 14,064.007b*0135_02 brāhmaṇebhyaḥ sahasrāṇi gavāṃ dattvā tu bhūmipaḥ 14,064.007b*0135_03 naktaṃcarāṇāṃ bhūtānāṃ vyādideśa baliṃ tadā 14,064.007b*0135_04 dhūpagandhaniruddhaṃ tat sumanobhiś ca saṃvṛtam 14,064.007c śuśubhe sthānam atyarthaṃ devadevasya pārthiva 14,064.008a kṛtvā tu pūjāṃ rudrasya gaṇānāṃ caiva sarvaśaḥ 14,064.008c yayau vyāsaṃ puraskṛtya nṛpo ratnanidhiṃ prati 14,064.009a pūjayitvā dhanādhyakṣaṃ praṇipatyābhivādya ca 14,064.009c sumanobhir vicitrābhir apūpaiḥ kṛsareṇa ca 14,064.010a śaṅkhādīṃś ca nidhīn sarvān nidhipālāṃś ca sarvaśaḥ 14,064.010c arcayitvā dvijāgryān sa svasti vācya ca vīryavān 14,064.011a teṣāṃ puṇyāhaghoṣeṇa tejasā samavasthitaḥ 14,064.011c prītimān sa kuruśreṣṭhaḥ khānayām āsa taṃ nidhim 14,064.012a tataḥ pātryaḥ sakarakāḥ sāśmantakamanoramāḥ 14,064.012c bhṛṅgārāṇi kaṭāhāni kalaśān vardhamānakān 14,064.013a bahūni ca vicitrāṇi bhājanāni sahasraśaḥ 14,064.013c uddhārayām āsa tadā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 14,064.014a teṣāṃ lakṣaṇam apy āsīn mahān karapuṭas tathā 14,064.014c trilakṣaṃ bhājanaṃ rājaṃs tulārdham abhavan nṛpa 14,064.015a vāhanaṃ pāṇḍuputrasya tatrāsīt tu viśāṃ pate 14,064.015c ṣaṣṭir uṣṭrasahasrāṇi śatāni dviguṇā hayāḥ 14,064.016a vāraṇāś ca mahārāja sahasraśatasaṃmitāḥ 14,064.016c śakaṭāni rathāś caiva tāvad eva kareṇavaḥ 14,064.016e kharāṇāṃ puruṣāṇāṃ ca parisaṃkhyā na vidyate 14,064.017a etad vittaṃ tad abhavad yad uddadhre yudhiṣṭhiraḥ 14,064.017c ṣoḍaśāṣṭau caturviṃśat sahasraṃ bhāralakṣaṇam 14,064.018a eteṣv ādhāya tad dravyaṃ punar abhyarcya pāṇḍavaḥ 14,064.018c mahādevaṃ prati yayau puraṃ nāgāhvayaṃ prati 14,064.019a dvaipāyanābhyanujñātaḥ puraskṛtya purohitam 14,064.019c goyute goyute caiva nyavasat puruṣarṣabhaḥ 14,064.020a sā purābhimukhī rājañ jagāma mahatī camūḥ 14,064.020c kṛcchrād draviṇabhārārtā harṣayantī kurūdvahān 14,065.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,065.001a etasminn eva kāle tu vāsudevo 'pi vīryavān 14,065.001c upāyād vṛṣṇibhiḥ sārdhaṃ puraṃ vāraṇasāhvayam 14,065.002a samayaṃ vājimedhasya viditvā puruṣarṣabhaḥ 14,065.002c yathokto dharmaputreṇa vrajan sa svapurīṃ prati 14,065.003a raukmiṇeyena sahito yuyudhānena caiva ha 14,065.003c cārudeṣṇena sāmbena gadena kṛtavarmaṇā 14,065.004a sāraṇena ca vīreṇa niśaṭhenolmukena ca 14,065.004c baladevaṃ puraskṛtya subhadrāsahitas tadā 14,065.005a draupadīm uttarāṃ caiva pṛthāṃ cāpy avalokakaḥ 14,065.005c samāśvāsayituṃ cāpi kṣatriyā nihateśvarāḥ 14,065.006a tān āgatān samīkṣyaiva dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ 14,065.006c pratyagṛhṇād yathānyāyaṃ viduraś ca mahāmanāḥ 14,065.007a tatraiva nyavasat kṛṣṇaḥ svarcitaḥ puruṣarṣabhaḥ 14,065.007c vidureṇa mahātejās tathaiva ca yuyutsunā 14,065.008a vasatsu vṛṣṇivīreṣu tatrātha janamejaya 14,065.008c jajñe tava pitā rājan parikṣit paravīrahā 14,065.009a sa tu rājā mahārāja brahmāstreṇābhipīḍitaḥ 14,065.009c śavo babhūva niśceṣṭo harṣaśokavivardhanaḥ 14,065.010a hṛṣṭānāṃ siṃhanādena janānāṃ tatra nisvanaḥ 14,065.010c āviśya pradiśaḥ sarvāḥ punar eva vyupāramat 14,065.011a tataḥ so 'titvaraḥ kṛṣṇo viveśāntaḥpuraṃ tadā 14,065.011c yuyudhānadvitīyo vai vyathitendriyamānasaḥ 14,065.012a tatas tvaritam āyāntīṃ dadarśa svāṃ pitṛṣvasām 14,065.012c krośantīm abhidhāveti vāsudevaṃ punaḥ punaḥ 14,065.013a pṛṣṭhato draupadīṃ caiva subhadrāṃ ca yaśasvinīm 14,065.013c savikrośaṃ sakaruṇaṃ bāndhavānāṃ striyo nṛpa 14,065.014a tataḥ kṛṣṇaṃ samāsādya kuntī rājasutā tadā 14,065.014c provāca rājaśārdūla bāṣpagadgadayā girā 14,065.015a vāsudeva mahābāho suprajā devakī tvayā 14,065.015c tvaṃ no gatiḥ pratiṣṭhā ca tvadāyattam idaṃ kulam 14,065.016a yadupravīra yo 'yaṃ te svasrīyasyātmajaḥ prabho 14,065.016c aśvatthāmnā hato jātas tam ujjīvaya keśava 14,065.017a tvayā hy etat pratijñātam aiṣīke yadunandana 14,065.017c ahaṃ saṃjīvayiṣyāmi mṛtaṃ jātam iti prabho 14,065.018a so 'yaṃ jāto mṛtas tāta paśyainaṃ puruṣarṣabha 14,065.018c uttarāṃ ca subhadrāṃ ca draupadīṃ māṃ ca mādhava 14,065.019a dharmaputraṃ ca bhīmaṃ ca phalgunaṃ nakulaṃ tathā 14,065.019c sahadevaṃ ca durdharṣa sarvān nas trātum arhasi 14,065.020a asmin prāṇāḥ samāyattāḥ pāṇḍavānāṃ mamaiva ca 14,065.020c pāṇḍoś ca piṇḍo dāśārha tathaiva śvaśurasya me 14,065.021a abhimanyoś ca bhadraṃ te priyasya sadṛśasya ca 14,065.021c priyam utpādayādya tvaṃ pretasyāpi janārdana 14,065.022a uttarā hi priyoktaṃ vai kathayaty arisūdana 14,065.022c abhimanyor vacaḥ kṛṣṇa priyatvāt te na saṃśayaḥ 14,065.023a abravīt kila dāśārha vairāṭīm ārjuniḥ purā 14,065.023c mātulasya kulaṃ bhadre tava putro gamiṣyati 14,065.024a gatvā vṛṣṇyandhakakulaṃ dhanurvedaṃ grahīṣyati 14,065.024c astrāṇi ca vicitrāṇi nītiśāstraṃ ca kevalam 14,065.025a ity etat praṇayāt tāta saubhadraḥ paravīrahā 14,065.025c kathayām āsa durdharṣas tathā caitan na saṃśayaḥ 14,065.026a tās tvāṃ vayaṃ praṇamyeha yācāmo madhusūdana 14,065.026c kulasyāsya hitārthaṃ tvaṃ kuru kalyāṇam uttamam 14,065.027a evam uktvā tu vārṣṇeyaṃ pṛthā pṛthulalocanā 14,065.027c ucchritya bāhū duḥkhārtā tāś cānyāḥ prāpatan bhuvi 14,065.028a abruvaṃś ca mahārāja sarvāḥ sāsrāvilekṣaṇāḥ 14,065.028c svasrīyo vāsudevasya mṛto jāta iti prabho 14,065.029a evam ukte tataḥ kuntīṃ pratyagṛhṇāj janārdanaḥ 14,065.029c bhūmau nipatitāṃ caināṃ sāntvayām āsa bhārata 14,066.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,066.001a utthitāyāṃ pṛthāyāṃ tu subhadrā bhrātaraṃ tadā 14,066.001c dṛṣṭvā cukrośa duḥkhārtā vacanaṃ cedam abravīt 14,066.002a puṇḍarīkākṣa paśyasva pautraṃ pārthasya dhīmataḥ 14,066.002c parikṣīṇeṣu kuruṣu parikṣīṇaṃ gatāyuṣam 14,066.003a iṣīkā droṇaputreṇa bhīmasenārtham udyatā 14,066.003c sottarāyāṃ nipatitā vijaye mayi caiva ha 14,066.004a seyaṃ jvalantī hṛdaye mayi tiṣṭhati keśava 14,066.004c yan na paśyāmi durdharṣa mama putrasutaṃ vibho 14,066.005a kiṃ nu vakṣyati dharmātmā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 14,066.005c bhīmasenārjunau cāpi mādravatyāḥ sutau ca tau 14,066.006a śrutvābhimanyos tanayaṃ jātaṃ ca mṛtam eva ca 14,066.006c muṣitā iva vārṣṇeya droṇaputreṇa pāṇḍavāḥ 14,066.007a abhimanyuḥ priyaḥ kṛṣṇa pitṝṇāṃ nātra saṃśayaḥ 14,066.007c te śrutvā kiṃ nu vakṣyanti droṇaputrāstranirjitāḥ 14,066.008a bhavitātaḥ paraṃ duḥkhaṃ kiṃ nu manye janārdana 14,066.008c abhimanyoḥ sutāt kṛṣṇa mṛtāj jātād ariṃdama 14,066.009a sāhaṃ prasādaye kṛṣṇa tvām adya śirasā natā 14,066.009c pṛtheyaṃ draupadī caiva tāḥ paśya puruṣottama 14,066.010a yadā droṇasuto garbhān pāṇḍūnāṃ hanti mādhava 14,066.010c tadā kila tvayā drauṇiḥ kruddhenokto 'rimardana 14,066.011a akāmaṃ tvā kariṣyāmi brahmabandho narādhama 14,066.011c ahaṃ saṃjīvayiṣyāmi kirīṭitanayātmajam 14,066.012a ity etad vacanaṃ śrutvā jānamānā balaṃ tava 14,066.012c prasādaye tvā durdharṣa jīvatām abhimanyujaḥ 14,066.013a yady evaṃ tvaṃ pratiśrutya na karoṣi vacaḥ śubham 14,066.013c saphalaṃ vṛṣṇiśārdūla mṛtāṃ mām upadhāraya 14,066.014a abhimanyoḥ suto vīra na saṃjīvati yady ayam 14,066.014c jīvati tvayi durdharṣa kiṃ kariṣyāmy ahaṃ tvayā 14,066.015a saṃjīvayainaṃ durdharṣa mṛtaṃ tvam abhimanyujam 14,066.015c sadṛśākṣasutaṃ vīra sasyaṃ varṣann ivāmbudaḥ 14,066.016a tvaṃ hi keśava dharmātmā satyavān satyavikramaḥ 14,066.016c sa tāṃ vācam ṛtāṃ kartum arhasi tvam ariṃdama 14,066.017a icchann api hi lokāṃs trīñ jīvayethā mṛtān imān 14,066.017a*0136_01 **** **** jīvati tvayi mānada 14,066.017a*0136_02 pāṇḍavān api sarvāṃs tvaṃ 14,066.017c kiṃ punar dayitaṃ jātaṃ svasrīyasyātmajaṃ mṛtam 14,066.018a prabhāvajñāsmi te kṛṣṇa tasmād etad bravīmi te 14,066.018c kuruṣva pāṇḍuputrāṇām imaṃ param anugraham 14,066.019a svaseti vā mahābāho hataputreti vā punaḥ 14,066.019c prapannā mām iyaṃ veti dayāṃ kartum ihārhasi 14,067.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,067.001a evam uktas tu rājendra keśihā duḥkhamūrchitaḥ 14,067.001c tatheti vyājahāroccair hlādayann iva taṃ janam 14,067.002a vākyena tena hi tadā taṃ janaṃ puruṣarṣabhaḥ 14,067.002c hlādayām āsa sa vibhur gharmārtaṃ salilair iva 14,067.003a tataḥ sa prāviśat tūrṇaṃ janmaveśma pitus tava 14,067.003c arcitaṃ puruṣavyāghra sitair mālyair yathāvidhi 14,067.004a apāṃ kumbhaiḥ supūrṇaiś ca vinyastaiḥ sarvatodiśam 14,067.004c ghṛtena tindukālātaiḥ sarṣapaiś ca mahābhuja 14,067.005a śastraiś ca vimalair nyastaiḥ pāvakaiś ca samantataḥ 14,067.005c vṛddhābhiś cābhirāmābhiḥ paricārārtham acyutaḥ 14,067.006a dakṣaiś ca parito vīra bhiṣagbhiḥ kuśalais tathā 14,067.006c dadarśa ca sa tejasvī rakṣoghnāny api sarvaśaḥ 14,067.006e dravyāṇi sthāpitāni sma vidhivat kuśalair janaiḥ 14,067.007a tathāyuktaṃ ca tad dṛṣṭvā janmaveśma pitus tava 14,067.007c hṛṣṭo 'bhavad dhṛṣīkeśaḥ sādhu sādhv iti cābravīt 14,067.008a tathā bruvati vārṣṇeye prahṛṣṭavadane tadā 14,067.008c draupadī tvaritā gatvā vairāṭīṃ vākyam abravīt 14,067.009a ayam āyāti te bhadre śvaśuro madhusūdanaḥ 14,067.009c purāṇarṣir acintyātmā samīpam aparājitaḥ 14,067.010a sāpi bāṣpakalāṃ vācaṃ nigṛhyāśrūṇi caiva ha 14,067.010c susaṃvītābhavad devī devavat kṛṣṇam īkṣatī 14,067.011a sā tathā dūyamānena hṛdayena tapasvinī 14,067.011c dṛṣṭvā govindam āyāntaṃ kṛpaṇaṃ paryadevayat 14,067.012a puṇḍarīkākṣa paśyasva bālāv iha vinākṛtau 14,067.012c abhimanyuṃ ca māṃ caiva hatau tulyaṃ janārdana 14,067.013a vārṣṇeya madhuhan vīra śirasā tvāṃ prasādaye 14,067.013c droṇaputrāstranirdagdhaṃ jīvayainaṃ mamātmajam 14,067.014a yadi sma dharmarājñā vā bhīmasenena vā punaḥ 14,067.014c tvayā vā puṇḍarīkākṣa vākyam uktam idaṃ bhavet 14,067.015a ajānatīm iṣīkeyaṃ janitrīṃ hantv iti prabho 14,067.015c aham eva vinaṣṭā syāṃ nedam evaṃgataṃ bhavet 14,067.016a garbhasthasyāsya bālasya brahmāstreṇa nipātanam 14,067.016b*0137_01 brahmāstreṇāsya bālasya garbhasthasya nikṛntanam 14,067.016c kṛtvā nṛśaṃsaṃ durbuddhir drauṇiḥ kiṃ phalam aśnute 14,067.017a sā tvā prasādya śirasā yāce śatrunibarhaṇa 14,067.017c prāṇāṃs tyakṣyāmi govinda nāyaṃ saṃjīvate yadi 14,067.018a asmin hi bahavaḥ sādho ye mamāsan manorathāḥ 14,067.018c te droṇaputreṇa hatāḥ kiṃ nu jīvāmi keśava 14,067.019a āsīn mama matiḥ kṛṣṇa pūrṇotsaṅgā janārdana 14,067.019c abhivādayiṣye diṣṭyeti tad idaṃ vitathīkṛtam 14,067.020a capalākṣasya dāyāde mṛte 'smin puruṣarṣabha 14,067.020c viphalā me kṛtāḥ kṛṣṇa hṛdi sarve manorathāḥ 14,067.021a capalākṣaḥ kilātīva priyas te madhusūdana 14,067.021c sutaṃ paśyasva tasyemaṃ brahmāstreṇa nipātitam 14,067.022a kṛtaghno 'yaṃ nṛśaṃso 'yaṃ yathāsya janakas tathā 14,067.022c yaḥ pāṇḍavīṃ śriyaṃ tyaktvā gato 'dya yamasādanam 14,067.023a mayā caitat pratijñātaṃ raṇamūrdhani keśava 14,067.023c abhimanyau hate vīra tvām eṣyāmy acirād iti 14,067.024a tac ca nākaravaṃ kṛṣṇa nṛśaṃsā jīvitapriyā 14,067.024c idānīm āgatāṃ tatra kiṃ nu vakṣyati phālguniḥ 14,068.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,068.001a saivaṃ vilapya karuṇaṃ sonmādeva tapasvinī 14,068.001c uttarā nyapatad bhūmau kṛpaṇā putragṛddhinī 14,068.002a tāṃ tu dṛṣṭvā nipatitāṃ hatabandhuparicchadām 14,068.002c cukrośa kuntī duḥkhārtā sarvāś ca bharatastriyaḥ 14,068.003a muhūrtam iva tad rājan pāṇḍavānāṃ niveśanam 14,068.003c aprekṣaṇīyam abhavad ārtasvaranināditam 14,068.004a sā muhūrtaṃ ca rājendra putraśokābhipīḍitā 14,068.004c kaśmalābhihatā vīra vairāṭī tv abhavat tadā 14,068.005a pratilabhya tu sā saṃjñām uttarā bharatarṣabha 14,068.005c aṅkam āropya taṃ putram idaṃ vacanam abravīt 14,068.006a dharmajñasya sutaḥ saṃs tvam adharmam avabudhyase 14,068.006c yas tvaṃ vṛṣṇipravīrasya kuruṣe nābhivādanam 14,068.007a putra gatvā mama vaco brūyās tvaṃ pitaraṃ tava 14,068.007c durmaraṃ prāṇināṃ vīra kāle prāpte kathaṃ cana 14,068.008a yāhaṃ tvayā vihīnādya patyā putreṇa caiva ha 14,068.008c martavye sati jīvāmi hatasvastir akiṃcanā 14,068.009a atha vā dharmarājñāham anujñātā mahābhuja 14,068.009c bhakṣayiṣye viṣaṃ tīkṣṇaṃ pravekṣye vā hutāśanam 14,068.010a atha vā durmaraṃ tāta yad idaṃ me sahasradhā 14,068.010c patiputravihīnāyā hṛdayaṃ na vidīryate 14,068.011a uttiṣṭha putra paśyemāṃ duḥkhitāṃ prapitāmahīm 14,068.011c ārtām upaplutāṃ dīnāṃ nimagnāṃ śokasāgare 14,068.012a āryāṃ ca paśya pāñcālīṃ sātvatīṃ ca tapasvinīm 14,068.012c māṃ ca paśya suduḥkhārtāṃ vyādhaviddhāṃ mṛgīm iva 14,068.013a uttiṣṭha paśya vadanaṃ lokanāthasya dhīmataḥ 14,068.013c puṇḍarīkapalāśākṣaṃ pureva capalekṣaṇam 14,068.014a evaṃ vipralapantīṃ tu dṛṣṭvā nipatitāṃ punaḥ 14,068.014c uttarāṃ tāḥ striyaḥ sarvāḥ punar utthāpayanty uta 14,068.015a utthāya tu punar dhairyāt tadā matsyapateḥ sutā 14,068.015c prāñjaliḥ puṇḍarīkākṣaṃ bhūmāv evābhyavādayat 14,068.016a śrutvā sa tasyā vipulaṃ vilāpaṃ puruṣarṣabhaḥ 14,068.016c upaspṛśya tataḥ kṛṣṇo brahmāstraṃ saṃjahāra tat 14,068.017a pratijajñe ca dāśārhas tasya jīvitam acyutaḥ 14,068.017c abravīc ca viśuddhātmā sarvaṃ viśrāvayañ jagat 14,068.018a na bravīmy uttare mithyā satyam etad bhaviṣyati 14,068.018c eṣa saṃjīvayāmy enaṃ paśyatāṃ sarvadehinām 14,068.019a noktapūrvaṃ mayā mithyā svaireṣv api kadā cana 14,068.019c na ca yuddhe parāvṛttas tathā saṃjīvatām ayam 14,068.020a yathā me dayito dharmo brāhmaṇāś ca viśeṣataḥ 14,068.020c abhimanyoḥ suto jāto mṛto jīvatv ayaṃ tathā 14,068.021a yathāhaṃ nābhijānāmi vijayena kadā cana 14,068.021c virodhaṃ tena satyena mṛto jīvatv ayaṃ śiśuḥ 14,068.022a yathā satyaṃ ca dharmaś ca mayi nityaṃ pratiṣṭhitau 14,068.022c tathā mṛtaḥ śiśur ayaṃ jīvatām abhimanyujaḥ 14,068.023a yathā kaṃsaś ca keśī ca dharmeṇa nihatau mayā 14,068.023c tena satyena bālo 'yaṃ punar ujjīvatām iha 14,068.023d*0138_01 yadi me brahmacaryaṃ syāt satyaṃ ca mayi saṃsthitam 14,068.023d*0138_02 avyāhataṃ mamaiśvaryaṃ tena jīvatu bālakaḥ 14,068.024a ity ukto vāsudevena sa bālo bharatarṣabha 14,068.024b*0139_01 pādena kamalābhena brahmarudrārcitena ca 14,068.024b*0139_02 sa spṛṣṭvā puṇḍarīkākṣa āpādatalamastakam 14,068.024b*0139_03 spṛṣṭamātras tu kṛṣṇena sa hi bālo 'bhimanyujaḥ 14,068.024c śanaiḥ śanair mahārāja prāspandata sacetanaḥ 14,069.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,069.001a brahmāstraṃ tu yadā rājan kṛṣṇena pratisaṃhṛtam 14,069.001c tadā tad veśma te pitrā tejasābhividīpitam 14,069.002a tato rakṣāṃsi sarvāṇi neśus tyaktvā gṛhaṃ tu tat 14,069.002c antarikṣe ca vāg āsīt sādhu keśava sādhv iti 14,069.003a tad astraṃ jvalitaṃ cāpi pitāmaham agāt tadā 14,069.003c tataḥ prāṇān punar lebhe pitā tava janeśvara 14,069.003e vyaceṣṭata ca bālo 'sau yathotsāhaṃ yathābalam 14,069.004a babhūvur muditā rājaṃs tatas tā bharatastriyaḥ 14,069.004c brāhmaṇān vācayām āsur govindasya ca śāsanāt 14,069.005a tatas tā muditāḥ sarvāḥ praśaśaṃsur janārdanam 14,069.005c striyo bharatasiṃhānāṃ nāvaṃ labdhveva pāragāḥ 14,069.006a kuntī drupadaputrī ca subhadrā cottarā tathā 14,069.006c striyaś cānyā nṛsiṃhānāṃ babhūvur hṛṣṭamānasāḥ 14,069.007a tatra mallā naṭā jhallā granthikāḥ saukhaśāyikāḥ 14,069.007c sūtamāgadhasaṃghāś cāpy astuvan vai janārdanam 14,069.007e kuruvaṃśas tavākhyābhir āśīrbhir bharatarṣabha 14,069.007f*0140_01 sabhājayata saṃhṛṣṭo mahārāja mahājanaḥ 14,069.008a utthāya tu yathākālam uttarā yadunandanam 14,069.008c abhyavādayata prītā saha putreṇa bhārata 14,069.008e tatas tasyai dadau prīto bahuratnaṃ viśeṣataḥ 14,069.009a tathānye vṛṣṇiśārdūlā nāma cāsyākarot prabhuḥ 14,069.009c pitus tava mahārāja satyasaṃdho janārdanaḥ 14,069.010a parikṣīṇe kule yasmāj jāto 'yam abhimanyujaḥ 14,069.010c parikṣid iti nāmāsya bhavatv ity abravīt tadā 14,069.011a so 'vardhata yathākālaṃ pitā tava narādhipa 14,069.011c manaḥprahlādanaś cāsīt sarvalokasya bhārata 14,069.011d*0141_01 pitāmahasamāno 'yaṃ parīkṣid bhavitā nṛpaḥ 14,069.012a māsajātas tu te vīra pitā bhavati bhārata 14,069.012c athājagmuḥ subahulaṃ ratnam ādāya pāṇḍavāḥ 14,069.012d*0142_01 merukūṭanibhān bhāṇḍān kalaśān bhājanāni ca 14,069.012d*0142_02 kṛtākṛtaṃ mahad dhemam ādāya puruṣottamāḥ 14,069.012d*0142_03 bhārārtair vāhanais tatra gorute gorute pathi 14,069.012d*0142_04 nivasanto yayur devaṃ smarantaḥ parameṣṭhinam 14,069.012d*0142_05 nāsīt tatra naraḥ kaś cid abhārārto nṛpaṃ vinā 14,069.012d*0142_06 bhīmādayo 'pi yajñārthaṃ vahante kiṃ punar janāḥ 14,069.013a tān samīpagatāñ śrutvā niryayur vṛṣṇipuṃgavāḥ 14,069.013c alaṃcakruś ca mālyaughaiḥ puruṣā nāgasāhvayam 14,069.014a patākābhir vicitrābhir dhvajaiś ca vividhair api 14,069.014c veśmāni samalaṃcakruḥ paurāś cāpi janādhipa 14,069.015a devatāyatanānāṃ ca pūjā bahuvidhās tathā 14,069.015c saṃdideśātha viduraḥ pāṇḍuputrapriyepsayā 14,069.016a rājamārgāś ca tatrāsan sumanobhir alaṃkṛtāḥ 14,069.016c śuśubhe tat puraṃ cāpi samudraughanibhasvanam 14,069.017a nartakaiś cāpi nṛtyadbhir gāyanānāṃ ca nisvanaiḥ 14,069.017c āsīd vaiśravaṇasyeva nivāsas tat puraṃ tadā 14,069.018a bandibhiś ca narai rājan strīsahāyaiḥ sahasraśaḥ 14,069.018c tatra tatra vivikteṣu samantād upaśobhitam 14,069.019a patākā dhūyamānāś ca śvasatā mātariśvanā 14,069.019c adarśayann iva tadā kurūn vai dakṣiṇottarān 14,069.020a aghoṣayat tadā cāpi puruṣo rājadhūrgataḥ 14,069.020c sarvarātrivihāro 'dya ratnābharaṇalakṣaṇaḥ 14,070.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,070.001a tān samīpagatāñ śrutvā pāṇḍavāñ śatrukarśanaḥ 14,070.001c vāsudevaḥ sahāmātyaḥ pratyudyāto didṛkṣayā 14,070.001c*0143_01 **** **** prayayau sasuhṛdgaṇaḥ 14,070.001c*0143_02 te sametya yathānyāyaṃ 14,070.002a te sametya yathānyāyaṃ pāṇḍavā vṛṣṇibhiḥ saha 14,070.002c viviśuḥ sahitā rājan puraṃ vāraṇasāhvayam 14,070.003a mahatas tasya sainyasya khuranemisvanena ca 14,070.003c dyāvāpṛthivyau khaṃ caiva śabdenāsīt samāvṛtam 14,070.004a te kośam agrataḥ kṛtvā viviśuḥ svapuraṃ tadā 14,070.004c pāṇḍavāḥ prītamanasaḥ sāmātyāḥ sasuhṛdgaṇāḥ 14,070.005a te sametya yathānyāyaṃ dhṛtarāṣṭraṃ janādhipam 14,070.005c kīrtayantaḥ svanāmāni tasya pādau vavandire 14,070.006a dhṛtarāṣṭrād anu ca te gāndhārīṃ subalātmajām 14,070.006c kuntīṃ ca rājaśārdūla tadā bharatasattamāḥ 14,070.007a viduraṃ pūjayitvā ca vaiśyāputraṃ sametya ca 14,070.007c pūjyamānāḥ sma te vīrā vyarājanta viśāṃ pate 14,070.008a tatas tat param āścaryaṃ vicitraṃ mahad adbhutam 14,070.008c śuśruvus te tadā vīrāḥ pitus te janma bhārata 14,070.009a tad upaśrutya te karma vāsudevasya dhīmataḥ 14,070.009c pūjārhaṃ pūjayām āsuḥ kṛṣṇaṃ devakinandanam 14,070.010a tataḥ katipayāhasya vyāsaḥ satyavatīsutaḥ 14,070.010c ājagāma mahātejā nagaraṃ nāgasāhvayam 14,070.011a tasya sarve yathānyāyaṃ pūjāṃ cakruḥ kurūdvahāḥ 14,070.011c saha vṛṣṇyandhakavyāghrair upāsāṃ cakrire tadā 14,070.012a tatra nānāvidhākārāḥ kathāḥ samanukīrtya vai 14,070.012c yudhiṣṭhiro dharmasuto vyāsaṃ vacanam abravīt 14,070.013a bhavatprasādād bhagavan yad idaṃ ratnam āhṛtam 14,070.013c upayoktuṃ tad icchāmi vājimedhe mahākratau 14,070.014a tad anujñātum icchāmi bhavatā munisattama 14,070.014c tvadadhīnā vayaṃ sarve kṛṣṇasya ca mahātmanaḥ 14,070.015 vyāsa uvāca 14,070.015a anujānāmi rājaṃs tvāṃ kriyatāṃ yad anantaram 14,070.015c yajasva vājimedhena vidhivad dakṣiṇāvatā 14,070.016a aśvamedho hi rājendra pāvanaḥ sarvapāpmanām 14,070.016c teneṣṭvā tvaṃ vipāpmā vai bhavitā nātra saṃśayaḥ 14,070.017 vaiśaṃpāyana uvāca 14,070.017a ity uktaḥ sa tu dharmātmā kururājo yudhiṣṭhiraḥ 14,070.017c aśvamedhasya kauravya cakārāharaṇe matim 14,070.018a samanujñāpya tu sa taṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ nṛpaḥ 14,070.018c vāsudevam athāmantrya vāgmī vacanam abravīt 14,070.019a devakī suprajā devī tvayā puruṣasattama 14,070.019c yad brūyāṃ tvāṃ mahābāho tat kṛthās tvam ihācyuta 14,070.020a tvatprabhāvārjitān bhogān aśnīma yadunandana 14,070.020c parākrameṇa buddhyā ca tvayeyaṃ nirjitā mahī 14,070.021a dīkṣayasva tvam ātmānaṃ tvaṃ naḥ paramako guruḥ 14,070.021c tvayīṣṭavati dharmajña vipāpmā syām ahaṃ vibho 14,070.021e tvaṃ hi yajño 'kṣaraḥ sarvas tvaṃ dharmas tvaṃ prajāpatiḥ 14,070.022 vāsudeva uvāca 14,070.022a tvam evaitan mahābāho vaktum arhasy ariṃdama 14,070.022c tvaṃ gatiḥ sarvabhūtānām iti me niścitā matiḥ 14,070.023a tvaṃ cādya kuruvīrāṇāṃ dharmeṇābhivirājase 14,070.023c guṇabhūtāḥ sma te rājaṃs tvaṃ no rājan mato guruḥ 14,070.024a yajasva madanujñātaḥ prāpta eva kratur mayā 14,070.024c yunaktu no bhavān kārye yatra vāñchasi bhārata 14,070.024e satyaṃ te pratijānāmi sarvaṃ kartāsmi te 'nagha 14,070.025a bhīmasenārjunau caiva tathā mādravatīsutau 14,070.025c iṣṭavanto bhaviṣyanti tvayīṣṭavati bhārata 14,071.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,071.001a evam uktas tu kṛṣṇena dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 14,071.001c vyāsam āmantrya medhāvī tato vacanam abravīt 14,071.002a yathā kālaṃ bhavān vetti hayamedhasya tattvataḥ 14,071.002c dīkṣayasva tadā mā tvaṃ tvayy āyatto hi me kratuḥ 14,071.003 vyāsa uvāca 14,071.003a ahaṃ pailo 'tha kaunteya yājñavalkyas tathaiva ca 14,071.003c vidhānaṃ yad yathākālaṃ tat kartāro na saṃśayaḥ 14,071.004a caitryāṃ hi paurṇamāsyāṃ ca tava dīkṣā bhaviṣyati 14,071.004c saṃbhārāḥ saṃbhriyantāṃ te yajñārthaṃ puruṣarṣabha 14,071.005a aśvavidyāvidaś caiva sūtā viprāś ca tadvidaḥ 14,071.005c medhyam aśvaṃ parīkṣantāṃ tava yajñārthasiddhaye 14,071.006a tam utsṛjya yathāśāstraṃ pṛthivīṃ sāgarāmbarām 14,071.006c sa paryetu yaśo nāmnā tava pārthiva vardhayan 14,071.006d*0144_01 **** **** mahīṃ sāgaramekhalām 14,071.006d*0144_02 rakṣitaḥ paryaṭann eva yaśovardhana tavāyatam 14,071.007 vaiśaṃpāyana uvāca 14,071.007a ity uktaḥ sa tathety uktvā pāṇḍavaḥ pṛthivīpatiḥ 14,071.007c cakāra sarvaṃ rājendra yathoktaṃ brahmavādinā 14,071.007e saṃbhārāś caiva rājendra sarve saṃkalpitābhavan 14,071.008a sa saṃbhārān samāhṛtya nṛpo dharmātmajas tadā 14,071.008c nyavedayad ameyātmā kṛṣṇadvaipāyanāya vai 14,071.009a tato 'bravīn mahātejā vyāso dharmātmajaṃ nṛpam 14,071.009c yathākālaṃ yathāyogaṃ sajjāḥ sma tava dīkṣaṇe 14,071.010a sphyaś ca kūrcaś ca sauvarṇo yac cānyad api kaurava 14,071.010c tatra yogyaṃ bhavet kiṃ cit tad raukmaṃ kriyatām iti 14,071.011a aśvaś cotsṛjyatām adya pṛthvyām atha yathākramam 14,071.011c suguptaś ca caratv eṣa yathāśāstraṃ yudhiṣṭhira 14,071.012 yudhiṣṭhira uvāca 14,071.012a ayam aśvo mayā brahmann utsṛṣṭaḥ pṛthivīm imām 14,071.012c cariṣyati yathākāmaṃ tatra vai saṃvidhīyatām 14,071.013a pṛthivīṃ paryaṭantaṃ hi turagaṃ kāmacāriṇam 14,071.013c kaḥ pālayed iti mune tad bhavān vaktum arhati 14,071.014 vaiśaṃpāyana uvāca 14,071.014a ity uktaḥ sa tu rājendra kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt 14,071.014c bhīmasenād avarajaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām 14,071.015a jiṣṇuḥ sahiṣṇur dhṛṣṇuś ca sa enaṃ pālayiṣyati 14,071.015c śaktaḥ sa hi mahīṃ jetuṃ nivātakavacāntakaḥ 14,071.016a tasmin hy astrāṇi divyāni divyaṃ saṃhananaṃ tathā 14,071.016c divyaṃ dhanuś ceṣudhī ca sa enam anuyāsyati 14,071.017a sa hi dharmārthakuśalaḥ sarvavidyāviśāradaḥ 14,071.017c yathāśāstraṃ nṛpaśreṣṭha cārayiṣyati te hayam 14,071.018a rājaputro mahābāhuḥ śyāmo rājīvalocanaḥ 14,071.018c abhimanyoḥ pitā vīraḥ sa enam anuyāsyati 14,071.019a bhīmaseno 'pi tejasvī kaunteyo 'mitavikramaḥ 14,071.019c samartho rakṣituṃ rāṣṭraṃ nakulaś ca viśāṃ pate 14,071.020a sahadevas tu kauravya samādhāsyati buddhimān 14,071.020c kuṭumbatantraṃ vidhivat sarvam eva mahāyaśāḥ 14,071.021a tat tu sarvaṃ yathānyāyam uktaṃ kurukulodvahaḥ 14,071.021c cakāra phalgunaṃ cāpi saṃdideśa hayaṃ prati 14,071.022 yudhiṣṭhira uvāca 14,071.022a ehy arjuna tvayā vīra hayo 'yaṃ paripālyatām 14,071.022c tvam arho rakṣituṃ hy enaṃ nānyaḥ kaś cana mānavaḥ 14,071.023a ye cāpi tvāṃ mahābāho pratyudīyur narādhipāḥ 14,071.023c tair vigraho yathā na syāt tathā kāryaṃ tvayānagha 14,071.024a ākhyātavyaś ca bhavatā yajño 'yaṃ mama sarvaśaḥ 14,071.024c pārthivebhyo mahābāho samaye gamyatām iti 14,071.025a evam uktvā sa dharmātmā bhrātaraṃ savyasācinam 14,071.025c bhīmaṃ ca nakulaṃ caiva puraguptau samādadhat 14,071.026a kuṭumbatantre ca tathā sahadevaṃ yudhāṃ patim 14,071.026c anumānya mahīpālaṃ dhṛtarāṣṭraṃ yudhiṣṭhiraḥ 14,072.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,072.001a dīkṣākāle tu saṃprāpte tatas te sumahartvijaḥ 14,072.001c vidhivad dīkṣayām āsur aśvamedhāya pārthivam 14,072.002a kṛtvā sa paśubandhāṃś ca dīkṣitaḥ pāṇḍunandanaḥ 14,072.002c dharmarājo mahātejāḥ sahartvigbhir vyarocata 14,072.003a hayaś ca hayamedhārthaṃ svayaṃ sa brahmavādinā 14,072.003c utsṛṣṭaḥ śāstravidhinā vyāsenāmitatejasā 14,072.004a sa rājā dharmajo rājan dīkṣito vibabhau tadā 14,072.004c hemamālī rukmakaṇṭhaḥ pradīpta iva pāvakaḥ 14,072.005a kṛṣṇājinī daṇḍapāṇiḥ kṣaumavāsāḥ sa dharmajaḥ 14,072.005c vibabhau dyutimān bhūyaḥ prajāpatir ivādhvare 14,072.006a tathaivāsyartvijaḥ sarve tulyaveṣā viśāṃ pate 14,072.006c babhūvur arjunaś caiva pradīpta iva pāvakaḥ 14,072.007a śvetāśvaḥ kṛṣṇasāraṃ taṃ sasārāśvaṃ dhanaṃjayaḥ 14,072.007c vidhivat pṛthivīpāla dharmarājasya śāsanāt 14,072.008a vikṣipan gāṇḍivaṃ rājan baddhagodhāṅgulitravān 14,072.008c tam aśvaṃ pṛthivīpāla mudā yuktaḥ sasāra ha 14,072.009a ākumāraṃ tadā rājann āgamat tat puraṃ vibho 14,072.009c draṣṭukāmaṃ kuruśreṣṭhaṃ prayāsyantaṃ dhanaṃjayam 14,072.010a teṣām anyonyasaṃmardād ūṣmeva samajāyata 14,072.010c didṛkṣūṇāṃ hayaṃ taṃ ca taṃ caiva hayasāriṇam 14,072.011a tataḥ śabdo mahārāja daśāśāḥ pratipūrayan 14,072.011c babhūva prekṣatāṃ nṝṇāṃ kuntīputraṃ dhanaṃjayam 14,072.012a eṣa gacchati kaunteyas turagaś caiva dīptimān 14,072.012c yam anveti mahābāhuḥ saṃspṛśan dhanur uttamam 14,072.013a evaṃ śuśrāva vadatāṃ giro jiṣṇur udāradhīḥ 14,072.013c svasti te 'stu vrajāriṣṭaṃ punaś caihīti bhārata 14,072.014a athāpare manuṣyendra puruṣā vākyam abruvan 14,072.014c nainaṃ paśyāma saṃmarde dhanur etat pradṛśyate 14,072.015a etad dhi bhīmanirhrādaṃ viśrutaṃ gāṇḍivaṃ dhanuḥ 14,072.015c svasti gacchatv ariṣṭaṃ vai panthānam akutobhayam 14,072.015e nivṛttam enaṃ drakṣyāmaḥ punar evaṃ ca te 'bruvan 14,072.016a evamādyā manuṣyāṇāṃ strīṇāṃ ca bharatarṣabha 14,072.016c śuśrāva madhurā vācaḥ punaḥ punar udīritāḥ 14,072.017a yājñavalkyasya śiṣyaś ca kuśalo yajñakarmaṇi 14,072.017c prāyāt pārthena sahitaḥ śāntyarthaṃ vedapāragaḥ 14,072.018a brāhmaṇāś ca mahīpāla bahavo vedapāragāḥ 14,072.018c anujagmur mahātmānaṃ kṣatriyāś ca viśo 'pi ca 14,072.019a pāṇḍavaiḥ pṛthivīm aśvo nirjitām astratejasā 14,072.019c cacāra sa mahārāja yathādeśaṃ sa sattama 14,072.020a tatra yuddhāni vṛttāni yāny āsan pāṇḍavasya ha 14,072.020c tāni vakṣyāmi te vīra vicitrāṇi mahānti ca 14,072.021a sa hayaḥ pṛthivīṃ rājan pradakṣiṇam ariṃdama 14,072.021c sasārottarataḥ pūrvaṃ tan nibodha mahīpate 14,072.022a avamṛdnan sa rāṣṭrāṇi pārthivānāṃ hayottamaḥ 14,072.022c śanais tadā pariyayau śvetāśvaś ca mahārathaḥ 14,072.023a tatra saṃkalanā nāsti rājñām ayutaśas tadā 14,072.023c ye 'yudhyanta mahārāja kṣatriyā hatabāndhavāḥ 14,072.024a kirātā vikṛtā rājan bahavo 'sidhanurdharāḥ 14,072.024c mlecchāś cānye bahuvidhāḥ pūrvaṃ vinikṛtā raṇe 14,072.025a āryāś ca pṛthivīpālāḥ prahṛṣṭanaravāhanāḥ 14,072.025c samīyuḥ pāṇḍuputreṇa bahavo yuddhadurmadāḥ 14,072.026a evaṃ yuddhāni vṛttāni tatra tatra mahīpate 14,072.026c arjunasya mahīpālair nānādeśanivāsibhiḥ 14,072.027a yāni tūbhayato rājan prataptāni mahānti ca 14,072.027c tāni yuddhāni vakṣyāmi kaunteyasya tavānagha 14,073.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,073.001a trigartair abhavad yuddhaṃ kṛtavairaiḥ kirīṭinaḥ 14,073.001c mahārathasamājñātair hatānāṃ putranaptṛbhiḥ 14,073.002a te samājñāya saṃprāptaṃ yajñiyaṃ turagottamam 14,073.002c viṣayānte tato vīrā daṃśitāḥ paryavārayan 14,073.003a rathino baddhatūṇīrāḥ sadaśvaiḥ samalaṃkṛtaiḥ 14,073.003c parivārya hayaṃ rājan grahītuṃ saṃpracakramuḥ 14,073.004a tataḥ kirīṭī saṃcintya teṣāṃ rājñāṃ cikīrṣitam 14,073.004c vārayām āsa tān vīrān sāntvapūrvam ariṃdamaḥ 14,073.005a tam anādṛtya te sarve śarair abhyahanaṃs tadā 14,073.005c tamorajobhyāṃ saṃchannāṃs tān kirīṭī nyavārayat 14,073.006a abravīc ca tato jiṣṇuḥ prahasann iva bhārata 14,073.006c nivartadhvam adharmajñāḥ śreyo jīvitam eva vaḥ 14,073.007a sa hi vīraḥ prayāsyan vai dharmarājena vāritaḥ 14,073.007c hatabāndhavā na te pārtha hantavyāḥ pārthivā iti 14,073.008a sa tadā tad vacaḥ śrutvā dharmarājasya dhīmataḥ 14,073.008c tān nivartadhvam ity āha na nyavartanta cāpi te 14,073.009a tatas trigartarājānaṃ sūryavarmāṇam āhave 14,073.009c vitatya śarajālena prajahāsa dhanaṃjayaḥ 14,073.010a tatas te rathaghoṣeṇa khuranemisvanena ca 14,073.010c pūrayanto diśaḥ sarvā dhanaṃjayam upādravan 14,073.011a sūryavarmā tataḥ pārthe śarāṇāṃ nataparvaṇām 14,073.011c śatāny amuñcad rājendra laghvastram abhidarśayan 14,073.012a tathaivānye maheṣvāsā ye tasyaivānuyāyinaḥ 14,073.012c mumucuḥ śaravarṣāṇi dhanaṃjayavadhaiṣiṇaḥ 14,073.013a sa tāñ jyāpuṅkhanirmuktair bahubhiḥ subahūñ śarān 14,073.013c ciccheda pāṇḍavo rājaṃs te bhūmau nyapataṃs tadā 14,073.014a ketuvarmā tu tejasvī tasyaivāvarajo yuvā 14,073.014c yuyudhe bhrātur arthāya pāṇḍavena mahātmanā 14,073.015a tam āpatantaṃ saṃprekṣya ketuvarmāṇam āhave 14,073.015c abhyaghnan niśitair bāṇair bībhatsuḥ paravīrahā 14,073.016a ketuvarmaṇy abhihate dhṛtavarmā mahārathaḥ 14,073.016c rathenāśu samāvṛtya śarair jiṣṇum avākirat 14,073.017a tasya tāṃ śīghratām īkṣya tutoṣātīva vīryavān 14,073.017c guḍākeśo mahātejā bālasya dhṛtavarmaṇaḥ 14,073.018a na saṃdadhānaṃ dadṛśe nādadānaṃ ca taṃ tadā 14,073.018c kirantam eva sa śarān dadṛśe pākaśāsaniḥ 14,073.019a sa tu taṃ pūjayām āsa dhṛtavarmāṇam āhave 14,073.019c manasā sa muhūrtaṃ vai raṇe samabhiharṣayan 14,073.019d*0145_01 na vivyādha raṇe kruddhaḥ kuntīputro hasann iva 14,073.019d*0145_02 saubhadrasyeva tat karma dṛṣṭvā bālasya vismitaḥ 14,073.020a taṃ pannagam iva kruddhaṃ kuruvīraḥ smayann iva 14,073.020c prītipūrvaṃ mahārāja prāṇair na vyaparopayat 14,073.021a sa tathā rakṣyamāṇo vai pārthenāmitatejasā 14,073.021c dhṛtavarmā śaraṃ tīkṣṇaṃ mumoca vijaye tadā 14,073.022a sa tena vijayas tūrṇam asyan viddhaḥ kare bhṛśam 14,073.022c mumoca gāṇḍīvaṃ duḥkhāt tat papātātha bhūtale 14,073.023a dhanuṣaḥ patatas tasya savyasācikarād vibho 14,073.023c indrasyevāyudhasyāsīd rūpaṃ bharatasattama 14,073.023d*0146_01 babhūva sadṛśaṃ rūpaṃ śakracāpasya bhārata 14,073.024a tasmin nipatite divye mahādhanuṣi pārthiva 14,073.024c jahāsa sasvanaṃ hāsaṃ dhṛtavarmā mahāhave 14,073.025a tato roṣānvito jiṣṇuḥ pramṛjya rudhiraṃ karāt 14,073.025c dhanur ādatta tad divyaṃ śaravarṣaṃ vavarṣa ca 14,073.026a tato halahalāśabdo divaspṛg abhavat tadā 14,073.026c nānāvidhānāṃ bhūtānāṃ tat karmātīva śaṃsatām 14,073.027a tataḥ saṃprekṣya taṃ kruddhaṃ kālāntakayamopamam 14,073.027c jiṣṇuṃ traigartakā yodhās tvaritāḥ paryavārayan 14,073.028a abhisṛtya parīpsārthaṃ tatas te dhṛtavarmaṇaḥ 14,073.028c parivavrur guḍākeśaṃ tatrākrudhyad dhanaṃjayaḥ 14,073.029a tato yodhāñ jaghānāśu teṣāṃ sa daśa cāṣṭa ca 14,073.029c mahendravajrapratimair āyasair niśitaiḥ śaraiḥ 14,073.030a tāṃs tu prabhagnān saṃprekṣya tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ 14,073.030c śarair āśīviṣākārair jaghāna svanavad dhasan 14,073.031a te bhagnamanasaḥ sarve traigartakamahārathāḥ 14,073.031c diśo vidudruvuḥ sarvā dhanaṃjayaśarārditāḥ 14,073.031d*0147_01 hatāvaśiṣṭā hi purā pārthaṃ dṛṣṭaparākramāḥ 14,073.032a ta ūcuḥ puruṣavyāghraṃ saṃśaptakaniṣūdanam 14,073.032c tava sma kiṃkarāḥ sarve sarve ca vaśagās tava 14,073.033a ājñāpayasva naḥ pārtha prahvān preṣyān avasthitān 14,073.033c kariṣyāmaḥ priyaṃ sarvaṃ tava kauravanandana 14,073.034a etad ājñāya vacanaṃ sarvāṃs tān abravīt tadā 14,073.034c jīvitaṃ rakṣata nṛpāḥ śāsanaṃ gṛhyatām iti 14,073.034d*0148_01 āgacchadhvaṃ nṛpatayaḥ parāṃ caitrīm upasthitām 14,073.034d*0148_02 yudhiṣṭhirasyāśvamedho bhavadbhir anubhūyatām 14,074.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,074.001a prāgjyotiṣam athābhyetya vyacarat sa hayottamaḥ 14,074.001c bhagadattātmajas tatra niryayau raṇakarkaśaḥ 14,074.002a sa hayaṃ pāṇḍuputrasya viṣayāntam upāgatam 14,074.002c yuyudhe bharataśreṣṭha vajradatto mahīpatiḥ 14,074.003a so 'bhiniryāya nagarād bhagadattasuto nṛpaḥ 14,074.003c aśvam āyāntam unmathya nagarābhimukho yayau 14,074.004a tam ālakṣya mahābāhuḥ kurūṇām ṛṣabhas tadā 14,074.004c gāṇḍīvaṃ vikṣipaṃs tūrṇaṃ sahasā samupādravat 14,074.005a tato gāṇḍīvanirmuktair iṣubhir mohito nṛpaḥ 14,074.005c hayam utsṛjya taṃ vīras tataḥ pārtham upādravat 14,074.006a punaḥ praviśya nagaraṃ daṃśitaḥ sa nṛpottamaḥ 14,074.006c āruhya nāgapravaraṃ niryayau yuddhakāṅkṣayā 14,074.007a pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani 14,074.007c dodhūyatā cāmareṇa śvetena ca mahārathaḥ 14,074.007d*0149_01 dodhūyamānena tathā cāmareṇa mahārathaḥ 14,074.008a tataḥ pārthaṃ samāsādya pāṇḍavānāṃ mahāratham 14,074.008c āhvayām āsa kauravyaṃ bālyān mohāc ca saṃyuge 14,074.009a sa vāraṇaṃ nagaprakhyaṃ prabhinnakaraṭāmukham 14,074.009c preṣayām āsa saṃkruddhas tataḥ śvetahayaṃ prati 14,074.010a vikṣarantaṃ yathā meghaṃ paravāraṇavāraṇam 14,074.010c śāstravat kalpitaṃ saṃkhye trisāhaṃ yuddhadurmadam 14,074.011a pracodyamānaḥ sa gajas tena rājñā mahābalaḥ 14,074.011c tadāṅkuśena vibabhāv utpatiṣyann ivāmbaram 14,074.012a tam āpatantaṃ saṃprekṣya kruddho rājan dhanaṃjayaḥ 14,074.012c bhūmiṣṭho vāraṇagataṃ yodhayām āsa bhārata 14,074.013a vajradattas tu saṃkruddho mumocāśu dhanaṃjaye 14,074.013c tomarān agnisaṃkāśāñ śalabhān iva vegitān 14,074.014a arjunas tān asaṃprāptān gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ 14,074.014c dvidhā tridhā ca ciccheda kha eva khagamais tadā 14,074.015a sa tān dṛṣṭvā tathā chinnāṃs tomarān bhagadattajaḥ 14,074.015c iṣūn asaktāṃs tvaritaḥ prāhiṇot pāṇḍavaṃ prati 14,074.016a tato 'rjunas tūrṇataraṃ rukmapuṅkhān ajihmagān 14,074.016c preṣayām āsa saṃkruddho bhagadattātmajaṃ prati 14,074.017a sa tair viddho mahātejā vajradatto mahāhave 14,074.017c bhṛśāhataḥ papātorvyāṃ na tv enam ajahāt smṛtiḥ 14,074.018a tataḥ sa punar āruhya vāraṇapravaraṃ raṇe 14,074.018c avyagraḥ preṣayām āsa jayārthī vijayaṃ prati 14,074.019a tasmai bāṇāṃs tato jiṣṇur nirmuktāśīviṣopamān 14,074.019c preṣayām āsa saṃkruddho jvalitān iva pāvakān 14,074.020a sa tair viddho mahānāgo visravan rudhiraṃ babhau 14,074.020c himavān iva śailendro bahuprasravaṇas tadā 14,075.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,075.001a evaṃ trirātram abhavat tad yuddhaṃ bharatarṣabha 14,075.001c arjunasya narendreṇa vṛtreṇeva śatakratoḥ 14,075.002a tataś caturthe divase vajradatto mahābalaḥ 14,075.002c jahāsa sasvanaṃ hāsaṃ vākyaṃ cedam athābravīt 14,075.003a arjunārjuna tiṣṭhasva na me jīvan vimokṣyase 14,075.003c tvāṃ nihatya kariṣyāmi pitus toyaṃ yathāvidhi 14,075.004a tvayā vṛddho mama pitā bhagadattaḥ pituḥ sakhā 14,075.004c hato vṛddho 'pacāyitvāc chiśuṃ mām adya yodhaya 14,075.005a ity evam uktvā saṃkruddho vajradatto narādhipaḥ 14,075.005c preṣayām āsa kauravya vāraṇaṃ pāṇḍavaṃ prati 14,075.006a saṃpreṣyamāṇo nāgendro vajradattena dhīmatā 14,075.006c utpatiṣyann ivākāśam abhidudrāva pāṇḍavam 14,075.007a agrahastapramuktena śīkareṇa sa phalgunam 14,075.007c samukṣata mahārāja śailaṃ nīla ivāmbudaḥ 14,075.008a sa tena preṣito rājñā meghavan ninadan muhuḥ 14,075.008c mukhāḍambaraghoṣeṇa samādravata phalgunam 14,075.009a sa nṛtyann iva nāgendro vajradattapracoditaḥ 14,075.009c āsasāda drutaṃ rājan kauravāṇāṃ mahāratham 14,075.010a tam āpatantaṃ saṃprekṣya vajradattasya vāraṇam 14,075.010c gāṇḍīvam āśritya balī na vyakampata śatruhā 14,075.011a cukrodha balavac cāpi pāṇḍavas tasya bhūpateḥ 14,075.011c kāryavighnam anusmṛtya pūrvavairaṃ ca bhārata 14,075.012a tatas taṃ vāraṇaṃ kruddhaḥ śarajālena pāṇḍavaḥ 14,075.012c nivārayām āsa tadā veleva makarālayam 14,075.013a sa nāgapravaro vīryād arjunena nivāritaḥ 14,075.013c tasthau śarair vitunnāṅgaḥ śvāvic chalalito yathā 14,075.014a nivāritaṃ gajaṃ dṛṣṭvā bhagadattātmajo nṛpaḥ 14,075.014c utsasarja śitān bāṇān arjune krodhamūrchitaḥ 14,075.015a arjunas tu mahārāja śaraiḥ śaravighātibhiḥ 14,075.015c vārayām āsa tān astāṃs tad adbhutam ivābhavat 14,075.016a tataḥ punar atikruddho rājā prāgjyotiṣādhipaḥ 14,075.016c preṣayām āsa nāgendraṃ balavac chvasanopamam 14,075.017a tam āpatantaṃ saṃprekṣya balavān pākaśāsaniḥ 14,075.017c nārācam agnisaṃkāśaṃ prāhiṇod vāraṇaṃ prati 14,075.018a sa tena vāraṇo rājan marmaṇy abhihato bhṛśam 14,075.018c papāta sahasā bhūmau vajrarugṇa ivācalaḥ 14,075.019a sa patañ śuśubhe nāgo dhanaṃjayaśarāhataḥ 14,075.019c viśann iva mahāśailo mahīṃ vajraprapīḍitaḥ 14,075.020a tasmin nipatite nāge vajradattasya pāṇḍavaḥ 14,075.020c taṃ na bhetavyam ity āha tato bhūmigataṃ nṛpam 14,075.021a abravīd dhi mahātejāḥ prasthitaṃ māṃ yudhiṣṭhiraḥ 14,075.021c rājānas te na hantavyā dhanaṃjaya kathaṃ cana 14,075.022a sarvam etan naravyāghra bhavatv etāvatā kṛtam 14,075.022c yodhāś cāpi na hantavyā dhanaṃjaya raṇe tvayā 14,075.023a vaktavyāś cāpi rājānaḥ sarvaiḥ saha suhṛjjanaiḥ 14,075.023c yudhiṣṭhirasyāśvamedho bhavadbhir anubhūyatām 14,075.024a iti bhrātṛvacaḥ śrutvā na hanmi tvāṃ janādhipa 14,075.024c uttiṣṭha na bhayaṃ te 'sti svastimān gaccha pārthiva 14,075.025a āgacchethā mahārāja parāṃ caitrīm upasthitām 14,075.025c tadāśvamedho bhavitā dharmarājasya dhīmataḥ 14,075.026a evam uktaḥ sa rājā tu bhagadattātmajas tadā 14,075.026c tathety evābravīd vākyaṃ pāṇḍavenābhinirjitaḥ 14,076.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,076.001*0150_01 jitvā prasādya rājānaṃ bhagadattasutaṃ tadā 14,076.001*0150_02 visṛjya yāte turage saindhavān prati bhārata 14,076.001a saindhavair abhavad yuddhaṃ tatas tasya kirīṭinaḥ 14,076.001c hataśeṣair mahārāja hatānāṃ ca sutair api 14,076.002a te 'vatīrṇam upaśrutya viṣayaṃ śvetavāhanam 14,076.002c pratyudyayur amṛṣyanto rājānaḥ pāṇḍavarṣabham 14,076.003a aśvaṃ ca taṃ parāmṛśya viṣayānte viṣopamāḥ 14,076.003c na bhayaṃ cakrire pārthād bhīmasenād anantarāt 14,076.004a te 'vidūrād dhanuṣpāṇiṃ yajñiyasya hayasya ca 14,076.004c bībhatsuṃ pratyapadyanta padātinam avasthitam 14,076.005a tatas te tu mahāvīryā rājānaḥ paryavārayan 14,076.005c jigīṣanto naravyāghrāḥ pūrvaṃ vinikṛtā yudhi 14,076.006a te nāmāny atha gotrāṇi karmāṇi vividhāni ca 14,076.006c kīrtayantas tadā pārthaṃ śaravarṣair avākiran 14,076.007a te kirantaḥ śarāṃs tīkṣṇān vāraṇendranivāraṇān 14,076.007c raṇe jayam abhīpsantaḥ kaunteyaṃ paryavārayan 14,076.008a te 'samīkṣyaiva taṃ vīram ugrakarmāṇam āhave 14,076.008c sarve yuyudhire vīrā rathasthās taṃ padātinam 14,076.009a te tam ājaghnire vīraṃ nivātakavacāntakam 14,076.009c saṃśaptakanihantāraṃ hantāraṃ saindhavasya ca 14,076.010a tato rathasahasreṇa hayānām ayutena ca 14,076.010c koṣṭhakīkṛtya kaunteyaṃ saṃprahṛṣṭam ayodhayan 14,076.011a saṃsmaranto vadhaṃ vīrāḥ sindhurājasya dhīmataḥ 14,076.011c jayadrathasya kauravya samare savyasācinā 14,076.012a tataḥ parjanyavat sarve śaravṛṣṭim avāsṛjan 14,076.012c taiḥ kīrṇaḥ śuśubhe pārtho ravir meghāntare yathā 14,076.013a sa śaraiḥ samavacchanno dadṛśe pāṇḍavarṣabhaḥ 14,076.013c pañjarāntarasaṃcārī śakunta iva bhārata 14,076.014a tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ kaunteye śarapīḍite 14,076.014c trailokyam abhavad rājan raviś cāsīd rajoruṇaḥ 14,076.015a tato vavau mahārāja māruto romaharṣaṇaḥ 14,076.015c rāhur agrasad ādityaṃ yugapat somam eva ca 14,076.016a ulkāś ca jaghnire sūryaṃ vikīryantyaḥ samantataḥ 14,076.016c vepathuś cābhavad rājan kailāsasya mahāgireḥ 14,076.017a mumucuś cāsram atyuṣṇaṃ duḥkhaśokasamanvitāḥ 14,076.017c saptarṣayo jātabhayās tathā devarṣayo 'pi ca 14,076.018a śaśaś cāśu vinirbhidya maṇḍalaṃ śaśino 'patat 14,076.018c viparītas tadā rājaṃs tasminn utpātalakṣaṇe 14,076.019a rāsabhāruṇasaṃkāśā dhanuṣmantaḥ savidyutaḥ 14,076.019c āvṛtya gaganaṃ meghā mumucur māṃsaśoṇitam 14,076.020a evam āsīt tadā vīre śaravarṣābhisaṃvṛte 14,076.020c loke 'smin bharataśreṣṭha tad adbhutam ivābhavat 14,076.021a tasya tenāvakīrṇasya śarajālena sarvaśaḥ 14,076.021c mohāt papāta gāṇḍīvam āvāpaś ca karād api 14,076.022a tasmin moham anuprāpte śarajālaṃ mahattaram 14,076.022c saindhavā mumucus tūrṇaṃ gatasattve mahārathe 14,076.023a tato mohasamāpannaṃ jñātvā pārthaṃ divaukasaḥ 14,076.023c sarve vitrastamanasas tasya śāntiparābhavan 14,076.024a tato devarṣayaḥ sarve tathā saptarṣayo 'pi ca 14,076.024c brahmarṣayaś ca vijayaṃ jepuḥ pārthasya dhīmataḥ 14,076.025a tataḥ pradīpite devaiḥ pārthatejasi pārthiva 14,076.025c tasthāv acalavad dhīmān saṃgrāme paramāstravit 14,076.026a vicakarṣa dhanur divyaṃ tataḥ kauravanandanaḥ 14,076.026c yantrasyeveha śabdo 'bhūn mahāṃs tasya punaḥ punaḥ 14,076.027a tataḥ sa śaravarṣāṇi pratyamitrān prati prabhuḥ 14,076.027c vavarṣa dhanuṣā pārtho varṣāṇīva sureśvaraḥ 14,076.028a tatas te saindhavā yodhāḥ sarva eva sarājakāḥ 14,076.028c nādṛśyanta śaraiḥ kīrṇāḥ śalabhair iva pāvakāḥ 14,076.029a tasya śabdena vitresur bhayārtāś ca vidudruvuḥ 14,076.029c mumucuś cāśru śokārtāḥ suṣupuś cāpi saindhavāḥ 14,076.030a tāṃs tu sarvān naraśreṣṭhaḥ sarvato vicaran balī 14,076.030c alātacakravad rājañ śarajālaiḥ samarpayat 14,076.031a tad indrajālapratimaṃ bāṇajālam amitrahā 14,076.031c vyasṛjad dikṣu sarvāsu mahendra iva vajrabhṛt 14,076.032a meghajālanibhaṃ sainyaṃ vidārya sa raviprabhaḥ 14,076.032c vibabhau kauravaśreṣṭhaḥ śaradīva divākaraḥ 14,077.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,077.001a tato gāṇḍīvabhṛc chūro yuddhāya samavasthitaḥ 14,077.001c vibabhau yudhi durdharṣo himavān acalo yathā 14,077.002a tataḥ saindhavayodhās te punar eva vyavasthitāḥ 14,077.002c vimuñcantaḥ susaṃrabdhāḥ śaravarṣāṇi bhārata 14,077.003a tān prasahya mahāvīryaḥ punar eva vyavasthitān 14,077.003c tataḥ provāca kaunteyo mumūrṣūñ ślakṣṇayā girā 14,077.004a yudhyadhvaṃ parayā śaktyā yatadhvaṃ ca vadhe mama 14,077.004c kurudhvaṃ sarvakāryāṇi mahad vo bhayam āgatam 14,077.005a eṣa yotsyāmi vaḥ sarvān nivārya śaravāgurām 14,077.005c tiṣṭhadhvaṃ yuddhamanaso darpaṃ vinayitāsmi vaḥ 14,077.006a etāvad uktvā kauravyo ruṣā gāṇḍīvabhṛt tadā 14,077.006c tato 'tha vacanaṃ smṛtvā bhrātur jyeṣṭhasya bhārata 14,077.007a na hantavyā raṇe tāta kṣatriyā vijigīṣavaḥ 14,077.007c jetavyāś ceti yat proktaṃ dharmarājñā mahātmanā 14,077.007e cintayām āsa ca tadā phalgunaḥ puruṣarṣabhaḥ 14,077.008a ity ukto 'haṃ narendreṇa na hantavyā nṛpā iti 14,077.008c kathaṃ tan na mṛṣeha syād dharmarājavacaḥ śubham 14,077.009a na hanyeraṃś ca rājāno rājñaś cājñā kṛtā bhavet 14,077.009c iti saṃcintya sa tadā bhrātuḥ priyahite rataḥ 14,077.009e provāca vākyaṃ dharmajñaḥ saindhavān yuddhadurmadān 14,077.010a bālān striyo vā yuṣmākaṃ na haniṣye vyavasthitān 14,077.010c yaś ca vakṣyati saṃgrāme tavāsmīti parājitaḥ 14,077.011a etac chrutvā vaco mahyaṃ kurudhvaṃ hitam ātmanaḥ 14,077.011c ato 'nyathā kṛcchragatā bhaviṣyatha mayārditāḥ 14,077.012a evam uktvā tu tān vīrān yuyudhe kurupuṃgavaḥ 14,077.012c atvarāvān asaṃrabdhaḥ saṃrabdhair vijigīṣubhiḥ 14,077.013a tataḥ śatasahasrāṇi śarāṇāṃ nataparvaṇām 14,077.013c mumucuḥ saindhavā rājaṃs tadā gāṇḍīvadhanvani 14,077.014a sa tān āpatataḥ krūrān āśīviṣaviṣopamān 14,077.014c ciccheda niśitair bāṇair antaraiva dhanaṃjayaḥ 14,077.015a chittvā tu tān āśugamān kaṅkapatrāñ śilāśitān 14,077.015c ekaikam eṣa daśabhir bibheda samare śaraiḥ 14,077.016a tataḥ prāsāṃś ca śaktīś ca punar eva dhanaṃjaye 14,077.016c jayadrathaṃ hataṃ smṛtvā cikṣipuḥ saindhavā nṛpāḥ 14,077.017a teṣāṃ kirīṭī saṃkalpaṃ moghaṃ cakre mahāmanāḥ 14,077.017c sarvāṃs tān antarā chittvā mudā cukrośa pāṇḍavaḥ 14,077.018a tathaivāpatatāṃ teṣāṃ yodhānāṃ jayagṛddhinām 14,077.018c śirāṃsi pātayām āsa bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ 14,077.019a teṣāṃ pradravatāṃ caiva punar eva ca dhāvatām 14,077.019c nivartatāṃ ca śabdo 'bhūt pūrṇasyeva mahodadheḥ 14,077.020a te vadhyamānās tu tadā pārthenāmitatejasā 14,077.020c yathāprāṇaṃ yathotsāhaṃ yodhayām āsur arjunam 14,077.021a tatas te phalgunenājau śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 14,077.021c kṛtā visaṃjñā bhūyiṣṭhāḥ klāntavāhanasainikāḥ 14,077.022a tāṃs tu sarvān pariglānān viditvā dhṛtarāṣṭrajā 14,077.022c duḥśalā bālam ādāya naptāraṃ prayayau tadā 14,077.022e surathasya sutaṃ vīraṃ rathenānāgasaṃ tadā 14,077.023a śāntyarthaṃ sarvayodhānām abhyagacchata pāṇḍavam 14,077.023c sā dhanaṃjayam āsādya mumocārtasvaraṃ tadā 14,077.023e dhanaṃjayo 'pi tāṃ dṛṣṭvā dhanur visasṛje prabhuḥ 14,077.024a samutsṛṣṭadhanuḥ pārtho vidhivad bhaginīṃ tadā 14,077.024c prāha kiṃ karavāṇīti sā ca taṃ vākyam abravīt 14,077.025a eṣa te bharataśreṣṭha svasrīyasyātmajaḥ śiśuḥ 14,077.025c abhivādayate vīra taṃ paśya puruṣarṣabha 14,077.026a ity uktas tasya pitaraṃ sa papracchārjunas tadā 14,077.026c kvāsāv iti tato rājan duḥśalā vākyam abravīt 14,077.027a pitṛśokābhisaṃtapto viṣādārto 'sya vai pitā 14,077.027c pañcatvam agamad vīra yathā tan me nibodha ha 14,077.028a sa pūrvaṃ pitaraṃ śrutvā hataṃ yuddhe tvayānagha 14,077.028c tvām āgataṃ ca saṃśrutya yuddhāya hayasāriṇam 14,077.028e pituś ca mṛtyuduḥkhārto 'jahāt prāṇān dhanaṃjaya 14,077.029a prāpto bībhatsur ity eva nāma śrutvaiva te 'nagha 14,077.029c viṣādārtaḥ papātorvyāṃ mamāra ca mamātmajaḥ 14,077.030a taṃ tu dṛṣṭvā nipatitaṃ tatas tasyātmajaṃ vibho 14,077.030c gṛhītvā samanuprāptā tvām adya śaraṇaiṣiṇī 14,077.031a ity uktvārtasvaraṃ sā tu mumoca dhṛtarāṣṭrajā 14,077.031c dīnā dīnaṃ sthitaṃ pārtham abravīc cāpy adhomukham 14,077.032a svasāraṃ mām avekṣasva svasrīyātmajam eva ca 14,077.032c kartum arhasi dharmajña dayāṃ mayi kurūdvaha 14,077.032e vismṛtya kururājānaṃ taṃ ca mandaṃ jayadratham 14,077.033a abhimanyor yathā jātaḥ parikṣit paravīrahā 14,077.033c tathāyaṃ surathāj jāto mama pautro mahābhuja 14,077.034a tam ādāya naravyāghra saṃprāptāsmi tavāntikam 14,077.034c śamārthaṃ sarvayodhānāṃ śṛṇu cedaṃ vaco mama 14,077.035a āgato 'yaṃ mahābāho tasya mandasya pautrakaḥ 14,077.035c prasādam asya bālasya tasmāt tvaṃ kartum arhasi 14,077.036a eṣa prasādya śirasā mayā sārdham ariṃdama 14,077.036c yācate tvāṃ mahābāho śamaṃ gaccha dhanaṃjaya 14,077.037a bālasya hatabandhoś ca pārtha kiṃ cid ajānataḥ 14,077.037c prasādaṃ kuru dharmajña mā manyuvaśam anvagāḥ 14,077.038a tam anāryaṃ nṛśaṃsaṃ ca vismṛtyāsya pitāmaham 14,077.038c āgaskāriṇam atyarthaṃ prasādaṃ kartum arhasi 14,077.039a evaṃ bruvatyāṃ karuṇaṃ duḥśalāyāṃ dhanaṃjayaḥ 14,077.039c saṃsmṛtya devīṃ gāndhārīṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca pārthivam 14,077.039e provāca duḥkhaśokārtaḥ kṣatradharmaṃ vigarhayan 14,077.040a dhik taṃ duryodhanaṃ kṣudraṃ rājyalubdhaṃ ca māninam 14,077.040c yatkṛte bāndhavāḥ sarve mayā nītā yamakṣayam 14,077.041a ity uktvā bahu sāntvādi prasādam akaroj jayaḥ 14,077.041c pariṣvajya ca tāṃ prīto visasarja gṛhān prati 14,077.042a duḥśalā cāpi tān yodhān nivārya mahato raṇāt 14,077.042c saṃpūjya pārthaṃ prayayau gṛhān prati śubhānanā 14,077.043a tataḥ saindhavakān yodhān vinirjitya nararṣabhaḥ 14,077.043b*0151_01 evaṃ nirjitya tān vīrān saindhavān sa dhanaṃjayaḥ 14,077.043c punar evānvadhāvat sa taṃ hayaṃ kāmacāriṇam 14,077.044a sasāra yajñiyaṃ vīro vidhivat sa viśāṃ pate 14,077.044c tārāmṛgam ivākāśe devadevaḥ pinākadhṛk 14,077.045a sa ca vājī yatheṣṭena tāṃs tān deśān yathāsukham 14,077.045c vicacāra yathākāmaṃ karma pārthasya vardhayan 14,077.046a krameṇa sa hayas tv evaṃ vicaran bharatarṣabha 14,077.046c maṇipūrapater deśam upāyāt sahapāṇḍavaḥ 14,078.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,078.001a śrutvā tu nṛpatir vīraṃ pitaraṃ babhruvāhanaḥ 14,078.001c niryayau vinayenāryo brāhmaṇārghyapuraḥsaraḥ 14,078.002a maṇipūreśvaraṃ tv evam upayātaṃ dhanaṃjayaḥ 14,078.002c nābhyanandata medhāvī kṣatradharmam anusmaran 14,078.003a uvāca cainaṃ dharmātmā samanyuḥ phalgunas tadā 14,078.003c prakriyeyaṃ na te yuktā bahis tvaṃ kṣatradharmataḥ 14,078.004a saṃrakṣyamāṇaṃ turagaṃ yaudhiṣṭhiram upāgatam 14,078.004c yajñiyaṃ viṣayānte māṃ nāyotsīḥ kiṃ nu putraka 14,078.005a dhik tvām astu sudurbuddhiṃ kṣatradharmāviśāradam 14,078.005c yo māṃ yuddhāya saṃprāptaṃ sāmnaivātho tvam agrahīḥ 14,078.006a na tvayā puruṣārthaś ca kaś cid astīha jīvatā 14,078.006c yas tvaṃ strīvad yudhā prāptaṃ sāmnā māṃ pratyagṛhṇathāḥ 14,078.007a yady ahaṃ nyastaśastras tvām āgaccheyaṃ sudurmate 14,078.007c prakriyeyaṃ tato yuktā bhavet tava narādhama 14,078.008a tam evam uktaṃ bhartrā tu viditvā pannagātmajā 14,078.008c amṛṣyamāṇā bhittvorvīm ulūpī tam upāgamat 14,078.009a sā dadarśa tataḥ putraṃ vimṛśantam adhomukham 14,078.009c saṃtarjyamānam asakṛd bhartrā yuddhārthinā vibho 14,078.010a tataḥ sā cārusarvāṅgī tam upetyoragātmajā 14,078.010c ulūpī prāha vacanaṃ kṣatradharmaviśāradā 14,078.011a ulūpīṃ māṃ nibodha tvaṃ mātaraṃ pannagātmajām 14,078.011c kuruṣva vacanaṃ putra dharmas te bhavitā paraḥ 14,078.012a yudhyasvainaṃ kuruśreṣṭhaṃ dhanaṃjayam ariṃdama 14,078.012c evam eṣa hi te prīto bhaviṣyati na saṃśayaḥ 14,078.013a evam uddharṣito mātrā sa rājā babhruvāhanaḥ 14,078.013c manaś cakre mahātejā yuddhāya bharatarṣabha 14,078.014a saṃnahya kāñcanaṃ varma śirastrāṇaṃ ca bhānumat 14,078.014c tūṇīraśatasaṃbādham āruroha mahāratham 14,078.015a sarvopakaraṇair yuktaṃ yuktam aśvair manojavaiḥ 14,078.015c sucakropaskaraṃ dhīmān hemabhāṇḍapariṣkṛtam 14,078.016a paramārcitam ucchritya dhvajaṃ siṃhaṃ hiraṇmayam 14,078.016c prayayau pārtham uddiśya sa rājā babhruvāhanaḥ 14,078.017a tato 'bhyetya hayaṃ vīro yajñiyaṃ pārtharakṣitam 14,078.017c grāhayām āsa puruṣair hayaśikṣāviśāradaiḥ 14,078.018a gṛhītaṃ vājinaṃ dṛṣṭvā prītātmā sa dhanaṃjayaḥ 14,078.018c putraṃ rathasthaṃ bhūmiṣṭhaḥ saṃnyavārayad āhave 14,078.019a tataḥ sa rājā taṃ vīraṃ śaravrātaiḥ sahasraśaḥ 14,078.019c ardayām āsa niśitair āśīviṣaviṣopamaiḥ 14,078.020a tayoḥ samabhavad yuddhaṃ pituḥ putrasya cātulam 14,078.020c devāsuraraṇaprakhyam ubhayoḥ prīyamāṇayoḥ 14,078.021a kirīṭinaṃ tu vivyādha śareṇa nataparvaṇā 14,078.021c jatrudeśe naravyāghraḥ prahasan babhruvāhanaḥ 14,078.022a so 'bhyagāt saha puṅkhena valmīkam iva pannagaḥ 14,078.022c vinirbhidya ca kaunteyaṃ mahītalam athāviśat 14,078.023a sa gāḍhavedano dhīmān ālambya dhanur uttamam 14,078.023c divyaṃ tejaḥ samāviśya pramīta iva saṃbabhau 14,078.024a sa saṃjñām upalabhyātha praśasya puruṣarṣabhaḥ 14,078.024c putraṃ śakrātmajo vākyam idam āha mahīpate 14,078.025a sādhu sādhu mahābāho vatsa citrāṅgadātmaja 14,078.025c sadṛśaṃ karma te dṛṣṭvā prītimān asmi putraka 14,078.026a vimuñcāmy eṣa bāṇāṃs te putra yuddhe sthiro bhava 14,078.026c ity evam uktvā nārācair abhyavarṣad amitrahā 14,078.026d*0152_01 sutīkṣṇair ātmajaṃ vīraṃ prahasan pāṇḍavarṣabha 14,078.027a tān sa gāṇḍīvanirmuktān vajrāśanisamaprabhān 14,078.027c nārācair acchinad rājā sarvān eva tridhā tridhā 14,078.028a tasya pārthaḥ śarair divyair dhvajaṃ hemapariṣkṛtam 14,078.028c suvarṇatālapratimaṃ kṣureṇāpāharad rathāt 14,078.029a hayāṃś cāsya mahākāyān mahāvegaparākramān 14,078.029c cakāra rājño nirjīvān prahasan pāṇḍavarṣabhaḥ 14,078.030a sa rathād avatīryāśu rājā paramakopanaḥ 14,078.030c padātiḥ pitaraṃ kopād yodhayām āsa pāṇḍavam 14,078.031a saṃprīyamāṇaḥ pāṇḍūnām ṛṣabhaḥ putravikramāt 14,078.031c nātyarthaṃ pīḍayām āsa putraṃ vajradharātmajaḥ 14,078.032a sa hanyamāno vimukhaṃ pitaraṃ babhruvāhanaḥ 14,078.032b*0153_01 hṛdi vivyādha bāṇena dṛḍhena jagatīpatiḥ 14,078.032c śarair āśīviṣākāraiḥ punar evārdayad balī 14,078.033a tataḥ sa bālyāt pitaraṃ vivyādha hṛdi patriṇā 14,078.033c niśitena supuṅkhena balavad babhruvāhanaḥ 14,078.034a sa bāṇas tejasā dīpto jvalann iva hutāśanaḥ 14,078.034c viveśa pāṇḍavaṃ rājan marma bhittvātiduḥkhakṛt 14,078.035a sa tenātibhṛśaṃ viddhaḥ putreṇa kurunandanaḥ 14,078.035c mahīṃ jagāma mohārtas tato rājan dhanaṃjayaḥ 14,078.036a tasmin nipatite vīre kauravāṇāṃ dhuraṃdhare 14,078.036c so 'pi mohaṃ jagāmāśu tataś citrāṅgadāsutaḥ 14,078.037a vyāyamya saṃyuge rājā dṛṣṭvā ca pitaraṃ hatam 14,078.037c pūrvam eva ca bāṇaughair gāḍhaviddho 'rjunena saḥ 14,078.037d*0154_01 papāta so 'pi dharaṇīm āliṅgya raṇamūrdhani 14,078.038a bhartāraṃ nihataṃ dṛṣṭvā putraṃ ca patitaṃ bhuvi 14,078.038c citrāṅgadā paritrastā praviveśa raṇājiram 14,078.039a śokasaṃtaptahṛdayā rudatī sā tataḥ śubhā 14,078.039c maṇipūrapater mātā dadarśa nihataṃ patim 14,079.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,079.001a tato bahuvidhaṃ bhīrur vilapya kamalekṣaṇā 14,079.001c mumoha duḥkhād durdharṣā nipapāta ca bhūtale 14,079.002a pratilabhya ca sā saṃjñāṃ devī divyavapurdharā 14,079.002c ulūpīṃ pannagasutāṃ dṛṣṭvedaṃ vākyam abravīt 14,079.003a ulūpi paśya bhartāraṃ śayānaṃ nihataṃ raṇe 14,079.003c tvatkṛte mama putreṇa bālena samitiṃjayam 14,079.004a nanu tvam ārye dharmajñā nanu cāsi pativratā 14,079.004c yat tvatkṛte 'yaṃ patitaḥ patis te nihato raṇe 14,079.005a kiṃ tu sarvāparādho 'yaṃ yadi te 'dya dhanaṃjayaḥ 14,079.005c kṣamasva yācyamānā me saṃjīvaya dhanaṃjayam 14,079.006a nanu tvam ārye dharmajñā trailokyaviditā śubhe 14,079.006c yad ghātayitvā bhartāraṃ putreṇeha na śocasi 14,079.007a nāhaṃ śocāmi tanayaṃ nihataṃ pannagātmaje 14,079.007c patim eva tu śocāmi yasyātithyam idaṃ kṛtam 14,079.008a ity uktvā sā tadā devīm ulūpīṃ pannagātmajām 14,079.008c bhartāram abhigamyedam ity uvāca yaśasvinī 14,079.009a uttiṣṭha kurumukhyasya priyakāma mama priya 14,079.009c ayam aśvo mahābāho mayā te parimokṣitaḥ 14,079.010a nanu nāma tvayā vīra dharmarājasya yajñiyaḥ 14,079.010c ayam aśvo 'nusartavyaḥ sa śeṣe kiṃ mahītale 14,079.011a tvayi prāṇāḥ samāyattāḥ kurūṇāṃ kurunandana 14,079.011c sa kasmāt prāṇado 'nyeṣāṃ prāṇān saṃtyaktavān asi 14,079.012a ulūpi sādhu saṃpaśya bhartāraṃ nihataṃ raṇe 14,079.012c putraṃ cainaṃ samutsāhya ghātayitvā na śocasi 14,079.013a kāmaṃ svapitu bālo 'yaṃ bhūmau pretagatiṃ gataḥ 14,079.013c lohitākṣo guḍākeśo vijayaḥ sādhu jīvatu 14,079.014a nāparādho 'sti subhage narāṇāṃ bahubhāryatā 14,079.014c nārīṇāṃ tu bhavaty etan mā te bhūd buddhir īdṛśī 14,079.015a sakhyaṃ hy etat kṛtaṃ dhātrā śāśvataṃ cāvyayaṃ ca ha 14,079.015c sakhyaṃ samabhijānīhi satyaṃ saṃgatam astu te 14,079.016a putreṇa ghātayitvemaṃ patiṃ yadi na me 'dya vai 14,079.016c jīvantaṃ darśayasy adya parityakṣyāmi jīvitam 14,079.017a sāhaṃ duḥkhānvitā bhīru patiputravinākṛtā 14,079.017c ihaiva prāyam āśiṣye prekṣantyās te na saṃśayaḥ 14,079.018a ity uktvā pannagasutāṃ sapatnīṃ caitravāhinī 14,079.018c tataḥ prāyam upāsīnā tūṣṇīm āsīj janādhipa 14,080.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,080.001a tathā vilapyoparatā bhartuḥ pādau pragṛhya sā 14,080.001c upaviṣṭābhavad devī socchvāsaṃ putram īkṣatī 14,080.002a tataḥ saṃjñāṃ punar labdhvā sa rājā babhruvāhanaḥ 14,080.002c mātaraṃ tām athālokya raṇabhūmāv athābravīt 14,080.003a ito duḥkhataraṃ kiṃ nu yan me mātā sukhaidhitā 14,080.003c bhūmau nipatitaṃ vīram anuśete mṛtaṃ patim 14,080.004a nihantāraṃ raṇe 'rīṇāṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam 14,080.004c mayā vinihataṃ saṃkhye prekṣate durmaraṃ bata 14,080.005a aho 'syā hṛdayaṃ devyā dṛḍhaṃ yan na vidīryate 14,080.005c vyūḍhoraskaṃ mahābāhuṃ prekṣantyā nihataṃ patim 14,080.006a durmaraṃ puruṣeṇeha manye hy adhvany anāgate 14,080.006c yatra nāhaṃ na me mātā viprayujyeta jīvitāt 14,080.007a aho dhik kuruvīrasya hy uraḥsthaṃ kāñcanaṃ bhuvi 14,080.007c vyapaviddhaṃ hatasyeha mayā putreṇa paśyata 14,080.008a bho bho paśyata me vīraṃ pitaraṃ brāhmaṇā bhuvi 14,080.008c śayānaṃ vīraśayane mayā putreṇa pātitam 14,080.009a brāhmaṇāḥ kurumukhyasya prayuktā hayasāriṇaḥ 14,080.009c kurvantu śāntikāṃ tv adya raṇe yo 'yaṃ mayā hataḥ 14,080.010a vyādiśantu ca kiṃ viprāḥ prāyaścittam ihādya me 14,080.010c sunṛśaṃsasya pāpasya pitṛhantū raṇājire 14,080.011a duścarā dvādaśa samā hatvā pitaram adya vai 14,080.011c mameha sunṛśaṃsasya saṃvītasyāsya carmaṇā 14,080.012a śiraḥkapāle cāsyaiva bhuñjataḥ pitur adya me 14,080.012c prāyaścittaṃ hi nāsty anyad dhatvādya pitaraṃ mama 14,080.013a paśya nāgottamasute bhartāraṃ nihataṃ mayā 14,080.013c kṛtaṃ priyaṃ mayā te 'dya nihatya samare 'rjunam 14,080.014a so 'ham apy adya yāsyāmi gatiṃ pitṛniṣevitām 14,080.014c na śaknomy ātmanātmānam ahaṃ dhārayituṃ śubhe 14,080.015a sā tvaṃ mayi mṛte mātas tathā gāṇḍīvadhanvani 14,080.015c bhava prītimatī devi satyenātmānam ālabhe 14,080.016a ity uktvā sa tadā rājā duḥkhaśokasamāhataḥ 14,080.016c upaspṛśya mahārāja duḥkhād vacanam abravīt 14,080.017a śṛṇvantu sarvabhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca 14,080.017c tvaṃ ca mātar yathā satyaṃ bravīmi bhujagottame 14,080.018a yadi nottiṣṭhati jayaḥ pitā me bharatarṣabhaḥ 14,080.018c asminn eva raṇoddeśe śoṣayiṣye kalevaram 14,080.019a na hi me pitaraṃ hatvā niṣkṛtir vidyate kva cit 14,080.019c narakaṃ pratipatsyāmi dhruvaṃ guruvadhārditaḥ 14,080.020a vīraṃ hi kṣatriyaṃ hatvā gośatena pramucyate 14,080.020c pitaraṃ tu nihatyaivaṃ dustarā niṣkṛtir mayā 14,080.021a eṣa hy eko mahātejāḥ pāṇḍuputro dhanaṃjayaḥ 14,080.021c pitā ca mama dharmātmā tasya me niṣkṛtiḥ kutaḥ 14,080.022a ity evam uktvā nṛpate dhanaṃjayasuto nṛpaḥ 14,080.022c upaspṛśyābhavat tūṣṇīṃ prāyopeto mahāmatiḥ 14,081.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,081.001a prāyopaviṣṭe nṛpatau maṇipūreśvare tadā 14,081.001c pitṛśokasamāviṣṭe saha mātrā paraṃtapa 14,081.002a ulūpī cintayām āsa tadā saṃjīvanaṃ maṇim 14,081.002c sa copātiṣṭhata tadā pannagānāṃ parāyaṇam 14,081.003a taṃ gṛhītvā tu kauravya nāgarājapateḥ sutā 14,081.003c manaḥprahlādanīṃ vācaṃ sainikānām athābravīt 14,081.004a uttiṣṭha mā śucaḥ putra naiṣa jiṣṇus tvayā hataḥ 14,081.004c ajeyaḥ puruṣair eṣa devair vāpi savāsavaiḥ 14,081.005a mayā tu mohinī nāma māyaiṣā saṃprayojitā 14,081.005c priyārthaṃ puruṣendrasya pitus te 'dya yaśasvinaḥ 14,081.006a jijñāsur hy eṣa vai putra balasya tava kauravaḥ 14,081.006c saṃgrāme yudhyato rājann āgataḥ paravīrahā 14,081.007a tasmād asi mayā putra yuddhārthaṃ paricoditaḥ 14,081.007c mā pāpam ātmanaḥ putra śaṅkethās tv aṇv api prabho 14,081.008a ṛṣir eṣa mahātejāḥ puruṣaḥ śāśvato 'vyayaḥ 14,081.008c nainaṃ śakto hi saṃgrāme jetuṃ śakro 'pi putraka 14,081.009a ayaṃ tu me maṇir divyaḥ samānīto viśāṃ pate 14,081.009c mṛtān mṛtān pannagendrān yo jīvayati nityadā 14,081.010a etam asyorasi tvaṃ tu sthāpayasva pituḥ prabho 14,081.010c saṃjīvitaṃ punaḥ putra tato draṣṭāsi pāṇḍavam 14,081.011a ity uktaḥ sthāpayām āsa tasyorasi maṇiṃ tadā 14,081.011c pārthasyāmitatejāḥ sa pituḥ snehād apāpakṛt 14,081.012a tasmin nyaste maṇau vīra jiṣṇur ujjīvitaḥ prabhuḥ 14,081.012c suptotthita ivottasthau mṛṣṭalohitalocanaḥ 14,081.013a tam utthitaṃ mahātmānaṃ labdhasaṃjñaṃ manasvinam 14,081.013c samīkṣya pitaraṃ svasthaṃ vavande babhruvāhanaḥ 14,081.014a utthite puruṣavyāghre punar lakṣmīvati prabho 14,081.014c divyāḥ sumanasaḥ puṇyā vavṛṣe pākaśāsanaḥ 14,081.015a anāhatā dundubhayaḥ praṇedur meghanisvanāḥ 14,081.015c sādhu sādhv iti cākāśe babhūva sumahān svanaḥ 14,081.016a utthāya tu mahābāhuḥ paryāśvasto dhanaṃjayaḥ 14,081.016c babhruvāhanam āliṅgya samājighrata mūrdhani 14,081.017a dadarśa cāvidūre 'sya mātaraṃ śokakarśitām 14,081.017c ulūpyā saha tiṣṭhantīṃ tato 'pṛcchad dhanaṃjayaḥ 14,081.018a kim idaṃ lakṣyate sarvaṃ śokavismayaharṣavat 14,081.018c raṇājiram amitraghna yadi jānāsi śaṃsa me 14,081.019a jananī ca kimarthaṃ te raṇabhūmim upāgatā 14,081.019c nāgendraduhitā ceyam ulūpī kim ihāgatā 14,081.020a jānāmy aham idaṃ yuddhaṃ tvayā madvacanāt kṛtam 14,081.020c strīṇām āgamane hetum aham icchāmi veditum 14,081.021a tam uvāca tataḥ pṛṣṭo maṇipūrapatis tadā 14,081.021c prasādya śirasā vidvān ulūpī pṛcchyatām iti 14,082.001 arjuna uvāca 14,082.001a kim āgamanakṛtyaṃ te kauravyakulanandini 14,082.001c maṇipūrapater mātus tathaiva ca raṇājire 14,082.002a kaccit kuśalakāmāsi rājño 'sya bhujagātmaje 14,082.002c mama vā cañcalāpāṅge kaccit tvaṃ śubham icchasi 14,082.003a kaccit te pṛthulaśroṇi nāpriyaṃ śubhadarśane 14,082.003c akārṣam aham ajñānād ayaṃ vā babhruvāhanaḥ 14,082.004a kaccic ca rājaputrī te sapatnī caitravāhinī 14,082.004c citrāṅgadā varārohā nāparādhyati kiṃ cana 14,082.005a tam uvācoragapater duhitā prahasanty atha 14,082.005c na me tvam aparāddho 'si na nṛpo babhruvāhanaḥ 14,082.005e na janitrī tathāsyeyaṃ mama yā preṣyavat sthitā 14,082.006a śrūyatāṃ yad yathā cedaṃ mayā sarvaṃ viceṣṭitam 14,082.006c na me kopas tvayā kāryaḥ śirasā tvāṃ prasādaye 14,082.007a tvatprītyarthaṃ hi kauravya kṛtam etan mayānagha 14,082.007c yat tac chṛṇu mahābāho nikhilena dhanaṃjaya 14,082.008a mahābhāratayuddhe yat tvayā śāṃtanavo nṛpaḥ 14,082.008c adharmeṇa hataḥ pārtha tasyaiṣā niṣkṛtiḥ kṛtā 14,082.009a na hi bhīṣmas tvayā vīra yudhyamāno nipātitaḥ 14,082.009c śikhaṇḍinā tu saṃsaktas tam āśritya hatas tvayā 14,082.010a tasya śāntim akṛtvā tu tyajes tvaṃ yadi jīvitam 14,082.010c karmaṇā tena pāpena patethā niraye dhruvam 14,082.011a eṣā tu vihitā śāntiḥ putrād yāṃ prāptavān asi 14,082.011c vasubhir vasudhāpāla gaṅgayā ca mahāmate 14,082.012a purā hi śrutam etad vai vasubhiḥ kathitaṃ mayā 14,082.012c gaṅgāyās tīram āgamya hate śāṃtanave nṛpe 14,082.013a āplutya devā vasavaḥ sametya ca mahānadīm 14,082.013c idam ūcur vaco ghoraṃ bhāgīrathyā mate tadā 14,082.014a eṣa śāṃtanavo bhīṣmo nihataḥ savyasācinā 14,082.014c ayudhyamānaḥ saṃgrāme saṃsakto 'nyena bhāmini 14,082.015a tad anenābhiṣaṅgeṇa vayam apy arjunaṃ śubhe 14,082.015c śāpena yojayāmeti tathāstv iti ca sābravīt 14,082.016a tad ahaṃ pitur āvedya bhṛśaṃ pravyathitendriyā 14,082.016c abhavaṃ sa ca tac chrutvā viṣādam agamat param 14,082.017a pitā tu me vasūn gatvā tvadarthaṃ samayācata 14,082.017c punaḥ punaḥ prasādyaināṃs ta enam idam abruvan 14,082.018a punas tasya mahābhāga maṇipūreśvaro yuvā 14,082.018c sa enaṃ raṇamadhyasthaṃ śaraiḥ pātayitā bhuvi 14,082.019a evaṃ kṛte sa nāgendra muktaśāpo bhaviṣyati 14,082.019c gaccheti vasubhiś cokto mama cedaṃ śaśaṃsa saḥ 14,082.020a tac chrutvā tvaṃ mayā tasmāc chāpād asi vimokṣitaḥ 14,082.020c na hi tvāṃ devarājo 'pi samareṣu parājayet 14,082.021a ātmā putraḥ smṛtas tasmāt tenehāsi parājitaḥ 14,082.021c nātra doṣo mama mataḥ kathaṃ vā manyase vibho 14,082.022a ity evam ukto vijayaḥ prasannātmābravīd idam 14,082.022c sarvaṃ me supriyaṃ devi yad etat kṛtavaty asi 14,082.023a ity uktvāthābravīt putraṃ maṇipūreśvaraṃ jayaḥ 14,082.023c citrāṅgadāyāḥ śṛṇvantyāḥ kauravyaduhitus tathā 14,082.024a yudhiṣṭhirasyāśvamedhaḥ parāṃ caitrīṃ bhaviṣyati 14,082.024c tatrāgaccheḥ sahāmātyo mātṛbhyāṃ sahito nṛpa 14,082.025a ity evam uktaḥ pārthena sa rājā babhruvāhanaḥ 14,082.025c uvāca pitaraṃ dhīmān idam asrāvilekṣaṇaḥ 14,082.026a upayāsyāmi dharmajña bhavataḥ śāsanād aham 14,082.026c aśvamedhe mahāyajñe dvijātipariveṣakaḥ 14,082.027a mama tv anugrahārthāya praviśasva puraṃ svakam 14,082.027c bhāryābhyāṃ saha śatrughna mā bhūt te 'tra vicāraṇā 14,082.028a uṣitveha viśalyas tvaṃ sukhaṃ sve veśmani prabho 14,082.028c punar aśvānugamanaṃ kartāsi jayatāṃ vara 14,082.029a ity uktaḥ sa tu putreṇa tadā vānaraketanaḥ 14,082.029c smayan provāca kaunteyas tadā citrāṅgadāsutam 14,082.030a viditaṃ te mahābāho yathā dīkṣāṃ carāmy aham 14,082.030c na sa tāvat pravekṣyāmi puraṃ te pṛthulocana 14,082.031a yathākāmaṃ prayāty eṣa yajñiyaś ca turaṃgamaḥ 14,082.031c svasti te 'stu gamiṣyāmi na sthānaṃ vidyate mama 14,082.032a sa tatra vidhivat tena pūjitaḥ pākaśāsaniḥ 14,082.032c bhāryābhyām abhyanujñātaḥ prāyād bharatasattamaḥ 14,083.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,083.001a sa tu vājī samudrāntāṃ paryetya pṛthivīm imām 14,083.001c nivṛtto 'bhimukho rājan yena nāgāhvayaṃ puram 14,083.002a anugacchaṃś ca tejasvī nivṛtto 'tha kirīṭabhṛt 14,083.002c yadṛcchayā samāpede puraṃ rājagṛhaṃ tadā 14,083.003a tam abhyāśagataṃ rājā jarāsaṃdhātmajātmajaḥ 14,083.003c kṣatradharme sthito vīraḥ samarāyājuhāva ha 14,083.004a tataḥ purāt sa niṣkramya rathī dhanvī śarī talī 14,083.004c meghasaṃdhiḥ padātiṃ taṃ dhanaṃjayam upādravat 14,083.005a āsādya ca mahātejā meghasaṃdhir dhanaṃjayam 14,083.005c bālabhāvān mahārāja provācedaṃ na kauśalāt 14,083.006a kim ayaṃ cāryate vājī strīmadhya iva bhārata 14,083.006c hayam enaṃ hariṣyāmi prayatasva vimokṣaṇe 14,083.007a adattānunayo yuddhe yadi tvaṃ pitṛbhir mama 14,083.007b*0155_01 ārto nanu purā yuddhe 14,083.007b*0156_01 **** **** śilpa ity api pāragaḥ 14,083.007c kariṣyāmi tavātithyaṃ prahara praharāmi vā 14,083.008a ity uktaḥ pratyuvācainaṃ pāṇḍavaḥ prahasann iva 14,083.008c vighnakartā mayā vārya iti me vratam āhitam 14,083.009a bhrātrā jyeṣṭhena nṛpate tavāpi viditaṃ dhruvam 14,083.009c praharasva yathāśakti na manyur vidyate mama 14,083.010a ity uktaḥ prāharat pūrvaṃ pāṇḍavaṃ magadheśvaraḥ 14,083.010c kirañ śarasahasrāṇi varṣāṇīva sahasradṛk 14,083.011a tato gāṇḍīvabhṛc chūro gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ 14,083.011c cakāra moghāṃs tān bāṇān ayatnād bharatarṣabha 14,083.012a sa moghaṃ tasya bāṇaughaṃ kṛtvā vānaraketanaḥ 14,083.012c śarān mumoca jvalitān dīptāsyān iva pannagān 14,083.013a dhvaje patākādaṇḍeṣu rathayantre hayeṣu ca 14,083.013c anyeṣu ca rathāṅgeṣu na śarīre na sārathau 14,083.014a saṃrakṣyamāṇaḥ pārthena śarīre phalgunasya ha 14,083.014c manyamānaḥ svavīryaṃ tan māgadhaḥ prāhiṇoc charān 14,083.015a tato gāṇḍīvabhṛc chūro māgadhena samāhataḥ 14,083.015c babhau vāsantika iva palāśaḥ puṣpito mahān 14,083.016a avadhyamānaḥ so 'bhyaghnan māgadhaḥ pāṇḍavarṣabham 14,083.016c tena tasthau sa kauravya lokavīrasya darśane 14,083.017a savyasācī tu saṃkruddho vikṛṣya balavad dhanuḥ 14,083.017c hayāṃś cakāra nirdehān sāratheś ca śiro 'harat 14,083.018a dhanuś cāsya mahac citraṃ kṣureṇa pracakarta ha 14,083.018c hastāvāpaṃ patākāṃ ca dhvajaṃ cāsya nyapātayat 14,083.019a sa rājā vyathito vyaśvo vidhanur hatasārathiḥ 14,083.019c gadām ādāya kaunteyam abhidudrāva vegavān 14,083.020a tasyāpatata evāśu gadāṃ hemapariṣkṛtām 14,083.020c śaraiś cakarta bahudhā bahubhir gṛdhravājitaiḥ 14,083.021a sā gadā śakalībhūtā viśīrṇamaṇibandhanā 14,083.021c vyālī nirmucyamāneva papātāsya sahasradhā 14,083.022a virathaṃ taṃ vidhanvānaṃ gadayā parivarjitam 14,083.022c naicchat tāḍayituṃ dhīmān arjunaḥ samarāgraṇīḥ 14,083.023a tata enaṃ vimanasaṃ kṣatradharme samāsthitam 14,083.023c sāntvapūrvam idaṃ vākyam abravīt kapiketanaḥ 14,083.024a paryāptaḥ kṣatradharmo 'yaṃ darśitaḥ putra gamyatām 14,083.024c bahv etat samare karma tava bālasya pārthiva 14,083.025a yudhiṣṭhirasya saṃdeśo na hantavyā nṛpā iti 14,083.025c tena jīvasi rājaṃs tvam aparāddho 'pi me raṇe 14,083.026a iti matvā sa cātmānaṃ pratyādiṣṭaṃ sma māgadhaḥ 14,083.026c tathyam ity avagamyainaṃ prāñjaliḥ pratyapūjayat 14,083.026d*0157_01 parājito 'smi bhadraṃ te nāhaṃ yoddhum ihotsahe 14,083.026d*0157_02 yac ca kṛtyaṃ mayā te 'dya tad brūhi kṛtam eva tu 14,083.027a tam arjunaḥ samāśvāsya punar evedam abravīt 14,083.027c āgantavyaṃ parāṃ caitrīm aśvamedhe nṛpasya naḥ 14,083.028a ity uktaḥ sa tathety uktvā pūjayām āsa taṃ hayam 14,083.028c phalgunaṃ ca yudhāṃ śreṣṭhaṃ vidhivat sahadevajaḥ 14,083.029a tato yatheṣṭam agamat punar eva sa kesarī 14,083.029c tataḥ samudratīreṇa vaṅgān puṇḍrān sakeralān 14,083.030a tatra tatra ca bhūrīṇi mlecchasainyāny anekaśaḥ 14,083.030c vijigye dhanuṣā rājan gāṇḍīvena dhanaṃjayaḥ 14,084.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,084.001a māgadhenārcito rājan pāṇḍavaḥ śvetavāhanaḥ 14,084.001c dakṣiṇāṃ diśam āsthāya cārayām āsa taṃ hayam 14,084.002a tataḥ sa punar āvṛtya hayaḥ kāmacaro balī 14,084.002c āsasāda purīṃ ramyāṃ cedīnāṃ śuktisāhvayām 14,084.003a śarabheṇārcitas tatra śiśupālātmajena saḥ 14,084.003c yuddhapūrveṇa mānena pūjayā ca mahābalaḥ 14,084.004a tatrārcito yayau rājaṃs tadā sa turagottamaḥ 14,084.004c kāśīn andhrān kosalāṃś ca kirātān atha taṅgaṇān 14,084.005a tatra pūjāṃ yathānyāyaṃ pratigṛhya sa pāṇḍavaḥ 14,084.005c punar āvṛtya kaunteyo daśārṇān agamat tadā 14,084.006a tatra citrāṅgado nāma balavān vasudhādhipaḥ 14,084.006c tena yuddham abhūt tasya vijayasyātibhairavam 14,084.007a taṃ cāpi vaśam ānīya kirīṭī puruṣarṣabhaḥ 14,084.007c niṣādarājño viṣayam ekalavyasya jagmivān 14,084.008a ekalavyasutaś cainaṃ yuddhena jagṛhe tadā 14,084.008c tataś cakre niṣādaiḥ sa saṃgrāmaṃ romaharṣaṇam 14,084.009a tatas tam api kaunteyaḥ samareṣv aparājitaḥ 14,084.009c jigāya samare vīro yajñavighnārtham udyatam 14,084.010a sa taṃ jitvā mahārāja naiṣādiṃ pākaśāsaniḥ 14,084.010c arcitaḥ prayayau bhūyo dakṣiṇaṃ salilārṇavam 14,084.011a tatrāpi draviḍair andhrai raudrair māhiṣakair api 14,084.011c tathā kollagireyaiś ca yuddham āsīt kirīṭinaḥ 14,084.011d*0158_01 tāṃś cāpi vijayo jitvā nātitīvreṇa karmaṇā 14,084.012a turagasya vaśenātha surāṣṭrān abhito yayau 14,084.012c gokarṇam api cāsādya prabhāsam api jagmivān 14,084.013a tato dvāravatīṃ ramyāṃ vṛṣṇivīrābhirakṣitām 14,084.013c āsasāda hayaḥ śrīmān kururājasya yajñiyaḥ 14,084.014a tam unmathya hayaśreṣṭhaṃ yādavānāṃ kumārakāḥ 14,084.014c prayayus tāṃs tadā rājann ugraseno nyavārayat 14,084.015a tataḥ puryā viniṣkramya vṛṣṇyandhakapatis tadā 14,084.015c sahito vasudevena mātulena kirīṭinaḥ 14,084.016a tau sametya kuruśreṣṭhaṃ vidhivat prītipūrvakam 14,084.016c parayā bharataśreṣṭhaṃ pūjayā samavasthitau 14,084.016e tatas tābhyām anujñāto yayau yena hayo gataḥ 14,084.017a tataḥ sa paścimaṃ deśaṃ samudrasya tadā hayaḥ 14,084.017c krameṇa vyacarat sphītaṃ tataḥ pañcanadaṃ yayau 14,084.018a tasmād api sa kauravya gāndhāraviṣayaṃ hayaḥ 14,084.018c vicacāra yathākāmaṃ kaunteyānugatas tadā 14,084.019a tatra gāndhārarājena yuddham āsīn mahātmanaḥ 14,084.019c ghoraṃ śakuniputreṇa pūrvavairānusāriṇā 14,085.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,085.001a śakunes tu suto vīro gāndhārāṇāṃ mahārathaḥ 14,085.001c pratyudyayau guḍākeśaṃ sainyena mahatā vṛtaḥ 14,085.001e hastyaśvarathapūrṇena patākādhvajamālinā 14,085.002a amṛṣyamāṇās te yodhā nṛpateḥ śakuner vadham 14,085.002c abhyayuḥ sahitāḥ pārthaṃ pragṛhītaśarāsanāḥ 14,085.003a tān uvāca sa dharmātmā bībhatsur aparājitaḥ 14,085.003c yudhiṣṭhirasya vacanaṃ na ca te jagṛhur hitam 14,085.004a vāryamāṇās tu pārthena sāntvapūrvam amarṣitāḥ 14,085.004c parivārya hayaṃ jagmus tataś cukrodha pāṇḍavaḥ 14,085.005a tataḥ śirāṃsi dīptāgrais teṣāṃ ciccheda pāṇḍavaḥ 14,085.005c kṣurair gāṇḍīvanirmuktair nātiyatnād ivārjunaḥ 14,085.006a te vadhyamānāḥ pārthena hayam utsṛjya saṃbhramāt 14,085.006c nyavartanta mahārāja śaravarṣārditā bhṛśam 14,085.007a vitudyamānas taiś cāpi gāndhāraiḥ pāṇḍavarṣabhaḥ 14,085.007c ādiśyādiśya tejasvī śirāṃsy eṣāṃ nyapātayat 14,085.008a vadhyamāneṣu teṣv ājau gāndhāreṣu samantataḥ 14,085.008c sa rājā śakuneḥ putraḥ pāṇḍavaṃ pratyavārayat 14,085.009a taṃ yudhyamānaṃ rājānaṃ kṣatradharme vyavasthitam 14,085.009c pārtho 'bravīn na me vadhyā rājāno rājaśāsanāt 14,085.009e alaṃ yuddhena te vīra na te 'sty adya parājayaḥ 14,085.010a ity uktas tad anādṛtya vākyam ajñānamohitaḥ 14,085.010c sa śakrasamakarmāṇam avākirata sāyakaiḥ 14,085.011a tasya pārthaḥ śirastrāṇam ardhacandreṇa patriṇā 14,085.011c apāharad asaṃbhrānto jayadrathaśiro yathā 14,085.012a tad dṛṣṭvā vismayaṃ jagmur gāndhārāḥ sarva eva te 14,085.012c icchatā tena na hato rājety api ca te viduḥ 14,085.013a gāndhārarājaputras tu palāyanakṛtakṣaṇaḥ 14,085.013c babhau tair eva sahitas trastaiḥ kṣudramṛgair iva 14,085.014a teṣāṃ tu tarasā pārthas tatraiva paridhāvatām 14,085.014c vijahārottamāṅgāni bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ 14,085.015a ucchritāṃs tu bhujān ke cin nābudhyanta śarair hṛtān 14,085.015c śarair gāṇḍīvanirmuktaiḥ pṛthubhiḥ pārthacoditaiḥ 14,085.016a saṃbhrāntanaranāgāśvam atha tad vidrutaṃ balam 14,085.016c hatavidhvastabhūyiṣṭham āvartata muhur muhuḥ 14,085.017a na hy adṛśyanta vīrasya ke cid agre 'gryakarmaṇaḥ 14,085.017c ripavaḥ pātyamānā vai ye saheyur mahāśarān 14,085.018a tato gāndhārarājasya mantrivṛddhapuraḥsarā 14,085.018c jananī niryayau bhītā puraskṛtyārghyam uttamam 14,085.019a sā nyavārayad avyagrā taṃ putraṃ yuddhadurmadam 14,085.019c prasādayām āsa ca taṃ jiṣṇum akliṣṭakāriṇam 14,085.020a tāṃ pūjayitvā kaunteyaḥ prasādam akarot tadā 14,085.020c śakuneś cāpi tanayaṃ sāntvayann idam abravīt 14,085.021a na me priyaṃ mahābāho yat te buddhir iyaṃ kṛtā 14,085.021c pratiyoddhum amitraghna bhrātaiva tvaṃ mamānagha 14,085.022a gāndhārīṃ mātaraṃ smṛtvā dhṛtarāṣṭrakṛtena ca 14,085.022c tena jīvasi rājaṃs tvaṃ nihatās tv anugās tava 14,085.023a maivaṃ bhūḥ śāmyatāṃ vairaṃ mā te bhūd buddhir īdṛśī 14,085.023c āgantavyaṃ parāṃ caitrīm aśvamedhe nṛpasya naḥ 14,086.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,086.001a ity uktvānuyayau pārtho hayaṃ taṃ kāmacāriṇam 14,086.001b*0159_01 te nyavartanta gāndhārā hataśiṣṭāḥ svakaṃ puram 14,086.001c nyavartata tato vājī yena nāgāhvayaṃ puram 14,086.002a taṃ nivṛttaṃ tu śuśrāva cāreṇaiva yudhiṣṭhiraḥ 14,086.002c śrutvārjunaṃ kuśalinaṃ sa ca hṛṣṭamanābhavat 14,086.003a vijayasya ca tat karma gāndhāraviṣaye tadā 14,086.003c śrutvānyeṣu ca deśeṣu sa suprīto 'bhavan nṛpaḥ 14,086.004a etasminn eva kāle tu dvādaśīṃ māghapākṣikīm 14,086.004c iṣṭaṃ gṛhītvā nakṣatraṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 14,086.005a samānāyya mahātejāḥ sarvān bhrātṝn mahāmanāḥ 14,086.005c bhīmaṃ ca nakulaṃ caiva sahadevaṃ ca kauravaḥ 14,086.006a provācedaṃ vacaḥ kāle tadā dharmabhṛtāṃ varaḥ 14,086.006c āmantrya vadatāṃ śreṣṭho bhīmaṃ bhīmaparākramam 14,086.007a āyāti bhīmasenāsau sahāśvena tavānujaḥ 14,086.007c yathā me puruṣāḥ prāhur ye dhanaṃjayasāriṇaḥ 14,086.008a upasthitaś ca kālo 'yam abhito vartate hayaḥ 14,086.008c māghī ca paurṇamāsīyaṃ māsaḥ śeṣo vṛkodara 14,086.009a tat prasthāpyantu vidvāṃso brāhmaṇā vedapāragāḥ 14,086.009c vājimedhārthasiddhyarthaṃ deśaṃ paśyantu yajñiyam 14,086.010a ity uktaḥ sa tu tac cakre bhīmo nṛpatiśāsanam 14,086.010c hṛṣṭaḥ śrutvā narapater āyāntaṃ savyasācinam 14,086.011a tato yayau bhīmasenaḥ prājñaiḥ sthapatibhiḥ saha 14,086.011c brāhmaṇān agrataḥ kṛtvā kuśalān yajñakarmasu 14,086.011d*0160_01 yajñaślāghyaṃ tadā sthānaṃ sarvalakṣaṇasaṃyutam 14,086.012a taṃ saśālacayagrāmaṃ saṃpratolīviṭaṅkinam 14,086.012c māpayām āsa kauravyo yajñavāṭaṃ yathāvidhi 14,086.012d*0161_01 prāsādaśatasaṃbādhaṃ maṇipravarakuṭṭikam 14,086.013a sadaḥ sapatnīsadanaṃ sāgnīdhram api cottaram 14,086.013c kārayām āsa vidhivan maṇihemavibhūṣitam 14,086.014a stambhān kanakacitrāṃś ca toraṇāni bṛhanti ca 14,086.014c yajñāyatanadeśeṣu dattvā śuddhaṃ ca kāñcanam 14,086.015a antaḥpurāṇi rājñāṃ ca nānādeśanivāsinām 14,086.015c kārayām āsa dharmātmā tatra tatra yathāvidhi 14,086.016a brāhmaṇānāṃ ca veśmāni nānādeśasameyuṣām 14,086.016c kārayām āsa bhīmaḥ sa vividhāni hy anekaśaḥ 14,086.017a tathā saṃpreṣayām āsa dūtān nṛpatiśāsanāt 14,086.017c bhīmaseno mahārāja rājñām akliṣṭakarmaṇām 14,086.018a te priyārthaṃ kurupater āyayur nṛpasattamāḥ 14,086.018c ratnāny anekāny ādāya striyo 'śvān āyudhāni ca 14,086.019a teṣāṃ niviśatāṃ teṣu śibireṣu sahasraśaḥ 14,086.019c nardataḥ sāgarasyeva śabdo divam ivāspṛśat 14,086.019d*0162_01 pratyudgamya namaskṛtya brāhmaṇāṃś ca nyavedayat 14,086.020a teṣām abhyāgatānāṃ sa rājā rājīvalocanaḥ 14,086.020c vyādideśānnapānāni śayyāś cāpy atimānuṣāḥ 14,086.021a vāhanānāṃ ca vividhāḥ śālāḥ śālīkṣugorasaiḥ 14,086.021c upetāḥ puruṣavyāghra vyādideśa sa dharmarāṭ 14,086.021d*0163_01 varṇāḥ pṛthak saṃniviṣṭā hy uttarottarapūjitāḥ 14,086.022a tathā tasmin mahāyajñe dharmarājasya dhīmataḥ 14,086.022c samājagmur munigaṇā bahavo brahmavādinaḥ 14,086.023a ye ca dvijātipravarās tatrāsan pṛthivīpate 14,086.023c samājagmuḥ saśiṣyāṃs tān pratijagrāha kauravaḥ 14,086.024a sarvāṃś ca tān anuyayau yāvad āvasathād iti 14,086.024c svayam eva mahātejā dambhaṃ tyaktvā yudhiṣṭhiraḥ 14,086.025a tataḥ kṛtvā sthapatayaḥ śilpino 'nye ca ye tadā 14,086.025c kṛtsnaṃ yajñavidhiṃ rājan dharmarājñe nyavedayan 14,086.026a tac chrutvā dharmarājaḥ sa kṛtaṃ sarvam aninditam 14,086.026c hṛṣṭarūpo 'bhavad rājā saha bhrātṛbhir acyutaḥ 14,086.026c*0164_01 śrīmannāmā ca bhavatu janānāṃ puṇyadaḥ prabhuḥ 14,087.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,087.001a tasmin yajñe pravṛtte tu vāgmino hetuvādinaḥ 14,087.001c hetuvādān bahūn prāhuḥ parasparajigīṣavaḥ 14,087.002a dadṛśus taṃ nṛpatayo yajñasya vidhim uttamam 14,087.002c devendrasyeva vihitaṃ bhīmena kurunandana 14,087.003a dadṛśus toraṇāny atra śātakumbhamayāni te 14,087.003c śayyāsanavihārāṃś ca subahūn ratnabhūṣitān 14,087.004a ghaṭān pātrīḥ kaṭāhāni kalaśān vardhamānakān 14,087.004c na hi kiṃ cid asauvarṇam apaśyaṃs tatra pārthivāḥ 14,087.005a yūpāṃś ca śāstrapaṭhitān dāravān hemabhūṣitān 14,087.005c upakḷptān yathākālaṃ vidhivad bhūrivarcasaḥ 14,087.006a sthalajā jalajā ye ca paśavaḥ ke cana prabho 14,087.006c sarvān eva samānītāṃs tān apaśyanta te nṛpāḥ 14,087.007a gāś caiva mahiṣīś caiva tathā vṛddhāḥ striyo 'pi ca 14,087.007c audakāni ca sattvāni śvāpadāni vayāṃsi ca 14,087.008a jarāyujāny aṇḍajāni svedajāny udbhidāni ca 14,087.008c parvatānūpavanyāni bhūtāni dadṛśuś ca te 14,087.008d*0165_01 sarve rājan yathānyāyam ānītā nṛpaśāsanāt 14,087.009a evaṃ pramuditaṃ sarvaṃ paśugodhanadhānyataḥ 14,087.009c yajñavāṭaṃ nṛpā dṛṣṭvā paraṃ vismayam āgaman 14,087.009d*0166_01 aniśaṃ dīyate ca sma tatra bhojyaṃ pṛthagvidham 14,087.009e brāhmaṇānāṃ viśāṃ caiva bahumṛṣṭānnam ṛddhimat 14,087.010a pūrṇe śatasahasre tu viprāṇāṃ tatra bhuñjatām 14,087.010c dundubhir meghanirghoṣo muhur muhur atāḍyata 14,087.011a vinanādāsakṛt so 'tha divase divase tadā 14,087.011c evaṃ sa vavṛte yajño dharmarājasya dhīmataḥ 14,087.012a annasya bahavo rājann utsargāḥ parvatopamāḥ 14,087.012c dadhikulyāś ca dadṛśuḥ sarpiṣaś ca hradāñjanāḥ 14,087.013a jambūdvīpo hi sakalo nānājanapadāyutaḥ 14,087.013c rājann adṛśyataikastho rājñas tasmin mahākratau 14,087.014a tatra jātisahasrāṇi puruṣāṇāṃ tatas tataḥ 14,087.014c gṛhītvā dhanam ājagmur bahūni bharatarṣabha 14,087.015a rājānaḥ sragviṇaś cāpi sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ 14,087.015c paryaveṣan dvijāgryāṃs tāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ 14,087.016a vividhāny annapānāni puruṣā ye 'nuyāyinaḥ 14,087.016c teṣāṃ nṛpopabhojyāni brāhmaṇebhyo daduḥ sma te 14,088.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,088.001a samāgatān vedavido rājñaś ca pṛthivīśvarān 14,088.001c dṛṣṭvā yudhiṣṭhiro rājā bhīmasenam athābravīt 14,088.002a upayātā naravyāghrā ya ime jagadīśvarāḥ 14,088.002c eteṣāṃ kriyatāṃ pūjā pūjārhā hi nareśvarāḥ 14,088.003a ity uktaḥ sa tathā cakre narendreṇa yaśasvinā 14,088.003c bhīmaseno mahātejā yamābhyāṃ saha bhārata 14,088.004a athābhyagacchad govindo vṛṣṇibhiḥ saha dharmajam 14,088.004b*0167_01 yajñeśo yajñapuruṣaḥ sarvavedāntaveditaḥ 14,088.004b*0167_02 devāś ca munayo viprā manasā vandya keśavam 14,088.004b*0167_03 pratyutthitās tatas tatra praviveśa sa mādhavaḥ 14,088.004c baladevaṃ puraskṛtya sarvaprāṇabhṛtāṃ varaḥ 14,088.005a yuyudhānena sahitaḥ pradyumnena gadena ca 14,088.005c niśaṭhenātha sāmbena tathaiva kṛtavarmaṇā 14,088.006a teṣām api parāṃ pūjāṃ cakre bhīmo mahābhujaḥ 14,088.006c viviśus te ca veśmāni ratnavanti nararṣabhāḥ 14,088.007a yudhiṣṭhirasamīpe tu kathānte madhusūdanaḥ 14,088.007c arjunaṃ kathayām āsa bahusaṃgrāmakarśitam 14,088.008a sa taṃ papraccha kaunteyaḥ punaḥ punar ariṃdamam 14,088.008c dharmarāḍ bhrātaraṃ jiṣṇuṃ samācaṣṭa jagatpatiḥ 14,088.009a āgamad dvārakāvāsī mamāptaḥ puruṣo nṛpa 14,088.009c yo 'drākṣīt pāṇḍavaśreṣṭhaṃ bahusaṃgrāmakarśitam 14,088.010a samīpe ca mahābāhum ācaṣṭa ca mama prabho 14,088.010c kuru kāryāṇi kaunteya hayamedhārthasiddhaye 14,088.011a ity uktaḥ pratyuvācainaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 14,088.011c diṣṭyā sa kuśalī jiṣṇur upayāti ca mādhava 14,088.012a tava yat saṃdideśāsau pāṇḍavānāṃ balāgraṇīḥ 14,088.012c tad ākhyātum ihecchāmi bhavatā yadunandana 14,088.013a ity ukte rājaśārdūla vṛṣṇyandhakapatis tadā 14,088.013c provācedaṃ vaco vāgmī dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram 14,088.014a idam āha mahārāja pārthavākyaṃ naraḥ sa mām 14,088.014c vācyo yudhiṣṭhiraḥ kṛṣṇa kāle vākyam idaṃ mama 14,088.015a āgamiṣyanti rājānaḥ sarvataḥ kauravān prati 14,088.015c teṣām ekaikaśaḥ pūjā kāryety etat kṣamaṃ hi naḥ 14,088.016a ity etad vacanād rājā vijñāpyo mama mānada 14,088.016c na tad ātyayikaṃ hi syād yad arghyānayane bhavet 14,088.017a kartum arhati tad rājā bhavāṃś cāpy anumanyatām 14,088.017c rājadveṣād vinaśyeyur nemā rājan prajāḥ punaḥ 14,088.018a idam anyac ca kaunteya vacaḥ sa puruṣo 'bravīt 14,088.018c dhanaṃjayasya nṛpate tan me nigadataḥ śṛṇu 14,088.019a upayāsyati yajñaṃ no maṇipūrapatir nṛpaḥ 14,088.019c putro mama mahātejā dayito babhruvāhanaḥ 14,088.020a taṃ bhavān madapekṣārthaṃ vidhivat pratipūjayet 14,088.020c sa hi bhakto 'nuraktaś ca mama nityam iti prabho 14,088.021a ity etad vacanaṃ śrutvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 14,088.021c abhinandyāsya tad vākyam idaṃ vacanam abravīt 14,089.001 yudhiṣṭhira uvāca 14,089.001a śrutaṃ priyam idaṃ kṛṣṇa yat tvam arhasi bhāṣitum 14,089.001c tan me 'mṛtarasaprakhyaṃ mano hlādayate vibho 14,089.002a bahūni kila yuddhāni vijayasya narādhipaiḥ 14,089.002c punar āsan hṛṣīkeśa tatra tatreti me śrutam 14,089.003a mannimittaṃ hi sa sadā pārthaḥ sukhavivarjitaḥ 14,089.003c atīva vijayo dhīmān iti me dūyate manaḥ 14,089.004a saṃcintayāmi vārṣṇeya sadā kuntīsutaṃ rahaḥ 14,089.004b*0168_01 atīva duḥkhabhāgī sa satataṃ pāṇḍunandanaḥ 14,089.004c kiṃ nu tasya śarīre 'sti sarvalakṣaṇapūjite 14,089.004e aniṣṭaṃ lakṣaṇaṃ kṛṣṇa yena duḥkhāny upāśnute 14,089.005a atīva duḥkhabhāgī sa satataṃ kuntinandanaḥ 14,089.005c na ca paśyāmi bībhatsor nindyaṃ gātreṣu kiṃ cana 14,089.005e śrotavyaṃ cen mayaitad vai tan me vyākhyātum arhasi 14,089.006a ity uktaḥ sa hṛṣīkeśo dhyātvā sumahad antaram 14,089.006c rājānaṃ bhojarājanyavardhano viṣṇur abravīt 14,089.007a na hy asya nṛpate kiṃ cid aniṣṭam upalakṣaye 14,089.007c ṛte puruṣasiṃhasya piṇḍike 'syātikāyataḥ 14,089.008a tābhyāṃ sa puruṣavyāghro nityam adhvasu yujyate 14,089.008c na hy anyad anupaśyāmi yenāsau duḥkhabhāg jayaḥ 14,089.009a ity uktaḥ sa kuruśreṣṭhas tathyaṃ kṛṣṇena dhīmatā 14,089.009c provāca vṛṣṇiśārdūlam evam etad iti prabho 14,089.010a kṛṣṇā tu draupadī kṛṣṇaṃ tiryak sāsūyam aikṣata 14,089.010c pratijagrāha tasyās taṃ praṇayaṃ cāpi keśihā 14,089.010e sakhyuḥ sakhā hṛṣīkeśaḥ sākṣād iva dhanaṃjayaḥ 14,089.011a tatra bhīmādayas te tu kuravo yādavās tathā 14,089.011c remuḥ śrutvā vicitrārthā dhanaṃjayakathā vibho 14,089.012a tathā kathayatām eva teṣām arjunasaṃkathāḥ 14,089.012c upāyād vacanān martyo vijayasya mahātmanaḥ 14,089.013a so 'bhigamya kuruśreṣṭhaṃ namaskṛtya ca buddhimān 14,089.013c upāyātaṃ naravyāghram arjunaṃ pratyavedayat 14,089.014a tac chrutvā nṛpatis tasya harṣabāṣpākulekṣaṇaḥ 14,089.014c priyākhyānanimittaṃ vai dadau bahu dhanaṃ tadā 14,089.015a tato dvitīye divase mahāñ śabdo vyavardhata 14,089.015c āyāti puruṣavyāghre pāṇḍavānāṃ dhuraṃdhare 14,089.016a tato reṇuḥ samudbhūto vibabhau tasya vājinaḥ 14,089.016c abhito vartamānasya yathoccaiḥśravasas tathā 14,089.017a tatra harṣakalā vāco narāṇāṃ śuśruve 'rjunaḥ 14,089.017c diṣṭyāsi pārtha kuśalī dhanyo rājā yudhiṣṭhiraḥ 14,089.018a ko 'nyo hi pṛthivīṃ kṛtsnām avajitya sapārthivām 14,089.018c cārayitvā hayaśreṣṭham upāyāyād ṛte 'rjunam 14,089.019a ye vyatītā mahātmāno rājānaḥ sagarādayaḥ 14,089.019c teṣām apīdṛśaṃ karma na kiṃ cid anuśuśruma 14,089.020a naitad anye kariṣyanti bhaviṣyāḥ pṛthivīkṣitaḥ 14,089.020c yat tvaṃ kurukulaśreṣṭha duṣkaraṃ kṛtavān iha 14,089.021a ity evaṃ vadatāṃ teṣāṃ nṝṇāṃ śrutisukhā giraḥ 14,089.021c śṛṇvan viveśa dharmātmā phalguno yajñasaṃstaram 14,089.022a tato rājā sahāmātyaḥ kṛṣṇaś ca yadunandanaḥ 14,089.022c dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya te taṃ pratyudyayus tadā 14,089.023a so 'bhivādya pituḥ pādau dharmarājasya dhīmataḥ 14,089.023c bhīmādīṃś cāpi saṃpūjya paryaṣvajata keśavam 14,089.023d*0169_01 saumyātmany amṛtādhāre pariṣvakte sukhaṃ yayau 14,089.024a taiḥ sametyārcitas tān sa pratyarcya ca yathāvidhi 14,089.024c viśaśrāmātha dharmātmā tīraṃ labdhveva pāragaḥ 14,089.025a etasminn eva kāle tu sa rājā babhruvāhanaḥ 14,089.025c mātṛbhyāṃ sahito dhīmān kurūn abhyājagāma ha 14,089.025d*0170_01 tatra vṛddhān yathā vatsa kurūn anyāṃś ca pārthivān 14,089.026a sa sametya kurūn sarvān sarvais tair abhinanditaḥ 14,089.026b*0171_01 abhivādya mahābāhus taiś cāpi pratinanditaḥ 14,089.026c praviveśa pitāmahyāḥ kuntyā bhavanam uttamam 14,090.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,090.001a sa praviśya yathānyāyaṃ pāṇḍavānāṃ niveśanam 14,090.001a*0172_01 **** **** mātṛbhyāṃ sahito vaśī 14,090.001a*0172_02 praśrayāvanataḥ kuntyā gāndhāryāś ca yathāvidhi 14,090.001a*0172_03 vavande caraṇau tatra 14,090.001c pitāmahīm abhyavadat sāmnā paramavalgunā 14,090.002a tathā citrāṅgadā devī kauravyasyātmajāpi ca 14,090.002c pṛthāṃ kṛṣṇāṃ ca sahite vinayenābhijagmatuḥ 14,090.002e subhadrāṃ ca yathānyāyaṃ yāś cānyāḥ kuruyoṣitaḥ 14,090.003a dadau kuntī tatas tābhyāṃ ratnāni vividhāni ca 14,090.003c draupadī ca subhadrā ca yāś cāpy anyā daduḥ striyaḥ 14,090.004a ūṣatus tatra te devyau mahārhaśayanāsane 14,090.004c supūjite svayaṃ kuntyā pārthasya priyakāmyayā 14,090.005a sa ca rājā mahāvīryaḥ pūjito babhruvāhanaḥ 14,090.005c dhṛtarāṣṭraṃ mahīpālam upatasthe yathāvidhi 14,090.006a yudhiṣṭhiraṃ ca rājānaṃ bhīmādīṃś cāpi pāṇḍavān 14,090.006c upagamya mahātejā vinayenābhyavādayat 14,090.007a sa taiḥ premṇā pariṣvaktaḥ pūjitaś ca yathāvidhi 14,090.007c dhanaṃ cāsmai dadur bhūri prīyamāṇā mahārathāḥ 14,090.008a tathaiva sa mahīpālaḥ kṛṣṇaṃ cakragadādharam 14,090.008c pradyumna iva govindaṃ vinayenopatasthivān 14,090.009a tasmai kṛṣṇo dadau rājñe mahārham abhipūjitam 14,090.009c rathaṃ hemapariṣkāraṃ divyāśvayujam uttamam 14,090.010a dharmarājaś ca bhīmaś ca yamajau phalgunas tathā 14,090.010c pṛthak pṛthag atīvainaṃ mānārhaṃ samapūjayan 14,090.011a tatas tṛtīye divase satyavatyāḥ suto muniḥ 14,090.011c yudhiṣṭhiraṃ samabhyetya vāgmī vacanam abravīt 14,090.012a adya prabhṛti kaunteya yajasva samayo hi te 14,090.012c muhūrto yajñiyaḥ prāptaś codayanti ca yājakāḥ 14,090.013a ahīno nāma rājendra kratus te 'yaṃ vikalpavān 14,090.013c bahutvāt kāñcanasyāsya khyāto bahusuvarṇakaḥ 14,090.014a evam eva mahārāja dakṣiṇāṃ triguṇāṃ kuru 14,090.014c tritvaṃ vrajatu te rājan brāhmaṇā hy atra kāraṇam 14,090.015a trīn aśvamedhān atra tvaṃ saṃprāpya bahudakṣiṇān 14,090.015c jñātivadhyākṛtaṃ pāpaṃ prahāsyasi narādhipa 14,090.016a pavitraṃ paramaṃ hy etat pāvanānāṃ ca pāvanam 14,090.016c yad aśvamedhāvabhṛthaṃ prāpsyase kurunandana 14,090.017a ity uktaḥ sa tu tejasvī vyāsenāmitatejasā 14,090.017c dīkṣāṃ viveśa dharmātmā vājimedhāptaye tadā 14,090.017e narādhipaḥ prāyajata vājimedhaṃ mahākratum 14,090.017f*0173_01 bahvannadakṣiṇaṃ rājā sarvakāmaguṇānvitam 14,090.018a tatra vedavido rājaṃś cakruḥ karmāṇi yājakāḥ 14,090.018c parikramantaḥ śāstrajñā vidhivat sādhuśikṣitāḥ 14,090.019a na teṣāṃ skhalitaṃ tatra nāsīd apahutaṃ tathā 14,090.019c kramayuktaṃ ca yuktaṃ ca cakrus tatra dvijarṣabhāḥ 14,090.020a kṛtvā pravargyaṃ dharmajñā yathāvad dvijasattamāḥ 14,090.020c cakrus te vidhivad rājaṃs tathaivābhiṣavaṃ dvijāḥ 14,090.021a abhiṣūya tato rājan somaṃ somapasattamāḥ 14,090.021c savanāny ānupūrvyeṇa cakruḥ śāstrānusāriṇaḥ 14,090.022a na tatra kṛpaṇaḥ kaś cin na daridro babhūva ha 14,090.022c kṣudhito duḥkhito vāpi prākṛto vāpi mānavaḥ 14,090.023a bhojanaṃ bhojanārthibhyo dāpayām āsa nityadā 14,090.023c bhīmaseno mahātejāḥ satataṃ rājaśāsanāt 14,090.024a saṃstare kuśalāś cāpi sarvakarmāṇi yājakāḥ 14,090.024c divase divase cakrur yathāśāstrārthacakṣuṣaḥ 14,090.025a nāṣaḍaṅgavid atrāsīt sadasyas tasya dhīmataḥ 14,090.025c nāvrato nānupādhyāyo na ca vādākṣamo dvijaḥ 14,090.026a tato yūpocchraye prāpte ṣaḍ bailvān bharatarṣabha 14,090.026c khādirān bilvasamitāṃs tāvataḥ sarvavarṇinaḥ 14,090.027a devadārumayau dvau tu yūpau kurupateḥ kratau 14,090.027c śleṣmātakamayaṃ caikaṃ yājakāḥ samakārayan 14,090.027d*0174_01 sarvān etān yathāśāstraṃ yājakāḥ samayojayan 14,090.028a śobhārthaṃ cāparān yūpān kāñcanān puruṣarṣabha 14,090.028c sa bhīmaḥ kārayām āsa dharmarājasya śāsanāt 14,090.029a te vyarājanta rājarṣe vāsobhir upaśobhitāḥ 14,090.029c narendrābhigatā devān yathā saptarṣayo divi 14,090.030a iṣṭakāḥ kāñcanīś cātra cayanārthaṃ kṛtābhavan 14,090.030c śuśubhe cayanaṃ tatra dakṣasyeva prajāpateḥ 14,090.031a catuścityaḥ sa tasyāsīd aṣṭādaśakarātmakaḥ 14,090.031c sa rukmapakṣo nicitas triguṇo garuḍākṛtiḥ 14,090.032a tato niyuktāḥ paśavo yathāśāstraṃ manīṣibhiḥ 14,090.032c taṃ taṃ devaṃ samuddiśya pakṣiṇaḥ paśavaś ca ye 14,090.033a ṛṣabhāḥ śāstrapaṭhitās tathā jalacarāś ca ye 14,090.033c sarvāṃs tān abhyayuñjaṃs te tatrāgnicayakarmaṇi 14,090.034a yūpeṣu niyataṃ cāsīt paśūnāṃ triśataṃ tathā 14,090.034c aśvaratnottaraṃ rājñaḥ kaunteyasya mahātmanaḥ 14,090.035a sa yajñaḥ śuśubhe tasya sākṣād devarṣisaṃkulaḥ 14,090.035c gandharvagaṇasaṃkīrṇaḥ śobhito 'psarasāṃ gaṇaiḥ 14,090.036a sa kiṃpuruṣagītaiś ca kiṃnarair upaśobhitaḥ 14,090.036c siddhavipranivāsaiś ca samantād abhisaṃvṛtaḥ 14,090.037a tasmin sadasi nityās tu vyāsaśiṣyā dvijottamāḥ 14,090.037c sarvaśāstrapraṇetāraḥ kuśalā yajñakarmasu 14,090.038a nāradaś ca babhūvātra tumburuś ca mahādyutiḥ 14,090.038c viśvāvasuś citrasenas tathānye gītakovidāḥ 14,090.039a gandharvā gītakuśalā nṛtteṣu ca viśāradāḥ 14,090.039c ramayanti sma tān viprān yajñakarmāntareṣv atha 14,091.001 vaiśaṃpāyana uvāca 14,091.001a śamayitvā paśūn anyān vidhivad dvijasattamāḥ 14,091.001c turagaṃ taṃ yathāśāstram ālabhanta dvijātayaḥ 14,091.002a tataḥ saṃjñāpya turagaṃ vidhivad yājakarṣabhāḥ 14,091.002c upasaṃveśayan rājaṃs tatas tāṃ drupadātmajām 14,091.002d*0175_01 sarvaśāstrapraṇetāraḥ kuśalā yajñakarmasu 14,091.002e kalābhis tisṛbhī rājan yathāvidhi manasvinīm 14,091.003a uddhṛtya tu vapāṃ tasya yathāśāstraṃ dvijarṣabhāḥ 14,091.003c śrapayām āsur avyagrāḥ śāstravad bharatarṣabha 14,091.004a taṃ vapādhūmagandhaṃ tu dharmarājaḥ sahānujaḥ 14,091.004c upājighrad yathānyāyaṃ sarvapāpmāpahaṃ tadā 14,091.005a śiṣṭāny aṅgāni yāny āsaṃs tasyāśvasya narādhipa 14,091.005c tāny agnau juhuvur dhīrāḥ samastāḥ ṣoḍaśartvijaḥ 14,091.006a saṃsthāpyaivaṃ tasya rājñas taṃ kratuṃ śakratejasaḥ 14,091.006c vyāsaḥ saśiṣyo bhagavān vardhayām āsa taṃ nṛpam 14,091.007a tato yudhiṣṭhiraḥ prādāt sadasyebhyo yathāvidhi 14,091.007c koṭīsahasraṃ niṣkāṇāṃ vyāsāya tu vasuṃdharām 14,091.008a pratigṛhya dharāṃ rājan vyāsaḥ satyavatīsutaḥ 14,091.008c abravīd bharataśreṣṭhaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram 14,091.009a pṛthivī bhavatas tv eṣā saṃnyastā rājasattama 14,091.009c niṣkrayo dīyatāṃ mahyaṃ brāhmaṇā hi dhanārthinaḥ 14,091.010a yudhiṣṭhiras tu tān viprān pratyuvāca mahāmanāḥ 14,091.010c bhrātṛbhiḥ sahito dhīmān madhye rājñāṃ mahātmanām 14,091.011a aśvamedhe mahāyajñe pṛthivī dakṣiṇā smṛtā 14,091.011c arjunena jitā seyam ṛtvigbhyaḥ prāpitā mayā 14,091.012a vanaṃ pravekṣye viprendrā vibhajadhvaṃ mahīm imām 14,091.012c caturdhā pṛthivīṃ kṛtvā cāturhotrapramāṇataḥ 14,091.013a nāham ādātum icchāmi brahmasvaṃ munisattamāḥ 14,091.013c idaṃ hi me mataṃ nityaṃ bhrātṝṇāṃ ca mamānaghāḥ 14,091.014a ity uktavati tasmiṃs te bhrātaro draupadī ca sā 14,091.014c evam etad iti prāhus tad abhūd romaharṣaṇam 14,091.015a tato 'ntarikṣe vāg āsīt sādhu sādhv iti bhārata 14,091.015c tathaiva dvijasaṃghānāṃ śaṃsatāṃ vibabhau svanaḥ 14,091.016a dvaipāyanas tathoktas tu punar eva yudhiṣṭhiram 14,091.016c uvāca madhye viprāṇām idaṃ saṃpūjayan muniḥ 14,091.017a dattaiṣā bhavatā mahyaṃ tāṃ te pratidadāmy aham 14,091.017c hiraṇyaṃ dīyatām ebhyo dvijātibhyo dharās tu te 14,091.018a tato 'bravīd vāsudevo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 14,091.018c yathāha bhagavān vyāsas tathā tat kartum arhasi 14,091.019a ity uktaḥ sa kuruśreṣṭhaḥ prītātmā bhrātṛbhiḥ saha 14,091.019c koṭikoṭikṛtāṃ prādād dakṣiṇāṃ triguṇāṃ kratoḥ 14,091.020a na kariṣyati tal loke kaś cid anyo narādhipaḥ 14,091.020c yat kṛtaṃ kurusiṃhena maruttasyānukurvatā 14,091.021a pratigṛhya tu tad dravyaṃ kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ 14,091.021c ṛtvigbhyaḥ pradadau vidvāṃś caturdhā vyabhajaṃś ca te 14,091.022a pṛthivyā niṣkrayaṃ dattvā tad dhiraṇyaṃ yudhiṣṭhiraḥ 14,091.022c dhūtapāpmā jitasvargo mumude bhrātṛbhiḥ saha 14,091.023a ṛtvijas tam aparyantaṃ suvarṇanicayaṃ tadā 14,091.023c vyabhajanta dvijātibhyo yathotsāhaṃ yathābalam 14,091.024a yajñavāṭe tu yat kiṃ cid dhiraṇyam api bhūṣaṇam 14,091.024c toraṇāni ca yūpāṃś ca ghaṭāḥ pātrīs tatheṣṭakāḥ 14,091.024e yudhiṣṭhirābhyanujñātāḥ sarvaṃ tad vyabhajan dvijāḥ 14,091.025a anantaraṃ brāhmaṇebhyaḥ kṣatriyā jahrire vasu 14,091.025c tathā viṭśūdrasaṃghāś ca tathānye mlecchajātayaḥ 14,091.025e kālena mahatā jahrus tat suvarṇaṃ tatas tataḥ 14,091.026a tatas te brāhmaṇāḥ sarve muditā jagmur ālayān 14,091.026c tarpitā vasunā tena dharmarājñā mahātmanā 14,091.027a svam aṃśaṃ bhagavān vyāsaḥ kuntyai pādābhivādanāt 14,091.027c pradadau tasya mahato hiraṇyasya mahādyutiḥ 14,091.028a śvaśurāt prītidāyaṃ taṃ prāpya sā prītamānasā 14,091.028c cakāra puṇyaṃ loke tu sumahāntaṃ pṛthā tadā 14,091.029a gatvā tv avabhṛthaṃ rājā vipāpmā bhrātṛbhiḥ saha 14,091.029c sabhājyamānaḥ śuśubhe mahendro daivatair iva 14,091.030a pāṇḍavāś ca mahīpālaiḥ sametaiḥ saṃvṛtās tadā 14,091.030c aśobhanta mahārāja grahās tārāgaṇair iva 14,091.031a rājabhyo 'pi tataḥ prādād ratnāni vividhāni ca 14,091.031c gajān aśvān alaṃkārān striyo vastrāṇi kāñcanam 14,091.032a tad dhanaugham aparyantaṃ pārthaḥ pārthivamaṇḍale 14,091.032c visṛjañ śuśubhe rājā yathā vaiśravaṇas tathā 14,091.033a ānāyya ca tathā vīraṃ rājānaṃ babhruvāhanam 14,091.033c pradāya vipulaṃ vittaṃ gṛhān prāsthāpayat tadā 14,091.034a duḥśalāyāś ca taṃ pautraṃ bālakaṃ pārthivarṣabha 14,091.034c svarājye pitṛbhir gupte prītyā samabhiṣecayat 14,091.035a rājñaś caivāpi tān sarvān suvibhaktān supūjitān 14,091.035c prasthāpayām āsa vaśī kururājo yudhiṣṭhiraḥ 14,091.035d*0176_01 govindaṃ ca mahātmānaṃ baladevaṃ mahābalam 14,091.035d*0176_02 tathānyān vṛṣṇivīrāṃś ca pradyumnādīn sahasraśaḥ 14,091.035d*0176_03 pūjayitvā mahārāja yathāvidhi mahādyutiḥ 14,091.035d*0176_04 bhrātṛbhiḥ sahito rājā prāsthāpayad ariṃdamaḥ 14,091.036a evaṃ babhūva yajñaḥ sa dharmarājasya dhīmataḥ 14,091.036c bahvannadhanaratnaughaḥ surāmaireyasāgaraḥ 14,091.037a sarpiḥpaṅkā hradā yatra bahavaś cānnaparvatāḥ 14,091.037c rasālākardamāḥ kulyā babhūvur bharatarṣabha 14,091.038a bhakṣyaṣāṇḍavarāgāṇāṃ kriyatāṃ bhujyatām iti 14,091.038c paśūnāṃ vadhyatāṃ cāpi nāntas tatra sma dṛśyate 14,091.039a mattonmattapramuditaṃ pragītayuvatījanam 14,091.039c mṛdaṅgaśaṅkhaśabdaiś ca manoramam abhūt tadā 14,091.040a dīyatāṃ bhujyatāṃ ceti divārātram avāritam 14,091.040a*0177_01 **** **** tatra śabdo mahān abhūt 14,091.040a*0177_02 pīyatāṃ dīyatāṃ ceti 14,091.040c taṃ mahotsavasaṃkāśam atihṛṣṭajanākulam 14,091.040e kathayanti sma puruṣā nānādeśanivāsinaḥ 14,091.041a varṣitvā dhanadhārābhiḥ kāmai ratnair dhanais tathā 14,091.041c vipāpmā bharataśreṣṭhaḥ kṛtārthaḥ prāviśat puram 14,092.001 janamejaya uvāca 14,092.001a pitāmahasya me yajñe dharmaputrasya dhīmataḥ 14,092.001c yad āścaryam abhūt kiṃ cit tad bhavān vaktum arhati 14,092.002 vaiśaṃpāyana uvāca 14,092.002a śrūyatāṃ rājaśārdūla mahad āścaryam uttamam 14,092.002c aśvamedhe mahāyajñe nivṛtte yad abhūd vibho 14,092.003a tarpiteṣu dvijāgryeṣu jñātisaṃbandhibandhuṣu 14,092.003c dīnāndhakṛpaṇe cāpi tadā bharatasattama 14,092.004a ghuṣyamāṇe mahādāne dikṣu sarvāsu bhārata 14,092.004c patatsu puṣpavarṣeṣu dharmarājasya mūrdhani 14,092.005a bilān niṣkramya nakulo rukmapārśvas tadānagha 14,092.005c vajrāśanisamaṃ nādam amuñcata viśāṃ pate 14,092.006a sakṛd utsṛjya taṃ nādaṃ trāsayāno mṛgadvijān 14,092.006c mānuṣaṃ vacanaṃ prāha dhṛṣṭo bilaśayo mahān 14,092.007a saktuprasthena vo nāyaṃ yajñas tulyo narādhipāḥ 14,092.007c uñchavṛtter vadānyasya kurukṣetranivāsinaḥ 14,092.008a tasya tad vacanaṃ śrutvā nakulasya viśāṃ pate 14,092.008c vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ sarve te brāhmaṇarṣabhāḥ 14,092.009a tataḥ sametya nakulaṃ paryapṛcchanta te dvijāḥ 14,092.009c kutas tvaṃ samanuprāpto yajñaṃ sādhusamāgamam 14,092.010a kiṃ balaṃ paramaṃ tubhyaṃ kiṃ śrutaṃ kiṃ parāyaṇam 14,092.010c kathaṃ bhavantaṃ vidyāma yo no yajñaṃ vigarhase 14,092.011a avilupyāgamaṃ kṛtsnaṃ vidhijñair yājakaiḥ kṛtam 14,092.011c yathāgamaṃ yathānyāyaṃ kartavyaṃ ca yathākṛtam 14,092.012a pūjārhāḥ pūjitāś cātra vidhivac chāstracakṣuṣā 14,092.012c mantrapūtaṃ hutaś cāgnir dattaṃ deyam amatsaram 14,092.013a tuṣṭā dvijarṣabhāś cātra dānair bahuvidhair api 14,092.013c kṣatriyāś ca suyuddhena śrāddhair api pitāmahāḥ 14,092.014a pālanena viśas tuṣṭāḥ kāmais tuṣṭā varastriyaḥ 14,092.014c anukrośais tathā śūdrā dānaśeṣaiḥ pṛthagjanāḥ 14,092.015a jñātisaṃbandhinas tuṣṭāḥ śaucena ca nṛpasya naḥ 14,092.015c devā havirbhiḥ puṇyaiś ca rakṣaṇaiḥ śaraṇāgatāḥ 14,092.016a yad atra tathyaṃ tad brūhi satyasaṃdha dvijātiṣu 14,092.016c yathāśrutaṃ yathādṛṣṭaṃ pṛṣṭo brāhmaṇakāmyayā 14,092.017a śraddheyavākyaḥ prājñas tvaṃ divyaṃ rūpaṃ bibharṣi ca 14,092.017c samāgataś ca viprais tvaṃ tattvato vaktum arhasi 14,092.018a iti pṛṣṭo dvijais taiḥ sa prahasya nakulo 'bravīt 14,092.018c naiṣānṛtā mayā vāṇī proktā darpeṇa vā dvijāḥ 14,092.019a yan mayoktam idaṃ kiṃ cid yuṣmābhiś cāpy upaśrutam 14,092.019c saktuprasthena vo nāyaṃ yajñas tulyo narādhipāḥ 14,092.019e uñchavṛtter vadānyasya kurukṣetranivāsinaḥ 14,092.020a ity avaśyaṃ mayaitad vo vaktavyaṃ dvijapuṃgavāḥ 14,092.020c śṛṇutāvyagramanasaḥ śaṃsato me dvijarṣabhāḥ 14,092.021a anubhūtaṃ ca dṛṣṭaṃ ca yan mayādbhutam uttamam 14,092.021c uñchavṛtter yathāvṛttaṃ kurukṣetranivāsinaḥ 14,092.022a svargaṃ yena dvijaḥ prāptaḥ sabhāryaḥ sasutasnuṣaḥ 14,092.022c yathā cārdhaṃ śarīrasya mamedaṃ kāñcanīkṛtam 14,093.001 nakula uvāca 14,093.001a hanta vo vartayiṣyāmi dānasya paramaṃ phalam 14,093.001c nyāyalabdhasya sūkṣmasya vipradattasya yad dvijāḥ 14,093.002a dharmakṣetre kurukṣetre dharmajñair bahubhir vṛte 14,093.002c uñchavṛttir dvijaḥ kaś cit kāpotir abhavat purā 14,093.003a sabhāryaḥ saha putreṇa sasnuṣas tapasi sthitaḥ 14,093.003c vadhūcaturtho vṛddhaḥ sa dharmātmā niyatendriyaḥ 14,093.004a ṣaṣṭhe kāle tadā vipro bhuṅkte taiḥ saha suvrataḥ 14,093.004c ṣaṣṭhe kāle kadā cic ca tasyāhāro na vidyate 14,093.004e bhuṅkte 'nyasmin kadā cit sa ṣaṣṭhe kāle dvijottamaḥ 14,093.005a kapotadharmiṇas tasya durbhikṣe sati dāruṇe 14,093.005c nāvidyata tadā viprāḥ saṃcayas tān nibodhata 14,093.005e kṣīṇauṣadhisamāvāyo dravyahīno 'bhavat tadā 14,093.006a kāle kāle 'sya saṃprāpte naiva vidyeta bhojanam 14,093.006c kṣudhāparigatāḥ sarve prātiṣṭhanta tadā tu te 14,093.007a uñchaṃs tadā śuklapakṣe madhyaṃ tapati bhāskare 14,093.007c uṣṇārtaś ca kṣudhārtaś ca sa vipras tapasi sthitaḥ 14,093.007e uñcham aprāptavān eva sārdhaṃ parijanena ha 14,093.008a sa tathaiva kṣudhāviṣṭaḥ spṛṣṭvā toyaṃ yathāvidhi 14,093.008c kṣapayām āsa taṃ kālaṃ kṛcchraprāṇo dvijottamaḥ 14,093.009a atha ṣaṣṭhe gate kāle yavaprastham upārjayat 14,093.009c yavaprasthaṃ ca te saktūn akurvanta tapasvinaḥ 14,093.010a kṛtajapyāhvikās te tu hutvā vahniṃ yathāvidhi 14,093.010c kuḍavaṃ kuḍavaṃ sarve vyabhajanta tapasvinaḥ 14,093.011a athāgacchad dvijaḥ kaś cid atithir bhuñjatāṃ tadā 14,093.011c te taṃ dṛṣṭvātithiṃ tatra prahṛṣṭamanaso 'bhavan 14,093.012a te 'bhivādya sukhapraśnaṃ pṛṣṭvā tam atithiṃ tadā 14,093.012c viśuddhamanaso dāntāḥ śraddhādamasamanvitāḥ 14,093.013a anasūyavo gatakrodhāḥ sādhavo gatamatsarāḥ 14,093.013c tyaktamānā jitakrodhā dharmajñā dvijasattamāḥ 14,093.014a sabrahmacaryaṃ svaṃ gotraṃ samākhyāya parasparam 14,093.014c kuṭīṃ praveśayām āsuḥ kṣudhārtam atithiṃ tadā 14,093.015a idam arghyaṃ ca pādyaṃ ca bṛsī ceyaṃ tavānagha 14,093.015c śucayaḥ saktavaś ceme niyamopārjitāḥ prabho 14,093.015e pratigṛhṇīṣva bhadraṃ te mayā dattā dvijottama 14,093.016a ity uktaḥ pratigṛhyātha saktūnāṃ kuḍavaṃ dvijaḥ 14,093.016c bhakṣayām āsa rājendra na ca tuṣṭiṃ jagāma saḥ 14,093.017a sa uñchavṛttiḥ taṃ prekṣya kṣudhāparigataṃ dvijam 14,093.017c āhāraṃ cintayām āsa kathaṃ tuṣṭo bhaved iti 14,093.018a tasya bhāryābravīd rājan madbhāgo dīyatām iti 14,093.018c gacchatv eṣa yathākāmaṃ saṃtuṣṭo dvijasattamaḥ 14,093.019a iti bruvantīṃ tāṃ sādhvīṃ dharmātmā sa dvijarṣabhaḥ 14,093.019c kṣudhāparigatāṃ jñātvā saktūṃs tān nābhyanandata 14,093.019d*0178_01 ātmānumānato vidvān sa tu viprarṣabhas tadā 14,093.020a jānan vṛddhāṃ kṣudhārtāṃ ca śrāntāṃ glānāṃ tapasvinīm 14,093.020c tvagasthibhūtāṃ vepantīṃ tato bhāryām uvāca tām 14,093.021a api kīṭapataṃgānāṃ mṛgāṇāṃ caiva śobhane 14,093.021c striyo rakṣyāś ca poṣyāś ca naivaṃ tvaṃ vaktum arhasi 14,093.022a anukampito naro nāryā puṣṭo rakṣita eva ca 14,093.022c prapated yaśaso dīptān na ca lokān avāpnuyāt 14,093.022d*0179_01 dharmakāmārthakāryāṇi śuśrūṣā kulasaṃtatiḥ 14,093.022d*0179_02 dāreṣv adhīno dharmaś ca pitṝṇām ātmanas tathā 14,093.022d*0179_03 na vetti karmato bhāryārakṣaṇe yo 'kṣamaḥ pumān 14,093.022d*0179_04 ayaśo mahad āpnoti narakāṃś caiva gacchati 14,093.023a ity uktā sā tataḥ prāha dharmārthau nau samau dvija 14,093.023c saktuprasthacaturbhāgaṃ gṛhāṇemaṃ prasīda me 14,093.024a satyaṃ ratiś ca dharmaś ca svargaś ca guṇanirjitaḥ 14,093.024c strīṇāṃ patisamādhīnaṃ kāṅkṣitaṃ ca dvijottama 14,093.025a ṛtur mātuḥ pitur bījaṃ daivataṃ paramaṃ patiḥ 14,093.025c bhartuḥ prasādāt strīṇāṃ vai ratiḥ putraphalaṃ tathā 14,093.026a pālanād dhi patis tvaṃ me bhartāsi bharaṇān mama 14,093.026c putrapradānād varadas tasmāt saktūn gṛhāṇa me 14,093.027a jarāparigato vṛddhaḥ kṣudhārto durbalo bhṛśam 14,093.027c upavāsapariśrānto yadā tvam api karśitaḥ 14,093.028a ity uktaḥ sa tayā saktūn pragṛhyedaṃ vaco 'bravīt 14,093.028c dvija saktūn imān bhūyaḥ pratigṛhṇīṣva sattama 14,093.029a sa tān pragṛhya bhuktvā ca na tuṣṭim agamad dvijaḥ 14,093.029c tam uñchavṛttir ālakṣya tataś cintāparo 'bhavat 14,093.029d*0180_01 tam uvāca tataḥ putraḥ pitaraṃ dīnamānasam 14,093.029d*0180_02 praśrayāvanato bhūtvā hetuyuktam idaṃ vacaḥ 14,093.030 putra uvāca 14,093.030a saktūn imān pragṛhya tvaṃ dehi viprāya sattama 14,093.030c ity evaṃ sukṛtaṃ manye tasmād etat karomy aham 14,093.031a bhavān hi paripālyo me sarvayatnair dvijottama 14,093.031c sādhūnāṃ kāṅkṣitaṃ hy etat pitur vṛddhasya poṣaṇam 14,093.032a putrārtho vihito hy eṣa sthāvirye paripālanam 14,093.032c śrutir eṣā hi viprarṣe triṣu lokeṣu viśrutā 14,093.033a prāṇadhāraṇamātreṇa śakyaṃ kartuṃ tapas tvayā 14,093.033c prāṇo hi paramo dharmaḥ sthito deheṣu dehinām 14,093.034 pitovāca 14,093.034a api varṣasahasrī tvaṃ bāla eva mato mama 14,093.034c utpādya putraṃ hi pitā kṛtakṛtyo bhavaty uta 14,093.035a bālānāṃ kṣud balavatī jānāmy etad ahaṃ vibho 14,093.035c vṛddho 'haṃ dhārayiṣyāmi tvaṃ balī bhava putraka 14,093.036a jīrṇena vayasā putra na mā kṣud bādhate 'pi ca 14,093.036c dīrghakālaṃ tapas taptaṃ na me maraṇato bhayam 14,093.037 putra uvāca 14,093.037a apatyam asmi te putras trāṇāt putro hi viśrutaḥ 14,093.037c ātmā putraḥ smṛtas tasmāt trāhy ātmānam ihātmanā 14,093.037d*0181_01 putro 'haṃ tava viprarṣe tvayā pālyo 'smi sarvadā 14,093.037d*0181_02 idānīṃ tu imān saktūn dīyatāṃ kṣudhitāya ca 14,093.038 pitovāca 14,093.038a rūpeṇa sadṛśas tvaṃ me śīlena ca damena ca 14,093.038c parīkṣitaś ca bahudhā saktūn ādadmi te tataḥ 14,093.038d*0182_01 praśrayeṇa tathā buddhyā vṛttyā kṣāntyā tathaiva ca 14,093.039a ity uktvādāya tān saktūn prītātmā dvijasattamaḥ 14,093.039c prahasann iva viprāya sa tasmai pradadau tadā 14,093.040a bhuktvā tān api saktūn sa naiva tuṣṭo babhūva ha 14,093.040c uñchavṛttis tu savrīḍo babhūva dvijasattamaḥ 14,093.041a taṃ vai vadhūḥ sthitā sādhvī brāhmaṇapriyakāmyayā 14,093.041c saktūn ādāya saṃhṛṣṭā guruṃ taṃ vākyam abravīt 14,093.042a saṃtānāt tava saṃtānaṃ mama vipra bhaviṣyati 14,093.042c saktūn imān atithaye gṛhītvā tvaṃ prayaccha me 14,093.043a tava prasavanirvṛtyā mama lokāḥ kilākṣayāḥ 14,093.043c pautreṇa tān avāpnoti yatra gatvā na śocati 14,093.044a dharmādyā hi yathā tretā vahnitretā tathaiva ca 14,093.044c tathaiva putrapautrāṇāṃ svarge tretā kilākṣayā 14,093.045a pitṝṃs trāṇāt tārayati putra ity anuśuśruma 14,093.045c putrapautraiś ca niyataṃ sādhulokān upāśnute 14,093.046 śvaśura uvāca 14,093.046a vātātapaviśīrṇāṅgīṃ tvāṃ vivarṇāṃ nirīkṣya vai 14,093.046c karśitāṃ suvratācāre kṣudhāvihvalacetasam 14,093.047a kathaṃ saktūn grahīṣyāmi bhūtvā dharmopaghātakaḥ 14,093.047c kalyāṇavṛtte kalyāṇi naivaṃ tvaṃ vaktum arhasi 14,093.048a ṣaṣṭhe kāle vratavatīṃ śīlaśaucasamanvitām 14,093.048c kṛcchravṛttiṃ nirāhārāṃ drakṣyāmi tvāṃ kathaṃ nv aham 14,093.049a bālā kṣudhārtā nārī ca rakṣyā tvaṃ satataṃ mayā 14,093.049c upavāsapariśrāntā tvaṃ hi bāndhavanandinī 14,093.050 snuṣovāca 14,093.050a guror mama gurus tvaṃ vai yato daivatadaivatam 14,093.050c devātidevas tasmāt tvaṃ saktūn ādatsva me vibho 14,093.051a dehaḥ prāṇaś ca dharmaś ca śuśrūṣārtham idaṃ guroḥ 14,093.051c tava vipra prasādena lokān prāpsyāmy abhīpsitān 14,093.052a avekṣyā iti kṛtvā tvaṃ dṛḍhabhaktyeti vā dvija 14,093.052c cintyā mameyam iti vā saktūn ādātum arhasi 14,093.053 śvaśura uvāca 14,093.053a anena nityaṃ sādhvī tvaṃ śīlavṛttena śobhase 14,093.053c yā tvaṃ dharmavratopetā guruvṛttim avekṣase 14,093.054a tasmāt saktūn grahīṣyāmi vadhūr nārhasi vañcanām 14,093.054c gaṇayitvā mahābhāge tvaṃ hi dharmabhṛtāṃ varā 14,093.055a ity uktvā tān upādāya saktūn prādād dvijātaye 14,093.055c tatas tuṣṭo 'bhavad vipras tasya sādhor mahātmanaḥ 14,093.056a prītātmā sa tu taṃ vākyam idam āha dvijarṣabham 14,093.056c vāgmī tadā dvijaśreṣṭho dharmaḥ puruṣavigrahaḥ 14,093.057a śuddhena tava dānena nyāyopāttena yatnataḥ 14,093.057c yathāśakti vimuktena prīto 'smi dvijasattama 14,093.058a aho dānaṃ ghuṣyate te svarge svarganivāsibhiḥ 14,093.058c gaganāt puṣpavarṣaṃ ca paśyasva patitaṃ bhuvi 14,093.058d*0183_01 gantāśu devavarṣāṇi anantāni mahāmate 14,093.059a surarṣidevagandharvā ye ca devapuraḥsarāḥ 14,093.059c stuvanto devadūtāś ca sthitā dānena vismitāḥ 14,093.060a brahmarṣayo vimānasthā brahmalokagatāś ca ye 14,093.060c kāṅkṣante darśanaṃ tubhyaṃ divaṃ gaccha dvijarṣabha 14,093.061a pitṛlokagatāḥ sarve tāritāḥ pitaras tvayā 14,093.061c anāgatāś ca bahavaḥ subahūni yugāni ca 14,093.062a brahmacaryeṇa yajñena dānena tapasā tathā 14,093.062c agahvareṇa dharmeṇa tasmād gaccha divaṃ dvija 14,093.063a śraddhayā parayā yas tvaṃ tapaś carasi suvrata 14,093.063c tasmād devās tavānena prītā dvijavarottama 14,093.063c*0184_01 prītātmā devatāḥ sarve yate na tapasā tathā 14,093.064a sarvasvam etad yasmāt te tyaktaṃ śuddhena cetasā 14,093.064c kṛcchrakāle tataḥ svargo jito 'yaṃ tava karmaṇā 14,093.065a kṣudhā nirṇudati prajñāṃ dharmyāṃ buddhiṃ vyapohati 14,093.065c kṣudhāparigatajñāno dhṛtiṃ tyajati caiva ha 14,093.066a bubhukṣāṃ jayate yas tu sa svargaṃ jayate dhruvam 14,093.066c yadā dānarucir bhavati tadā dharmo na sīdati 14,093.067a anavekṣya sutasnehaṃ kalatrasneham eva ca 14,093.067c dharmam eva guruṃ jñātvā tṛṣṇā na gaṇitā tvayā 14,093.068a dravyāgamo nṛṇāṃ sūkṣmaḥ pātre dānaṃ tataḥ param 14,093.068c kālaḥ parataro dānāc chraddhā cāpi tataḥ parā 14,093.069a svargadvāraṃ susūkṣmaṃ hi narair mohān na dṛśyate 14,093.069c svargārgalaṃ lobhabījaṃ rāgaguptaṃ durāsadam 14,093.070a tat tu paśyanti puruṣā jitakrodhā jitendriyāḥ 14,093.070c brāhmaṇās tapasā yuktā yathāśaktipradāyinaḥ 14,093.071a sahasraśaktiś ca śataṃ śataśaktir daśāpi ca 14,093.071c dadyād apaś ca yaḥ śaktyā sarve tulyaphalāḥ smṛtāḥ 14,093.072a rantidevo hi nṛpatir apaḥ prādād akiṃcanaḥ 14,093.072c śuddhena manasā vipra nākapṛṣṭhaṃ tato gataḥ 14,093.073a na dharmaḥ prīyate tāta dānair dattair mahāphalaiḥ 14,093.073c nyāyalabdhair yathā sūkṣmaiḥ śraddhāpūtaiḥ sa tuṣyati 14,093.074a gopradānasahasrāṇi dvijebhyo 'dān nṛgo nṛpaḥ 14,093.074c ekāṃ dattvā sa pārakyāṃ narakaṃ samavāptavān 14,093.075a ātmamāṃsapradānena śibir auśīnaro nṛpaḥ 14,093.075c prāpya puṇyakṛtāṃl lokān modate divi suvrataḥ 14,093.076a vibhave na nṛṇāṃ puṇyaṃ svaśaktyā svarjitaṃ satām 14,093.076b*0185_01 nṛṇāṃ puṇyaṃ sa śaktyā ca varjitaṃ garjanaṃ tadā 14,093.076c na yajñair vividhair vipra yathānyāyena saṃcitaiḥ 14,093.077a krodho dānaphalaṃ hanti lobhāt svargaṃ na gacchati 14,093.077c nyāyavṛttir hi tapasā dānavit svargam aśnute 14,093.078a na rājasūyair bahubhir iṣṭvā vipuladakṣiṇaiḥ 14,093.078c na cāśvamedhair bahubhiḥ phalaṃ samam idaṃ tava 14,093.079a saktuprasthena hi jito brahmalokas tvayānagha 14,093.079c virajo brahmabhavanaṃ gaccha vipra yathecchakam 14,093.080a sarveṣāṃ vo dvijaśreṣṭha divyaṃ yānam upasthitam 14,093.080c ārohata yathākāmaṃ dharmo 'smi dvija paśya mām 14,093.081a pāvito hi tvayā deho loke kīrtiḥ sthirā ca te 14,093.081c sabhāryaḥ sahaputraś ca sasnuṣaś ca divaṃ vraja 14,093.082a ity uktavākyo dharmeṇa yānam āruhya sa dvijaḥ 14,093.082c sabhāryaḥ sasutaś cāpi sasnuṣaś ca divaṃ yayau 14,093.083a tasmin vipre gate svargaṃ sasute sasnuṣe tadā 14,093.083c bhāryācaturthe dharmajñe tato 'haṃ niḥsṛto bilāt 14,093.084a tatas tu saktugandhena kledena salilasya ca 14,093.084c divyapuṣpāvamardāc ca sādhor dānalavaiś ca taiḥ 14,093.084e viprasya tapasā tasya śiro me kāñcanīkṛtam 14,093.085a tasya satyābhisaṃdhasya sūkṣmadānena caiva ha 14,093.085c śarīrārdhaṃ ca me viprāḥ śātakumbhamayaṃ kṛtam 14,093.085e paśyatedaṃ suvipulaṃ tapasā tasya dhīmataḥ 14,093.086a katham evaṃvidhaṃ me syād anyat pārśvam iti dvijāḥ 14,093.086c tapovanāni yajñāṃś ca hṛṣṭo 'bhyemi punaḥ punaḥ 14,093.087a yajñaṃ tv aham imaṃ śrutvā kururājasya dhīmataḥ 14,093.087c āśayā parayā prāpto na cāhaṃ kāñcanīkṛtaḥ 14,093.088a tato mayoktaṃ tad vākyaṃ prahasya dvijasattamāḥ 14,093.088c saktuprasthena yajño 'yaṃ saṃmito neti sarvathā 14,093.089a saktuprasthalavais tair hi tadāhaṃ kāñcanīkṛtaḥ 14,093.089c na hi yajño mahān eṣa sadṛśas tair mato mama 14,093.089d*0186_01 saktuprasthena vo nāyaṃ yajñas tulyo matir mama 14,093.090 vaiśaṃpāyana uvāca 14,093.090a ity uktvā nakulaḥ sarvān yajñe dvijavarāṃs tadā 14,093.090c jagāmādarśanaṃ rājan viprās te ca yayur gṛhān 14,093.091a etat te sarvam ākhyātaṃ mayā parapuraṃjaya 14,093.091c yad āścaryam abhūt tasmin vājimedhe mahākratau 14,093.092a na vismayas te nṛpate yajñe kāryaḥ kathaṃ cana 14,093.092c ṛṣikoṭisahasrāṇi tapobhir ye divaṃ gatāḥ 14,093.093a adrohaḥ sarvabhūteṣu saṃtoṣaḥ śīlam ārjavam 14,093.093c tapo damaś ca satyaṃ ca dānaṃ ceti samaṃ matam 14,094.001 janamejaya uvāca 14,094.001a yajñe saktā nṛpatayas tapaḥsaktā maharṣayaḥ 14,094.001c śāntivyavasitā viprāḥ śamo dama iti prabho 14,094.002a tasmād yajñaphalais tulyaṃ na kiṃ cid iha vidyate 14,094.002c iti me vartate buddhis tathā caitad asaṃśayam 14,094.003a yajñair iṣṭvā hi bahavo rājāno dvijasattama 14,094.003c iha kīrtiṃ parāṃ prāpya pretya svargam ito gatāḥ 14,094.004a devarājaḥ sahasrākṣaḥ kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ 14,094.004c devarājyaṃ mahātejāḥ prāptavān akhilaṃ vibhuḥ 14,094.004d*0187_01 yajñais tapobhir vipulai rājāno dvijasattamāḥ 14,094.004d*0187_02 iha loke parāṃ kīrtiṃ vimucya divi saṃsthitāḥ 14,094.005a yathā yudhiṣṭhiro rājā bhīmārjunapuraḥsaraḥ 14,094.005c sadṛśo devarājena samṛddhyā vikrameṇa ca 14,094.006a atha kasmāt sa nakulo garhayām āsa taṃ kratum 14,094.006c aśvamedhaṃ mahāyajñaṃ rājñas tasya mahātmanaḥ 14,094.006d*0188_01 iti hetor mahārāja nakulo 'garhayac ca tat 14,094.006d*0188_02 karma rājño mahābuddhe dharmaḥ sūkṣmo mahīpate 14,094.007 vaiśaṃpāyana uvāca 14,094.007a yajñasya vidhim agryaṃ vai phalaṃ caiva nararṣabha 14,094.007c gadataḥ śṛṇu me rājan yathāvad iha bhārata 14,094.008a purā śakrasya yajataḥ sarva ūcur maharṣayaḥ 14,094.008c ṛtvikṣu karmavyagreṣu vitate yajñakarmaṇi 14,094.009a hūyamāne tathā vahnau hotre bahuguṇānvite 14,094.009c deveṣv āhūyamāneṣu sthiteṣu paramarṣiṣu 14,094.010a supratītais tadā vipraiḥ svāgamaiḥ susvanair nṛpa 14,094.010c aśrāntaiś cāpi laghubhir adhvaryuvṛṣabhais tathā 14,094.011a ālambhasamaye tasmin gṛhīteṣu paśuṣv atha 14,094.011c maharṣayo mahārāja saṃbabhūvuḥ kṛpānvitāḥ 14,094.012a tato dīnān paśūn dṛṣṭvā ṛṣayas te tapodhanāḥ 14,094.012c ūcuḥ śakraṃ samāgamya nāyaṃ yajñavidhiḥ śubhaḥ 14,094.013a apavijñānam etat te mahāntaṃ dharmam icchataḥ 14,094.013c na hi yajñe paśugaṇā vidhidṛṣṭāḥ puraṃdara 14,094.014a dharmopaghātakas tv eṣa samārambhas tava prabho 14,094.014c nāyaṃ dharmakṛto dharmo na hiṃsā dharma ucyate 14,094.015a āgamenaiva te yajñaṃ kurvantu yadi hecchasi 14,094.015c vidhidṛṣṭena yajñena dharmas te sumahān bhavet 14,094.016a yaja bījaiḥ sahasrākṣa trivarṣaparamoṣitaiḥ 14,094.016c eṣa dharmo mahāñ śakra cintyamāno 'dhigamyate 14,094.017a śatakratus tu tad vākyam ṛṣibhis tattvadarśibhiḥ 14,094.017c uktaṃ na pratijagrāha mānamohavaśānugaḥ 14,094.018a teṣāṃ vivādaḥ sumahāñ jajñe śakramaharṣiṇām 14,094.018c jaṅgamaiḥ sthāvarair vāpi yaṣṭavyam iti bhārata 14,094.019a te tu khinnā vivādena ṛṣayas tattvadarśinaḥ 14,094.019c tataḥ saṃdhāya śakreṇa papracchur nṛpatiṃ vasum 14,094.019d*0189_01 dharmasaṃśayam āpannān satyaṃ brūhi mahāmate 14,094.020a mahābhāga kathaṃ yajñeṣv āgamo nṛpate smṛtaḥ 14,094.020c yaṣṭavyaṃ paśubhir medhyair atho bījair ajair api 14,094.021a tac chrutvā tu vacas teṣām avicārya balābalam 14,094.021c yathopanītair yaṣṭavyam iti provāca pārthivaḥ 14,094.022a evam uktvā sa nṛpatiḥ praviveśa rasātalam 14,094.022c uktveha vitathaṃ rājaṃś cedīnām īśvaraḥ prabhuḥ 14,094.022d*0190_01 tasmān na vācyaṃ hy ekena bahujñenāpi saṃśaye 14,094.022d*0190_02 prajāpatim apāhāya svayaṃbhuvam ṛte prabhum 14,094.023a anyāyopagataṃ dravyam atītaṃ yo hy apaṇḍitaḥ 14,094.023c dharmābhikāṅkṣī yajate na dharmaphalam aśnute 14,094.024a dharmavaitaṃsiko yas tu pāpātmā puruṣas tathā 14,094.024c dadāti dānaṃ viprebhyo lokaviśvāsakārakam 14,094.025a pāpena karmaṇā vipro dhanaṃ labdhvā niraṅkuśaḥ 14,094.025c rāgamohānvitaḥ so 'nte kaluṣāṃ gatim āpnute 14,094.026a tena dattāni dānāni pāpena hatabuddhinā 14,094.026c tāni sattvam anāsādya naśyanti vipulāny api 14,094.027a tasyādharmapravṛttasya hiṃsakasya durātmanaḥ 14,094.027c dāne na kīrtir bhavati pretya ceha ca durmateḥ 14,094.028a api saṃcayabuddhir hi lobhamohavaśaṃgataḥ 14,094.028c udvejayati bhūtāni hiṃsayā pāpacetanaḥ 14,094.029a evaṃ labdhvā dhanaṃ lobhād yajate yo dadāti ca 14,094.029c sa kṛtvā karmaṇā tena na sidhyati durāgamāt 14,094.029d*0191_01 **** **** yo hi dadyād yajeta vā 14,094.029d*0191_02 na tasya sa phalaṃ pretya bhuṅkte pāpadhanāgamāt 14,094.030a uñchaṃ mūlaṃ phalaṃ śākam udapātraṃ tapodhanāḥ 14,094.030c dānaṃ vibhavato dattvā narāḥ svar yānti dharmiṇaḥ 14,094.031a eṣa dharmo mahāṃs tyāgo dānaṃ bhūtadayā tathā 14,094.031c brahmacaryaṃ tathā satyam anukrośo dhṛtiḥ kṣamā 14,094.031e sanātanasya dharmasya mūlam etat sanātanam 14,094.032a śrūyante hi purā viprā viśvāmitrādayo nṛpāḥ 14,094.032c viśvāmitro 'sitaś caiva janakaś ca mahīpatiḥ 14,094.032e kakṣasenārṣṭiṣeṇau ca sindhudvīpaś ca pārthivaḥ 14,094.033a ete cānye ca bahavaḥ siddhiṃ paramikāṃ gatāḥ 14,094.033c nṛpāḥ satyaiś ca dānaiś ca nyāyalabdhais tapodhanāḥ 14,094.034a brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā ye cāśritās tapaḥ 14,094.034c dānadharmāgninā śuddhās te svargaṃ yānti bhārata 14,095.001 janamejaya uvāca 14,095.001a dharmāgatena tyāgena bhagavan sarvam asti cet 14,095.001c etan me sarvam ācakṣva kuśalo hy asi bhāṣitum 14,095.002a tatoñchavṛtter yad vṛttaṃ saktudāne phalaṃ mahat 14,095.002c kathitaṃ me mahad brahmaṃs tathyam etad asaṃśayam 14,095.003a kathaṃ hi sarvayajñeṣu niścayaḥ paramo bhavet 14,095.003c etad arhasi me vaktuṃ nikhilena dvijarṣabha 14,095.004 vaiśaṃpāyana uvāca 14,095.004a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 14,095.004c agastyasya mahāyajñe purāvṛttam ariṃdama 14,095.005a purāgastyo mahātejā dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm 14,095.005c praviveśa mahārāja sarvabhūtahite rataḥ 14,095.006a tatrāgnikalpā hotāra āsan satre mahātmanaḥ 14,095.006c mūlāhārā nirāhārāḥ sāśmakuṭṭā marīcipāḥ 14,095.007a parighṛṣṭikā vaighasikāḥ saṃprakṣālās tathaiva ca 14,095.007c yatayo bhikṣavaś cātra babhūvuḥ paryavasthitāḥ 14,095.008a sarve pratyakṣadharmāṇo jitakrodhā jitendriyāḥ 14,095.008c dame sthitāś ca te sarve dambhamohavivarjitāḥ 14,095.009a vṛtte śuddhe sthitā nityam indriyaiś cāpy avāhitāḥ 14,095.009c upāsate sma taṃ yajñaṃ bhuñjānās te maharṣayaḥ 14,095.010a yathāśaktyā bhagavatā tad annaṃ samupārjitam 14,095.010c tasmin satre tu yat kiṃ cid ayogyaṃ tatra nābhavat 14,095.010e tathā hy anekair munibhir mahāntaḥ kratavaḥ kṛtāḥ 14,095.011a evaṃvidhes tv agastyasya vartamāne mahādhvare 14,095.011c na vavarṣa sahasrākṣas tadā bharatasattama 14,095.012a tataḥ karmāntare rājann agastyasya mahātmanaḥ 14,095.012c katheyam abhinirvṛttā munīnāṃ bhāvitātmanām 14,095.013a agastyo yajamāno 'sau dadāty annaṃ vimatsaraḥ 14,095.013c na ca varṣati parjanyaḥ katham annaṃ bhaviṣyati 14,095.014a satraṃ cedaṃ mahad viprā muner dvādaśavārṣikam 14,095.014c na varṣiṣyati devaś ca varṣāṇy etāni dvādaśa 14,095.015a etad bhavantaḥ saṃcintya maharṣer asya dhīmataḥ 14,095.015c agastyasyātitapasaḥ kartum arhanty anugraham 14,095.016a ity evam ukte vacane tato 'gastyaḥ pratāpavān 14,095.016c provācedaṃ vaco vāgmī prasādya śirasā munīn 14,095.017a yadi dvādaśavarṣāṇi na varṣiṣyati vāsavaḥ 14,095.017c cintāyajñaṃ kariṣyāmi vidhir eṣa sanātanaḥ 14,095.018a yadi dvādaśavarṣāṇi na varṣiṣyati vāsavaḥ 14,095.018b*0192_01 sparśayajñaṃ kariṣyāmi vidhir eṣa sanātanaḥ 14,095.018b*0192_02 yadi dvādaśavarṣāṇi na varṣiṣyati vāsavaḥ 14,095.018c vyāyāmenāhariṣyāmi yajñān anyān ativratān 14,095.018d*0193_01 dhyeyātmanā hariṣyāmi yajñān etān yatavrataḥ 14,095.019a bījayajño mayāyaṃ vai bahuvarṣasamācitaḥ 14,095.019c bījaiḥ kṛtaiḥ kariṣye ca nātra vighno bhaviṣyati 14,095.020a nedaṃ śakyaṃ vṛthā kartuṃ mama satraṃ kathaṃ cana 14,095.020c varṣiṣyatīha vā devo na vā devo bhaviṣyati 14,095.021a atha vābhyarthanām indraḥ kuryān na tv iha kāmataḥ 14,095.021c svayam indro bhaviṣyāmi jīvayiṣyāmi ca prajāḥ 14,095.022a yo yad āhārajātaś ca sa tathaiva bhaviṣyati 14,095.022c viśeṣaṃ caiva kartāsmi punaḥ punar atīva hi 14,095.023a adyeha svarṇam abhyetu yac cānyad vasu durlabham 14,095.023c triṣu lokeṣu yac cāsti tad ihāgacchatāṃ svayam 14,095.024a divyāś cāpsarasāṃ saṃghāḥ sagandharvāḥ sakiṃnarāḥ 14,095.024c viśvāvasuś ca ye cānye te 'py upāsantu vaḥ sadā 14,095.025a uttarebhyaḥ kurubhyaś ca yat kiṃ cid vasu vidyate 14,095.025c sarvaṃ tad iha yajñe me svayam evopatiṣṭhatu 14,095.025e svargaṃ svargasadaś caiva dharmaś ca svayam eva tu 14,095.026a ity ukte sarvam evaitad abhavat tasya dhīmataḥ 14,095.026b*0194_01 tasya dīptāgnimahasas tv agastyasyātitejasaḥ 14,095.026c tatas te munayo dṛṣṭvā munes tasya tapobalam 14,095.026e vismitā vacanaṃ prāhur idaṃ sarve mahārthavat 14,095.027a prītāḥ sma tava vākyena na tv icchāmas tapovyayam 14,095.027c svair eva yajñais tuṣṭāḥ smo nyāyenecchāmahe vayam 14,095.028a yajñān dīkṣās tathā homān yac cānyan mṛgayāmahe 14,095.028c tan no 'stu svakṛtair yajñair nānyato mṛgayāmahe 14,095.029a nyāyenopārjitāhārāḥ svakarmaniratā vayam 14,095.029c vedāṃś ca brahmacaryeṇa nyāyataḥ prārthayāmahe 14,095.030a nyāyenottarakālaṃ ca gṛhebhyo niḥsṛtā vayam 14,095.030c dharmadṛṣṭair vidhidvārais tapas tapsyāmahe vayam 14,095.031a bhavataḥ samyag eṣā hi buddhir hiṃsāvivarjitā 14,095.031c etām ahiṃsāṃ yajñeṣu brūyās tvaṃ satataṃ prabho 14,095.032a prītās tato bhaviṣyāmo vayaṃ dvijavarottama 14,095.032c visarjitāḥ samāptau ca satrād asmād vrajāmahe 14,095.033 vaiśaṃpāyana uvāca 14,095.033a tathā kathayatām eva devarājaḥ puraṃdaraḥ 14,095.033c vavarṣa sumahātejā dṛṣṭvā tasya tapobalam 14,095.034a asamāptau ca yajñasya tasyāmitaparākramaḥ 14,095.034c nikāmavarṣī devendro babhūva janamejaya 14,095.035a prasādayām āsa ca tam agastyaṃ tridaśeśvaraḥ 14,095.035c svayam abhyetya rājarṣe puraskṛtya bṛhaspatim 14,095.036a tato yajñasamāptau tān visasarja mahāmunīn 14,095.036b*0195_01 vipine tatra nakulo nakulo 'ntarhitas tadā 14,095.036c agastyaḥ paramaprītaḥ pūjayitvā yathāvidhi 14,096.001 janamejaya uvāca 14,096.001a ko 'sau nakularūpeṇa śirasā kāñcanena vai 14,096.001c prāha mānuṣavad vācam etat pṛṣṭo vadasva me 14,096.002 vaiśaṃpāyana uvāca 14,096.002a etat pūrvaṃ na pṛṣṭo 'haṃ na cāsmābhiḥ prabhāṣitam 14,096.002c śrūyatāṃ nakulo yo 'sau yathā vāg asya mānuṣī 14,096.003a śrāddhaṃ saṃkalpayām āsa jamadagniḥ purā kila 14,096.003c homadhenus tam āgāc ca svayaṃ cāpi dudoha tām 14,096.004a tat kṣīraṃ sthāpayām āsa nave bhāṇḍe dṛḍhe śucau 14,096.004c tac ca krodhaḥ svarūpeṇa piṭharaṃ paryavartayat 14,096.005a jijñāsus tam ṛṣiśreṣṭhaṃ kiṃ kuryād vipriye kṛte 14,096.005c iti saṃcintya durmedhā dharṣayām āsa tat payaḥ 14,096.006a tam ājñāya muniḥ krodhaṃ naivāsya cukupe tataḥ 14,096.006c sa tu krodhas tam āhedaṃ prāñjalir mūrtimān sthitaḥ 14,096.006d*0196_01 jite tasmin bhṛguśreṣṭham abhyabhāṣad amarṣaṇaḥ 14,096.007a jito 'smīti bhṛguśreṣṭha bhṛgavo hy atiroṣaṇāḥ 14,096.007c loke mithyāpravādo 'yaṃ yat tvayāsmi parājitaḥ 14,096.008a so 'haṃ tvayi sthito hy adya kṣamāvati mahātmani 14,096.008c bibhemi tapasaḥ sādho prasādaṃ kuru me vibho 14,096.009 janamejaya uvāca 14,096.009a sākṣād dṛṣṭo 'si me krodha gaccha tvaṃ vigatajvaraḥ 14,096.009c na mamāpakṛtaṃ te 'dya na manyur vidyate mama 14,096.010a yān uddiśya tu saṃkalpaḥ payaso 'sya kṛto mayā 14,096.010c pitaras te mahābhāgās tebhyo budhyasva gamyatām 14,096.011a ity ukto jātasaṃtrāsaḥ sa tatrāntaradhīyata 14,096.011c pitṝṇām abhiṣaṅgāt tu nakulatvam upāgataḥ 14,096.012a sa tān prasādayām āsa śāpasyānto bhaved iti 14,096.012b*0197_01 tenāpy ukto mahārāja dharmarājasya vai tadā 14,096.012b*0197_02 aśvamedhe tadāgantā śāpān mukto bhaviṣyati 14,096.012c taiś cāpy ukto yadā dharmaṃ kṣepsyase mokṣyase tadā 14,096.013a taiś cokto yajñiyān deśān dharmāraṇyāni caiva ha 14,096.013c jugupsan paridhāvan sa yajñaṃ taṃ samupāsadat 14,096.014a dharmaputram athākṣipya saktuprasthena tena saḥ 14,096.014c muktaḥ śāpāt tataḥ krodho dharmo hy āsīd yudhiṣṭhiraḥ 14,096.015a evam etat tadā vṛttaṃ tasya yajñe mahātmanaḥ 14,096.015c paśyatāṃ cāpi nas tatra nakulo 'ntarhitas tadā 14,096.015d*0198_01 sa cāpi bhagavān kṛṣṇaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ 14,096.015d*0198_02 yajñiyo yajñanāthaś ca puṇḍarīko janārdanaḥ 14,096.015d*0198_03 vāsudevo harir viṣṇur ananto bhaktavatsalaḥ 14,096.015d*0198_04 ā samāpter jagannātho yajñaṃ rakṣitavān hariḥ 14,096.015d*0198_05 rakṣitvā sa mahābāhur jagāma dvārakāṃ purīm 14,096.015d*0199_01 etat puṇyaṃ mahārāja śṛṇvatāṃ bhuktimuktidam 14,096.015d*0199_02 śrotā ca śrāvako yaś ca sa yāti paramāṃ gatim 14,096.015d@004_0000 janamejayaḥ 14,096.015d@004_0001 aśvamedhe purā vṛtte keśavaṃ keśisūdanam 14,096.015d@004_0002 vaiśaṃpāyanaḥ 14,096.015d@004_0002 dharmasaṃśayam uddiśya kim apṛcchat pitāmahaḥ 14,096.015d@004_0003 paścimenāśvamedhena yadā snāto yudhiṣṭhiraḥ 14,096.015d@004_0004 tadā rājan namaskṛtya keśavaṃ punar abravīt 14,096.015d@004_0005 bhagavan vaiṣṇavā dharmāḥ kiṃphalāḥ kiṃparāyaṇāḥ 14,096.015d@004_0006 kiṃ dharmam adhikṛtyātha bhavatotpāditāḥ purā 14,096.015d@004_0007 yadi te 'ham anugrāhyaḥ priyo 'smi madhusūdana 14,096.015d@004_0008 śrotavyā yadi me kṛṣṇa tan me kathaya suvrata 14,096.015d@004_0009 pavitrāḥ kila te dharmāḥ sarvapāpapraṇāśanāḥ 14,096.015d@004_0010 sarvadharmottamāḥ puṇyā bhagavaṃs tvanmukhodgatāḥ 14,096.015d@004_0011 yāñ śrutvā brahmahā goghno mātṛhā gurutalpagaḥ 14,096.015d@004_0012 pākabhedī kṛtaghnaś ca surāpo brahmavikrayī 14,096.015d@004_0013 mitraviśvāsaghātī ca vīrahā bhrūṇahā tathā 14,096.015d@004_0014 tapovikrayiṇaś caiva dānavikrayiṇas tathā 14,096.015d@004_0015 ātmavikrayiṇo mūḍhā jīved yaś ca vikarmabhiḥ 14,096.015d@004_0016 pāpāḥ śaṭhā naikṛtikā ḍāmbhikā dūṣakās tathā 14,096.015d@004_0017 rasabhedakarā ye ca ye ca syur brahmaghātakāḥ 14,096.015d@004_0018 śūdrapreṣyakarāś corā viprā ye ca purohitāḥ 14,096.015d@004_0019 nikṣepahāriṇaḥ strīghnās tathā ye pāradārikāḥ 14,096.015d@004_0020 ete cānye ca pāpās te mucyante te 'pi kilbiṣāt 14,096.015d@004_0021 tān ācakṣva suraśreṣṭha tvadbhaktasya mamācyuta 14,096.015d@004_0022 ity evaṃ kathite deve dharmaputreṇa saṃsadi 14,096.015d@004_0023 vasiṣṭhādyās tapoyuktā munayas tattvadarśinaḥ 14,096.015d@004_0024 śrotukāmāḥ paraṃ guhyaṃ vaiṣṇavaṃ dharmam uttamam 14,096.015d@004_0025 yudhiṣṭhiraḥ 14,096.015d@004_0025 tathā bhāgavatāś caiva tatas taṃ paryavārayan 14,096.015d@004_0026 tattvatas tu bhavān eva pādamūlam upāgatam 14,096.015d@004_0027 yadi jānāsi māṃ bhaktaṃ snigdhaṃ vā bhaktavatsala 14,096.015d@004_0028 dharmaguhyāni sarvāṇi vettum icchāmi tattvataḥ 14,096.015d@004_0029 dharmān kathaya deveśa yady anugrahabhāg aham 14,096.015d@004_0030 śrutā me mānavā dharmā vāsiṣṭhāḥ kāśyapās tathā 14,096.015d@004_0031 gārgīyā gautamīyāś ca tathā gopālakasya ca 14,096.015d@004_0032 parāśarakṛtāḥ pūrvaṃ maitreyasya ca dhīmataḥ 14,096.015d@004_0033 aumā māheśvarāś caiva nandidharmāś ca pāvanāḥ 14,096.015d@004_0034 brahmaṇā kathitā ye ca kaumārāś ca śrutā mayā 14,096.015d@004_0035 dhūmrāyaṇakṛtā dharmāḥ kāṇḍavaiśvānarā api 14,096.015d@004_0036 bhārgavyā yājñavalkyāś ca mārkaṇḍeyakṛtās tathā 14,096.015d@004_0037 bhāradvājakṛtā ye ca bṛhaspatikṛtāś ca ye 14,096.015d@004_0038 kuṇeś ca kuṇibāhoś ca viśvāmitrakṛtāś ca ye 14,096.015d@004_0039 sumantujaiminikṛtāḥ śākuneyās tathaiva ca 14,096.015d@004_0040 pulastyapulahodgītāḥ pāvakīyās tathaiva ca 14,096.015d@004_0041 agastyagītā maudgalyāḥ śāṇḍilyāś caiva pāvanāḥ 14,096.015d@004_0042 vālakhilyakṛtā ye ca ye ca saptarṣibhiḥ kṛtāḥ 14,096.015d@004_0043 āpastambakṛtā dharmāḥ śaṅkhasya likhitasya ca 14,096.015d@004_0044 prājāpatyās tathā yāmyā māhendrāś ca śrutā mayā 14,096.015d@004_0045 vaiyyāghrā vyāsagītāś ca vibhāṇḍakakṛtāś ca ye 14,096.015d@004_0046 nāradīyāḥ śrutā dharmāḥ kāpotāś ca śrutā mayā 14,096.015d@004_0047 tathā viduravākyāni bhṛgor aṅgirasas tathā 14,096.015d@004_0048 krauñcā mṛdaṅgagītāś ca sauryā hārītakāś ca ye 14,096.015d@004_0049 ye piśaṅgakṛtāś cāpi kautupā haṃsapālakāḥ 14,096.015d@004_0050 uddālakakṛtā dharmā auśanasyās tathaiva ca 14,096.015d@004_0051 vaiśaṃpāyanagītāś ca ye cānye 'py evamādayaḥ 14,096.015d@004_0052 etebhyaḥ sarvadharmebhyo deva tvanmukhaniḥsṛtāḥ 14,096.015d@004_0053 pāvanatvāt pavitratvād viśiṣṭā iti me matiḥ 14,096.015d@004_0054 tasmād dhi tvāṃ prapannasya tvadbhaktasya ca bhāvataḥ 14,096.015d@004_0055 vaiśaṃpāyanaḥ 14,096.015d@004_0055 yuṣmadīyān varān dharmān puṇyān kathaya me 'cyuta 14,096.015d@004_0056 evaṃ pṛṣṭas tu dharmajño dharmaputreṇa keśavaḥ 14,096.015d@004_0057 uvāca dharmān sūkṣmārthān dharmaputrasya harṣitaḥ 14,096.015d@004_0058 evaṃ te yasya kaunteya yatno dharmeṣu suvrata 14,096.015d@004_0059 tvatsamo durlabho loke na kaś cid iha vidyate 14,096.015d@004_0060 dharmaḥ śruto vā dṛṣṭo vā kathito vā kṛto 'pi vā 14,096.015d@004_0061 anumodito vā rājendra punātīha naraṃ sadā 14,096.015d@004_0062 dharmaḥ pitā ca mātā ca dharmo nāthaḥ suhṛt tathā 14,096.015d@004_0063 dharmo bhrātā sakhā caiva dharmaḥ svāmī paraṃtapa 14,096.015d@004_0064 dharmād arthaś ca kāmaś ca dharmād bhogāḥ sukhāni ca 14,096.015d@004_0065 dharmād aiśvaryam evāgryaṃ dharmāt svargagatiḥ parā 14,096.015d@004_0066 dharmo yaḥ sevitaḥ śuddhas trāyate mahato bhayāt 14,096.015d@004_0067 dharmād dvijatvaṃ devatvaṃ dharmaḥ prāpayate naram 14,096.015d@004_0068 yadā ca kṣīyate pāpaṃ kālena puruṣasya tu 14,096.015d@004_0069 tadā saṃjāyate buddhir dharmaṃ kartuṃ yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_0070 janmāntarasahasrais tu manuṣyatvaṃ hi durlabham 14,096.015d@004_0071 tad gatvāpīha yo dharmaṃ na karoti sa vañcitaḥ 14,096.015d@004_0072 kutsitā ye daridrāś ca virūpā vyādhitās tathā 14,096.015d@004_0073 parapreṣyāś ca mūrkhāś ca na tair dharmaḥ kṛtaḥ purā 14,096.015d@004_0074 ye ca dīrghāyuṣaḥ śūrāḥ paṇḍitā bhoginas tathā 14,096.015d@004_0075 nīrogā rūpasaṃpannās tair dharmaḥ sukṛtaḥ purā 14,096.015d@004_0076 evaṃ dharmaḥ kṛtaḥ śuddho nayate gatim uttamām 14,096.015d@004_0077 adharmaṃ sevamānas tu tiryag yonyāṃ pataty asau 14,096.015d@004_0078 idaṃ rahasyaṃ kaunteya śṛṇu dharmam anuttamam 14,096.015d@004_0079 kathayiṣye paraṃ dharmaṃ mama bhaktasya pāṇḍava 14,096.015d@004_0080 iṣṭas tvam asi me 'tyarthaṃ prapannaś cāpi māṃ sadā 14,096.015d@004_0081 paramārtham api brūmaḥ kiṃ punar dharmasaṃhitām 14,096.015d@004_0082 idaṃ me mānuṣaṃ janma kṛtam ātmani māyayā 14,096.015d@004_0083 dharmasaṃsthāpanārthāya duṣṭānāṃ śāsanāya ca 14,096.015d@004_0084 mānuṣyaṃ bhāvam āpannaṃ ye māṃ gṛhṇanty avajñayā 14,096.015d@004_0085 saṃsarantīha te mūḍhās tiryag yoniṣv anekaśaḥ 14,096.015d@004_0086 ye ca māṃ sarvabhūtasthaṃ paśyanti jñānacakṣuṣā 14,096.015d@004_0087 madbhaktāṃs tān sadā yuktān matsamīpaṃ nayāmy aham 14,096.015d@004_0088 madbhaktā na vinaśyanti madbhaktā vītakalmaṣāḥ 14,096.015d@004_0089 madbhaktānāṃ tu mānuṣye saphalaṃ janma pāṇḍava 14,096.015d@004_0090 api pāpeṣv abhiratā madbhaktāḥ pāṇḍunandana 14,096.015d@004_0091 mucyante pāpakaiḥ sarvaiḥ padmapatram ivāmbhasā 14,096.015d@004_0092 janmāntarasahasreṣu tapasā bhāvitātmanām 14,096.015d@004_0093 bhaktir utpadyate tāta manuṣyāṇāṃ na saṃśayaḥ 14,096.015d@004_0094 yac ca rūpaṃ paraṃ guhyaṃ kūṭastham acalaṃ dhruvam 14,096.015d@004_0095 na dṛśyate tathā devair madbhaktair dṛśyate yathā 14,096.015d@004_0096 aparaṃ yac ca me rūpaṃ prādurbhāveṣu dṛśyate 14,096.015d@004_0097 tad arcayanti sarvārthaiḥ sarvabhūtāni pāṇḍava 14,096.015d@004_0098 kalpakoṭisahasreṣu vyatīteṣv āgateṣu ca 14,096.015d@004_0099 darśayāmīha tad rūpaṃ tat prapaśyanti me surāḥ 14,096.015d@004_0100 sthityutpattivyayakaraṃ yo māṃ jñātvā prapadyate 14,096.015d@004_0101 anugṛhṇāmy ahaṃ taṃ vai saṃsārān mocayāmi ca 14,096.015d@004_0102 aham ādir hi devānāṃ sṛṣṭā brahmādayo mayā 14,096.015d@004_0103 prakṛtiṃ svām avaṣṭabhya jagat sarvaṃ sṛjāmy aham 14,096.015d@004_0104 tamomūlo 'ham avyakto rajo madhye pratiṣṭhitaḥ 14,096.015d@004_0105 ūrdhvaṃ sattvaviśālo 'haṃ brahmādistambasaṃjñitaḥ 14,096.015d@004_0106 mūrdhānaṃ me divaṃ viddhi candrādityau ca locane 14,096.015d@004_0107 devāgnir brāhmaṇā vaktraṃ mārutaḥ śvasanaś ca me 14,096.015d@004_0108 diśo me bāhavaś cāṣṭau nakṣatrāṇi ca bhūṣaṇam 14,096.015d@004_0109 antarikṣam uro viddhi sarvabhūtāvakāśakam 14,096.015d@004_0110 mārgo meghānilābhyāṃ tu yan mamodaram avyayam 14,096.015d@004_0111 pṛthivīmaṇḍalaṃ yad vai dvīpārṇavanagair yutam 14,096.015d@004_0112 sarvasaṃdhāraṇopetaṃ pādau mama yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_0113 sthito hy ekaguṇaḥ khe 'haṃ dviguṇaś cāsmi mārute 14,096.015d@004_0114 triguṇo 'gnau sthito 'haṃ vai salile tu caturguṇaḥ 14,096.015d@004_0115 śabdādyā ye guṇāḥ pañca mahābhūteṣu pañcasu 14,096.015d@004_0116 tanmātrasaṃsthitaḥ so 'haṃ pṛthivyāṃ pañcadhā sthitaḥ 14,096.015d@004_0117 ahaṃ sahasraśīrṣas tu sahasravadanekṣaṇaḥ 14,096.015d@004_0118 sahasrabāhūdaradṛk sahasroruḥ sahasrapāt 14,096.015d@004_0119 dhṛtvorvīṃ sarvataḥ samyag atyatiṣṭhad daśāṅgulam 14,096.015d@004_0120 sarvabhūtātmabhūtasthaḥ sarvavyāpī tato hy aham 14,096.015d@004_0121 acintyo 'ham ananto 'ham ajaro 'ham ajo hy aham 14,096.015d@004_0122 anadyo 'ham avadhyo 'ham aprameyo 'ham avyayaḥ 14,096.015d@004_0123 nirguṇo 'ham agūḍhātmā nirdvandvo nirmamo nṛpa 14,096.015d@004_0124 niṣkalo nirvikāro 'haṃ nidānam amṛtasya tu 14,096.015d@004_0125 sudhā cāhaṃ svadhā cāhaṃ svāhā cāhaṃ narādhipa 14,096.015d@004_0126 tejasā tapasā cāhaṃ bhūtagrāmaṃ caturvidham 14,096.015d@004_0127 snehapāśaguṇair baddhvā dhārayāmy ātmamāyayā 14,096.015d@004_0128 caturāśramadharmo 'haṃ cāturhotraphalāśanaḥ 14,096.015d@004_0129 caturmūrtiś caturvyūhaś caturāśramabhāvanaḥ 14,096.015d@004_0130 saṃhṛtyāhaṃ jagat sarvaṃ kṛtvā vai garbham ātmanaḥ 14,096.015d@004_0131 śayāmi divyayogena pralayeṣu yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_0132 sahasrayugaparyantāṃ brāhmīṃ rātriṃ mahārṇave 14,096.015d@004_0133 sthitvā sṛjāmi bhūtāni jaṅgamāni sthirāṇi ca 14,096.015d@004_0134 kalpe kalpe ca bhūtāni saṃharāmi sṛjāmi ca 14,096.015d@004_0135 na ca māṃ tāni jānanti māyayā mohitāni me 14,096.015d@004_0136 mama caivāndhakārasya mārgitavyasya nityaśaḥ 14,096.015d@004_0137 praśāntasyeva dīpasya gatir naivopalabhyate 14,096.015d@004_0138 na tad asti kva cid rājan yatrāhaṃ na pratiṣṭhitaḥ 14,096.015d@004_0139 na ca tad vidyate bhūtaṃ mayi yan na pratiṣṭhitam 14,096.015d@004_0140 yāvanmātraṃ bhaved bhūtaṃ sthūlaṃ sūkṣmam idaṃ jagat 14,096.015d@004_0141 jīvabhūto hy ahaṃ tasmiṃs tāvanmātraṃ pratiṣṭhitam 14,096.015d@004_0142 kiṃ cātra bahunoktena satyam eva bravīmi te 14,096.015d@004_0143 yad bhūtaṃ yad bhaviṣyac ca tat sarvam aham eva tu 14,096.015d@004_0144 mayā sṛṣṭāni bhūtāni manmayāni ca bhārata 14,096.015d@004_0145 mām eva na vijānanti māyayā mohitāni me 14,096.015d@004_0146 evaṃ sarvaṃ jagad idaṃ sadevāsuramānuṣam 14,096.015d@004_0147 mattaḥ prabhavate rājan mayy eva pravilīyate 14,096.015d@004_0147 vaiśaṃpāyana uvāca 14,096.015d@004_0148 evam ātmodbhavaṃ sarvaṃ jagad uddiśya keśavaḥ 14,096.015d@004_0149 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_0149 dharmān dharmātmajasyātha puṇyān akathayat prabhuḥ 14,096.015d@004_0150 śṛṇu pāṇḍava tattvena pavitraṃ pāpanāśanam 14,096.015d@004_0151 kathyamānaṃ mayā puṇyaṃ dharmaśāstraphalaṃ mahat 14,096.015d@004_0152 yaḥ śṛṇoti śucir bhūtvā ekacittas tapoyutaḥ 14,096.015d@004_0153 svargyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ dharmyaṃ jñeyaṃ yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_0154 śraddadhānasya tasyeha yat pāpaṃ pūrvasaṃcitam 14,096.015d@004_0155 vaiśaṃpāyana uvāca 14,096.015d@004_0155 vinaśyaty āśu tat sarvaṃ madbhaktasya viśeṣataḥ 14,096.015d@004_0156 evaṃ śrutvā vacaḥ puṇyaṃ satyaṃ keśavabhāṣitam 14,096.015d@004_0157 prahṛṣṭamanaso bhūtvā cintayanto 'dbhutaṃ param 14,096.015d@004_0158 devā brahmarṣayaḥ sarve gandharvāpsarasas tathā 14,096.015d@004_0159 bhūtā yakṣagrahāś caiva guhyakā bhujagās tathā 14,096.015d@004_0160 vālakhilyā mahātmāno yoginas tattvadarśinaḥ 14,096.015d@004_0161 tathā bhāgavatāś cāpi pañcakālam upāsakāḥ 14,096.015d@004_0162 kautūhalasamāyuktāḥ prahṛṣṭendriyamānasāḥ 14,096.015d@004_0163 śrotukāmāḥ paraṃ dharmaṃ vaiṣṇavaṃ dharmaśāsanāt 14,096.015d@004_0164 hṛdi kartuṃ ca tad vākyaṃ praṇemuḥ śirasā natāḥ 14,096.015d@004_0165 tatas te vāsudevena dṛṣṭāḥ saumyena cakṣuṣā 14,096.015d@004_0166 vimuktapāpān ālokya praṇamya śirasā harim 14,096.015d@004_0167 papraccha keśavaṃ dharmaṃ dharmaputraḥ pratāpavān 14,096.015d@004_0168 kīdṛśī brāhmaṇasyātha kṣatriyasyāpi kīdṛśī 14,096.015d@004_0169 vaiśyasya kīdṛśī deva gatiḥ śūdrasya kīdṛśī 14,096.015d@004_0170 kathaṃ badhyeta pāśena brāhmaṇas tu yamālaye 14,096.015d@004_0171 kṣatriyo vātha vaiśyo vā śūdro vā badhyate katham 14,096.015d@004_0172 vaiśaṃpāyana uvāca 14,096.015d@004_0172 etat karmaphalaṃ brūhi lokanātha namo 'stu te 14,096.015d@004_0173 pṛṣṭo 'tha keśavo hy evaṃ dharmaputreṇa dhīmatā 14,096.015d@004_0174 uvāca saṃsāragatiṃ cāturvarṇyasya karmajām 14,096.015d@004_0174 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_0175 śṛṇu varṇakrameṇaiva dharmaṃ dharmabhṛtāṃ vara 14,096.015d@004_0176 nāsti kiṃ cin naraśreṣṭha duṣkṛtaṃ brāhmaṇasya tu 14,096.015d@004_0177 ye sthitāḥ syuḥ sadādhyātme saṃdhyāṃ ye cāpy upāsate 14,096.015d@004_0178 yaiś ca pūrṇāhutiḥ prāptā vidhivaj juhvate ca ye 14,096.015d@004_0179 vaiśvadevaṃ ca ye kuryuḥ pūjayanty atithīṃś ca ye 14,096.015d@004_0180 nityaṃ svādhyāyaśīlāś ca japayajñaparāś ca ye 14,096.015d@004_0181 sāyaṃprātar hutāśāś ca śūdrabhojanavarjitāḥ 14,096.015d@004_0182 ḍambhānṛtavimuktāś ca svadāraniratāś ca ye 14,096.015d@004_0183 pañcayajñaratā ye ca ye 'gnihotram upāsate 14,096.015d@004_0184 dahanti duṣkṛtaṃ yeṣāṃ hūyamānāgnayas trayaḥ 14,096.015d@004_0185 naṣṭaduṣkṛtakarmāṇo brahmalokaṃ vrajanti te 14,096.015d@004_0186 brahmaloke punaḥ kāmaṃ gandharvair brahmagāyakaiḥ 14,096.015d@004_0187 udgīyamānāḥ prayataiḥ pūjyamānāḥ svayaṃbhuvā 14,096.015d@004_0188 brahmaloke pramodante yāvad ābhūtasaṃplavam 14,096.015d@004_0189 kṣatriyo 'pi sthito rājye svadharmaparipālakaḥ 14,096.015d@004_0190 samyak prajāḥ pālayitā ṣaḍbhāganirataḥ sadā 14,096.015d@004_0191 yajñadānarato dhīraḥ svadāranirataḥ sadā 14,096.015d@004_0192 śāstrānusārī tattvajñaḥ prajākāryaparāyaṇaḥ 14,096.015d@004_0193 viprebhyaḥ kāmado nityaṃ bhṛtyānāṃ bharaṇe rataḥ 14,096.015d@004_0194 satyasaṃdhaḥ śucir nityaṃ lobhaḍambhavivarjitaḥ 14,096.015d@004_0195 kṣatriyo 'py uttamāṃ yāti gatiṃ devaniṣevitām 14,096.015d@004_0196 tatra divyāpsarobhis tu gandharvaiś ca viśeṣataḥ 14,096.015d@004_0197 sevyamāno mahātejāḥ krīḍate śakrapūjitaḥ 14,096.015d@004_0198 caturyugāni vai triṃśat krīḍitvā tatra devavat 14,096.015d@004_0199 iha mānuṣaloke tu caturvedī dvijo bhavet 14,096.015d@004_0200 kṛṣigopālanirato dharmānveṣaṇatatparaḥ 14,096.015d@004_0201 dānadharme 'pi nirato vipraśuśrūṣakas tathā 14,096.015d@004_0202 satyasaṃdhaḥ śucir nityaṃ lobhaḍambhavivarjitaḥ 14,096.015d@004_0203 ṛjuḥ svadāranirato hiṃsādrohavivarjitaḥ 14,096.015d@004_0204 vaṇigdharmān namuñcan vai devabrāhmaṇapūjakaḥ 14,096.015d@004_0205 vaiśyaḥ svargatim āpnoti pūjyamāno 'psarogaṇaiḥ 14,096.015d@004_0206 caturyugāni vai triṃśat krīḍitvā daśa pañca ca 14,096.015d@004_0207 iha mānuṣyaloke ca rājā bhavati vīryavān 14,096.015d@004_0208 suvarṇakoṭyaḥ pañcāśad ratnānāṃ ca śataṃ tathā 14,096.015d@004_0209 hastyaśvarathasaṃyuktān mahābhogāṃś ca sevate 14,096.015d@004_0210 trayāṇām api varṇānāṃ śuśrūṣānirataḥ sadā 14,096.015d@004_0211 viśeṣatas tu viprāṇāṃ dāsavad yas tu tiṣṭhati 14,096.015d@004_0212 ayācitapradātā ca satyaśaucasamanvitaḥ 14,096.015d@004_0213 gurudevārcanarataḥ paradāravivarjitaḥ 14,096.015d@004_0214 parapīḍām akṛtvaiva bhṛtyavargaṃ bibharti yaḥ 14,096.015d@004_0215 śūdro 'pi svargam āpnoti jīvānām abhayapradaḥ 14,096.015d@004_0216 sa svargaloke krīḍitvā varṣakoṭiṃ mahātapāḥ 14,096.015d@004_0217 iha mānuṣaloke tu vaiśyo dhanapatir bhavet 14,096.015d@004_0218 evaṃ dharmāt paraṃ nāsti mahat saṃsāramokṣaṇam 14,096.015d@004_0219 na ca dharmāt paraṃ kiṃ cit pāpakarmavyapohanam 14,096.015d@004_0220 tasmād dharmaḥ sadā kāryo mānuṣyaṃ prāpya durlabham 14,096.015d@004_0221 na hi dharmānuraktānāṃ loke kiṃ cin na durlabham 14,096.015d@004_0222 svayaṃbhuvihito dharmo yo yasyeha nareśvara 14,096.015d@004_0223 sa tena kṣapayet pāpaṃ samyag ācaritena ca 14,096.015d@004_0224 sahajaṃ yad bhavet karma na tat tyājyaṃ hi kena cit 14,096.015d@004_0225 sa eva tasya dharmo hi tena siddhiṃ sa gacchati 14,096.015d@004_0226 viguṇo 'pi svadharmas tu pāpakarma vyapohati 14,096.015d@004_0227 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_0227 evam eva tu dharmo 'pi kṣīyate pāpavardhanāt 14,096.015d@004_0228 bhagavan devadeveśa śrotuṃ kautūhalaṃ hi me 14,096.015d@004_0229 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_0229 śubhasyāpy aśubhasyāpi kṣayavṛddhī yathākramam 14,096.015d@004_0230 śṛṇu pārthiva tat sarvaṃ dharmaṃ sūkṣmaṃ sanātanam 14,096.015d@004_0231 durvijñeyatamaṃ nityam atra bhagnā mahājanāḥ 14,096.015d@004_0232 yathaiva śītam udakam uṣṇena bahunāvṛtam 14,096.015d@004_0233 bhavet tu tatkṣaṇād uṣṇaṃ śītatvaṃ ca vinaśyati 14,096.015d@004_0234 yathoṣṇaṃ vā bhaved alpaṃ śītena bahunāvṛtam 14,096.015d@004_0235 śītalaṃ tad bhavet sarvam uṣṇatvaṃ ca vinaśyati 14,096.015d@004_0236 evaṃ tu yad bhaved bhūri sukṛtaṃ vātha duṣkṛtam 14,096.015d@004_0237 tad alpaṃ kṣapayec chīghraṃ nātra kāryā vicāraṇā 14,096.015d@004_0238 samatve sati rājendra tayoḥ sukṛtapāpayoḥ 14,096.015d@004_0239 gūhitasya bhaved vṛddhiḥ kīrtitasya bhavet kṣayaḥ 14,096.015d@004_0240 khyāpanenānutāpena prāyaḥ pāpaṃ vinaśyati 14,096.015d@004_0241 tathā kṛtas tu rājendra dharmo naśyati mānada 14,096.015d@004_0242 tāv ubhau gūhitau samyag vṛddhiṃ yātau na saṃśayaḥ 14,096.015d@004_0243 tasmāt sarvaprayatnena na pāpaṃ gūhayed budhaḥ 14,096.015d@004_0244 tasmād etat prayatnena kīrtayet kṣayakāraṇāt 14,096.015d@004_0245 tasmāt saṃkīrtayet pāpaṃ satyaṃ dharmaṃ ca gūhayet 14,096.015d@004_0245 vaiśaṃpāyana uvāca 14,096.015d@004_0246 evaṃ śrutvā vacas tasya dharmaputro 'cyutasya tu 14,096.015d@004_0247 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_0247 papraccha punar apy anyān dharmān dharmātmajo harim 14,096.015d@004_0248 vṛthā ca kati janmāni vṛthā dānāni yāni ca 14,096.015d@004_0249 vṛthā ca jīvitaṃ keṣāṃ narāṇāṃ puruṣottama 14,096.015d@004_0250 kīdṛśāsu vyavasthāsu dānaṃ dattaṃ janārdana 14,096.015d@004_0251 iha loke 'nubhavati puruṣaḥ puruṣottama 14,096.015d@004_0252 garbhasthe kiṃ samaśnāti kiṃ bālye vāpi keśava 14,096.015d@004_0253 yauvanasthe 'pi kiṃ kṛṣṇa vārdhake vāpi kiṃ bhavet 14,096.015d@004_0254 sāttvikaṃ kīdṛśaṃ dānaṃ rājasaṃ kīdṛśaṃ bhavet 14,096.015d@004_0255 tāmasaṃ kīdṛśaṃ deva tarpayiṣyati kiṃ prabho 14,096.015d@004_0256 uttamaṃ kīdṛśaṃ dānaṃ madhyamaṃ kīdṛśaṃ bhavet 14,096.015d@004_0257 adhamaṃ kīdṛśaṃ dānaṃ teṣāṃ vā vada kiṃ phalam 14,096.015d@004_0258 kiṃ dānaṃ nayati hy ūrdhvaṃ kiṃ gatiṃ madhyamāṃ bhavet 14,096.015d@004_0259 gatiṃ jaghanyām atha vā devadeva bravīhi me 14,096.015d@004_0260 etad icchāmi vijñātuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me 14,096.015d@004_0261 tvadīyaṃ vacanaṃ satyaṃ puṇyaṃ ca madhusūdana 14,096.015d@004_0261 vaiśaṃpāyana uvāca 14,096.015d@004_0262 evaṃ dharmaṃ prayatnena pṛṣṭaḥ pāṇḍusutena vai 14,096.015d@004_0263 uvāca vāsudevo 'tha dharmān dharmātmajasya ca 14,096.015d@004_0264 śṛṇu rājan yathānyāyaṃ vacanaṃ tathyam uttamam 14,096.015d@004_0265 kathyamānaṃ mayā puṇyaṃ sarvapāpavyapohanam 14,096.015d@004_0266 vṛthā ca daśa janmāni catvāri ca narādhipa 14,096.015d@004_0267 vṛthā dānāni pañcāśat pañcaiva ca yathākramam 14,096.015d@004_0268 vṛthā ca jīvitaṃ yeṣāṃ te ca ṣaṭ parikīrtitāḥ 14,096.015d@004_0269 anukrameṇa sarvāṇi tāni vakṣyāmi pārthiva 14,096.015d@004_0270 dharmaghnānāṃ vṛthā janma lubdhānāṃ pāpināṃ tathā 14,096.015d@004_0271 vṛthā pākaṃ ca ye 'śnanti paradāraratāś ca ye 14,096.015d@004_0272 pākabhedakarā ye ca ye ca syuḥ satyavarjitāḥ 14,096.015d@004_0273 mṛṣṭam aśnāti yaś caiko dṛśyamānas tu bāndhavaiḥ 14,096.015d@004_0274 pitaraṃ mātaraṃ caiva upādhyāyaṃ guruṃ tathā 14,096.015d@004_0275 mātulaṃ mātulānīṃ ca yo nihanyāc chapeta vā 14,096.015d@004_0276 brāhmaṇaś caiva yo bhūtvā saṃdhyopāsanavarjitaḥ 14,096.015d@004_0277 nirbrahmo niḥsvadhaś caiva śūdrāṇām annabhug dvijaḥ 14,096.015d@004_0278 mama vā śaṃkarasyāpi brahmaṇo vā yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_0279 atha vā brāhmaṇānāṃ tu ye na bhaktā narādhamāḥ 14,096.015d@004_0280 vṛthā janmāny athaiteṣāṃ pāpināṃ viddhi pāṇḍava 14,096.015d@004_0281 aśraddhayā ca yad dattam avamānena vāpi yat 14,096.015d@004_0282 ḍambhārtham api yad dattaṃ yat pāṣaṇḍihṛtaṃ nṛpa 14,096.015d@004_0283 śūdrācārāya yad dattaṃ yad dattvā cānukīrtitam 14,096.015d@004_0284 roṣayuktaṃ tu yad dattaṃ yad dattam anuśocitam 14,096.015d@004_0285 ḍambhārjitaṃ ca yad dattaṃ yac ca vāpy anṛtārjitam 14,096.015d@004_0286 brāhmaṇasvaṃ ca yad dattaṃ cauryeṇāpy ārjitaṃ ca yat 14,096.015d@004_0287 abhiśastāhṛtaṃ yat tu yad dattaṃ patite dvije 14,096.015d@004_0288 nirbrahmābhihṛtaṃ yat tu yad dhṛtaṃ sarvayācakaiḥ 14,096.015d@004_0289 vrātyais tu yad dhṛtaṃ dānam ārūḍhapatitaiś ca yat 14,096.015d@004_0290 yad dattaṃ svairiṇībhartuḥ śvaśurān anuvartine 14,096.015d@004_0291 yad grāmayācakahṛtaṃ yat kṛtaghnahṛtaṃ tathā 14,096.015d@004_0292 upapātakine dattaṃ vedavikrayiṇe ca yat 14,096.015d@004_0293 strījitāya ca yad dattaṃ vyālagrāhihṛtaṃ ca yat 14,096.015d@004_0294 purohitāya yad dattaṃ cikitsakahṛtaṃ ca yat 14,096.015d@004_0295 yad vaṇikkarmiṇe dattaṃ kṣudramantropajīvine 14,096.015d@004_0296 yac chūdrajīvine dattaṃ yac ca devalakāya ca 14,096.015d@004_0297 devadravyāśine yac ca yad dattaṃ citrakarmiṇe 14,096.015d@004_0298 raṅgopajīvine dattaṃ yac ca māṃsopajīvine 14,096.015d@004_0299 sevakāya ca yad dattaṃ yad dattaṃ brāhmaṇabruve 14,096.015d@004_0300 agnihīne ca yad dattaṃ dattaṃ vārdhuṣikāya ca 14,096.015d@004_0301 yad anācāriṇe dattaṃ yat tu dattam anagnaye 14,096.015d@004_0302 asaṃdhyopāsine dattaṃ yac chūdragrāmavāsine 14,096.015d@004_0303 yan mithyāliṅgine dattaṃ dattaṃ sarvāśine ca yat 14,096.015d@004_0304 nāstikāya ca yad dattaṃ dharmavikrayiṇe ca yat 14,096.015d@004_0305 cārakāya ca yad dattaṃ yad dattaṃ kūṭasākṣiṇe 14,096.015d@004_0306 grāmakūṭāya yad dattaṃ dānaṃ pārthivapuṃgava 14,096.015d@004_0307 vṛthā bhavati tat sarvaṃ nātra kāryā vicāraṇā 14,096.015d@004_0308 vipranāmadharā hy ete lolupā brāhmaṇādhamāḥ 14,096.015d@004_0309 nātmānaṃ tārayanty ete na dātāraṃ yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_0310 etebhyo dattamātrāṇi dānāni ca bahūny api 14,096.015d@004_0311 vṛthā bhavanti rājendra bhasmany ājyāhutir yathā 14,096.015d@004_0312 eteṣu yat phalaṃ kiṃ cid bhaviṣyati kathaṃ cana 14,096.015d@004_0313 rākṣasāś ca piśācāś ca tad vilumpanti harṣitāḥ 14,096.015d@004_0314 vṛthā hy etāni dattāni kathitāni samāsataḥ 14,096.015d@004_0315 jīvitaṃ tu vṛthā yeṣāṃ tac chṛṇuṣva yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_0316 ye māṃ na pratipadyante śaṃkaraṃ vā narādhamāḥ 14,096.015d@004_0317 brāhmaṇān vā mahīdevān vṛthā jīvanti te narāḥ 14,096.015d@004_0318 hetuśāstreṣu ye saktāḥ kudṛṣṭipatham āśritāḥ 14,096.015d@004_0319 vedān nindanty anācārā vṛthā jīvanti te narāḥ 14,096.015d@004_0320 kuśalaiḥ kṛtaśāstrāṇi paṭhitvā ye narādhamāḥ 14,096.015d@004_0321 viprān nindanti yajñāṃś ca vṛthā jīvanti te narāḥ 14,096.015d@004_0322 ye ca durgāṃ kumāraṃ vā vāyum agniṃ jalaṃ ravim 14,096.015d@004_0323 pitaraṃ mātaraṃ caiva gurum indraṃ niśākaram 14,096.015d@004_0324 mūḍhā nindanty anācārā vṛthā jīvanti te narāḥ 14,096.015d@004_0325 vidyamāne dhane yas tu dānadharmavivarjitaḥ 14,096.015d@004_0326 mṛṣṭam aśnāti yaś caiko vṛthā jīvati so 'pi ca 14,096.015d@004_0327 vṛthā jīvitam ākhyātaṃ dānakālaṃ bravīmi te 14,096.015d@004_0328 tamoniviṣṭacittena dattaṃ dānaṃ tu yad bhavet 14,096.015d@004_0329 sa tasya phalam aśnāti naro garbhagato nṛpa 14,096.015d@004_0330 īrṣyāmātsaryasaṃyukto ḍambhārthaṃ cārthakāraṇāt 14,096.015d@004_0331 dadāti dānaṃ yo martyo bālabhāve tad aśnute 14,096.015d@004_0332 bhoktuṃ bhogaṃ na śaktas tu vyādhibhiḥ pīḍito bhṛśam 14,096.015d@004_0333 dadāti dānaṃ yo martyo vṛddhabhāve tad aśnute 14,096.015d@004_0334 śraddhāyuktaḥ śuciḥ snātaḥ prasannendriyamānasaḥ 14,096.015d@004_0335 dadāti dānaṃ yo martyo yauvane sa tad aśnute 14,096.015d@004_0336 svayaṃ nītvā tu yad dānaṃ bhaktyā pātre pradīyate 14,096.015d@004_0337 tat sārvakālikaṃ viddhi dānam āmaraṇāntikam 14,096.015d@004_0338 sāttvikaṃ rājasaṃ caiva tāmasaṃ ca yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_0339 dānaṃ dānaphalaṃ caiva gatiṃ ca trividhāṃ śṛṇu 14,096.015d@004_0340 dānaṃ dātavyam ity eva matiṃ kṛtvā dvijāya vai 14,096.015d@004_0341 upakāraviyuktāya yad dattaṃ tad dhi sāttvikam 14,096.015d@004_0342 śrotriyāya daridrāya bahubhṛtyāya pāṇḍava 14,096.015d@004_0343 dīyate yat prahṛṣṭena tat sāttvikam udāhṛtam 14,096.015d@004_0344 vedākṣaravihīnāya yat tu pūrvopakāriṇe 14,096.015d@004_0345 samṛddhāya ca yad dattaṃ tad dānaṃ rājasaṃ smṛtam 14,096.015d@004_0346 saṃbandhine ca yad dattaṃ pramattāya ca pāṇḍava 14,096.015d@004_0347 phalārthibhir apātrāya tad dānaṃ rājasaṃ smṛtam 14,096.015d@004_0348 vaiśvadevavihīnāya dānam aśrotriyāya ca 14,096.015d@004_0349 dīyate taskarāyāpi tad dānaṃ tāmasaṃ smṛtam 14,096.015d@004_0350 saroṣam avadhūtaṃ ca kleśayuktam avajñayā 14,096.015d@004_0351 sevakāya ca yad dattaṃ tat tāmasam udāhṛtam 14,096.015d@004_0352 devāḥ pitṛgaṇāś caiva munayaś cāgnayas tathā 14,096.015d@004_0353 sāttvikaṃ dānam aśnanti tuṣyanti ca nareśvara 14,096.015d@004_0354 dānavā daityasaṃghāś ca grahā yakṣāḥ sarākṣasāḥ 14,096.015d@004_0355 rājasaṃ dānam aśnanti varjitaṃ pitṛdaivataiḥ 14,096.015d@004_0356 piśācāḥ pretasaṃghāś ca kaśmalā ye malīmasāḥ 14,096.015d@004_0357 tāmasaṃ dānam aśnanti gatiṃ ca trividhāṃ śṛṇu 14,096.015d@004_0358 sāttvikānāṃ tu dānānām uttamaṃ phalam ucyate 14,096.015d@004_0359 madhyamaṃ rājasānāṃ tu tāmasānāṃ tu paścimam 14,096.015d@004_0360 abhigamyopanītānāṃ dānānām uttamaṃ phalam 14,096.015d@004_0361 madhyamaṃ tu samāhūya jaghanyaṃ yācate phalam 14,096.015d@004_0362 ayācitapradātā yaḥ sa yāti gatim uttamām 14,096.015d@004_0363 samāhūya tu yo dadyān madhyamāṃ sa gatiṃ vrajet 14,096.015d@004_0364 yācito yaś ca vai dadyāj jaghanyāṃ sa gatiṃ vrajet 14,096.015d@004_0365 uttamā daivikā jñeyā madhyamā mānuṣī gatiḥ 14,096.015d@004_0366 gatiṃ jaghanyāṃ tiryakṣu gatir eṣā tridhā smṛtā 14,096.015d@004_0367 pātrabhūteṣu vipreṣu susthiteṣv āhitāgniṣu 14,096.015d@004_0368 yat tu nikṣipyate dānam akṣayyaṃ saṃprakīrtitam 14,096.015d@004_0369 śrotriyāṇāṃ daridrāṇāṃ bharaṇaṃ kuru pārthiva 14,096.015d@004_0370 samṛddhānāṃ dvijātīnāṃ kuryāt teṣāṃ ca rakṣaṇam 14,096.015d@004_0371 daridrān vṛttihīnāṃś ca pradānaiḥ suṣṭhu pūjaya 14,096.015d@004_0372 āturasyauṣadhaiḥ kāryaṃ nīrujasya kim auṣadhaiḥ 14,096.015d@004_0373 pāpaṃ pratigrahītāraṃ pradātur upagacchati 14,096.015d@004_0374 pratigrahītur yat puṇyaṃ pradātāram upaiti tat 14,096.015d@004_0375 tasmād dānaṃ sadā kāryaṃ paratra hitam icchatā 14,096.015d@004_0376 vedavidyāvadāteṣu sadā śūdrānnavarjiṣu 14,096.015d@004_0377 prayatnena vidhātavyo mahādānamayo nidhiḥ 14,096.015d@004_0378 yeṣāṃ dārāḥ pratīkṣante sahasrasyeva lambhanam 14,096.015d@004_0379 bhuktaśeṣasya bhaktasya tān nimantraya pāṇḍava 14,096.015d@004_0380 āmantrya tu nirāśāni na kartavyāni bhārata 14,096.015d@004_0381 kulāni sudaridrāṇāṃ teṣām āśā hatā bhavet 14,096.015d@004_0382 madbhaktā ye naraśreṣṭha madgatā matparāyaṇāḥ 14,096.015d@004_0383 madyājino manniyamās tān prayatnena pūjayet 14,096.015d@004_0384 teṣāṃ tu pāvanāyāhaṃ nityam eva yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_0385 ubhe saṃdhye 'pi tiṣṭhāmi hy askannaṃ tad vrataṃ mama 14,096.015d@004_0386 tasmād aṣṭākṣaraṃ mantraṃ madbhaktair vītakalmaṣaiḥ 14,096.015d@004_0387 saṃdhyākāleṣu japtavyaṃ satataṃ cātmaśuddhaye 14,096.015d@004_0388 anyeṣām api viprāṇāṃ kilbiṣaṃ hi praṇaśyati 14,096.015d@004_0389 ubhe saṃdhye 'py upāsīta tasmād vipro viśuddhaye 14,096.015d@004_0390 daive śrāddhe ca vipraḥ sa niyoktavyo 'jugupsayā 14,096.015d@004_0391 jugupsitas tu yaḥ śrāddhaṃ dahaty agnir ivendhanam 14,096.015d@004_0392 bhārataṃ mānavo dharmo vedāḥ sāṅgāś cikitsitam 14,096.015d@004_0393 ājñāsiddhāni catvāri na hantavyāni hetubhiḥ 14,096.015d@004_0394 na brāhmaṇān parīkṣeta daive karmaṇi dharmavit 14,096.015d@004_0395 mahān bhavet parīvādo brāhmaṇānāṃ parīkṣaṇe 14,096.015d@004_0396 brāhmaṇānāṃ parīvādaṃ yaḥ kuryāt puruṣādhamaḥ 14,096.015d@004_0397 rāsabhānāṃ śunāṃ yoniṃ gacchet puruṣadūṣakaḥ 14,096.015d@004_0398 śvatvaṃ prāpnoti ninditvā parīvādāt kharo bhavet 14,096.015d@004_0399 kṛmir bhavaty abhibhavāt kīṭo bhavati matsarī 14,096.015d@004_0400 durvṛttā vā suvṛttā vā prākṛtā vā susaṃskṛtāḥ 14,096.015d@004_0401 brāhmaṇā nāvamantavyā bhasmacchannā ivāgnayaḥ 14,096.015d@004_0402 kṣatriyaṃ caiva sarpaṃ ca brāhmaṇaṃ ca bahuśrutam 14,096.015d@004_0403 nāvamanyeta medhāvī kṛśān api kadā cana 14,096.015d@004_0404 etat trayaṃ hi puruṣaṃ nirdahed avamānitam 14,096.015d@004_0405 tasmād etat prayatnena nāvamanyeta buddhimān 14,096.015d@004_0406 yathā sarvāsv avasthāsu pāvako daivataṃ mahat 14,096.015d@004_0407 tathā sarvāsv avasthāsu brāhmaṇo daivataṃ mahat 14,096.015d@004_0408 vyaṅgāḥ kāṇāś ca kubjāś ca vāmanāṅgās tathaiva ca 14,096.015d@004_0409 sarve daive niyoktavyā vyāmiśrā vedapāragaiḥ 14,096.015d@004_0410 manyuṃ notpādayet teṣāṃ na cāriṣṭān samācaret 14,096.015d@004_0411 manyupraharaṇā viprā na viprāḥ śastrapāṇayaḥ 14,096.015d@004_0412 manyunā ghnanti te śatrūn vajreṇendra ivāsurān 14,096.015d@004_0413 brāhmaṇo hi mahad daivaṃ jātimātreṇa jāyate 14,096.015d@004_0414 īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ dharmakośasya guptaye 14,096.015d@004_0415 kiṃ punar ye ca kaunteya saṃdhyāṃ nityam upāsate 14,096.015d@004_0416 yasyāsyena samaśnanti havyāni tridivaukasaḥ 14,096.015d@004_0417 kavyāni caiva pitaraḥ kiṃ bhūtam adhikaṃ tathā 14,096.015d@004_0418 utpattir eva viprasya mūrtir dharmasya śāśvatī 14,096.015d@004_0419 sa hi dharmārtham utpanno brahmabhūyāya kalpate 14,096.015d@004_0420 svam eva brāhmaṇo bhuṅkte svaṃ vaste svaṃ dadāti ca 14,096.015d@004_0421 ānṛśaṃsyād brāhmaṇasya bhuñjate hītare janāḥ 14,096.015d@004_0422 tasmāt te nāvamantavyā madbhaktā hi dvijāḥ sadā 14,096.015d@004_0423 āraṇyakopaniṣadi ye tu paśyanti māṃ dvijāḥ 14,096.015d@004_0424 nigūḍhaṃ niṣkalāvasthaṃ tān prayatnena pūjaya 14,096.015d@004_0425 svagṛhe vā pravāse vā divārātram athāpi vā 14,096.015d@004_0426 śraddhayā brāhmaṇāḥ pūjyā madbhaktā ye ca pāṇḍava 14,096.015d@004_0427 nāsti viprasamaṃ daivaṃ nāsti viprasamo guruḥ 14,096.015d@004_0428 nāsti viprāt paro bandhur nāsti viprāt paro nidhiḥ 14,096.015d@004_0429 nāsti viprāt paraṃ tīrthaṃ na puṇyaṃ brāhmaṇāt param 14,096.015d@004_0430 na pavitraṃ paraṃ viprān na dvijāt pāvanaṃ param 14,096.015d@004_0431 nāsti viprāt paro dharmo nāsti viprāt parā gatiḥ 14,096.015d@004_0432 pāpakarmasamākṣiptaṃ patantaṃ narake naram 14,096.015d@004_0433 trāyate dānam apy ekaṃ pātrabhūte kṛtaṃ dvije 14,096.015d@004_0434 bālāhitāgnayo ye ca śāntāḥ śūdrānnavarjitāḥ 14,096.015d@004_0435 mām arcayanti madbhaktās tebhyo dattam ihākṣayam 14,096.015d@004_0436 pradānaiḥ pūjito vipro vandito vāpi saṃstutaḥ 14,096.015d@004_0437 saṃbhāṣito vā dṛṣṭo vā madbhakto divam unnayet 14,096.015d@004_0438 ye paṭhanti namasyanti dhyāyanti puruṣottamam 14,096.015d@004_0439 tān spṛṣṭvā vātha vā dṛṣṭvā naraḥ pāpaiḥ pramucyate 14,096.015d@004_0440 madbhaktā madgataprāṇā madgatā matparāyaṇāḥ 14,096.015d@004_0441 bījayoniviśuddhā ye śrotriyāḥ saṃyatendriyāḥ 14,096.015d@004_0442 śūdrānnaviratā nityaṃ te punantīha darśanāt 14,096.015d@004_0443 svayaṃ nītvā viśeṣeṇa dānaṃ teṣāṃ gṛheṣv atha 14,096.015d@004_0444 nivāpayet tu yad bhaktyā tad dānaṃ koṭisaṃmitam 14,096.015d@004_0445 jāgrataḥ svapato vāpi pravāseṣu gṛheṣv atha 14,096.015d@004_0446 hṛdaye na praṇaśyāmi yasya viprasya bhāvataḥ 14,096.015d@004_0447 saṃpūjito vā dṛṣṭo vā spṛṣṭo vāpi dvijottamaḥ 14,096.015d@004_0448 saṃbhāṣito vā rājendra punāty eva naraṃ sadā 14,096.015d@004_0449 evaṃ sarvāsv avasthāsu sarvadānāni pāṇḍava 14,096.015d@004_0450 vaiśaṃpāyana uvāca 14,096.015d@004_0450 madbhaktebhyaḥ pradattāni svargamārgapradāni vai 14,096.015d@004_0451 śrutvaiva sāttvikaṃ dānaṃ rājasaṃ tāmasaṃ tathā 14,096.015d@004_0452 pṛthak pṛthak tv eva gatiṃ phalaṃ cāpi pṛthak pṛthak 14,096.015d@004_0453 avitṛptaḥ prahṛṣṭātmā puṇyaṃ dharmāmṛtaṃ punaḥ 14,096.015d@004_0454 yudhiṣṭhiro dharmarataḥ keśavaṃ punar abravīt 14,096.015d@004_0455 bījayoniviśuddhānāṃ lakṣaṇāni vadasva me 14,096.015d@004_0456 bījadoṣeṇa lokeśa jāyante ca kathaṃ narāḥ 14,096.015d@004_0457 ācāradoṣaṃ deveśa vaktum arhasy aśeṣataḥ 14,096.015d@004_0458 brāhmaṇānāṃ viśeṣaṃ ca guṇadoṣau ca keśava 14,096.015d@004_0459 cāturvarṇasya kṛtsnasya vartamānāḥ pratigrahe 14,096.015d@004_0460 kena viprā viśeṣeṇa tarante tārayanti ca 14,096.015d@004_0461 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_0461 etān kathaya deveśa tvadbhaktasya namo 'stu te 14,096.015d@004_0462 śṛṇu rājan yathāvṛttaṃ bījayoniśubhāśubham 14,096.015d@004_0463 yena tiṣṭhati loko 'yaṃ vinaśyati ca pāṇḍava 14,096.015d@004_0464 aviplutabrahmacaryo yas tu vipro yathāvidhi 14,096.015d@004_0465 subījaṃ nāma vijñeyaṃ tasya bījaṃ śubhaṃ bhavet 14,096.015d@004_0466 kanyā cākṣatayoniḥ syāt kulīnā pitṛmātṛtaḥ 14,096.015d@004_0467 brāhmādiṣu vivāheṣu pariṇītā yathāvidhi 14,096.015d@004_0468 sā praśastā varārohā tasyā yoniḥ praśasyate 14,096.015d@004_0469 manasā karmaṇā vācā yā bhavet svairacāriṇī 14,096.015d@004_0470 sā kulaghnīti vijñeyā tasyāṃ jātaḥ śvapācakaḥ 14,096.015d@004_0471 daive pitrye tathā dāne bhojane sahabhāṣaṇe 14,096.015d@004_0472 śayane sahasaṃbandhe na yogyā duṣṭayonijāḥ 14,096.015d@004_0473 na tasmād duṣṭayonyāṃ tu garbham utpādayed budhaḥ 14,096.015d@004_0474 mohena kurute yas tu kulaṃ hanti tripūruṣam 14,096.015d@004_0475 kānīnaś ca sahoḍhaś ca tathobhau kuṇḍagolakau 14,096.015d@004_0476 ārūḍhapatitāj jātaḥ patitasyāpi yaḥ sutaḥ 14,096.015d@004_0477 ṣaḍ ete viśvacaṇḍālā nikṛṣṭāḥ śvapacād api 14,096.015d@004_0478 yo yatra tatra vā retaḥ siktvā śūdrāsu vā caret 14,096.015d@004_0479 kāmacārī sa pāpātmā bījaṃ tasyāśubhaṃ bhavet 14,096.015d@004_0480 aśubhaṃ tad bhaved bījaṃ śuddhāṃ yoniṃ na cārhati 14,096.015d@004_0481 dūṣayaty api tāṃ yoniṃ śunā līḍhaṃ havir yathā 14,096.015d@004_0482 śūdrayonau pated bījaṃ hāhāśabdaṃ dvijanmanaḥ 14,096.015d@004_0483 kuryāt purīṣagarteṣu patito 'smīti duḥkhitaḥ 14,096.015d@004_0484 mām adhaḥ pātayaty eṣa pāpātmā kāmamohitaḥ 14,096.015d@004_0485 adhogatiṃ vrajet kṣipram iti śaptvā patet tu tat 14,096.015d@004_0486 ātmā hi śuklam uddiṣṭaṃ daivataṃ paramaṃ mahat 14,096.015d@004_0487 tasmāt sarvaprayatnena nirundhyāc chuklam ātmanaḥ 14,096.015d@004_0488 āyus tejo balaṃ vīryaṃ prajñā śrīś ca mahad yaśaḥ 14,096.015d@004_0489 puṇyaṃ ca matpriyatvaṃ ca labhate brahmacaryayā 14,096.015d@004_0490 aviplutabrahmacaryair gṛhasthāśramam āśritaiḥ 14,096.015d@004_0491 pañcayajñaparair dharmaḥ sthāpyate pṛthivītale 14,096.015d@004_0492 sāyaṃ prātas tu ye saṃdhyāṃ samyaṅ nityam upāsate 14,096.015d@004_0493 nāvaṃ vedamayīṃ kṛtvā tarante tārayanti ca 14,096.015d@004_0494 yo japet pāvanīṃ devīṃ gāyatrīṃ vedamātaram 14,096.015d@004_0495 na sīdet pratigṛhṇānaḥ pṛthivīṃ ca sasāgarām 14,096.015d@004_0496 ye cāsya duḥsthitāḥ ke cid grahāḥ sūryādayo divi 14,096.015d@004_0497 te cāsya saumyā jāyante śivāḥ śubhakarās tathā 14,096.015d@004_0498 yatra yatra sthitāś caiva dāruṇāḥ piśitāśanāḥ 14,096.015d@004_0499 ghorarūpā mahākāyā dharṣayanti na taṃ dvijam 14,096.015d@004_0500 punantīha pṛthivyāṃ ca cīrṇavedavratā narāḥ 14,096.015d@004_0501 caturṇām api vedānāṃ sā ca rājan garīyasī 14,096.015d@004_0502 acīrṇavratavedā ye vikarmapatham āśritāḥ 14,096.015d@004_0503 brāhmaṇā nāmamātreṇa te 'pi pūjyā yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_0504 kiṃ punar yas tu saṃdhye dve nityam evopatiṣṭhati 14,096.015d@004_0505 śīlam adhyayanaṃ dānaṃ śaucaṃ mārdavam ārjavam 14,096.015d@004_0506 tasmād vedād viśiṣṭāni manur āha prajāpatiḥ 14,096.015d@004_0507 bhūr bhuvaḥ svar iti brahma yo vedaparamaṃ dvijaḥ 14,096.015d@004_0508 svadāranirato dāntaḥ sa vidvān sa ca bhūsuraḥ 14,096.015d@004_0509 saṃdhyām upāsate viprā nityam eva dvijottamāḥ 14,096.015d@004_0510 te yānti naraśārdūla brahmalokaṃ na saṃśayaḥ 14,096.015d@004_0511 sāvitrīmātrasāro 'pi varo vipraḥ suyantritaḥ 14,096.015d@004_0512 nāyantritaś caturvedī sarvāśī sarvavikrayī 14,096.015d@004_0513 sāvitrīṃ caiva vedāṃś ca tulayātolayan purā 14,096.015d@004_0514 sadevarṣigaṇāś caiva sarve brahmapuraḥsarāḥ 14,096.015d@004_0515 caturṇām api vedānāṃ sā hi rājan garīyasī 14,096.015d@004_0516 yathā vikasite puṣpe madhu gṛhṇati ṣaṭpadāḥ 14,096.015d@004_0517 samutsṛjya rasaṃ sarvaṃ nirarthakam asāravat 14,096.015d@004_0518 evaṃ gṛhītā sāvitrī sarvavede ca pāṇḍava 14,096.015d@004_0519 tasmāt tu sarvavedānāṃ sāvitrī prāṇa ucyate 14,096.015d@004_0520 nirjīvā hītare vedā vinā sāvitriyā nṛpa 14,096.015d@004_0521 nāyantritaś caturvedī śīlabhraṣṭaḥ sa kutsitaḥ 14,096.015d@004_0522 śīlavṛttasamāyuktaḥ sāvitrīpāṭhako varaḥ 14,096.015d@004_0523 sahasraparamāṃ devīṃ śatamadhyāṃ daśāvarām 14,096.015d@004_0524 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_0524 sāvitrīṃ japa kaunteya sarvapāpapraṇāśinīm 14,096.015d@004_0525 trailokyanātha he kṛṣṇa sarvabhūtātmako hy asi 14,096.015d@004_0526 nānāyogapara śreṣṭha tuṣyase kena karmaṇā 14,096.015d@004_0526 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_0527 yadi bhārasahasraṃ tu guggulvādi pradhūpayet 14,096.015d@004_0528 karoti cen namaskāram upahāraṃ ca kārayet 14,096.015d@004_0529 stauti yaḥ stutibhir māṃ ca ṛgyajuḥsāmabhiḥ sadā 14,096.015d@004_0530 na toṣayati ced viprān nāhaṃ tuṣyāmi bhārata 14,096.015d@004_0531 brāhmaṇe pūjite nityaṃ pūjito 'smi na saṃśayaḥ 14,096.015d@004_0532 ākruṣṭe cāham ākruṣṭo bhavāmi bharatarṣabha 14,096.015d@004_0533 parā mayi gatis teṣāṃ pūjayanti ca māṃ hi te 14,096.015d@004_0534 yad ahaṃ dvijarūpeṇa vasāmi vasudhātale 14,096.015d@004_0535 yas tān pūjayati prājño madgatenāntarātmanā 14,096.015d@004_0536 tam ahaṃ svena rūpeṇa paśyāmi narapuṃgava 14,096.015d@004_0537 kubjāḥ kāṇā vāmanāś ca daridrā vyādhitās tathā 14,096.015d@004_0538 nāvamānyā dvijāḥ prājñair mama rūpā hi te dvijāḥ 14,096.015d@004_0539 ye ke cit sāgarāntāyāṃ pṛthivyāṃ dvijasattamāḥ 14,096.015d@004_0540 mama rūpaṃ hi teṣv evam arciteṣv arcito 'smy aham 14,096.015d@004_0541 bahavas tu na jānanti narā jñānabahiṣkṛtāḥ 14,096.015d@004_0542 yathāhaṃ dvijarūpeṇa vasāmi vasudhātale 14,096.015d@004_0543 avamanyanti ye viprān svadharmāt pātayanti te 14,096.015d@004_0544 preṣaṇaiḥ preṣayante ca śuśrūṣāṃ kārayanti ca 14,096.015d@004_0545 mṛtāś cātra paratremān yamadūtā mahābalāḥ 14,096.015d@004_0546 nikṛntanti yathākāmaṃ sūtramārgeṇa śilpinaḥ 14,096.015d@004_0547 ākrośaparivādābhyāṃ ye ramante dvijātiṣu 14,096.015d@004_0548 tān mṛtān yamalokasthān nipātya pṛthivītale 14,096.015d@004_0549 ākramyorasi pādena krūraḥ saṃraktalocanaḥ 14,096.015d@004_0550 agnivarṇais tu saṃdaṃśair yamo jihvāṃ samuddharet 14,096.015d@004_0551 ye ca viprān nirīkṣante pāpāḥ pāpena cakṣuṣā 14,096.015d@004_0552 abrahmaṇyāḥ śruter bāhyā nityaṃ brahmadviṣo narāḥ 14,096.015d@004_0553 teṣāṃ ghorā mahākāyā vakratuṇḍā mahābalāḥ 14,096.015d@004_0554 uddharanti muhūrtena khagāś cakṣur yamājñayā 14,096.015d@004_0555 yaḥ prahāraṃ dvijendrāya dadyāt kuryāc ca śoṇitam 14,096.015d@004_0556 asthibhaṅgaṃ ca yaḥ kuryāt prāṇair vā viprayojayet 14,096.015d@004_0557 so 'nupūrvyeṇa yātīmān narakān ekaviṃśatim 14,096.015d@004_0558 śūlam āropito gatvā jvalane paripacyate 14,096.015d@004_0559 bahuvarṣasahasrāṇi pacyamānas tv avākśirāḥ 14,096.015d@004_0560 nāvamucyeta durmedhā na tasya kṣīyate gatiḥ 14,096.015d@004_0561 brāhmaṇāyāvicāryaivaṃ vrajan vai vadhakāṅkṣayā 14,096.015d@004_0562 śatavarṣasahasrāṇi tāmisre paripacyate 14,096.015d@004_0563 utpādya śoṇitaṃ gātrāt saṃrambhān matipūrvakam 14,096.015d@004_0564 sa paryāyeṇa yātīmān narakān ekaviṃśatim 14,096.015d@004_0565 tasmān nākuśalaṃ brūyān na śuṣkāṃ giram īrayet 14,096.015d@004_0566 na brūyāt paruṣāṃ vāṇīṃ na caivaitān atikramet 14,096.015d@004_0567 ye viprāñ śraddhayā vācā pūjayanti narottamāḥ 14,096.015d@004_0568 arcitaś ca tataś caiva tair bhavāmi na saṃśayaḥ 14,096.015d@004_0569 tarjayanti ca ye viprān krośayanti ca bhārata 14,096.015d@004_0570 ākruṣṭas tarjitaś cāhaṃ tair bhavāmi na saṃśayaḥ 14,096.015d@004_0571 yaś candanaiś cāgarudhūpadīpair 14,096.015d@004_0572 abhyarcayet kāṣṭhamayīṃ mamārcām 14,096.015d@004_0573 tenārcito naiva bhavāmi samyag 14,096.015d@004_0574 viprārcanād asmi samarcito 'ham 14,096.015d@004_0575 vipraprasādād dharaṇīdharo 'haṃ 14,096.015d@004_0576 vipraprasādād asurāñ jayāmi 14,096.015d@004_0577 vipraprasādāc ca sadakṣiṇo 'haṃ 14,096.015d@004_0578 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_0578 vipraprasādād ajito 'ham asmi 14,096.015d@004_0579 devadeveśa daityaghna paraṃ kautūhalaṃ hi me 14,096.015d@004_0580 etat kathaya sarvajña tvadbhaktasya ca keśava 14,096.015d@004_0581 mānuṣasya ca lokasya dharmalokasya cāntaram 14,096.015d@004_0582 kīdṛśaṃ kiṃpramāṇaṃ vā kim adhiṣṭhānam eva ca 14,096.015d@004_0583 taranti mānuṣā deva kenopāyena mādhava 14,096.015d@004_0584 tvagasthimāṃsanirmukte pañcabhūtavivarjite 14,096.015d@004_0585 kathayasva mahādeva sukhaduḥkham aśeṣataḥ 14,096.015d@004_0586 jīvasya karmalokeṣu karmabhis tu śubhāśubhaiḥ 14,096.015d@004_0587 anubaddhasya taiḥ pāśair nīyamānasya dāruṇaiḥ 14,096.015d@004_0588 mṛtyudūtair durādharṣair ghorair ghoraparākramaiḥ 14,096.015d@004_0589 vadhyasyākṣipyamāṇasya vidrutasya yamājñayā 14,096.015d@004_0590 puṇyapāpakṛtaṃ tiṣṭhet sukhaduḥkham aśeṣataḥ 14,096.015d@004_0591 yamadūtair durādharṣair nīyate vā kathaṃ punaḥ 14,096.015d@004_0592 kiṃ vā tatra gatā deva karma kurvanti mānavāḥ 14,096.015d@004_0593 kathaṃ dharmaparā yānti devatādvijapūjakāḥ 14,096.015d@004_0594 kathaṃ vā pāpakarmāṇo yānti pretapuraṃ narāḥ 14,096.015d@004_0595 kiṃ rūpaṃ kiṃ pramāṇaṃ vā varṇaḥ ko vāsya keśava 14,096.015d@004_0596 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_0596 jīvasya gacchato nityaṃ yamalokaṃ bravīhi me 14,096.015d@004_0597 śṛṇu rājan yathāvṛttaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 14,096.015d@004_0598 tat te 'haṃ kathayiṣyāmi madbhaktasya nareśvara 14,096.015d@004_0599 ṣaḍaśītisahasrāṇi yojanānāṃ yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_0600 mānuṣyasya ca lokasya yamalokasya cāntaram 14,096.015d@004_0601 na tatra vṛkṣacchāyā vā na taṭākaṃ saro 'pi vā 14,096.015d@004_0602 na vāpyo dīrghikā vāpi na kūpo vā yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_0603 na maṇṭapaṃ sabhā vāpi na prapā na niketanam 14,096.015d@004_0604 na parvato nadī vāpi na bhūmer vivaraṃ kva cit 14,096.015d@004_0605 na grāmo vāśramo vāpi nodyānaṃ vā vanāni ca 14,096.015d@004_0606 na kiṃ cid āśrayasthānaṃ pathi tasmin yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_0607 jantor hi prāptakālasya vedanārtasya vai bhṛśam 14,096.015d@004_0608 karaṇais tyaktadehasya prāṇaiḥ kaṇṭhagataiḥ punaḥ 14,096.015d@004_0609 śarīrāc cālyate jīvo hy avaśo mātariśvanā 14,096.015d@004_0610 nirgato vāyubhūtas tu ṣaṭkośāt tu kalevarāt 14,096.015d@004_0611 śarīram anyat tadrūpaṃ tadvarṇaṃ tatpramāṇakam 14,096.015d@004_0612 adṛśyaṃ tat praviṣṭas tu so 'py adṛṣṭena kena cit 14,096.015d@004_0613 so 'ntarātmā dehavatām aṣṭāṅgo yas tu saṃcaret 14,096.015d@004_0614 chedanād bhedanād dāhāt tāḍanād vā na naśyati 14,096.015d@004_0615 nānārūpadharair ghoraiḥ pracaṇḍaiś caṇḍasādhanaiḥ 14,096.015d@004_0616 nīyamāno durādharṣair yamadūtair yamājñayā 14,096.015d@004_0617 putradāramayaiḥ pāśaiḥ saṃniruddho 'vaśo balāt 14,096.015d@004_0618 svakarmabhiś cānugataḥ kṛtaiḥ sukṛtaduṣkṛtaiḥ 14,096.015d@004_0619 ākrandamānaḥ karuṇaṃ bandhubhir duḥkhapīḍitaiḥ 14,096.015d@004_0620 tyaktvā bandhujanaṃ sarvaṃ nirapekṣas tu gacchati 14,096.015d@004_0621 mātṛbhiḥ pitṛbhiś cāpi bhrātṛbhir mātulais tathā 14,096.015d@004_0622 dāraiḥ putrair vayasyaiś ca rudadbhis tyajyate punaḥ 14,096.015d@004_0623 adṛśyamānas tair dīnair aśrupūrṇamukhekṣaṇaiḥ 14,096.015d@004_0624 svaśarīraṃ parityajya vāyubhūtas tu gacchati 14,096.015d@004_0625 andhakāram apāraṃ taṃ mahāghoraṃ tamovṛtam 14,096.015d@004_0626 duḥkhāntaṃ duṣpratāraṃ ca durgamaṃ pāpakarmaṇām 14,096.015d@004_0627 duḥsahāyaṃ durantaṃ ca durnirīkṣaṃ durāsadam 14,096.015d@004_0628 durāpam atiduḥkhaṃ ca pāpiṣṭhānāṃ narottama 14,096.015d@004_0629 ṛṣibhiḥ kathyamānaṃ tat pāraṃparyeṇa pārthiva 14,096.015d@004_0630 trāsaṃ janayati prāyaḥ śrūyamāṇaṃ kathāsv api 14,096.015d@004_0631 avaśyaṃ caiva gantavyaṃ tadadhvānaṃ yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_0632 prāptakālena saṃtyajya bandhūn bhogān dhanāni ca 14,096.015d@004_0633 jarāyujair aṇḍajaiś ca svedajair udbhijjais tathā 14,096.015d@004_0634 jaṅgamaiḥ sthirajaiś caiva gantavyaṃ yamasādanam 14,096.015d@004_0635 devāsurair manuṣyādyair vaivasvatavaśānugaiḥ 14,096.015d@004_0636 strīpuṃnapuṃsakaiś cāpi pṛthivyāṃ jīvasaṃjñitaiḥ 14,096.015d@004_0637 madhyamair yuvabhir vāpi bālair vṛddhais tathaiva ca 14,096.015d@004_0638 jātamātraiś ca garbhasthair gantavyaḥ sa mahāpathaḥ 14,096.015d@004_0639 pūrvāhṇe vāparāhṇe vā saṃdhyākāle 'tha vā punaḥ 14,096.015d@004_0640 pradoṣe vārdharātre vā pratyūṣe vāpy upasthite 14,096.015d@004_0641 pravāsasthair vanasthair vā parvatasthair jalasthitaiḥ 14,096.015d@004_0642 kṣetrasthair vā nabhaḥsthair vā gṛhamadhyagatair api 14,096.015d@004_0643 bhuñjadbhir vā pibadbhir vā khādadbhir vā narottama 14,096.015d@004_0644 āsīnair vā sthitair vāpi śayanīyagatair api 14,096.015d@004_0645 jāgradbhir vā prasuptair vā gantavyas tu mahāpathaḥ 14,096.015d@004_0646 mṛtyudūtair durādharṣaiḥ pracaṇḍaiś caṇḍaśāsanaiḥ 14,096.015d@004_0647 ākṣipyamāṇā hy avaśāḥ prayānti yamasādanam 14,096.015d@004_0648 kva cid bhītaiḥ kva cit trastaiḥ praskhaladbhiḥ kva cit kva cit 14,096.015d@004_0649 krandadbhir vedanārtais tu gantavyaṃ yamasādanam 14,096.015d@004_0650 nirbhartsyamānair udvignair vidhūtair bhayavihvalaiḥ 14,096.015d@004_0651 tudyamānaśarīraiś ca gantavyaṃ tarjanaiḥ sadā 14,096.015d@004_0652 kaṇṭakākīrṇamārgeṇa taptavālukapāṃsunā 14,096.015d@004_0653 dahyamānais tu gantavyaṃ narair dānavivarjitaiḥ 14,096.015d@004_0654 kāṣṭhopalaśilāghātair daṇḍolmukakaśāṅkuśaiḥ 14,096.015d@004_0655 hanyamānair yamapuraṃ gantavyaṃ dharmavarjitaiḥ 14,096.015d@004_0656 medaḥśoṇitapūyārdrair vaktragātraiś ca savraṇaiḥ 14,096.015d@004_0657 dagdhakṣatajakīrṇaiś ca gantavyaṃ jīvaghātakaiḥ 14,096.015d@004_0658 krandadbhiś ca rudadbhiś ca krośadbhiś cāpi visvanam 14,096.015d@004_0659 vedanārtaiś ca kūjadbhir vikrośadbhiś ca visvaram 14,096.015d@004_0660 vedanārtaiḥ patadbhiś ca gantavyaṃ jīvaghātakaiḥ 14,096.015d@004_0661 bhagnapādoruhastāṅgair bhagnadantaśirodharaiḥ 14,096.015d@004_0662 chinnakaṇṭhoṣṭhanāsaiś ca gantavyaṃ jīvaghātakaiḥ 14,096.015d@004_0663 śaktibhir bhiṇḍipālaiś ca śaṅkutomarasāyakaiḥ 14,096.015d@004_0664 tudyamānais tu śūlāgrair gantavyaṃ jīvaghātakaiḥ 14,096.015d@004_0665 śvabhir vyāghrair vṛkaiḥ kākair bhakṣyamāṇāḥ samantataḥ 14,096.015d@004_0666 tudyamānāś ca gacchanti rākṣasair māṃsakhādibhiḥ 14,096.015d@004_0667 mahiṣaiś ca mṛgaiś cāpi sūkaraiḥ pṛṣatais tathā 14,096.015d@004_0668 bhakṣyamāṇais tadadhvānaṃ gantavyaṃ māṃsakhādibhiḥ 14,096.015d@004_0669 sūcīsutīkṣṇatuṇḍābhir makṣikābhiḥ samantataḥ 14,096.015d@004_0670 tudyamānais tu gantavyaṃ pāpiṣṭhair bālaghātakaiḥ 14,096.015d@004_0671 visrabdhaṃ svāminaṃ mitraṃ striyaṃ vā ghnanti ye narāḥ 14,096.015d@004_0672 śastrair nirbhidyamānais tair gantavyaṃ yamasādanam 14,096.015d@004_0673 ghātayanti ca ye jīvān duḥkham āpādayanti ca 14,096.015d@004_0674 rākṣasaiś ca śvabhiś caiva bhakṣyamāṇā vrajanti te 14,096.015d@004_0675 ye haranti ca vastrāṇi śayyāḥ prāvaraṇāni ca 14,096.015d@004_0676 te yānti vidrutā nagnāḥ piśācā iva tatpatham 14,096.015d@004_0677 gāś ca dhānyaṃ hiraṇyaṃ ca balāt kṣetragṛhaṃ tathā 14,096.015d@004_0678 ye haranti durātmānaḥ parasvaṃ pāpakāriṇaḥ 14,096.015d@004_0679 pāṣāṇair ulmukair daṇḍaiḥ kāṣṭhaghātaiś ca jharjharaiḥ 14,096.015d@004_0680 hanyamānaiḥ kṣatākīrṇair gantavyaṃ tair yamālayam 14,096.015d@004_0681 brahmasvaṃ ye harantīha narā narakanirbhayāḥ 14,096.015d@004_0682 ākrośantīha vā nityaṃ praharanti ca ye dvijān 14,096.015d@004_0683 śuṣkakaṇṭhā nibaddhās te chinnajihvākṣināsikāḥ 14,096.015d@004_0684 pūyaśoṇitadurgandhā bhakṣyante kākajambukaiḥ 14,096.015d@004_0685 caṇḍālair bhīṣaṇaiś caṇḍais tudyamānāḥ samantataḥ 14,096.015d@004_0686 krośantaḥ karuṇaṃ ghoraṃ gacchanti yamasādanam 14,096.015d@004_0687 tatra cāpi gatāḥ pāpā viṣṭhākūpeṣv anekaśaḥ 14,096.015d@004_0688 jīvanto varṣakoṭīs tu kliśyante vedanārditāḥ 14,096.015d@004_0689 tataś ca muktāḥ kālena loke cāsmin narādhamāḥ 14,096.015d@004_0690 viṣṭhākrimitvaṃ gacchanti janmakoṭiśataṃ nṛpa 14,096.015d@004_0691 vidyamānadhanair yas tu lobhaḍambhānṛtānvitaiḥ 14,096.015d@004_0692 śrotriyebhyo na dattāni dānāni kurupuṃgava 14,096.015d@004_0693 grīvāpāśanibaddhās te hanyamānāś ca rākṣasaiḥ 14,096.015d@004_0694 kṣutpipāsāśramārtās tu yānti pretapuraṃ narāḥ 14,096.015d@004_0695 adattadānā gacchanti śuṣkakaṇṭhāsyatālukāḥ 14,096.015d@004_0696 annaṃ pānīyasahitaṃ prārthayantaḥ punaḥ punaḥ 14,096.015d@004_0697 svāmin bubhukṣātṛṣṇārtā gantuṃ naivādya śaknumaḥ 14,096.015d@004_0698 mamānnaṃ dīyatāṃ svāmin pānīyaṃ dīyatāṃ mama 14,096.015d@004_0699 vaiśaṃpāyana uvāca 14,096.015d@004_0699 iti bruvantas tair dūtair yāpayanti yamālayam 14,096.015d@004_0700 tac chrutvā vacanaṃ viṣṇoḥ papāta bhuvi pāṇḍavaḥ 14,096.015d@004_0701 niḥsaṃjño 'pi bhayatrasto mūrchayā samabhiplutaḥ 14,096.015d@004_0702 tato labdhvā śanaiḥ saṃjñāṃ samāśvasto 'cyutena saḥ 14,096.015d@004_0703 netre prakṣālya toyena bhūyaḥ keśavam abravīt 14,096.015d@004_0704 bhīto 'smy ahaṃ mahādeva śrutvā mārgasya vistaram 14,096.015d@004_0705 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_0705 kenopāyena tanmārgaṃ taranti puruṣāḥ sukham 14,096.015d@004_0706 iha ye dhārmikā loke jīvaghātavivarjitāḥ 14,096.015d@004_0707 guruśuśrūṣaṇe yuktā devabrāhmaṇapūjakāḥ 14,096.015d@004_0708 asmān mānuṣyakāl lokāt sabhāryāḥ sahabāndhavāḥ 14,096.015d@004_0709 yam adhvānaṃ tu gacchanti yathāvat taṃ nibodha me 14,096.015d@004_0710 brāhmaṇebhyaḥ pradānāni nānārūpāṇi pārthiva 14,096.015d@004_0711 ye prayacchanti vidvadbhyas te sukhaṃ yānti tatpatham 14,096.015d@004_0712 annaṃ ye ca prayacchanti brāhmaṇebhyaḥ susaṃskṛtam 14,096.015d@004_0713 śrotriyebhyo viśeṣeṇa prītyā paramayā yutāḥ 14,096.015d@004_0714 te vimānair mahātmāno yānti citrair yamālayam 14,096.015d@004_0715 sevyamānā varastrībhir apsarobhir mahāpatham 14,096.015d@004_0716 ye ca nityaṃ prabhāṣante satyaṃ niṣkalmaṣaṃ vacaḥ 14,096.015d@004_0717 te 'pi yānty amalābhrābhair vimānais taṃ yamālayam 14,096.015d@004_0718 kapilādyāni puṇyāni gopradānāni ye narāḥ 14,096.015d@004_0719 brāhmaṇebhyaḥ prayacchanti śrotriyebhyo viśeṣataḥ 14,096.015d@004_0720 te yānty amalavarṇābhair vimānair vṛṣayojitaiḥ 14,096.015d@004_0721 vaivasvatapuraṃ prāpya apsarobhir niṣevitāḥ 14,096.015d@004_0722 upānahau ca chattraṃ ca śayanāny āsanāni ca 14,096.015d@004_0723 viprebhyo ye prayacchanti vastrāṇy ābharaṇāni ca 14,096.015d@004_0724 te yānty aśvair vṛṣair vāpi kuñjarair apy alaṃkṛtāḥ 14,096.015d@004_0725 dharmarājapuraṃ ramyaṃ sauvarṇacchattraśobhitāḥ 14,096.015d@004_0726 ye ca bhakṣyāṇi dāsyanti bhojyaṃ peyaṃ tathaiva ca 14,096.015d@004_0727 snigdhānnāny api viprebhyaḥ śraddhayā parayā yutāḥ 14,096.015d@004_0728 te yānti kāñcanair yānaiḥ sukhaṃ vaivasvatālayam 14,096.015d@004_0729 varastrībhir yathākāmaṃ sevyamānāḥ sahasraśaḥ 14,096.015d@004_0730 ye ca kṣīraṃ prayacchanti ghṛtaṃ dadhi guḍaṃ madhu 14,096.015d@004_0731 brāhmaṇebhyaḥ prayatnena śraddadhānāḥ susaṃskṛtāḥ 14,096.015d@004_0732 cakravākaprayuktais tu yānai rukmamayaiḥ śubhaiḥ 14,096.015d@004_0733 yānti gandharvavāditraiḥ sevyamānā yamālayam 14,096.015d@004_0734 ye phalāni prayacchanti puṣpāṇi surabhīṇi ca 14,096.015d@004_0735 haṃsayuktair vimānais tu yānti dharmapuraṃ narāḥ 14,096.015d@004_0736 ye prayacchanti viprebhyo vicitrānnaṃ ghṛtāplutam 14,096.015d@004_0737 te vrajanty amalābhrābhair vimānair vāyuvegibhiḥ 14,096.015d@004_0738 puraṃ tat pretanāthasya nānājanasamākulam 14,096.015d@004_0739 pānīyaṃ ye prayacchanti sarvabhūtaprajīvanam 14,096.015d@004_0740 te sutṛptāḥ sukhaṃ yānti vimānair haṃsacoditaiḥ 14,096.015d@004_0741 ye tilāṃs tiladhenuṃ vā ghṛtadhenum athāpi vā 14,096.015d@004_0742 śrotriyebhyaḥ prayacchanti saumyabhāvasamanvitāḥ 14,096.015d@004_0743 somamaṇḍalasaṃkāśair yānais te yānti nirmalaiḥ 14,096.015d@004_0744 gīyamānais tu gandharvair vaivasvatapuraṃ nṛpa 14,096.015d@004_0745 yeṣāṃ vāpyaś ca kūpāś ca taṭākāni sarāṃsi ca 14,096.015d@004_0746 dīrghikāḥ puṣkariṇyaś ca sajalāś ca jalāśayāḥ 14,096.015d@004_0747 yānais te yānti candrābhair divyaghaṇṭānināditaiḥ 14,096.015d@004_0748 cāmarais tālavṛntaiś ca vījyamānā mahāprabhāḥ 14,096.015d@004_0749 nityatṛptā mahātmāno gacchanti yamasādanam 14,096.015d@004_0750 yeṣāṃ devagṛhāṇīha citrāṇy āyatanāni ca 14,096.015d@004_0751 manoharāṇi kāntāni darśanīyāni bhānti ca 14,096.015d@004_0752 te vrajanty amalābhrābhair vimānair vāyuvegibhiḥ 14,096.015d@004_0753 puraṃ tat pretanāthasya nānājanasamākulam 14,096.015d@004_0754 vaivasvataṃ ca paśyanti sukhacittaṃ sukhasthitam 14,096.015d@004_0755 yamena pūjitā yānti devasālokyatāṃ tataḥ 14,096.015d@004_0756 devān uddiśya lokeṣu prapāsu karakoddhṛtam 14,096.015d@004_0757 śītalaṃ salilaṃ ramyaṃ tṛṣitebhyo diśanti ye 14,096.015d@004_0758 te tu tṛptiṃ parāṃ prāpya sukhaṃ yānti mahāpatham 14,096.015d@004_0759 kāṣṭhapādukadā yānti tadadhvānaṃ sukhaṃ narāḥ 14,096.015d@004_0760 sauvarṇamaṇipīṭheṣu pādau kṛtvā rathottame 14,096.015d@004_0761 ārāmān vṛkṣaṣaṇḍāṃś ca ropayanti ca ye narāḥ 14,096.015d@004_0762 saṃvardhayanti cāvyagrāḥ phalapuṣpopaśobhitān 14,096.015d@004_0763 vṛkṣacchāyāsu ramyāsu śītalāsu svalaṃkṛtāḥ 14,096.015d@004_0764 yānti te vāhanair divyaiḥ pūjyamānā muhur muhuḥ 14,096.015d@004_0765 sevyamānāḥ surūpābhir uttamābhiḥ prayatnataḥ 14,096.015d@004_0766 strībhiḥ kanakavarṇābhir yathākāmaṃ yathāsukham 14,096.015d@004_0767 aśvayānaṃ tu goyānaṃ hastiyānam athāpi vā 14,096.015d@004_0768 ye prayacchanti viprebhyo vimānaiḥ kanakopamaiḥ 14,096.015d@004_0769 suvarṇaṃ rajataṃ vāpi vidrumaṃ mauktikaṃ tathā 14,096.015d@004_0770 ye prayacchanti te yānti vimānaiḥ kāñcanojjvalaiḥ 14,096.015d@004_0771 te vrajanti varastrībhiḥ sevyamānā yathāsukham 14,096.015d@004_0772 bhūmidā yānti taṃ lokaṃ sarvakāmaiḥ sutarpitāḥ 14,096.015d@004_0773 uditādityasaṃkāśair vimānair vṛṣayojitaiḥ 14,096.015d@004_0774 kanyāṃ ye ca prayacchanti viprāya śrotriyāya ca 14,096.015d@004_0775 divyakanyāvṛtā yānti vimānais te yamālayam 14,096.015d@004_0776 sugandhān gandhasaṃyogān puṣpāṇi surabhīṇi ca 14,096.015d@004_0777 prayacchanti dvijāgrebhyo bhaktyā paramayā yutāḥ 14,096.015d@004_0778 sugandhāḥ suṣṭhuveṣāś ca suprabhāḥ sragvibhūṣaṇāḥ 14,096.015d@004_0779 yānti dharmapuraṃ yānair vicitrair apy alaṃkṛtāḥ 14,096.015d@004_0780 dīpadā yānti yānaiś ca dyotayanto diśo daśa 14,096.015d@004_0781 ādityasadṛśākārair dīpyamānā ivāgnayaḥ 14,096.015d@004_0782 gṛhāvasathadātāro grahaiḥ kāñcanavedikaiḥ 14,096.015d@004_0783 vrajanti bālasūryābhair dharmarājapuraṃ narāḥ 14,096.015d@004_0784 jalabhājanadātāraḥ kuṇḍikākarakapradāḥ 14,096.015d@004_0785 pūjyamānā varastrībhir yānti tṛptā mahāgajaiḥ 14,096.015d@004_0786 pādābhyaṅgaṃ śirobhyaṅgaṃ pānaṃ pādodakaṃ tathā 14,096.015d@004_0787 ye prayacchanti viprebhyas te yānty aśvair yamālayam 14,096.015d@004_0788 viśrāmayanti ye viprāñ śrāntān adhvani karśitān 14,096.015d@004_0789 cakravākaprayuktena yānti yānena te 'pi ca 14,096.015d@004_0790 svāgatena ca yo viprān pūjayed āsanena ca 14,096.015d@004_0791 sa gacchati tadadhvānaṃ sukhaṃ paramanirvṛtaḥ 14,096.015d@004_0792 namo brahmaṇyadeveti yo māṃ dṛṣṭvābhivādayet 14,096.015d@004_0793 vratavat prayato nityaṃ sa sukhaṃ yāti tatpatham 14,096.015d@004_0794 namaḥ sarvasabhābhyaś cety abhikhyāya dine dine 14,096.015d@004_0795 namaskaroti gobhyo yaḥ sa sukhaṃ yāti tatpatham 14,096.015d@004_0796 namo 'stu priyadattāyety evaṃvādī dine dine 14,096.015d@004_0797 bhūmim ākramate prātaḥ śayanād utthitaś ca yaḥ 14,096.015d@004_0798 sarvakāmaiḥ sa tṛptātmā sarvabhūṣaṇabhūṣitaḥ 14,096.015d@004_0799 yāti yānena divyena sukhaṃ vaivasvatālayam 14,096.015d@004_0800 anantarāśino ye tu ḍambhāhaṃkāravarjitāḥ 14,096.015d@004_0801 te 'pi sārasayuktena yānti yānena vai sukham 14,096.015d@004_0802 ye cāpy ekena bhuktena vartante ḍambhavarjitāḥ 14,096.015d@004_0803 haṃsayuktair vimānais tu sukhaṃ yānti yamālayam 14,096.015d@004_0804 caturthena ca bhuktena vartante ye jitendriyāḥ 14,096.015d@004_0805 yānti te dharmanagaraṃ yānair barhiṇayojitaiḥ 14,096.015d@004_0806 tṛtīyadivaseneha bhuñjate ye jitendriyāḥ 14,096.015d@004_0807 te 'pi hastirathaṃ yānti tatpathaṃ kanakojjvalaiḥ 14,096.015d@004_0808 ṣaṣṭhāhnakāliko yas tu varṣam ekaṃ tu vartate 14,096.015d@004_0809 kāmakrodhavinirmuktaḥ śucir nityaṃ jitendriyaḥ 14,096.015d@004_0810 sa yāti kuñjarasthas tu jayaśabdaravair yutaḥ 14,096.015d@004_0811 pakṣopavāsino yānti yānaiḥ śārdūlayojitaiḥ 14,096.015d@004_0812 dharmarājapuraṃ ramyaṃ divyastrīgaṇasevitam 14,096.015d@004_0813 ye ca māsopavāsaṃ vai kurvate saṃyatendriyāḥ 14,096.015d@004_0814 te 'pi sūryodayaprakhyair yānti yānair yamālayam 14,096.015d@004_0815 agnipraveśaṃ yaś cāpi kurute madgatātmanā 14,096.015d@004_0816 sa yāty agniprakāśena vimānena yamālayam 14,096.015d@004_0817 prāṇāṃs tyajati yo vipro māṃ prapanno hy anāśakaḥ 14,096.015d@004_0818 sa bālārkaprakāśena vrajed yānena tatpatham 14,096.015d@004_0819 praviṣṭo 'ntarjale yas tu prāṇāṃs tyajati mānavaḥ 14,096.015d@004_0820 somamaṇḍalakalpena yāti yānena tatpatham 14,096.015d@004_0821 svaśarīraṃ hi gṛdhrāṇāṃ manmanā yaḥ prayacchati 14,096.015d@004_0822 sa yāti rathamukhyena kāñcanena yamālayam 14,096.015d@004_0823 gokṛte strīkṛte caiva hatā viprakṛte 'pi ca 14,096.015d@004_0824 te yānty amarakanyābhiḥ sevyamānā raviprabhāḥ 14,096.015d@004_0825 ye ca kurvanti madbhaktās tīrthayātrāṃ jitendriyāḥ 14,096.015d@004_0826 te panthānaṃ mahātmāno yānair yānti sunirvṛtāḥ 14,096.015d@004_0827 ye yajanti dvijaśreṣṭhāḥ kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ 14,096.015d@004_0828 haṃsasārasasaṃyuktair yānais te yānti tatpatham 14,096.015d@004_0829 parapīḍām akṛtvaiva bhṛtyān bibhrati ye narāḥ 14,096.015d@004_0830 tatpathaṃ te sukhaṃ yānti vimānaiḥ kāñcanojjvalaiḥ 14,096.015d@004_0831 ye samāḥ sarvabhūteṣu jīvānām abhayapradāḥ 14,096.015d@004_0832 krodhalobhavinirmuktā nigṛhītendriyās tathā 14,096.015d@004_0833 pūrṇacandrapratīkāśair vimānais te mahāprabhāḥ 14,096.015d@004_0834 yānti vaivasvatapuraṃ devagandharvasevitāḥ 14,096.015d@004_0835 ye mām ekāntabhāvena devaṃ tryambakam eva ca 14,096.015d@004_0836 pūjayanti namasyanti stuvanti ca dine dine 14,096.015d@004_0837 dharmarājapuraṃ yānti yānais te 'rkasamaprabhaiḥ 14,096.015d@004_0838 pūjitās tatra dharmeṇa svayaṃ mālyādibhiḥ śubhaiḥ 14,096.015d@004_0839 yānty eva mama lokaṃ vā rudralokam athāpi vā 14,096.015d@004_0839 vaiśaṃpāyana uvāca 14,096.015d@004_0840 śrutvā yamapurādhvānaṃ jīvānāṃ gamanaṃ tathā 14,096.015d@004_0841 dharmaputraḥ prahṛṣṭātmā keśavaṃ punar abravīt 14,096.015d@004_0842 devadeveśa daityaghna ṛṣisaṃghair abhiṣṭuta 14,096.015d@004_0843 bhavān bhavakaraḥ śrīmān sahasrādityasaprabha 14,096.015d@004_0844 sarvasaṃbhava sarvajña sarvadharmapravartaka 14,096.015d@004_0845 sarvadānaphalaṃ saumya kathayasva mamācyuta 14,096.015d@004_0846 dānaṃ deyaṃ kathaṃ kṛṣṇa kīdṛśāya dvijāya vai 14,096.015d@004_0847 kīdṛśaṃ vā tapaḥ kṛtvā tatphalaṃ kutra bhujyate 14,096.015d@004_0848 evam ukto hṛṣīkeśo dharmaputreṇa dhīmatā 14,096.015d@004_0849 uvāca dharmaputrāya puṇyān dharmān mahodayān 14,096.015d@004_0850 śṛṇuṣvāvahito rājan pūtaṃ pāpaghnam uttamam 14,096.015d@004_0851 sarvadānaphalaṃ saumya na śrāvyaṃ pāpakarmaṇām 14,096.015d@004_0852 yac chrutvā puruṣaḥ strī vā naṣṭapāpaḥ samāhitaḥ 14,096.015d@004_0853 tatkṣaṇāt pūtatāṃ yāti pāpakarmarato 'pi vā 14,096.015d@004_0854 ekāham api kaunteya bhūmāv utpāditaṃ jalam 14,096.015d@004_0855 sapta tārayate pūrvān vitṛṣṇā yatra gaur bhavet 14,096.015d@004_0856 pānīyaṃ paramaṃ loke jīvānāṃ jīvanaṃ smṛtam 14,096.015d@004_0857 pānīyasya pradānena tṛptir bhavati pāṇḍava 14,096.015d@004_0858 pānīyasya guṇā divyāḥ paraloke sukhāvahāḥ 14,096.015d@004_0859 tatra puṣpodakī nāma nadī paramapāvanī 14,096.015d@004_0860 kāmān dadāti rājendra toyadānaṃ yamālaye 14,096.015d@004_0861 śītalaṃ salilaṃ tasyā akṣayyam amṛtopamam 14,096.015d@004_0862 śītatoyapradātṝṇāṃ bhaven nityaṃ sukhāvahā 14,096.015d@004_0863 ye cāpy atoyadātāraḥ pūyas teṣāṃ vidhīyate 14,096.015d@004_0864 praṇaśyaty ambupānena bubhukṣā ca yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_0865 tṛṣitasya na cānnena pipāsāpi praṇaśyati 14,096.015d@004_0866 tasmāt toyaṃ sadā deyaṃ tṛṣitebhyo vijānatā 14,096.015d@004_0867 agner mūrtiḥ kṣiter yonir amṛtasya ca saṃbhavaḥ 14,096.015d@004_0868 ato 'mbhaḥ sarvabhūtānāṃ mūlam ity ucyate budhaiḥ 14,096.015d@004_0869 adbhiḥ sarvāṇi bhūtāni jīvanti prabhavanti ca 14,096.015d@004_0870 tasmāt sarveṣu dāneṣu toyadānaṃ viśiṣyate 14,096.015d@004_0871 sarvadānatapoyajñair yat prāpyaṃ phalam uttamam 14,096.015d@004_0872 tat sarvaṃ toyadānena prāpyate nātra saṃśayaḥ 14,096.015d@004_0873 ye prayacchanti viprebhyas tv annadānaṃ susaṃskṛtam 14,096.015d@004_0874 tais tu dattā svayaṃ prāṇā bhavanti bharatarṣabha 14,096.015d@004_0875 annād raktaṃ ca śuklaṃ ca anne jīvaḥ pratiṣṭhitaḥ 14,096.015d@004_0876 indriyāṇi ca buddhiś ca puṣṇanty annena nityaśaḥ 14,096.015d@004_0877 annahīnāni sīdanti sarvabhūtāni pāṇḍava 14,096.015d@004_0878 tejo balaṃ ca vīryaṃ ca sattvaṃ rūpaṃ dyutir dhṛtiḥ 14,096.015d@004_0879 jñānaṃ medhā tathāyuś ca sarvam anne pratiṣṭhitam 14,096.015d@004_0880 devamānavatiryakṣu sarvalokeṣu sarvadā 14,096.015d@004_0881 sarvakālaṃ hi sarveṣām anne prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ 14,096.015d@004_0882 annaṃ prajāpate rūpam annaṃ prajananaṃ smṛtam 14,096.015d@004_0883 sarvabhūtamayaṃ cānnaṃ jīvaś cānnamayaṃ smṛtam 14,096.015d@004_0884 annenādhiṣṭhitaḥ prāṇa apāno vyāna eva ca 14,096.015d@004_0885 udānaś ca samānaś ca dhārayanti śarīriṇām 14,096.015d@004_0886 śayanotthānagamanaṃ grahaṇākarṣaṇāni ca 14,096.015d@004_0887 sarvasattvakṛtaṃ karma cānnād eva pravartate 14,096.015d@004_0888 caturvidhāni bhūtāni jaṅgamāni sthirāṇi ca 14,096.015d@004_0889 annād bhavanti rājendra sṛṣṭir eṣā prajāpateḥ 14,096.015d@004_0890 vidyāsthānāni sarvāṇi sarvayajñāś ca pāvanāḥ 14,096.015d@004_0891 annād yasmāt pravartante tasmād annaṃ paraṃ smṛtam 14,096.015d@004_0892 devā rudrādayaḥ sarve pitaro 'py agnayas tathā 14,096.015d@004_0893 yasmād annena tuṣyanti tasmād annaṃ viśiṣyate 14,096.015d@004_0894 yasmād annāt prajāḥ sarvāḥ kalpe kalpe 'sṛjat prabhuḥ 14,096.015d@004_0895 tasmād annāt paraṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati 14,096.015d@004_0896 yasmād annāt pravartante dharmārthau kāma eva ca 14,096.015d@004_0897 tasmād annāt paraṃ dānaṃ nāmutreha ca pāṇḍava 14,096.015d@004_0898 yakṣarakṣograhā nāgā bhūtā daityāś ca dānavāḥ 14,096.015d@004_0899 tuṣyanty annena yasmāt tu tasmād annaṃ paraṃ bhavet 14,096.015d@004_0900 parānnam upabhuñjāno yat karma kurute śubham 14,096.015d@004_0901 tacchubhasyaikabhāgas tu kartur bhavati bhārata 14,096.015d@004_0902 annadasya trayo bhāgā bhavanti puruṣarṣabha 14,096.015d@004_0903 tasmād annaṃ pradātavyaṃ brāhmaṇebhyo viśeṣataḥ 14,096.015d@004_0904 brāhmaṇāya daridrāya yo 'nnaṃ saṃvatsaraṃ nṛpa 14,096.015d@004_0905 śrotriyāya prayacched vai pākabhedavivarjitaḥ 14,096.015d@004_0906 ḍambhānṛtavimuktas tu parāṃ bhaktim upāgataḥ 14,096.015d@004_0907 svadharmeṇārjitaphalaṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_0908 śataṃ varṣasahasrāṇi kāmagaḥ kāmarūpadhṛk 14,096.015d@004_0909 modate 'maralokasthaḥ pūjyamāno 'psarogaṇaiḥ 14,096.015d@004_0910 tataś cāpi cyutaḥ kālān naraloke dvijo bhavet 14,096.015d@004_0911 agrabhikṣāṃ ca yo dadyād daridrāya dvijātaye 14,096.015d@004_0912 ṣaṇmāsād vārṣikaṃ śrāddhaṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_0913 gosahasrapradānena yat puṇyaṃ samudāhṛtam 14,096.015d@004_0914 tat puṇyaphalam āpnoti naro vai nātra saṃśayaḥ 14,096.015d@004_0915 atha saṃvatsaraṃ dadyād agrabhaikṣyam ayācate 14,096.015d@004_0916 pracchādyaiva svayaṃ nītvā tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_0917 kapilānāṃ sahasrais tu yad deyaṃ puṇyam ucyate 14,096.015d@004_0918 tat sarvam akhilaṃ prāpya śakraloke mahīyate 14,096.015d@004_0919 sa śakrabhavane ramye varṣakoṭiśataṃ nṛpa 14,096.015d@004_0920 yathākāmaṃ mahātejāḥ krīḍaty apsarasāṃ gaṇaiḥ 14,096.015d@004_0921 agrānnaṃ yas tu vai dadyād dvijāya niyatavrataḥ 14,096.015d@004_0922 daśavarṣāṇi rājendra tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_0923 kapilāśatasahasrasya vidhidattasya yat phalam 14,096.015d@004_0924 tat puṇyaphalam āsādya puraṃdarapuraṃ vrajet 14,096.015d@004_0925 sa śakrabhavane ramye kāmarūpī yathāsukham 14,096.015d@004_0926 śatakoṭisamā rājan krīḍate 'marapūjitaḥ 14,096.015d@004_0927 śakralokāvatīrṇaś ca iha loke mahādyutiḥ 14,096.015d@004_0928 caturvedī dvijaḥ śrīmāñ jāyate rājapūjitaḥ 14,096.015d@004_0929 adhvaśrāntāya viprāya kṣudhitāyānnakāṅkṣiṇe 14,096.015d@004_0930 deśakālābhiyātāya dīyate pāṇḍunandana 14,096.015d@004_0931 yācate 'nnaṃ na dadyād yo vidyamāne dhanāgame 14,096.015d@004_0932 sa lubdho narakaṃ yāti kṛmīṇāṃ kālasūtrakam 14,096.015d@004_0933 sa tatra narake ghore lobhamohitacetanaḥ 14,096.015d@004_0934 daśavarṣasahasrāṇi kliśyate vedanārditaḥ 14,096.015d@004_0935 tasmāc ca narakān muktaḥ kālena mahatā hi saḥ 14,096.015d@004_0936 daridro mānuṣo loke caṇḍāleṣv api jāyate 14,096.015d@004_0937 yas tu pāṃsulapādaś ca dūrādhvaśramakarśitaḥ 14,096.015d@004_0938 kṣutpipāsāśramaḥ śrānta ārtaḥ khinnagatir dvijaḥ 14,096.015d@004_0939 pṛcchan vai hy annadātāraṃ gṛham abhyetya yācayet 14,096.015d@004_0940 taṃ pūjayet tu yatnena so 'tithiḥ svargasaṃkramaḥ 14,096.015d@004_0941 tasmiṃs tuṣṭe naraśreṣṭha tuṣṭāḥ syuḥ sarvadevatāḥ 14,096.015d@004_0942 na tathā haviṣā homair na puṣpair nānulepanaiḥ 14,096.015d@004_0943 agnayaḥ pārtha tuṣyanti yathā hy atithipūjanāt 14,096.015d@004_0944 kapilāyāṃ tu dattāyāṃ vidhivaj jyeṣṭhapuṣkare 14,096.015d@004_0945 na tat phalam avāpnoti yat phalaṃ viprabhojanāt 14,096.015d@004_0946 dvijapādodakaklinnā yāvat tiṣṭhati medinī 14,096.015d@004_0947 tāvat puṣkaraparṇena pibanti pitaro jalam 14,096.015d@004_0948 devamālyāpanayanaṃ dvijocchiṣṭāpamārjanam 14,096.015d@004_0949 śrāntasaṃvāhanaṃ caiva tathā pādāvasecanam 14,096.015d@004_0950 pratiśrayapradānaṃ ca tathā śayyāsanasya ca 14,096.015d@004_0951 ekaikaṃ pāṇḍavaśreṣṭha gopradānād viśiṣyate 14,096.015d@004_0952 pādodakaṃ pādaghṛtaṃ dīpam annaṃ pratiśrayam 14,096.015d@004_0953 ye prayacchanti viprebhyo nopasarpanti te yamam 14,096.015d@004_0954 viprātithye kṛte rājan bhaktyā śuśrūṣite 'pi ca 14,096.015d@004_0955 devāḥ śuśrūṣitāḥ sarve trayastriṃśad bhavanti te 14,096.015d@004_0956 abhyāgato jñātapūrvo hy ajñāto 'tithir ucyate 14,096.015d@004_0957 tayoḥ pūjāṃ dvijaḥ kuryād iti paurāṇikī śrutiḥ 14,096.015d@004_0958 pādābhyaṅgānnapānais tu yo 'tithiṃ pūjayen naraḥ 14,096.015d@004_0959 pūjitas tena rājendra bhavāmīha na saṃśayaḥ 14,096.015d@004_0960 śīghraṃ pāpād vinirmukto mayā cānugrahīkṛtaḥ 14,096.015d@004_0961 vimānenendukalpena mama lokaṃ sa gacchati 14,096.015d@004_0962 abhyāgataṃ śrāntam anuvrajanti 14,096.015d@004_0963 devāś ca sarve pitaro 'gnayaś ca 14,096.015d@004_0964 tasmin dvije pūjite pūjitāḥ syur 14,096.015d@004_0965 gate nirāśāḥ pitaro vrajanti 14,096.015d@004_0966 atithir yasya bhagnāśo gṛhāt pratinivartate 14,096.015d@004_0967 pitaras tasya nāśnanti daśa varṣāṇi pañca ca 14,096.015d@004_0968 varjitaḥ pitṛbhir lubdhaḥ sa devair agnibhiḥ saha 14,096.015d@004_0969 nirayaṃ rauravaṃ gatvā daśa varṣāṇi pacyate 14,096.015d@004_0970 tataś cāpi cyutaḥ kālād iha cocchiṣṭabhug bhavet 14,096.015d@004_0971 vaiśvadevāntike prāptam atithiṃ yo na pūjayet 14,096.015d@004_0972 sa caṇḍālatvam āpnoti sadya eva na saṃśayaḥ 14,096.015d@004_0973 nirvāsayati yo vipraṃ deśakālāgataṃ gṛhāt 14,096.015d@004_0974 patitas tatkṣaṇād eva jāyate nātra saṃśayaḥ 14,096.015d@004_0975 narake raurave ghore varṣakoṭiṃ sa pacyate 14,096.015d@004_0976 tataś cāpi cyutaḥ kālād iha loke narādhamaḥ 14,096.015d@004_0977 śvā vai dvādaśa janmāni jāyate kṣutpipāsitaḥ 14,096.015d@004_0978 caṇḍālo 'py atithiḥ prāpto deśakāle 'nnakāṅkṣayā 14,096.015d@004_0979 abhyudgamya gṛhasthena pūjanīyaś ca sarvadā 14,096.015d@004_0980 anarcayitvā yo 'śnāti lobhamohavicetanaḥ 14,096.015d@004_0981 sa caṇḍālatvam āpnoti daśa janmāni pāṇḍava 14,096.015d@004_0982 nirāśam atithiṃ kṛtvā bhuñjāno yaḥ prahṛṣṭavān 14,096.015d@004_0983 na jānāty ātmanātmānaṃ viṣṭhākūpe nipātitam 14,096.015d@004_0984 moghaṃ dhruvaṃ prorṇayati mogham asya tu pacyate 14,096.015d@004_0985 mogham annaṃ sadāśnāti yo 'tithiṃ na ca pūjayet 14,096.015d@004_0986 sāṅgopāṅgāṃs tu yo vedān paṭhatīha dine dine 14,096.015d@004_0987 na cātithiṃ pūjayati vṛthā bhavati sa dvijaḥ 14,096.015d@004_0988 pākayajñamahāyajñaiḥ somasaṃsthābhir eva ca 14,096.015d@004_0989 ye yajanti na cārcanti gṛheṣv atithim āgatam 14,096.015d@004_0990 teṣāṃ yaśobhikāmānāṃ dattam iṣṭaṃ ca yad bhavet 14,096.015d@004_0991 vṛthā bhavati tat sarvam āśayā hi tayā hatam 14,096.015d@004_0992 deśakālaṃ ca pātraṃ ca svaśaktiṃ ca nirīkṣya ca 14,096.015d@004_0993 alpaṃ samaṃ mahad vāpi kuryād ātithyam ātmavān 14,096.015d@004_0994 sumukhaḥ suprasannātmā dhīmān atithim āgatam 14,096.015d@004_0995 svāgatenāsanenādbhir annādyena ca pūjayet 14,096.015d@004_0996 hitaḥ priyo vā dveṣyo vā mūrkhaḥ paṇḍita eva vā 14,096.015d@004_0997 prāpto yo vaiśvadevānte so 'tithiḥ svargasaṃkramaḥ 14,096.015d@004_0998 kṣutpipāsāśramārtāya deśakālāgatāya ca 14,096.015d@004_0999 satkṛtyānnaṃ pradātavyaṃ yajñasya phalam icchatā 14,096.015d@004_1000 bhojayed ātmanaḥ śreṣṭhān vidhivad dhavyakavyayoḥ 14,096.015d@004_1001 annaṃ prāṇo manuṣyāṇām annadaḥ prāṇado bhavet 14,096.015d@004_1002 tasmād annaṃ viśeṣeṇa dātavyaṃ bhūtim icchatā 14,096.015d@004_1003 annadaḥ sarvakāmais tu sutṛptaḥ suṣṭhv alaṃkṛtaḥ 14,096.015d@004_1004 pūrṇacandraprakāśena vimānena virājatā 14,096.015d@004_1005 sevyamāno varastrībhir mama lokaṃ sa gacchati 14,096.015d@004_1006 krīḍitvā tu tatas tasmin varṣakoṭiṃ yathāmaraḥ 14,096.015d@004_1007 tataś cāpi cyutaḥ kālād iha loke mahāyaśāḥ 14,096.015d@004_1008 vedaśāstrārthatattvajño bhogavān brāhmaṇo bhavet 14,096.015d@004_1009 yathāśraddhaṃ tu yaḥ kuryān manuṣyeṣu prajāyate 14,096.015d@004_1010 mahādhanapatiḥ śrīmān vedavedāṅgapāragaḥ 14,096.015d@004_1011 sarvaśāstrārthatattvajño bhogavān brāhmaṇo bhavet 14,096.015d@004_1012 sarvātithyaṃ tu yaḥ kuryād varṣam ekam akalmaṣaḥ 14,096.015d@004_1013 dharmārjitadhano bhūtvā pāpabhedavivarjitaḥ 14,096.015d@004_1014 devān iva svayaṃ viprān arcayitvā pitṝn api 14,096.015d@004_1015 viprānagrāśanāśī yas tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_1016 varṣeṇaikena yāvanti piṇḍān aśnanti vai dvijāḥ 14,096.015d@004_1017 tāvad varṣāṇi rājendra mama loke mahīyate 14,096.015d@004_1018 tataś cāpi cyutaḥ kālād iha loke mahāyaśāḥ 14,096.015d@004_1019 vedaśāstrārthatattvajño bhogavān brāhmaṇo bhavet 14,096.015d@004_1020 sarvātithyaṃ ca yaḥ kuryād yathāśraddhaṃ nareśvara 14,096.015d@004_1021 akālaniyamenāpi satyavādī jitendriyaḥ 14,096.015d@004_1022 satyasaṃdho jitakrodhaḥ śākhādharmavivarjitaḥ 14,096.015d@004_1023 adharmabhīrur dharmiṣṭho māyāmātsaryavarjitaḥ 14,096.015d@004_1024 śraddadhānaḥ śucir nityaṃ pākabhedavivarjitaḥ 14,096.015d@004_1025 sa vimānena divyena divyarūpī mahāyaśāḥ 14,096.015d@004_1026 puraṃdarapuraṃ yāti gīyamāno 'psarogaṇaiḥ 14,096.015d@004_1027 manvantaraṃ tu tatraiva krīḍitvā devapūjitaḥ 14,096.015d@004_1028 mānuṣyalokam āgamya bhogavān brāhmaṇo bhavet 14,096.015d@004_1029 daśa janmāni vipratvam āpnuyād rājapūjitaḥ 14,096.015d@004_1030 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_1030 jātismaraś ca bhavati yatra tatropajāyate 14,096.015d@004_1031 ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bhūmidānam anuttamam 14,096.015d@004_1032 yaḥ prayacchati viprāya bhūmiṃ ramyāṃ sadakṣiṇām 14,096.015d@004_1033 śrotriyāya daridrāya sāgnihotrāya pāṇḍava 14,096.015d@004_1034 sa sarvakāmatṛptātmā sarvaratnavibhūṣitaḥ 14,096.015d@004_1035 sarvapāpavinirmukto dīpyamāno 'rkavat sadā 14,096.015d@004_1036 bālasūryaprakāśena vicitradhvajaśobhinā 14,096.015d@004_1037 yāti yānena divyena mama lokaṃ mahāyaśāḥ 14,096.015d@004_1038 tatra divyāṅganābhis tu sevyamāno yathāsukham 14,096.015d@004_1039 kāmagaḥ kāmarūpī ca krīḍaty apsarasāṃ gaṇaiḥ 14,096.015d@004_1040 yāvad bibharti lokān vai bhūmiḥ kurukulodvaha 14,096.015d@004_1041 tāvad bhūmipradaḥ kāmaṃ mama loke mahīyate 14,096.015d@004_1042 na hi bhūmipradānād vai dānam anyad viśiṣyate 14,096.015d@004_1043 na cāpi bhūmiharaṇāt pāpam anyad viśiṣyate 14,096.015d@004_1044 dānāny anyāni hīyante kālena kurupuṃgava 14,096.015d@004_1045 bhūmidānasya puṇyasya kṣayo naivopapadyate 14,096.015d@004_1046 brāhmaṇāya daridrāya bhūmiṃ dattāṃ tu yo naraḥ 14,096.015d@004_1047 na hiṃsati naravyāghra tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_1048 saptadvīpasamudrāntā ratnadhānyasamākulā 14,096.015d@004_1049 sa śailavanadurgāḍhyā tena dattā mahī bhavet 14,096.015d@004_1050 bhūmiṃ dṛṣṭvā dīyamānāṃ śrotriyāyāgnihotriṇe 14,096.015d@004_1051 sarvabhūtāni manyante māṃ dadātīti harṣavat 14,096.015d@004_1052 suvarṇamaṇiratnāni dhanadhānyavasūni ca 14,096.015d@004_1053 sarvadānāni vai rājan dadāti vasudhāṃ dadan 14,096.015d@004_1054 sāgarān saritaḥ śailān samāni viṣamāṇi ca 14,096.015d@004_1055 sarvagandharasāṃś caiva dadāti vasudhāṃ dadan 14,096.015d@004_1056 oṣadhīḥ phalasaṃpannā nānāpuṣpaphalānvitāḥ 14,096.015d@004_1057 kamalotpalaṣaṇḍāṃś ca dadāti vasudhāṃ dadan 14,096.015d@004_1058 dharmaṃ kāmaṃ tathārthaṃ ca vedān yajñāṃs tathaiva ca 14,096.015d@004_1059 svargamārgagatiṃ caiva dadāti vasudhāṃ dadan 14,096.015d@004_1060 agniṣṭomādibhir yajñair ye yajante sadakṣiṇaiḥ 14,096.015d@004_1061 na tat phalaṃ labhante te bhūmidānasya yat phalam 14,096.015d@004_1062 śrotriyāya mahīṃ dattvā yo na hiṃsati pāṇḍava 14,096.015d@004_1063 tad dānaṃ kathayiṣyanti yāval lokāḥ pratiṣṭhitāḥ 14,096.015d@004_1064 tāvat svargopabhogānāṃ bhoktāraḥ pāṇḍunandana 14,096.015d@004_1065 sasyapūrṇāṃ mahīṃ yas tu śrotriyāya prayacchati 14,096.015d@004_1066 pitaras tasya tṛpyanti yāvad ābhūtasaṃplavam 14,096.015d@004_1067 mama rudrasya savitus tridaśānāṃ tathaiva ca 14,096.015d@004_1068 prītaye viddhi rājendra bhūmir dattā dvijāya vai 14,096.015d@004_1069 tena puṇyena pūtātmā dātā bhūmer yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_1070 mama sālokyam āyāti nātra kāryā vicāraṇā 14,096.015d@004_1071 yat kiṃ cit kurute pāpaṃ puruṣo vṛttikarśitaḥ 14,096.015d@004_1072 sa ca gokarṇamātreṇa bhūmidānena śudhyati 14,096.015d@004_1073 māsopavāse yat puṇyaṃ kṛcchre cāndrāyaṇe 'pi ca 14,096.015d@004_1074 bhūmigokarṇamātreṇa tat puṇyaṃ tu vidhīyate 14,096.015d@004_1075 sarvatīrthābhiṣeke ca yat puṇyaṃ samudāhṛtam 14,096.015d@004_1076 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_1076 bhūmigokarṇamātreṇa tat puṇyaṃ tu vidhīyate 14,096.015d@004_1077 devadeva namas te 'stu vāsudeva sureśvara 14,096.015d@004_1078 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_1078 gokarṇasya pramāṇaṃ vai vaktum arhasi tattvataḥ 14,096.015d@004_1079 śṛṇu gokarṇamātrasya pramāṇaṃ pāṇḍunandana 14,096.015d@004_1080 triṃśaddaṇḍapramāṇena pramitaṃ sarvatodiśam 14,096.015d@004_1081 pratyak prāg api rājendra tat tathā dakṣiṇottaram 14,096.015d@004_1082 gokarṇaṃ tadvidaḥ prāhuḥ pramāṇaṃ dharaṇer nṛpa 14,096.015d@004_1083 savṛṣaṃ gośataṃ yatra sukhaṃ tiṣṭhaty ayantritam 14,096.015d@004_1084 savatsaṃ kuruśārdūla tac ca gokarṇam ucyate 14,096.015d@004_1085 kiṃkarā mṛtyudaṇḍāś ca kumbhīpākāś ca dāruṇāḥ 14,096.015d@004_1086 ghorāś ca vāruṇāḥ pāśā nopasarpanti bhūmidam 14,096.015d@004_1087 nirayā rauravādyāś ca tathā vaitaraṇī nadī 14,096.015d@004_1088 tīvrāś ca yātanāḥ kaṣṭā nopasarpanti bhūmidam 14,096.015d@004_1089 citraguptaḥ kaliḥ kālaḥ kṛtānto mṛtyur eva ca 14,096.015d@004_1090 yamaś ca bhagavān sākṣāt pūjayanti mahīpradam 14,096.015d@004_1091 rudraḥ prajāpatiḥ śakraḥ surā ṛṣigaṇās tathā 14,096.015d@004_1092 ahaṃ ca prītimān rājan pūjayāmo mahīpradam 14,096.015d@004_1093 kṛśabhṛtyasya kṛśagoḥ kṛśāśvasya kṛśātitheḥ 14,096.015d@004_1094 bhūmir deyā naraśreṣṭha sa nidhiḥ pāralaukikaḥ 14,096.015d@004_1095 sīdamānakuṭumbāya śrotriyāyāgnihotriṇe 14,096.015d@004_1096 vratasthāya daridrāya bhūmir deyā narādhipa 14,096.015d@004_1097 yathā hi dhātrī kṣīreṇa putraṃ vardhayati svayam 14,096.015d@004_1098 dātāram anugṛhṇāti dattā hy evaṃ vasuṃdharā 14,096.015d@004_1099 yathā bibharti gaur vatsaṃ sṛjantī kṣīram ātmanaḥ 14,096.015d@004_1100 tathā sarvaguṇopetā bhūmir vahati bhūmidam 14,096.015d@004_1101 yathā bījāni rohanti jalasiktāni bhūpate 14,096.015d@004_1102 tathā kāmāḥ prarohanti bhūmidasya dine dine 14,096.015d@004_1103 yathodayas tu sūryasya tamaḥ sarvaṃ vyapohati 14,096.015d@004_1104 tathā pāpaṃ narasyeha bhūmidānaṃ vyapohati 14,096.015d@004_1105 dātā daśānugṛhṇāti yo hared daśa hanti ca 14,096.015d@004_1106 atītānāgatānīha kulāni kurupuṃgava 14,096.015d@004_1107 āśrutya bhūmidānaṃ tu dattvā yo vā haret punaḥ 14,096.015d@004_1108 sa baddho vāruṇaiḥ pāśaiḥ kṣipyate pūyaśoṇite 14,096.015d@004_1109 svadattāṃ paradattāṃ vā yo hareta vasuṃdharām 14,096.015d@004_1110 na tasya narakād ghorād vidyate niṣkṛtiḥ kva cit 14,096.015d@004_1111 brāhmaṇasya hate kṣetre hanyād dvādaśa pūrvajān 14,096.015d@004_1112 sa gacchet kṛmiyoniṃ ca na ca mucyeta jātu saḥ 14,096.015d@004_1113 dattvā bhūmiṃ dvijendrāya yas tām evopajīvati 14,096.015d@004_1114 gavāṃ śatasahasrasya hantuḥ sa labhate phalam 14,096.015d@004_1115 so 'dhaḥśirās tu pāpātmā kumbhīpākeṣu pacyate 14,096.015d@004_1116 divyair varṣasahasrais tu kumbhīpākād viniḥsṛtaḥ 14,096.015d@004_1117 iha loke bhavet sa śvā śatajanmāni pāṇḍava 14,096.015d@004_1118 dattvā bhūmiṃ dvijendrāṇāṃ yas tām evopajīvati 14,096.015d@004_1119 sa mūḍho yāti duṣṭātmā narakān ekaviṃśatim 14,096.015d@004_1120 narakebhyo vinirmuktaḥ śunāṃ yoniṃ sa gacchati 14,096.015d@004_1121 halakṛṣṭā mahī deyā sabījā sasyamālinī 14,096.015d@004_1122 atha vā sodakā deyā daridrāya dvijātaye 14,096.015d@004_1123 evaṃ dattā mahī rājan prahṛṣṭenāntarātmanā 14,096.015d@004_1124 sarvān kāmān avāpnoti manasā cintitāni ca 14,096.015d@004_1125 bahubhir vasudhā dattā dīyate ca narādhipaiḥ 14,096.015d@004_1126 yasya yasya yadā bhūmis tasya tasya tadā phalam 14,096.015d@004_1127 yaḥ prayacchati kanyāṃ vai surūpāṃ śrotriyāya vai 14,096.015d@004_1128 sa brahmadevo rājendra tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_1129 balīvardasahasrāṇāṃ dattānāṃ dhuryavāhinām 14,096.015d@004_1130 yat phalaṃ labhate rājan kanyādānena tat phalam 14,096.015d@004_1131 gavāṃ śatasahasrasya samyag dattasya yat phalam 14,096.015d@004_1132 tat phalaṃ samavāpnoti yaḥ prayacchati kanyakām 14,096.015d@004_1133 yāvanti caiva romāṇi kanyāyāḥ kurupuṃgava 14,096.015d@004_1134 tāvad varṣasahasrāṇi mama loke mahīyate 14,096.015d@004_1135 tataś cāpi cyutaḥ kālād iha loke sa jāyate 14,096.015d@004_1136 ṣaḍaṅgavic caturvedī sarvalokārcito dvijaḥ 14,096.015d@004_1137 yaḥ suvarṇaṃ daridrāya brāhmaṇāya prayacchati 14,096.015d@004_1138 śrotriyāya daridrāya bahuputrāya pāṇḍava 14,096.015d@004_1139 vimuktaḥ sarvapāpebhyo bālasūryasamaprabhaḥ 14,096.015d@004_1140 vimānaṃ divyam ārūḍhaḥ kāmagaḥ kāmabhogavān 14,096.015d@004_1141 varṣakoṭiṃ mahātejā mama loke pramodate 14,096.015d@004_1142 tataḥ kālāvatīrṇaś ca sosmiṃl loke hi jāyate 14,096.015d@004_1143 vedavedāṅgavid vipraḥ koṭīdhanapatir bhavet 14,096.015d@004_1144 yaś ca rūpyaṃ prayacched vai daridrāya dvijāya vai 14,096.015d@004_1145 kṛśavṛtte kṛśagave sa muktaḥ sarvakilbiṣaiḥ 14,096.015d@004_1146 pūrṇacandraprakāśena vimānena virājatā 14,096.015d@004_1147 kāmarūpī yathā kāmaṃ svargaloke mahīyate 14,096.015d@004_1148 tato 'vatīrṇaḥ kālena loke cāsmin mahāyaśāḥ 14,096.015d@004_1149 sarvalokārcitaḥ śrīmān rājā bhavati vīryavān 14,096.015d@004_1150 tilaparvatakaṃ yas tu śrotriyāya prayacchati 14,096.015d@004_1151 viśeṣeṇa daridrāya tasyāpi śṛṇu yat phalam 14,096.015d@004_1152 puṇyaṃ vṛṣāyutotsarge yat proktaṃ pāṇḍunandana 14,096.015d@004_1153 tat puṇyaṃ samanuprāpya tatkṣaṇād virajo bhavet 14,096.015d@004_1154 yathā tvaco bhujaṅgo vai tyaktvā śuddhatanur bhavet 14,096.015d@004_1155 tathā tilapradānād vai pāpaṃ tyaktvā viśudhyati 14,096.015d@004_1156 tilaṣaṇḍaṃ prayuñjāno jāmbūnadavibhūṣitam 14,096.015d@004_1157 vimānaṃ divyam ārūḍhaḥ pitṛloke mahīyate 14,096.015d@004_1158 ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi kāmarūpī mahāyaśāḥ 14,096.015d@004_1159 tilapradātā ramate pitṛloke yathāsukham 14,096.015d@004_1160 yaḥ prayacchati viprāya tiladhenuṃ narādhipa 14,096.015d@004_1161 śrotriyāya daridrāya śṛṇu tasyāpi yat phalam 14,096.015d@004_1162 gosahasrapradānena yat puṇyaṃ samudāhṛtam 14,096.015d@004_1163 tat puṇyaphalam āpnoti tiladhenuprado naraḥ 14,096.015d@004_1164 tilānāṃ kuḍavair yas tu tiladhenuṃ prayacchati 14,096.015d@004_1165 tāvat koṭisamā rājan svargaloke mahīyate 14,096.015d@004_1166 aṣṭāḍhakatilaiḥ kṛtvā tiladhenuṃ narādhipa 14,096.015d@004_1167 dvātriṃśan niṣkasaṃyuktaṃ viṣuve yaḥ prayacchati 14,096.015d@004_1168 madbhaktyā madgatātmā vai tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_1169 kanyādānasahasrasya vidhidattasya yat phalam 14,096.015d@004_1170 tat puṇyaṃ samanuprāpto mama loke mahīyate 14,096.015d@004_1171 mama lokāvatīrṇaś ca so 'smiṃl loke 'bhijāyate 14,096.015d@004_1172 ṛgyajuḥsāmavedānāṃ pārago brāhmaṇarṣabhaḥ 14,096.015d@004_1173 gāṃ tu yas tu daridrāya śrotriyāya prayacchati 14,096.015d@004_1174 prasannāṃ kṣīriṇīṃ puṇyāṃ savatsāṃ kāṃsyadohinīm 14,096.015d@004_1175 yat kiṃ cid duṣkṛtaṃ karma tasya pūrvakṛtaṃ nṛpa 14,096.015d@004_1176 tat sarvaṃ tatkṣaṇād eva vinaśyati na saṃśayaḥ 14,096.015d@004_1177 yānaṃ ca vṛṣasaṃyuktaṃ dīpyamānaṃ svalaṃkṛtam 14,096.015d@004_1178 ārūḍhaḥ kāmagaṃ divyaṃ golokam adhigacchati 14,096.015d@004_1179 yāvanti caiva romāṇi tasyā gos tu narādhipa 14,096.015d@004_1180 tāvad varṣasahasrāṇi gavāṃ loke mahīyate 14,096.015d@004_1181 golokād avatīrṇas tu loke 'smin brāhmaṇo bhavet 14,096.015d@004_1182 satrayājī vadānyaś ca sarvarājabhir arcitaḥ 14,096.015d@004_1183 tilaṃ gāvaḥ suvarṇaṃ cāpy annaṃ kanyā vasuṃdharā 14,096.015d@004_1184 tārayantīha dattāni brāhmaṇebhyo mahābhuja 14,096.015d@004_1185 brāhmaṇaṃ vṛttasaṃpannam āhitāgnim alolupam 14,096.015d@004_1186 tarpayed vidhivad rājan sa nidhiḥ pāralaukikaḥ 14,096.015d@004_1187 āhitāgniṃ daridraṃ ca śrotriyaṃ ca jitendriyam 14,096.015d@004_1188 śūdrānnavarjitaṃ caiva dvijaṃ yatnena pūjayet 14,096.015d@004_1189 āhitāgniḥ sadā pātram agnihotraś ca vedavit 14,096.015d@004_1190 pātrāṇām api tat pātraṃ śūdrānnaṃ yasya nodare 14,096.015d@004_1191 yac ca vedamayaṃ pātraṃ yac ca pātraṃ tapomayam 14,096.015d@004_1192 asaṃkīrṇaṃ ca yat pātraṃ tat pātraṃ tārayiṣyati 14,096.015d@004_1193 nityaṃ svādhyāyaniratās tv aprakīrṇendriyāś ca ye 14,096.015d@004_1194 pañcayajñaratā nityaṃ pūjitās tārayanti te 14,096.015d@004_1195 ye kṣāntidāntāḥ śrutipūrṇakarṇā 14,096.015d@004_1196 jitendriyā prāṇivadhe nivṛttāḥ 14,096.015d@004_1197 pratigrahe saṃkucitā gṛhasthās 14,096.015d@004_1198 te brāhmaṇās tārayituṃ samarthāḥ 14,096.015d@004_1199 nityodakī nityayajñopavītī 14,096.015d@004_1200 nityasvādhyāyī vṛṣalānnavarjī 14,096.015d@004_1201 ṛtau gacchan vidhivac cāpi juhvan 14,096.015d@004_1202 sa brāhmaṇas tārayituṃ samarthaḥ 14,096.015d@004_1203 brāhmaṇo yas tu madbhakto madyājī matparāyaṇaḥ 14,096.015d@004_1204 mayi saṃnyastakarmā ca sa vipras tārayed dhruvam 14,096.015d@004_1205 dvādaśākṣaratattvajñaś caturvyūhavibhāgavit 14,096.015d@004_1206 vaiśaṃpāyana uvāca 14,096.015d@004_1206 acchidrapañcakālajñaḥ sa vipras tārayiṣyati 14,096.015d@004_1207 vāsudevena dāneṣu kathiteṣu yathākramam 14,096.015d@004_1208 avitṛptas tu dharmeṣu keśavaṃ punar abravīt 14,096.015d@004_1209 deva dharmāmṛtam idaṃ śṛṇvato 'pi paraṃtapa 14,096.015d@004_1210 na vidyate suraśreṣṭha mama tṛptir hi mādhava 14,096.015d@004_1211 anaḍutsaṃpradānasya yat phalaṃ tu vidhīyate 14,096.015d@004_1212 tat phalaṃ kathayasveha tava bhaktasya me 'cyuta 14,096.015d@004_1213 yāni cānyāni dānāni tvayā noktāni kāni cit 14,096.015d@004_1214 tāny ācakṣva suraśreṣṭha teṣāṃ cānukramāt phalam 14,096.015d@004_1214 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_1215 pavitratvāt supuṇyatvāt pāvanatvāt tathaiva ca 14,096.015d@004_1216 śṛṇu dharmāmṛtaṃ śreṣṭhaṃ dattasyānaḍuhaḥ phalam 14,096.015d@004_1217 daśadhenusamo 'naḍvān eko 'pi kurupuṃgava 14,096.015d@004_1218 medomāṃsavipuṣṭāṅgo nīrogaḥ kopavarjitaḥ 14,096.015d@004_1219 yuvā bhadraḥ suśīlaś ca sarvadoṣavivarjitaḥ 14,096.015d@004_1220 dhuraṃ dhārayate kṣipraṃ datto viprāya pāṇḍava 14,096.015d@004_1221 sa tena puṇyadānena varṣakoṭiṃ yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_1222 yathākāmaṃ mahātejā gavāṃ loke mahīyate 14,096.015d@004_1223 yaś ca dadyād anaḍuhau dvau yuktau ca dhuraṃdharau 14,096.015d@004_1224 suvṛttāya daridrāya śrotriyāya viśeṣataḥ 14,096.015d@004_1225 tasya yat puṇyam ākhyātaṃ tac chṛṇuṣva yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_1226 sahasragopradānena yat proktaṃ phalam uttamam 14,096.015d@004_1227 tat puṇyaphalam āpnoti yāti lokān sa māmakān 14,096.015d@004_1228 yāvanti caiva romāṇi tayor anaḍuhor nṛpa 14,096.015d@004_1229 tāvad varṣasahasrāṇi mama loke mahīyate 14,096.015d@004_1230 daridrāyaiva dātavyaṃ na samṛddhāya pāṇḍava 14,096.015d@004_1231 varṣāṇāṃ hi taṭākeṣu phalaṃ naiva payodhiṣu 14,096.015d@004_1232 yas tu dadyād anaḍuhaṃ daridrāya dvijātaye 14,096.015d@004_1233 sa tena puṇyadānena pūtātmā kurupuṃgava 14,096.015d@004_1234 vimānaṃ divyam ārūḍho divyarūpī yathāsukham 14,096.015d@004_1235 mama lokeṣu ramate yāvad ābhūtasaṃplavam 14,096.015d@004_1236 gṛhaṃ dīpaprabhāyuktaṃ śayyāsanavibhūṣitam 14,096.015d@004_1237 bhājanopaskarair yuktaṃ dhānyapūrṇam alaṃkṛtam 14,096.015d@004_1238 dāsīgobhūmisaṃyuktaṃ saphalaṃ sarvasādhanaiḥ 14,096.015d@004_1239 brāhmaṇāya daridrāya śrotriyāya yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_1240 dadyāt sadakṣiṇaṃ yas tu tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_1241 devāḥ pitṛgaṇāś caiva agnayo ṛṣayas tathā 14,096.015d@004_1242 prayacchanti prahṛṣṭā vai yānam ādityasaṃnibham 14,096.015d@004_1243 tena gacchec chriyā yukto brahmalokam anuttamam 14,096.015d@004_1244 strīsahasrāvṛte divye bhavane tatra kāñcane 14,096.015d@004_1245 modate brahmalokastho yāvad ābhūtasaṃplavam 14,096.015d@004_1246 śayyāṃ prastaraṇopetāṃ yaḥ prayacchati pāṇḍava 14,096.015d@004_1247 arcayitvā dvijaṃ bhaktyā vastramālyānulepanaiḥ 14,096.015d@004_1248 bhojayitvā vicitrānnaṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_1249 dhenudānasya yat puṇyaṃ vidhidattasya pāṇḍava 14,096.015d@004_1250 tat puṇyaṃ tam anuprāpya pitṛloke mahīyate 14,096.015d@004_1251 śilpam adhyayanaṃ vāpi vidyāmantrauṣadhāni ca 14,096.015d@004_1252 yaḥ prayacchati viprāya tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_1253 āhitāgnisahasrasya pūjitasyaiva yat phalam 14,096.015d@004_1254 tat puṇyaphalam āpnoti yas tu vidyāṃ prayacchati 14,096.015d@004_1255 chandobhiḥ saṃprayuktena vimānena virājatā 14,096.015d@004_1256 saptarṣilokān vrajati pūjyate brahmavādibhiḥ 14,096.015d@004_1257 caturyugāni vai triṃśat krīḍitvā tatra devavat 14,096.015d@004_1258 iha mānuṣyake loke vipro bhavati vedavit 14,096.015d@004_1259 viśrāmayati yo vipraṃ śrāntam adhvani karśitam 14,096.015d@004_1260 vinaśyati tadā pāpaṃ tasya varṣakṛtaṃ nṛpa 14,096.015d@004_1261 atha prakṣālayet pādau tasya toyena bhaktimān 14,096.015d@004_1262 daśavarṣakṛtaṃ pāpaṃ vyapohati na saṃśayaḥ 14,096.015d@004_1263 ghṛtena vātha tailena pādau tasya tu pūjayet 14,096.015d@004_1264 tad dvādaśasamārūḍhaṃ pāpam āśu vyapohati 14,096.015d@004_1265 dhenukāñcanadattasya yac ca puṇyam udāhṛtam 14,096.015d@004_1266 tat puṇyaphalam āpnoti yas tv evaṃ vipram arcayet 14,096.015d@004_1267 svāgatena ca yo vipraṃ pūjayed āsanena ca 14,096.015d@004_1268 pratyutthānena vā rājan sa devānāṃ priyo bhavet 14,096.015d@004_1269 svāgatenāgnayo rājann āsanena śatakratuḥ 14,096.015d@004_1270 pratyutthānena pitaraḥ prītiṃ yānty atithipriyāḥ 14,096.015d@004_1271 agniśakrapitṝṇāṃ ca teṣāṃ prītyā narādhipa 14,096.015d@004_1272 saṃvatsarakṛtaṃ pāpaṃ tasya sadyo vinaśyati 14,096.015d@004_1273 yaḥ prayacchati viprāya āsanaṃ mālyabhūṣitam 14,096.015d@004_1274 sa yāti maṇicitreṇa rathenendraniketanam 14,096.015d@004_1275 puraṃdarapure tatra divyanārīvibhūṣitaḥ 14,096.015d@004_1276 ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi krīḍaty apsarasāṃ gaṇaiḥ 14,096.015d@004_1277 vāhanaṃ yaḥ prayaccheta brāhmaṇāya yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_1278 sa yāti ratnacitreṇa vāhanena surālayam 14,096.015d@004_1279 sa tatra kāmaṃ krīḍitvā sevyamāno 'psarogaṇaiḥ 14,096.015d@004_1280 iha rājā bhaved rājan nātra kāryā vicāraṇā 14,096.015d@004_1281 pādapaṃ pallavākīrṇaṃ puṣpitaṃ phalitaṃ tathā 14,096.015d@004_1282 gandhamālyair athābhyarcya vastrābharaṇabhūṣitam 14,096.015d@004_1283 yaḥ prayacchati viprāya śrotriyāya sadakṣiṇam 14,096.015d@004_1284 bhojayitvā yathākāmaṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_1285 jāmbūnadavicitreṇa vimānena virājatā 14,096.015d@004_1286 puraṃdarapuraṃ yāti jayaśabdaravair yutaḥ 14,096.015d@004_1287 tataḥ śakrapure ramye tasya kalpakapādapaḥ 14,096.015d@004_1288 dadāti cepsitaṃ sarvaṃ manasā yad yad icchati 14,096.015d@004_1289 yāvanti tasya patrāṇi puṣpāṇi ca phalāni ca 14,096.015d@004_1290 tāvad varṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate 14,096.015d@004_1291 śakralokāvatīrṇaś ca mānuṣyaṃ lokam āgataḥ 14,096.015d@004_1292 rathāśvagajasaṃpūrṇaṃ puraṃ rājyaṃ ca rakṣati 14,096.015d@004_1293 sthāpayitvā tu madbhaktyā yo matpratikṛtiṃ naraḥ 14,096.015d@004_1294 ālayaṃ vidhivat kṛtvā pūjākarma ca kārayet 14,096.015d@004_1295 svayaṃ vā pūjayed bhaktyā tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_1296 aśvamedhasahasrasya yat puṇyaṃ samudāhṛtam 14,096.015d@004_1297 tat phalaṃ samavāpnoti matsālokyaṃ prapadyate 14,096.015d@004_1298 na jāne nirgamaṃ tasya mama lokād yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_1299 devālaye vipragṛhe govāṭe catvare 'pi vā 14,096.015d@004_1300 prajvālayati yo dīpaṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_1301 āruhya kāñcanaṃ yānaṃ dyotayan sarvatodiśam 14,096.015d@004_1302 gacched ādityalokaṃ sa sevyamānaḥ surottamaiḥ 14,096.015d@004_1303 tatra prakāmaṃ krīḍitvā varṣakoṭiṃ mahātapāḥ 14,096.015d@004_1304 iha loke bhaved vipro vedavedāṅgapāragaḥ 14,096.015d@004_1305 devālayeṣu vā rājan brāhmaṇāvasatheṣu vā 14,096.015d@004_1306 catvare vā catuṣke vā rātrau vā yadi vā divā 14,096.015d@004_1307 nānāgandharvavādyāni dharmaśrāvaṇikāni ca 14,096.015d@004_1308 yas tu kārayate bhaktyā madgatenāntarātmanā 14,096.015d@004_1309 tasya devā naraśreṣṭha pitaraś cāpi harṣitāḥ 14,096.015d@004_1310 suprītāḥ saṃprayacchanti vimānaṃ kāmagaṃ śubham 14,096.015d@004_1311 sa ca tena vimānena yāti devapuraṃ naraḥ 14,096.015d@004_1312 tatra divyāpsarobhis tu sevyamānaḥ pramodate 14,096.015d@004_1313 devalokāvatīrṇas tu so 'smiṃl loke narādhipa 14,096.015d@004_1314 vedavedāṅgatattvajño bhogavān brāhmaṇo bhavet 14,096.015d@004_1315 catvare vā sabhāyāṃ vā vistīrṇe vā sabhāṅgaṇe 14,096.015d@004_1316 kṛtvāgnikuṇḍaṃ vipulaṃ sthaṇḍilaṃ vā yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_1317 tatrāgniṃ caturo māsāñ jvalayed yas tu bhaktimān 14,096.015d@004_1318 samāpteṣu ca māseṣu pauṣyādiṣu tato dvijān 14,096.015d@004_1319 bhojayet pāyasaṃ mṛṣṭaṃ madgatenāntarātmanā 14,096.015d@004_1320 dakṣiṇāṃ ca yathāśakti brāhmaṇebhyo nivedayet 14,096.015d@004_1321 evam agniṃ tu yaḥ kuryān nityam evārcayaṃs tu mām 14,096.015d@004_1322 tasya puṇyaphalaṃ yad vai tan nibodha yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_1323 tenāhaṃ śaṃkaraś caiva pitaro hy agnayas tathā 14,096.015d@004_1324 yāsyāmaḥ paramāṃ prītiṃ nātra kāryā vicāraṇā 14,096.015d@004_1325 ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi ṣaṣṭiṃ varṣaśatāni ca 14,096.015d@004_1326 so 'smat prītikaraḥ śrīmān mama loke mahīyate 14,096.015d@004_1327 mama lokāvatīrṇaś ca so 'smiṃl loke mahāyaśāḥ 14,096.015d@004_1328 vedavedāṅgavid vipro jāyate rājapūjitaḥ 14,096.015d@004_1329 yaḥ karoti naraśreṣṭha bharaṇaṃ brāhmaṇasya tu 14,096.015d@004_1330 śrotriyasyābhijātasya daridrasya viśeṣataḥ 14,096.015d@004_1331 tasya puṇyaphalaṃ yad vai tan nibodha yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_1332 gavāṃ koṭipradānena yat puṇyaṃ samudāhṛtam 14,096.015d@004_1333 tatpuṇyaphalam āpnoti varṣeṇaikena pāṇḍava 14,096.015d@004_1334 kāñcanena vicitreṇa yānenāmbaraśobhinā 14,096.015d@004_1335 sa yāti māmakaṃ lokaṃ divyastrīgaṇasevitaḥ 14,096.015d@004_1336 gīyamāno varastrībhir varṣāṇāṃ koṭiviṃśatim 14,096.015d@004_1337 krīḍitvā māmake loke tatra devair abhiṣṭutaḥ 14,096.015d@004_1338 mānuṣyam avatīrṇas tu vedavid brāhmaṇo bhavet 14,096.015d@004_1339 karakaṃ kuṇḍikāṃ vāpi mahad vā jalabhājanam 14,096.015d@004_1340 yaḥ prayacchati viprāya tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_1341 brahmakūrcena yat pīte phalaṃ proktaṃ yathāvidhi 14,096.015d@004_1342 tat puṇyaphalam āpnoti jalabhājanado naraḥ 14,096.015d@004_1343 sutṛptaḥ suprabhaḥ saumyaḥ prahṛṣṭendriyamānasaḥ 14,096.015d@004_1344 haṃsasārasayuktena vimānena virājatā 14,096.015d@004_1345 sa yāti vāruṇaṃ lokaṃ divyagandharvasevitaḥ 14,096.015d@004_1346 pānīyaṃ yaḥ prayacched vai jīvānāṃ jīvanaṃ param 14,096.015d@004_1347 grīṣmakeṣu ca māseṣu tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_1348 kapilākoṭidānasya yat puṇyaṃ tu vidhīyate 14,096.015d@004_1349 tatpuṇyaphalam āpnoti pānīyaṃ yaḥ prayacchati 14,096.015d@004_1350 pūrṇacandraprakāśena vimānena virājatā 14,096.015d@004_1351 sa gacchec cendrasadanaṃ sevyamāno 'psarogaṇaiḥ 14,096.015d@004_1352 triṃśatkoṭiyugaṃ tatra divyagandharvasevitaḥ 14,096.015d@004_1353 krīḍitvā mānuṣe loke caturvedī dvijo bhavet 14,096.015d@004_1354 śiro 'bhyaṅgapradānena tejasvī priyadarśanaḥ 14,096.015d@004_1355 subhago rūpavāñ śūraḥ paṇḍitaś ca bhaved dvijaḥ 14,096.015d@004_1356 vastradāyī tu tejasvī sarvatra priyadarśanaḥ 14,096.015d@004_1357 sukhabhogapatiḥ śrīmān strīṇāṃ nityaṃ manoramaḥ 14,096.015d@004_1358 upānahau ca chattraṃ ca yo dadāti narottamaḥ 14,096.015d@004_1359 sa yāti naramukhyena kāñcanena virājatā 14,096.015d@004_1360 śakralokaṃ mahātejāḥ sevyamāno 'psarogaṇaiḥ 14,096.015d@004_1361 kāṣṭhapādukado yāti vimānair vṛṣanirmitaiḥ 14,096.015d@004_1362 dharmarājapuraṃ ramyaṃ sevyamāno 'psarottamaiḥ 14,096.015d@004_1363 dantakāṣṭhapradānena priyavākyo bhaven naraḥ 14,096.015d@004_1364 sugandhavadanaḥ śrīmān medhāsaubhāgyasaṃyutaḥ 14,096.015d@004_1365 kṣīraṃ dadhi ghṛtaṃ vāpi guḍaṃ madhurasaṃ tathā 14,096.015d@004_1366 ye prayacchanti viprebhyaḥ parāṃ bhaktiṃ gatā narāḥ 14,096.015d@004_1367 te vṛṣair aśvayānaiś ca śvetasragdāmabhūṣitāḥ 14,096.015d@004_1368 upagīyamānā gandharvair yāntīśvarapuraṃ narāḥ 14,096.015d@004_1369 tatra divyāpsarobhis tu sevyamānā yathāsukham 14,096.015d@004_1370 ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi modante devasaṃnibhāḥ 14,096.015d@004_1371 tataḥ kālāvatīrṇāś ca jāyante tv iha mānavāḥ 14,096.015d@004_1372 prabhūtadhanadhānyāś ca bhogavanto narottamāḥ 14,096.015d@004_1373 vaiśākhe māsi vaiśākhe divase pāṇḍunandana 14,096.015d@004_1374 vaivasvataṃ samuddiśya parāṃ bhaktim upāgatāḥ 14,096.015d@004_1375 abhyarcya vidhivad viprāṃs tilān guḍasamāyutān 14,096.015d@004_1376 ye prayacchanti viprebhyas teṣāṃ puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_1377 gopradānena yat puṇyaṃ vidhivat pāṇḍunandana 14,096.015d@004_1378 tat puṇyaṃ samanuprāpto yamaloke mahīyate 14,096.015d@004_1379 tataś cāpi cyutaḥ kālād iha rājā bhaviṣyati 14,096.015d@004_1380 tasminn eva dine viprān bhojayitvā sadakṣiṇam 14,096.015d@004_1381 toyapūrṇāni divyāni bhājanāni diśanti ye 14,096.015d@004_1382 te yānty ādityavarṇābhair vimānair varuṇālayam 14,096.015d@004_1383 tatra divyāṅganābhis tu ramante kāmakāminaḥ 14,096.015d@004_1384 tato 'vatīrṇāḥ kālena te cāsmin mānuṣe punaḥ 14,096.015d@004_1385 bhogavanto dvijaśreṣṭhā bhaviṣyanti na saṃśayaḥ 14,096.015d@004_1386 anantarāśī yaś cāpi vartate vratavat sadā 14,096.015d@004_1387 satyavāk krodharahitaḥ śuciḥ snānarataḥ sadā 14,096.015d@004_1388 sa vimānena divyena yāti śakrapuraṃ naraḥ 14,096.015d@004_1389 tatra divyāpsarobhis tu varṣakoṭiṃ mahātapāḥ 14,096.015d@004_1390 krīḍitvā mānuṣe loke jāyate vedavid dvijaḥ 14,096.015d@004_1391 ekabhuktena yaś cāpi varṣam ekaṃ tu vartate 14,096.015d@004_1392 brahmacārī jitakrodhaḥ satyaśaucasamanvitaḥ 14,096.015d@004_1393 sa vimānena divyena yāti śakrapuraṃ naraḥ 14,096.015d@004_1394 daśakoṭisahasrāṇi krīḍitvāpsarasāṃ gaṇaiḥ 14,096.015d@004_1395 iha mānuṣyake loke brāhmaṇo vedavid bhavet 14,096.015d@004_1396 caturthakālaṃ yo bhuṅkte brahmacārī jitendriyaḥ 14,096.015d@004_1397 vartate caikavarṣaṃ tu tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_1398 citrabarhiṇayuktena vicitradhvajaśobhinā 14,096.015d@004_1399 yāti yānena divyena sa mahendrapuraṃ naraḥ 14,096.015d@004_1400 akṛśābhir varastrībhiḥ sevyamāno yathāsukham 14,096.015d@004_1401 tato dvādaśakoṭiṃ sa samāḥ samyak pramodate 14,096.015d@004_1402 śakralokāvatīrṇaś ca loke cāsmin narādhipa 14,096.015d@004_1403 bhaved vai brāhmaṇo vidvān kṣamāvān vedapāragaḥ 14,096.015d@004_1404 ṣaṣṭhakāle tu yo 'śnāti varṣam ekam akalmaṣaḥ 14,096.015d@004_1405 brahmacaryavratair yuktaḥ śuciḥ krodhavivarjitaḥ 14,096.015d@004_1406 tapoyuktasya tasyātha śṛṇuṣva phalam uttamam 14,096.015d@004_1407 atyādityaprakāśena vimānenārkasaṃnibhaḥ 14,096.015d@004_1408 sa yāti mama lokān vai divyanārīniṣevitaḥ 14,096.015d@004_1409 tatra sādhyair marudbhiś ca pūjyamāno yathāsukham 14,096.015d@004_1410 paśyann eva sadā māṃ tu krīḍaty apsarasāṃ gaṇaiḥ 14,096.015d@004_1411 pakṣopavāsaṃ yaś cāpi kurute madgatātmanā 14,096.015d@004_1412 samāpte tu vrate tasmiṃs tarpayec chrotriyān dvijān 14,096.015d@004_1413 so 'pi gacchati divyena vimānena mahātapāḥ 14,096.015d@004_1414 dyotayan prabhayā vyoma mama lokaṃ prapadyate 14,096.015d@004_1415 sa tatra modate kāmaṃ kāmarūpī yathāsukham 14,096.015d@004_1416 triṃśatkoṭisamā rājan krīḍitvā tatra devavat 14,096.015d@004_1417 iha mānuṣyake loke pūjanīyo dvijo bhavet 14,096.015d@004_1418 trayāṇām api vedānāṃ sāṅgānāṃ pārago bhavet 14,096.015d@004_1419 yaś ca māsopavāsaṃ vai kurute madgatātmanā 14,096.015d@004_1420 jitendriyo jitakrodho jitadhīḥ snānatatparaḥ 14,096.015d@004_1421 samāpte niyame tatra bhojayitvā dvijottamān 14,096.015d@004_1422 dakṣiṇāṃ ca tato dadyāt prahṛṣṭenāntarātmanā 14,096.015d@004_1423 sa gacchati mahātejā brahmalokam anuttamam 14,096.015d@004_1424 siṃhayuktena yānena divyastrīgaṇasevitaḥ 14,096.015d@004_1425 sa tatra brahmaṇo loke divyarṣigaṇasevitaḥ 14,096.015d@004_1426 śatakoṭisamā rājan yathākāmaṃ pramodate 14,096.015d@004_1427 tataḥ kālāvatīrṇaś ca so 'smiṃl loke dvijo bhavet 14,096.015d@004_1428 ṣaḍaṅgavic caturvedī triṃśaj janmāny arogavān 14,096.015d@004_1429 yas tyaktvā sarvakarmāṇi śuciḥ krodhavivarjitaḥ 14,096.015d@004_1430 mahāprasthānam ekāgro yāti madgatamānasaḥ 14,096.015d@004_1431 sa gacched indrasadanaṃ vimānena mahātapāḥ 14,096.015d@004_1432 mahāmaṇivicitreṇa sauvarṇena virājatā 14,096.015d@004_1433 śatakoṭisamās tatra surādhipatipūjitaḥ 14,096.015d@004_1434 nākapṛṣṭhe nivasati divyastrīgaṇasevitaḥ 14,096.015d@004_1435 śakralokāvatīrṇaś ca mānuṣeṣūpajāyate 14,096.015d@004_1436 rājñāṃ rājā mahātejāḥ sarvalokārcitaḥ prabhuḥ 14,096.015d@004_1437 prāyopaveśaṃ yaś cāpi kurute madgatātmanā 14,096.015d@004_1438 namo brahmaṇyadevāyety uktvā mantraṃ samāhitaḥ 14,096.015d@004_1439 antaḥsvastho jitakrodhas tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_1440 kāmagaḥ kāmarūpī ca bālasūryasamaprabhaḥ 14,096.015d@004_1441 sa vimānena divyena yāti lokān anāmayān 14,096.015d@004_1442 svargāt svargaṃ mahātejā gatvā caiva yathāsukham 14,096.015d@004_1443 mama lokeṣu ramate yāvad ābhūtasaṃplavam 14,096.015d@004_1444 agnipraveśaṃ yaś cāpi kurute madgatātmanā 14,096.015d@004_1445 so 'pi yānena divyena mama lokaṃ prapadyate 14,096.015d@004_1446 tataḥ sarvaguṇopetaḥ paśyann api sa māṃ sadā 14,096.015d@004_1447 triṃśatkoṭisamā rājan modate mama saṃnidhau 14,096.015d@004_1448 tato 'vatīrṇaḥ kālena vedavid brāhmaṇo bhavet 14,096.015d@004_1449 karṣaṇaṃ sādhayan yas tu māṃ prasannaḥ śucivrataḥ 14,096.015d@004_1450 namo brahmaṇyadevāyety etaṃ mantram udāharan 14,096.015d@004_1451 bālasūryaprakāśena vimānena virājatā 14,096.015d@004_1452 mama lokaṃ samāsādya ṣaṭkoṭiṃ tu pramodate 14,096.015d@004_1453 mama lokāvatīrṇaś ca so 'smiṃl loke nṛpo bhavet 14,096.015d@004_1454 niveśayati manmūrtyā ātmānaṃ madgataḥ śuciḥ 14,096.015d@004_1455 rudradakṣiṇamūrtyāṃ vā caturdaśyāṃ viśeṣataḥ 14,096.015d@004_1456 siddhair brahmarṣibhiś caiva devalokaiś ca pūjitaḥ 14,096.015d@004_1457 gandharvair bhūtasaṃghaiś ca gīyamāno mahātapāḥ 14,096.015d@004_1458 praviśet sa mahātejā māṃ vā śaṃkaram eva vā 14,096.015d@004_1459 tasyāpunarbhavaṃ (sic) rājan nātra kāryā vicāraṇā 14,096.015d@004_1460 gokṛte strīkṛte caiva guruviprakṛte 'pi vā 14,096.015d@004_1461 hanyante ye tu rājendra śakralokaṃ vrajanti te 14,096.015d@004_1462 tatra jāmbūnadamaye vimāne kāmagāmini 14,096.015d@004_1463 manvantaraṃ pramodante divyanārīniṣevitāḥ 14,096.015d@004_1464 āśrutasyāpradānena dattasya haraṇena ca 14,096.015d@004_1465 janmaprabhṛti yad dattaṃ sarvaṃ naśyati bhārata 14,096.015d@004_1466 nāgopradās tatra payaḥ pibanti 14,096.015d@004_1467 nābhūmidā bhūmim athāśnuvanti 14,096.015d@004_1468 yān yān kāmān brāhmaṇebhyo dadāti 14,096.015d@004_1469 tāṃs tān kāmān svargaloke ca bhuṅkte 14,096.015d@004_1470 yad yad iṣṭatamaṃ dravyaṃ nyāyenopārjitaṃ ca yat 14,096.015d@004_1471 tat tad guṇavate deyaṃ tad evākṣayam icchatā 14,096.015d@004_1472 anupoṣya trirātrāṇi tīrthāny anabhigamya ca 14,096.015d@004_1473 adattvā kāñcanaṃ gāṃ ca daridro nāma jāyate 14,096.015d@004_1474 dānaṃ yat tat phalaṃ naiti śrotriyāya na dīyate 14,096.015d@004_1475 śrotriyā yatra nāśnanti na devās tatra bhuñjate 14,096.015d@004_1476 śrotriyebhyaḥ paraṃ nāsti paramaṃ daivataṃ mahat 14,096.015d@004_1477 nidhānaṃ cāpi rājendra tasmāc chrotriyabhojanāt 14,096.015d@004_1477 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_1478 viprayoge śarīrasya sendriyasya viśeṣataḥ 14,096.015d@004_1479 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_1479 antarā vartamānasya gatiḥ prāṇasya kīdṛśī 14,096.015d@004_1480 śubhāśubhakṛtaṃ sarvaṃ prāpnotīha phalaṃ naraḥ 14,096.015d@004_1481 na tu sarvasya bhūtasya pañcatvaṃ vāpi vidyate 14,096.015d@004_1482 pañcatvaṃ pāṇḍavaśreṣṭha bhūribhūtikaraṃ nṛṇām 14,096.015d@004_1483 teṣāṃ pañca mahāyajñān ye kurvanti dvijottamāḥ 14,096.015d@004_1484 pañcatvaṃ pañcabhir bhūtair viyogaṃ saṃpracakṣate 14,096.015d@004_1485 na jāyate na mriyate puruṣaḥ śāśvataḥ sadā 14,096.015d@004_1486 prāyeṇa maraṇaṃ nāma pāpinām eva pāṇḍava 14,096.015d@004_1487 yeṣāṃ tu na gatiḥ puṇyā teṣāṃ maraṇam ucyate 14,096.015d@004_1488 prāyeṇākṛtakṛtyās tu mṛtyor udvijate janaḥ 14,096.015d@004_1489 kṛtakṛtyāḥ pratīkṣante mṛtyuṃ priyam ivātithim 14,096.015d@004_1489 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_1490 pañca yajñāḥ kathaṃ deva kriyante 'tra dvijātibhiḥ 14,096.015d@004_1491 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_1491 teṣāṃ nāma ca deveśa vaktum arhasy aśeṣataḥ 14,096.015d@004_1492 śṛṇu pañca mahāyajñān kīrtyamānān yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_1493 yair eva brahmasālokyaṃ labhyate gṛhamedhinā 14,096.015d@004_1494 ṛṣiyajñaṃ brahmayajñaṃ bhūtayajñaṃ ca pārthiva 14,096.015d@004_1495 nṛyajñaṃ pitṛyajñaṃ ca pañca yajñān pracakṣate 14,096.015d@004_1496 tarpaṇaṃ ṛṣiyajñaṃ syāt svādhyāyo brahmayajñakaḥ 14,096.015d@004_1497 bhūtayajño balir yajño nṛyajño 'tithipūjanam 14,096.015d@004_1498 pitṝn uddiśya yat karma pitṛyajñaḥ prakīrtitaḥ 14,096.015d@004_1499 hutaṃ cāpy ahutaṃ caiva tathā prahutam eva ca 14,096.015d@004_1500 prāśitaṃ balidānaṃ ca pākayajñān pracakṣate 14,096.015d@004_1501 vaiśvadevādayo homā hutam ity ucyate budhaiḥ 14,096.015d@004_1502 ahutaṃ ca bhaved dattaṃ prahutaṃ brāhmaṇāśitam 14,096.015d@004_1503 prāṇāgnihotrahomaṃ ca prāśitaṃ vidhivad viduḥ 14,096.015d@004_1504 balikarma ca rājendra pākayajñāḥ prakīrtitāḥ 14,096.015d@004_1505 ke cit pañca mahāyajñān pākayajñān pracakṣate 14,096.015d@004_1506 apare brahmayajñādīn mahāyajñavido viduḥ 14,096.015d@004_1507 sarva ete mahāyajñāḥ sarvathā parikīrtitāḥ 14,096.015d@004_1508 bubhukṣitān brāhmaṇāṃs tu yathāśakti na hāpayet 14,096.015d@004_1509 ahany ahani ye tv etān akṛtvā bhuñjate svayam 14,096.015d@004_1510 kevalaṃ malam aśnanti te narā na ca saṃśayaḥ 14,096.015d@004_1511 tasmāt snātvā dvijo vidvān kuryād etān dine dine 14,096.015d@004_1512 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_1512 ato 'nyathā tu bhuñjan vai prāyaścittīyate dvijaḥ 14,096.015d@004_1513 devadeva namas te 'stu tvadbhaktasya janārdana 14,096.015d@004_1514 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_1514 vaktum arhasi deveśa snānasya ca vidhiṃ mama 14,096.015d@004_1515 śṛṇu pāṇḍava tat sarvaṃ pavitraṃ pāpanāśanam 14,096.015d@004_1516 snātvā yena vidhānena mucyante kilbiṣād dvijāḥ 14,096.015d@004_1517 mṛdaṃ ca gomayaṃ caiva tilān darbhāṃs tathaiva ca 14,096.015d@004_1518 puṣpāṇy api yathānyāyam ādāya tu jalaṃ vrajet 14,096.015d@004_1519 nadyāṃ satyāṃ na ca snāyād anyatra dvijasattama 14,096.015d@004_1520 sati prabhūte payasi nālpe snāyāt kadā cana 14,096.015d@004_1521 gatvodakasamīpaṃ tu śucau deśe manohare 14,096.015d@004_1522 tato mṛdgomayādīni tatra prokṣya vinikṣipet 14,096.015d@004_1523 bahiḥ prakṣālya pādau ca dvir ācamya prayatnataḥ 14,096.015d@004_1524 pradakṣiṇaṃ samāvṛtya namaskuryāt tu taj jalam 14,096.015d@004_1525 na ca prakṣālayet tīrtham adbhir vidvān kadā cana 14,096.015d@004_1526 na ca pādena vā hanyād dhastenānyena taj jalam 14,096.015d@004_1527 sarvadevamayā hy āpo manmayāḥ pāṇḍunandana 14,096.015d@004_1528 tasmāt tās tu na hantavyās tv adbhiḥ prakṣālayet sthalam 14,096.015d@004_1529 kevalaṃ prathamaṃ majjen nāṅgāni vimṛjed budhaḥ 14,096.015d@004_1530 tat tu tīrthaṃ samāsādya kuryād ācamanaṃ punaḥ 14,096.015d@004_1531 gokarṇākṛtivat kṛtvā karaṃ triḥ prapibej jalam 14,096.015d@004_1532 dvis tat parimṛjed vaktraṃ pādāv abhyukṣya cātmanaḥ 14,096.015d@004_1533 śīrṣaṇyāṃs tu tataḥ prāṇān sakṛd eva tu saṃspṛśet 14,096.015d@004_1534 bāhū dvau ca tataḥ spṛṣṭvā hṛdayaṃ nābhim eva ca 14,096.015d@004_1535 pratyaṅgam udakaṃ spṛṣṭvā mūrdhānaṃ tu punaḥ spṛśet 14,096.015d@004_1536 āpaḥ punāntv ity uktvā ca punar ācamanaṃ caret 14,096.015d@004_1537 soṃkārā vyāhṛtīr vāpi sadasaspatim ity ṛcam 14,096.015d@004_1538 ācamya mṛttikāḥ paścāt tridhā kṛtvā samālabhet 14,096.015d@004_1539 ṛcedaṃ viṣṇur ity aṅgam uttamādhamamadhyamam 14,096.015d@004_1540 ālabhya vāruṇaiḥ sūktair namaskṛtya jalaṃ tataḥ 14,096.015d@004_1541 sravantī cet pratisrotaḥ pratyarkaṃ cānyavāriṣu 14,096.015d@004_1542 majjed om ity udāhṛtya na ca prakṣobhayej jalam 14,096.015d@004_1543 gomayaṃ ca tridhā kṛtvā jale pūrvaṃ samālabhet 14,096.015d@004_1544 savyāhṛtiṃ sapraṇavāṃ gāyatrīṃ ca japet punaḥ 14,096.015d@004_1545 punar ācamanaṃ kṛtvā madgatenāntarātmanā 14,096.015d@004_1546 āpo hi ṣṭheti tisṛbhir darbhapūtena vāriṇā 14,096.015d@004_1547 tathā tarat samandībhiḥ siñcec catasṛbhiḥ kramāt 14,096.015d@004_1548 gosūktenāśvasūktena śuddhavargeṇa cāpy atha 14,096.015d@004_1549 vaiṣṇavair vāruṇaiḥ sūktaiḥ sāvitrair indradevataiḥ 14,096.015d@004_1550 vāmadevena cātmānam anyair manmayasāmabhiḥ 14,096.015d@004_1551 sthitvāntaḥsalile sūktaṃ japed vācāghamarṣaṇam 14,096.015d@004_1552 savyāhṛtiṃ sapraṇavāṃ gāyatrīṃ vā tato japet 14,096.015d@004_1553 ā śvāsamokṣāt praṇavaṃ japed vā mām anusmaran 14,096.015d@004_1554 utplutya tīrtham āsādya dhaute śukle ca vāsasī 14,096.015d@004_1555 śuddhe cācchādayet kakṣe na kuryāt paripāśake 14,096.015d@004_1556 pāśe nibaddhakakṣyo yat kurute karma vaidikam 14,096.015d@004_1557 rākṣasā dānavā daityās tad vilumpanti harṣitāḥ 14,096.015d@004_1558 tasmāt sarvaprayatnena kakṣyāṃ pāśe na dhārayet 14,096.015d@004_1559 tataḥ prakṣālya pādau ca hastau caiva mṛdā śanaiḥ 14,096.015d@004_1560 ācamya punar ācāmet tataḥ sāvitriyā dvijaḥ 14,096.015d@004_1561 jale jalagataḥ śuddhaḥ sthala eva sthale sthitaḥ 14,096.015d@004_1562 ubhayatra sthitas tasmād ācāmed ātmaśuddhaye 14,096.015d@004_1563 darbheṣu darbhapāṇiḥ san prāṅmukhaḥ susamāhitaḥ 14,096.015d@004_1564 prāṇāyāmāṃs tataḥ kuryān madgatenāntarātmanā 14,096.015d@004_1565 sahasrakṛtvaḥ sāvitrīṃ śatakṛtvas tu vā japet 14,096.015d@004_1566 samāpte tu jape tasmin sāvitryā cābhimantrya ca 14,096.015d@004_1567 mandehānāṃ vināśāya rakṣasāṃ vikṣipej jalam 14,096.015d@004_1568 udvargo 'sīty athācāntaḥ prāyaścittajalaṃ kṣipet 14,096.015d@004_1569 athādāya sapuṣpāṇi toyāny añjalinā dvijaḥ 14,096.015d@004_1570 prakṣipya pratisūryaṃ ca vyomamudrāṃ prakalpayet 14,096.015d@004_1571 tato dvādaśakṛtvas tu sūryasyaikākṣaraṃ japet 14,096.015d@004_1572 tataḥ ṣaḍakṣarādīni ṣaṭkṛtvaḥ parivartayet 14,096.015d@004_1573 pradakṣiṇaṃ parāmṛśya mudrayā svamukhaṃ tayā 14,096.015d@004_1574 ūrdhvabāhus tato bhūtvā sūryam īkṣet samāhitaḥ 14,096.015d@004_1575 tanmaṇḍalasthaṃ māṃ dhyāyet tejomūrtiṃ caturbhujam 14,096.015d@004_1576 ud u tyaṃ ca japen mantraṃ citraṃ taccakṣur ity api 14,096.015d@004_1577 sāvitrīṃ ca yathāśakti japtvā sūktaṃ ca māmakam 14,096.015d@004_1578 manmayāni ca sāmāni puruṣavratam eva ca 14,096.015d@004_1579 tataś cālokayed arkaṃ haṃsaḥ śuciṣad ity ṛcā 14,096.015d@004_1580 pradakṣiṇaṃ samāvṛtya namaskṛtya divākaram 14,096.015d@004_1581 tatas tu tarpayed adbhiḥ brahmāṇaṃ māṃ ca śaṃkaram 14,096.015d@004_1582 prajāpatiṃ ca devāṃś ca tathā devamunīn api 14,096.015d@004_1583 sāṅgān api tathā vedān itihāsān kratūṃs tathā 14,096.015d@004_1584 purāṇāni ca divyāni kulāny apsarasāṃ tathā 14,096.015d@004_1585 ṛtūn saṃvatsarāṃś caiva kalākāṣṭhāntakaṃ tathā 14,096.015d@004_1586 bhūtagrāmāṃś ca bhūtāni saritaḥ sāgarāṃs tathā 14,096.015d@004_1587 śailāñ śailasthitān devān oṣadhīḥ savanaspatīḥ 14,096.015d@004_1588 tarpayed upavītī tu pratyekaṃ tṛpyatām iti 14,096.015d@004_1589 anvārabhya ca savyena pāṇinā dakṣiṇena tu 14,096.015d@004_1590 nivītī tarpayet paścād ṛṣīn mantrakṛtas tathā 14,096.015d@004_1591 marīcyādīn ṛṣīṃś caiva nāradāntān samāhitaḥ 14,096.015d@004_1592 prācīnāvīty athaitāṃs tu tarpayed devatāḥ pitṝn 14,096.015d@004_1593 tatas tu kavyavāḍ agniṃ somaṃ vaivasvataṃ tathā 14,096.015d@004_1594 tataś cāryamaṇaṃ cāpi agniṣv āttāṃs tathaiva ca 14,096.015d@004_1595 somapāṃś caiva darbhais tu satilair eva vāribhiḥ 14,096.015d@004_1596 tṛpyadhvam iti paścāt tu svapitṝṃs tarpayet tataḥ 14,096.015d@004_1597 pitṝn pitāmahāṃś caiva tathaiva prapitāmahān 14,096.015d@004_1598 pitāmahīṃ tathā cāpi tathaiva prapitāmahīm 14,096.015d@004_1599 tathā pitṛṣvasṝś caiva mātṛṣvasṝs tathaiva ca 14,096.015d@004_1600 mātaraṃ cātmanaś caiva tathā mātāmahīm api 14,096.015d@004_1601 mātur mātāmahīṃ caiva gurum ācāryam eva ca 14,096.015d@004_1602 upādhyāyān sakhīn bandhūñ śiṣyartvigjñātiputrakān 14,096.015d@004_1603 pramītān ānṛśaṃsyārthaṃ tarpayet tān amatsaraḥ 14,096.015d@004_1604 tarpayitvā tathācamya snānavastraṃ prapīḍayet 14,096.015d@004_1605 vṛddhiṃ bhṛtyajanasyāhuḥ snātakānāṃ ca tadvidaḥ 14,096.015d@004_1606 atarpayitvā tān pūrvaṃ snānavastraṃ na pīḍayet 14,096.015d@004_1607 pīḍayec cet purā mohād devāḥ sarṣigaṇās tathā 14,096.015d@004_1608 pitaras tu nirāśāś ca śaptvā yānti yathāgatam 14,096.015d@004_1609 prakṣālya tu mṛdā pādāv ācamya prayataḥ punaḥ 14,096.015d@004_1610 darbheṣu darbhapāṇiḥ san svādhyāyaṃ tu samārabhet 14,096.015d@004_1611 vedam ādau samārabhya tatopari padakramān 14,096.015d@004_1612 yad adhīte svayaṃ śaktyā tat svādhyāyaṃ pracakṣate 14,096.015d@004_1613 ṛcaṃ vātha yajur vāpi sāmagāthām athāpi vā 14,096.015d@004_1614 itihāsapurāṇāni yathāśakti na hāpayet 14,096.015d@004_1615 utthāya ca namaskṛtvā diśo digdevatā api 14,096.015d@004_1616 brahmāṇaṃ ca tataś cāgniṃ pṛthivīm oṣadhīs tathā 14,096.015d@004_1617 vācaṃ vācaspatiṃ caiva māṃ caiva saritas tathā 14,096.015d@004_1618 namaskṛtvā tathādbhis tu praṇavādi ca pūjayet 14,096.015d@004_1619 tato namo 'dbhya ity uktvā namaskuryāt tu taj jalam 14,096.015d@004_1620 ghṛṇiḥ sūryas tathādityas tān praṇamya svamūrdhani 14,096.015d@004_1621 tatas tv ālokayann arkaṃ praṇavena samāhitaḥ 14,096.015d@004_1622 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_1622 tato mām arcayet puṣpair matpriyair eva nityaśaḥ 14,096.015d@004_1623 tvatpriyāṇi prasūnāni tvadadhiṣṭhāni mādhava 14,096.015d@004_1624 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_1624 sarvāṇy ācakṣva deveśa tvadbhaktasya mamācyuta 14,096.015d@004_1625 śṛṇuṣvāvahito rājan puṣpāṇi prītikṛnti me 14,096.015d@004_1626 kumudaṃ karavīraṃ ca caṇakaṃ campakaṃ tathā 14,096.015d@004_1627 mallikājātipuṣpaṃ ca nandyāvartaṃ ca nandikam 14,096.015d@004_1628 palāśapuṣpapatrāṇi dūrvā bhṛṅgakam eva ca 14,096.015d@004_1629 vanamālā ca rājendra matpriyāṇi viśeṣataḥ 14,096.015d@004_1630 sarveṣām api puṣpāṇāṃ sahasraguṇam utpalam 14,096.015d@004_1631 tasmāt padmaṃ tathā rājan padmāt tu śatapatrakam 14,096.015d@004_1632 tasmāt sahasrapatraṃ tu puṇḍarīkaṃ tataḥ param 14,096.015d@004_1633 puṇḍarīkasahasrāt tu tulasī guṇato 'dhikā 14,096.015d@004_1634 bakapuṣpaṃ tatas tasmāt sauvarṇaṃ tu tato 'dhikam 14,096.015d@004_1635 sauvarṇāt tu prasūnāc ca matpriyaṃ nāsti pāṇḍava 14,096.015d@004_1636 puṣpālābhe tulasyāstu patrair mām arcayed budhaḥ 14,096.015d@004_1637 patrālābhe tu śākhābhiḥ śākhālābhe śiphāphalaiḥ 14,096.015d@004_1638 śiphālābhe mṛdā tatra bhaktimān arcayed budhaḥ 14,096.015d@004_1639 varjanīyāni puṣpāṇi śṛṇu rājan samāhitaḥ 14,096.015d@004_1640 kiṅkiṇī munipuṣpaṃ ca duttūraṃ pāṭalaṃ tathā 14,096.015d@004_1641 tathātimuktakaṃ caiva puṃnāgaṃ naktamālikā 14,096.015d@004_1642 yaudhikaṃ kṣīrikāpuṣpaṃ nirguṇḍī lāṅgalī japā 14,096.015d@004_1643 karṇikāraṃ tathāśokaṃ śalmalīpuṣpam eva ca 14,096.015d@004_1644 kakubhāḥ kovidārāś ca vaibhītakam athāpi vā 14,096.015d@004_1645 kuraṇṭakaprasūnāṃ ca tilvakaṃ lāṅgalī tathā 14,096.015d@004_1646 aṅkolaṃ girikarṇī ca nīlāny eva ca sarvaśaḥ 14,096.015d@004_1647 ekavarṇāni cānyāni sarvāṇy eva vivarjayet 14,096.015d@004_1648 arkapuṣpāṇi varjyāni cārkapatrasthitāni ca 14,096.015d@004_1649 vyāghātapicumandāni sarvāṇy eva vivarjayet 14,096.015d@004_1650 anyais tu śuklapatrais tu gandhavadbhir narādhipa 14,096.015d@004_1651 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_1651 avarjyais tair yathālābhaṃ madbhakto māṃ samarcayet 14,096.015d@004_1652 kathaṃ tvam arcanīyo 'si mūrtayaḥ kīdṛśās tu te 14,096.015d@004_1653 vaikhānasāḥ kathaṃ brūyuḥ kathaṃ vā pāñcarātrikāḥ 14,096.015d@004_1653 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_1654 śṛṇu pāṇḍava tat sarvam arcanākramam ātmanaḥ 14,096.015d@004_1655 sthaṇḍile padmakaṃ kṛtvā cāṣṭapatraṃ sakarṇikam 14,096.015d@004_1656 aṣṭākṣaravidhānena hy atha vā dvādaśākṣaraiḥ 14,096.015d@004_1657 vaidikair atha vā mantrair mama sūktena vā punaḥ 14,096.015d@004_1658 sthāpitaṃ māṃ tatas tasminn arcayitvā vicakṣaṇaḥ 14,096.015d@004_1659 puruṣaṃ ca tataḥ satyam acyutaṃ ca yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_1660 aniruddhaṃ ca māṃ prāhur vaikhānasavido janāḥ 14,096.015d@004_1661 anye tv evaṃ vijānanti māṃ rājan pāñcarātrikāḥ 14,096.015d@004_1662 vāsudevaṃ ca rājendra saṃkarṣaṇam athāpi vā 14,096.015d@004_1663 pradyumnaṃ cāniruddhaṃ ca caturmūrtiṃ pracakṣate 14,096.015d@004_1664 etāś cānyāś ca rājendra saṃjñābhedena mūrtayaḥ 14,096.015d@004_1665 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_1665 viddhy anarthāntarā eva mām evaṃ cārcayed budhaḥ 14,096.015d@004_1666 tvadbhaktāḥ kīdṛśā deva kāni teṣāṃ vratāni ca 14,096.015d@004_1667 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_1667 etat kathaya deveśa tvadbhaktasya mamācyuta 14,096.015d@004_1668 ananyadevatābhaktā ye madbhaktajanapriyāḥ 14,096.015d@004_1669 mām eva śaraṇaṃ prāptās te madbhaktāḥ prakīrtitāḥ 14,096.015d@004_1670 svargāṇy api yaśasyāni matpriyāṇi viśeṣataḥ 14,096.015d@004_1671 madbhaktaḥ pāṇḍavaśreṣṭha vratānīmāni dhārayet 14,096.015d@004_1672 nānyad ācchādayed vastraṃ madbhakto jalatāraṇe 14,096.015d@004_1673 svasthas tu na divā svapyān madhumāṃsāni varjayet 14,096.015d@004_1674 pradakṣiṇaṃ vrajed viprān gām aśvatthaṃ hutāśanam 14,096.015d@004_1675 na dhāvet patite varṣe nāgrabhikṣāṃ ca lopayet 14,096.015d@004_1676 pratyakṣalavaṇaṃ nādyāt saubhañjanakagṛñjanau 14,096.015d@004_1677 grāsamuṣṭiṃ gave dadyād dhānyāmlaṃ caiva varjayet 14,096.015d@004_1678 tathā paryuṣitaṃ cāpi pakvaṃ parigṛhāgatam 14,096.015d@004_1679 aniveditaṃ ca yad dravyaṃ tat prayatnena varjayet 14,096.015d@004_1680 vibhītakakarañjānāṃ chāyāṃ dūraṃ vivarjayet 14,096.015d@004_1681 vipradevaparīvādaṃ na vadet pīḍito 'pi san 14,096.015d@004_1682 sāttvikā rājasāś cāpi tāmasāś cāpi pāṇḍava 14,096.015d@004_1683 mām arcayanti madbhaktās teṣām īdṛgvidhā gatiḥ 14,096.015d@004_1684 tāmasās timiraṃ yānti rājasā raja eva tat 14,096.015d@004_1685 sāttvikāḥ sattvasaṃpannāḥ sattvam eva prayānti te 14,096.015d@004_1686 ye siddhāḥ santi sāṃkhyena yogasattvabalena ca 14,096.015d@004_1687 nabhasādityacandrābhyāṃ paśyanti padavistaram 14,096.015d@004_1688 ekastambhe navadvāre tristhūṇe pañcadhātuke 14,096.015d@004_1689 etasmin dehanagare rājasas tu sadā bhavet 14,096.015d@004_1690 udite savitary asya kriyāyuktasya dhīmataḥ 14,096.015d@004_1691 caturvedavidaś cāpi dehe ṣaḍ vṛṣalāḥ smṛtāḥ 14,096.015d@004_1692 kṣatriyāḥ sapta vijñeyā vaiśyās tv aṣṭau prakīrtitāḥ 14,096.015d@004_1693 niyatāḥ pāṇḍavaśreṣṭha śūdrāṇām ekaviṃśatiḥ 14,096.015d@004_1694 kāmaḥ krodhaś ca lobhaś ca mohaś ca mada eva ca 14,096.015d@004_1695 mahāmohaś ca ity ete dehe ṣaḍ vṛṣalāḥ smṛtāḥ 14,096.015d@004_1696 garvaḥ stambho hy ahaṃkāra īrṣyā ca droha eva ca 14,096.015d@004_1697 pāruṣyaṃ krūratā ceti saptaite kṣatriyāḥ smṛtāḥ 14,096.015d@004_1698 tīkṣṇatā nikṛtir māyā śāṭhyaṃ ḍambho hy anārjavam 14,096.015d@004_1699 paiśunyam anṛtaṃ caiva vaiśyās tv aṣṭau prakīrtitāḥ 14,096.015d@004_1700 tṛṣṇā bubhukṣā nidrā ca ālasyaṃ cāghṛṇādayā 14,096.015d@004_1701 ādhiś cāpi vivādaś ca pramādo hīnasattvatā 14,096.015d@004_1702 bhayaṃ viklabatā jāḍyaṃ pāpakaṃ manyur eva ca 14,096.015d@004_1703 āśā cāśraddadhānatvam anavasthāpy ayantraṇam 14,096.015d@004_1704 āśaucaṃ malinatvaṃ ca śūdrā hy ete prakīrtitāḥ 14,096.015d@004_1705 yasminn ete na dṛśyante sa vai brāhmaṇa ucyate 14,096.015d@004_1706 yeṣu yeṣu hi bhāveṣu yatkālaṃ vartate dvijaḥ 14,096.015d@004_1707 tattatkālaṃ sa vijñeyaḥ brāhmaṇo jñānadurbalaḥ 14,096.015d@004_1708 prāṇān āyamya yatkālaṃ yena māṃ cāpi cintayet 14,096.015d@004_1709 tatkāle vai dvijo jñeyaḥ śeṣakālo hy athetaraḥ 14,096.015d@004_1710 tasmāt tu sāttviko bhūtvā śuciḥ krodhavivarjitaḥ 14,096.015d@004_1711 mām arcayet tu satataṃ matpriyatvaṃ yad icchati 14,096.015d@004_1712 alolajihvaḥ samupasthito dhṛtir 14,096.015d@004_1713 nidhāya cakṣur yugamātram eva ca 14,096.015d@004_1714 manaś ca vācaṃ ca nigṛhya cañcalaṃ 14,096.015d@004_1715 bhayān nivṛtto mama bhakta ucyate 14,096.015d@004_1716 īdṛśādhyātmino ye tu brāhmaṇā niyatendriyāḥ 14,096.015d@004_1717 teṣāṃ śrāddheṣu tṛpyanti tena tṛptāḥ pitāmahāḥ 14,096.015d@004_1718 dharmo jayati nādharmaḥ satyaṃ jayati nānṛtam 14,096.015d@004_1719 kṣamā jayati na krodhaḥ kṣamāvān brāhmaṇo bhavet 14,096.015d@004_1719 vaiśaṃpāyana uvāca 14,096.015d@004_1720 dānapuṇyaphalaṃ śrutvā tapaḥ puṇyaphalāni ca 14,096.015d@004_1721 dharmaputraḥ prahṛṣṭātmā keśavaṃ punar abravīt 14,096.015d@004_1722 yā caiṣā kapilā deva pūrvam utpāditā vibho 14,096.015d@004_1723 homadhenuḥ sadā puṇyā caturvaktreṇa mādhava 14,096.015d@004_1724 sā kathaṃ brāhmaṇebhyo hi deyā kasmin dine 'pi vā 14,096.015d@004_1725 kīdṛśāya ca viprāya dātavyā puṇyalakṣaṇā 14,096.015d@004_1726 kati vā kapilāḥ proktāḥ svayam eva svayaṃbhuvā 14,096.015d@004_1727 kair vā deyāś ca tā deva śrotum icchāmi tattvataḥ 14,096.015d@004_1728 evam ukto hṛṣīkeśo dharmaputreṇa saṃsadi 14,096.015d@004_1729 abravīt kapilāsaṃkhyāṃ tāsāṃ māhātmyam eva ca 14,096.015d@004_1730 śṛṇu pāṇḍava tattvena pavitraṃ pāvanaṃ param 14,096.015d@004_1731 yac chrutvā pāpakarmāpi naraḥ pāpaiḥ pramucyate 14,096.015d@004_1732 agnimadhyodbhavāṃ divyām agnijvālāsamaprabhām 14,096.015d@004_1733 agnijvālojjvalacchṛṅgīṃ pradīptāṅgāralocanām 14,096.015d@004_1734 agnipucchām agnikhurām agniromaprabhānvitām 14,096.015d@004_1735 tām āgneyīm agnijihvām agnigrīvāṃ jvalatprabhām 14,096.015d@004_1736 bhuñjate kapilāṃ ye tu śūdrā lobhena mohitāḥ 14,096.015d@004_1737 patitāṃs tān vijānīyāc caṇḍālasadṛśā hi te 14,096.015d@004_1738 na teṣāṃ brāhmaṇaḥ kaś cid gṛhe kuryāt pratigraham 14,096.015d@004_1739 dūrāc ca parihartavyā mahāpātakino 'pi te 14,096.015d@004_1740 sarvakālaṃ hi te sarvair varjitāḥ pitṛdaivataiḥ 14,096.015d@004_1741 te sadā hy apratigrāhyā hy asaṃbhāṣyāś ca pāpinaḥ 14,096.015d@004_1742 pibanti kapilāṃ yāvat tāvat teṣāṃ pitāmahāḥ 14,096.015d@004_1743 amedhyam upabhuñjanti bhūmyāṃ vai śvasṛgālavat 14,096.015d@004_1744 kapilāyā ghṛtaṃ kṣīraṃ dadhi takram athāpi vā 14,096.015d@004_1745 ye śūdrā upabhuñjanti teṣāṃ gatim imāṃ śṛṇu 14,096.015d@004_1746 kapilopajīvī śūdras tu mṛto gacchati rauravam 14,096.015d@004_1747 kliśyate raurave ghore varṣakoṭiśataṃ vasan 14,096.015d@004_1748 rauravāc ca paribhraṣṭo viṣṭhāyāṃ jāyate krimiḥ 14,096.015d@004_1749 viṣṭhāgarteṣu saṃviṣṭo durgandheṣu sahasraśaḥ 14,096.015d@004_1750 tatraiva jāyamāno 'sau nottāraṃ tatra vindati 14,096.015d@004_1751 brāhmaṇaś caiva yas teṣāṃ gṛhe kuryāt pratigraham 14,096.015d@004_1752 tataḥ prabhṛti tasyāpi pitaraḥ syur amedhyapāḥ 14,096.015d@004_1753 na tena sārdhaṃ saṃbhāṣen na cāpy ekāsanaṃ vrajet 14,096.015d@004_1754 sa nityaṃ varjanīyo hi dūrāt tu brāhmaṇādhamaḥ 14,096.015d@004_1755 yas tena saha saṃbhāṣed ekaśayyāṃ vrajeta vā 14,096.015d@004_1756 prājāpatyaṃ caret kṛcchraṃ sa ca tenaiva śudhyati 14,096.015d@004_1757 kapilopajīvinaḥ śūdrād yaḥ karoti pratigraham 14,096.015d@004_1758 prāyaścittaṃ bhavet tasya viprasyaitan na saṃśayaḥ 14,096.015d@004_1759 brahmakūrcaṃ tu kurvīta cāndrāyaṇam athāpi vā 14,096.015d@004_1760 mucyate kilbiṣāt tasmād etena brāhmaṇo hi saḥ 14,096.015d@004_1761 kapilā hy agnihotrārthe yajñārthe ca svayaṃbhuvā 14,096.015d@004_1762 sarvatas teja uddhṛtya brahmaṇā nirmitā purā 14,096.015d@004_1763 pavitraṃ ca pavitrāṇāṃ maṅgalānāṃ ca maṅgalam 14,096.015d@004_1764 puṇyānāṃ paramaṃ puṇyaṃ kapilā pāṇḍunandana 14,096.015d@004_1765 tapasāṃ tapa evāgryaṃ vratānāṃ vratam uttamam 14,096.015d@004_1766 dānānāṃ paramaṃ dānaṃ nidānaṃ hy etad akṣayam 14,096.015d@004_1767 pṛthivyāṃ yāni tīrthāni puṇyāny āyatanāni ca 14,096.015d@004_1768 pavitrāṇi ca ramyāṇi sarvalokeṣu pāṇḍava 14,096.015d@004_1769 tebhyas tejaḥ samuddhṛtya brahmaṇā lokakartṛṇā 14,096.015d@004_1770 lokanistāraṇāyaiva nirmitāḥ kapilāḥ svayam 14,096.015d@004_1771 sarvatejomayī hy eṣā kapilā pāṇḍunandana 14,096.015d@004_1772 sadāmṛtamayī medhyā śuciḥ pāvanam uttamam 14,096.015d@004_1773 kṣīreṇa kapilāyās tu dadhnā vai saghṛtena vā 14,096.015d@004_1774 hotavyāny agnihotrāṇi sāyaṃ prātar dvijātibhiḥ 14,096.015d@004_1775 kapilāyā ghṛtenāpi dadhnā kṣīreṇa vā punaḥ 14,096.015d@004_1776 juhvate ye 'gnihotrāṇi brāhmaṇā vidhivat prabho 14,096.015d@004_1777 pūjayanty atithīṃś caiva parāṃ bhaktim upāgatāḥ 14,096.015d@004_1778 śūdrānnād viratā nityaṃ ḍambhānṛtavivarjitāḥ 14,096.015d@004_1779 te yānty ādityasaṃkāśair vimānair dvijasattamāḥ 14,096.015d@004_1780 sūryamaṇḍalamadhyena brahmalokam anuttamam 14,096.015d@004_1781 brahmaṇo bhavane divye kāmagāḥ kāmarūpiṇaḥ 14,096.015d@004_1782 brahmaṇā pūjyamānās tu modante kalpam akṣayam 14,096.015d@004_1783 evaṃ hi kapilā rājan puṇyā mantrāmṛtāraṇiḥ 14,096.015d@004_1784 ādāv evāgnimadhyāt tu maitreyī brahmanirmitā 14,096.015d@004_1785 śṛṅgāgre kapilāyās tu sarvatīrthāni pāṇḍava 14,096.015d@004_1786 brahmaṇo hi niyogena nivasanti dine dine 14,096.015d@004_1787 prātar utthāya yo martyaḥ kapilāśṛṅgamastakāt 14,096.015d@004_1788 cyutā āpas tu śīrṣeṇa prayato dhārayec chuciḥ 14,096.015d@004_1789 sa tena puṇyatīrthena sahasā dagdhakilbiṣaḥ 14,096.015d@004_1790 varṣatrayakṛtaṃ pāpaṃ pradahaty agnivat tṛṇam 14,096.015d@004_1791 mūtreṇa kapilāyās tu yas tu prātar upaspṛśet 14,096.015d@004_1792 snānena tena puṇyena naṣṭapāpaḥ sa mānavaḥ 14,096.015d@004_1793 triṃśadvarṣakṛtāt pāpān mucyate nātra saṃśayaḥ 14,096.015d@004_1794 prātar utthāya yo bhaktyā prayacchet tṛṇamuṣṭikam 14,096.015d@004_1795 tasya naśyati tat pāpaṃ triṃśadrātrikṛtaṃ nṛpa 14,096.015d@004_1796 prātar utthāya madbhaktyā kuryād yas tāṃ pradakṣiṇam 14,096.015d@004_1797 pradakṣiṇīkṛtā tena pṛthivī nātra saṃśayaḥ 14,096.015d@004_1798 pradakṣiṇena caikena śraddhāyuktasya pāṇḍava 14,096.015d@004_1799 daśarātrakṛtaṃ pāpaṃ tasya tan naśyati dhruvam 14,096.015d@004_1800 kapilāpañcagavyena yaḥ snāyāt tu śucir naraḥ 14,096.015d@004_1801 sa gaṅgādyeṣu tīrtheṣu snāto bhavati pāṇḍava 14,096.015d@004_1802 tena snānena tasyāpi śraddhāyuktasya pāṇḍava 14,096.015d@004_1803 daśarātrakṛtaṃ pāpaṃ tatkṣaṇād eva naśyati 14,096.015d@004_1804 dṛṣṭvā tu kapilāṃ bhaktyā śrutvā humbhāravaṃ tathā 14,096.015d@004_1805 vyapohati naraḥ pāpam ahorātrakṛtaṃ nṛpa 14,096.015d@004_1806 yatra vā tatra vā cāṅge kapilāṃ yaḥ spṛśec chuciḥ 14,096.015d@004_1807 saṃvatsarakṛtaṃ pāpaṃ vināśayati pāṇḍava 14,096.015d@004_1808 gosahasraṃ ca yo dadyād ekāṃ ca kapilāṃ naraḥ 14,096.015d@004_1809 samaṃ tasya phalaṃ prāha brahmaloke pitāmahaḥ 14,096.015d@004_1810 yas tv ekāṃ kapilāṃ hanyān naraḥ kiṃ cit pramādataḥ 14,096.015d@004_1811 gosahasraṃ hataṃ tena bhaven nātra vicāraṇā 14,096.015d@004_1812 yaś caikāṃ kapilāṃ dadyāc chrotriyāyāhitāgnaye 14,096.015d@004_1813 gavāṃ śatasahasraṃ tu dattaṃ bhavati pāṇḍava 14,096.015d@004_1814 daśaiva kapilāḥ proktāḥ svayam eva svayaṃbhuvā 14,096.015d@004_1815 yo dadyāc chrotriyebhyo vai svargaṃ gacchati tac chṛṇu 14,096.015d@004_1816 prathamā svarṇakapilā dvitīyā gaurapiṅgalā 14,096.015d@004_1817 tṛtīyā raktapiṅgākṣī caturthī galapiṅgalā 14,096.015d@004_1818 pañcamī babhruvarṇābhā ṣaṣṭhī ca śvetapiṅgalā 14,096.015d@004_1819 saptamī raktapiṅgākṣī aṣṭamī khurapiṅgalā 14,096.015d@004_1820 navamī pāṭalā jñeyā daśamī pucchapiṅgalā 14,096.015d@004_1821 daśaitāḥ kapilāḥ proktās tārayanti narān sadā 14,096.015d@004_1822 maṅgalyāś ca pavitrāś ca sarvapāpapraṇāśanāḥ 14,096.015d@004_1823 evam eva hy anaḍvāho daśa proktā nareśvara 14,096.015d@004_1824 brāhmaṇo vāhayet tāṃs tu nānyo varṇaḥ kathaṃ cana 14,096.015d@004_1825 na ghātayet tu daṇḍena kṣetre vādhvani vā dvijaḥ 14,096.015d@004_1826 vāhayed dhuṃkṛtenaiva śākhayā vā sapatrayā 14,096.015d@004_1827 na daṇḍena na yaṣṭyā vā na pāśena ca vā punaḥ 14,096.015d@004_1828 na kṣuttṛṣṇāśramaśrāntān vāhayed vikalendriyān 14,096.015d@004_1829 atṛpteṣu na bhuñjīyāt pibet pīteṣu codakam 14,096.015d@004_1830 śuśrūṣor mātaraś caitāḥ pitaras te prakīrtitāḥ 14,096.015d@004_1831 ahnāṃ pūrve tribhāge tu dhuryāṇāṃ vāhanaṃ smṛtam 14,096.015d@004_1832 viśrāmen madhyame bhāge bhāge cānte yathāsukham 14,096.015d@004_1833 yatra vā tvarayā kṛtyaṃ saṃśayo yatra vādhvani 14,096.015d@004_1834 vāhayet tatra dhuryāṃs tu na sa pāpena lipyate 14,096.015d@004_1835 anyathā vāhayan rājan nirayaṃ yāti rauravam 14,096.015d@004_1836 rudhiraṃ pātayet teṣāṃ yas tu mohān narādhipa 14,096.015d@004_1837 brahmahatyāsamaṃ pāpaṃ tasya syāt pāṇḍunandana 14,096.015d@004_1838 tena pāpena pāpātmā nirayaṃ yāty asaṃśayam 14,096.015d@004_1839 narakeṣu ca sarveṣu samāsthitvā śataṃ śatam 14,096.015d@004_1840 iha mānuṣyake loke balīvardo bhaviṣyati 14,096.015d@004_1841 tasmāt tu muktim anvicchan dadyāt tu kapilāṃ naraḥ 14,096.015d@004_1842 kapilāṃ vāhayed yas tu vṛṣalo lobhamohitaḥ 14,096.015d@004_1843 tena devās trayastriṃśat pitaraś cāpi vāhitāḥ 14,096.015d@004_1844 sa devaiḥ pitṛbhir nityaṃ vadhyamānaḥ sudurmatiḥ 14,096.015d@004_1845 narakān narakaṃ ghoraṃ gacched āpralayaṃ nṛpa 14,096.015d@004_1846 brahmā rudras tathāgniś ca kapilānāṃ gatiṃ gatāḥ 14,096.015d@004_1847 tasmāt te tu na hantavyāḥ pūjyās te tu viśeṣataḥ 14,096.015d@004_1848 niḥśvasanti yadā śrāntās tadā hanyuś ca tat kulam 14,096.015d@004_1849 yāvanti teṣāṃ romāṇi tāvad varṣaśataṃ nṛpa 14,096.015d@004_1850 narake paripacyante tatra tadvāhakā narāḥ 14,096.015d@004_1851 kapilā sarvayajñeṣu dakṣiṇārthaṃ vidhīyate 14,096.015d@004_1852 tasmāt tā dakṣiṇā deyā yajñeṣv eva dvijātibhiḥ 14,096.015d@004_1853 homārthaṃ cāgnihotrasya yāṃ prayacchet prayatnataḥ 14,096.015d@004_1854 śrotriyāya daridrāya śrāntāyāmitatejase 14,096.015d@004_1855 tena dānena pūtātmā so 'gniloke mahīyate 14,096.015d@004_1856 yāvanti caiva romāṇi kapilāṅge yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_1857 tāvad varṣasahasrāṇi naraḥ svarge ca vartate 14,096.015d@004_1858 suvarṇakhuraśṛṅgīṃ ca kapilāṃ yaḥ prayacchati 14,096.015d@004_1859 viṣuve cāyane vāpi so 'śvamedhaphalaṃ labhet 14,096.015d@004_1860 tenāśvamedhatulyena mama lokaṃ sa gacchati 14,096.015d@004_1861 svarṇaśṛṅgīṃ rūpyakhurāṃ savatsāṃ kāṃsyadohinīm 14,096.015d@004_1862 vastrair alaṃkṛtāṃ puṣṭāṃ gandhair mālyaiś ca śobhitām 14,096.015d@004_1863 pavitraṃ hi pavitrāṇāṃ suvarṇam iti me matiḥ 14,096.015d@004_1864 tasmāt suvarṇābharaṇā dātavyā cāgnihotriṇe 14,096.015d@004_1865 evaṃ dattvā tu rājendra saptapūrvān parān api 14,096.015d@004_1866 tārayiṣyati rājendra nātra kāryā vicāraṇā 14,096.015d@004_1867 agniṣṭomasahasrasya vājapeyasamaṃ bhavet 14,096.015d@004_1868 vājapeyasahasrasya aśvamedhaṃ ca tatsamam 14,096.015d@004_1869 aśvamedhasahasraṃ ca rājasūyaṃ ca tatsamam 14,096.015d@004_1870 kapilānāṃ sahasreṇa vidhidattena pāṇḍava 14,096.015d@004_1871 rājasūyaphalaṃ prāpya mama loke mahīyate 14,096.015d@004_1872 na tasya punarāvṛttir vidyate kurupuṃgava 14,096.015d@004_1873 prayacchate yaḥ kapilāṃ savatsāṃ kāṃsyadohinīm 14,096.015d@004_1874 tais tair guṇaiḥ kāmadughā ca bhūtvā 14,096.015d@004_1875 naraṃ pradātāram upaiti sā gauḥ 14,096.015d@004_1876 svakarmabhiś cāpy anubadhyamānaṃ 14,096.015d@004_1877 tīvrāndhakāre narake patantam 14,096.015d@004_1878 mahārṇave naur iva vāyunītā 14,096.015d@004_1879 dattā hi gaus tārayate manuṣyam 14,096.015d@004_1880 putrāṃś ca pautrāṃś ca kulaṃ ca sarvam 14,096.015d@004_1881 āsaptamaṃ tārayate paratra 14,096.015d@004_1882 yāvan manuṣyān pṛthivīṃ bibharti 14,096.015d@004_1883 tāvat pradātāram ito 'paratra 14,096.015d@004_1884 yathauṣadhaṃ mantrakṛtaṃ narasya 14,096.015d@004_1885 prayuktamātraṃ vinihanti rogān 14,096.015d@004_1886 tathaiva dattā kapilā supātre 14,096.015d@004_1887 pāpaṃ narasyāśu nihanti sarvam 14,096.015d@004_1888 yathaiva dṛṣṭvā bhujagāḥ suparṇaṃ 14,096.015d@004_1889 naśyanti dūrād vivaśā bhayārtāḥ 14,096.015d@004_1890 tathaiva dṛṣṭvā kapilāpradānaṃ 14,096.015d@004_1891 naśyanti pāpāni narasya śīghram 14,096.015d@004_1892 yathā tvacaṃ svāṃ bhujago vihāya 14,096.015d@004_1893 punar navaṃ rūpam upaiti puṇyam 14,096.015d@004_1894 tathaiva muktaḥ puruṣaḥ svapāpair 14,096.015d@004_1895 virājate vai kapilāpradānāt 14,096.015d@004_1896 yathāndhakāraṃ bhavane vilagnaṃ 14,096.015d@004_1897 dīpto hi niryātayati pradīpaḥ 14,096.015d@004_1898 tathā naraḥ pāpam api pralīnaṃ 14,096.015d@004_1899 niṣkrāmayed vai kapilāpradānam 14,096.015d@004_1900 yāvanti romāṇi bhavanti tasyā 14,096.015d@004_1901 vatsānvitāyāś ca śarīrajāni 14,096.015d@004_1902 tāvat pradātā yugavarṣakoṭiṃ 14,096.015d@004_1903 sa brahmaloke ramate manuṣyaḥ 14,096.015d@004_1904 yasyāhitāgner atithipriyasya 14,096.015d@004_1905 śūdrānnadūrasya jitendriyasya 14,096.015d@004_1906 satyavratasyādhyayanānvitasya 14,096.015d@004_1907 dattā hi gaus tārayate paratra 14,096.015d@004_1907 vaiśaṃpāyana uvāca 14,096.015d@004_1908 evaṃ śrutvā paraṃ puṇyaṃ kapilādānam uttamam 14,096.015d@004_1909 dharmaputraḥ prahṛṣṭātmā keśavaṃ punar abravīt 14,096.015d@004_1910 devadeveśa kapilā yadā viprāya dīyate 14,096.015d@004_1911 kathaṃ sarveṣu cāṅgeṣu tasyās tiṣṭhanti devatāḥ 14,096.015d@004_1912 yāś caitāḥ kapilāḥ proktā daśa caiva tvayā mama 14,096.015d@004_1913 tāsāṃ kati suraśreṣṭha kapilāḥ puṇyalakṣaṇāḥ 14,096.015d@004_1914 kathaṃ vānugṛhītās tāḥ suraiḥ pitṛgaṇair api 14,096.015d@004_1915 kena yuktāś ca varṇena śrotuṃ kautūhalaṃ hi me 14,096.015d@004_1916 yudhiṣṭhireṇaivam uktaḥ keśavaḥ satyavāk tadā 14,096.015d@004_1917 guhyānāṃ paramaṃ guhyaṃ vaktum evopacakrame 14,096.015d@004_1918 śṛṇu rājan pavitraṃ vai rahasyaṃ dharmam uttamam 14,096.015d@004_1919 grahaṇīyaṃ satyam idaṃ na śrāvyaṃ hetuvādinām 14,096.015d@004_1920 yadā vatsasya pādau dvau prasave śirasā saha 14,096.015d@004_1921 dṛśyete dānakālaṃ tam āhuḥ kālavido janāḥ 14,096.015d@004_1922 antarikṣagato vatso yāvad bhūmiṃ na yāsyati 14,096.015d@004_1923 gaus tāvat pṛthivī jñeyā tasmād deyā tu tādṛśī 14,096.015d@004_1924 yāvanti dhenvā romāṇi savatsāyā yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_1925 yāvantyaḥ sikatāś cāpi garbhodakapariplutāḥ 14,096.015d@004_1926 tāvad varṣasahasrāṇi dātā svarge mahīyate 14,096.015d@004_1927 suvarṇābharaṇāṃ kṛtvā savatsāṃ kapilāṃ tilaiḥ 14,096.015d@004_1928 pracchādya tāṃ tu dadyād vai sarvaratnair alaṃkṛtām 14,096.015d@004_1929 sasamudrā mahī tena saśailavanakānanā 14,096.015d@004_1930 caturantā bhaved dattā nātra kāryā vicāraṇā 14,096.015d@004_1931 pṛthivīdānatulyena tena dānena mānavaḥ 14,096.015d@004_1932 saṃsārasāgarāt tīrṇo yāti lokaṃ prajāpateḥ 14,096.015d@004_1933 brahmahā yadi vā goghno bhrūṇahā gurutalpagaḥ 14,096.015d@004_1934 mahāpātakayukto 'pi dānenānena śudhyati 14,096.015d@004_1935 idaṃ paṭhati yaḥ puṇyaṃ kapilādānam uttamam 14,096.015d@004_1936 prātar utthāya madbhaktyā tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_1937 manasā karmaṇā vācā matipūrvaṃ yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_1938 pāpaṃ rātrikṛtaṃ hanyād asyādhyāyasya pāṭhakaḥ 14,096.015d@004_1939 idam āvartamānas tu śrāddhe yas tarpayed dvijān 14,096.015d@004_1940 tasyāpy amṛtam aśnanti pitaro 'tyantaharṣitāḥ 14,096.015d@004_1941 yaś cedaṃ śṛṇuyād bhaktyā madgatenāntarātmanā 14,096.015d@004_1942 tasya rātrikṛtaṃ sarvaṃ pāpam āśu praṇaśyati 14,096.015d@004_1943 ataḥ paraṃ viśeṣaṃ tu kapilānāṃ bravīmi te 14,096.015d@004_1944 yāś caitāḥ kapilāḥ proktā daśa rājan mayā tava 14,096.015d@004_1945 tāsāṃ catasraḥ pravarāḥ pavitrāḥ pāpanāśanāḥ 14,096.015d@004_1946 suvarṇakapilā puṇyā tathā raktākṣipiṅgalā 14,096.015d@004_1947 piṅgalākṣī ca yā gauś ca yad vā piṅgalapiṅgalā 14,096.015d@004_1948 etāś catasraḥ pravarāḥ puṇyāḥ pāpapraṇāśanāḥ 14,096.015d@004_1949 namaskṛtā vā spṛṣṭā vā ghnanti pāpaṃ narasya tu 14,096.015d@004_1950 yasyaitāḥ kapilāḥ santi gṛhe pāpapraṇāśanāḥ 14,096.015d@004_1951 tatra śrīr vijayaḥ kīrtiḥ sthitā nityaṃ yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_1952 etāsāṃ prītim āyāti kṣīreṇa tu vṛṣadhvajaḥ 14,096.015d@004_1953 dadhnā tu tridaśāḥ sarve ghṛtena tu hutāśanaḥ 14,096.015d@004_1954 pitaraḥ pitāmahāś caiva tathaiva prapitāmahāḥ 14,096.015d@004_1955 sakṛd dattena tuṣyanti varṣakoṭiṃ yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_1956 kapilāyā ghṛtaṃ kṣīraṃ dadhi pāyasam eva vā 14,096.015d@004_1957 śrotriyebhyaḥ sakṛd dattvā sarvapāpaiḥ pramucyate 14,096.015d@004_1958 upavāsaṃ tu yat kṛtvā ahorātraṃ jitendriyaḥ 14,096.015d@004_1959 kapilāpañcagavyaṃ tu pītvā cāndrāyaṇāt param 14,096.015d@004_1960 saumye muhūrte tat prāśya śuddhātmā śuddhamānasaḥ 14,096.015d@004_1961 krodhānṛtavinirmukto madgatenāntarātmanā 14,096.015d@004_1962 kapilāpañcagavyena samantreṇa pṛthak pṛthak 14,096.015d@004_1963 yo matpratikṛtiṃ vāpi śaṃkarākṛtim eva vā 14,096.015d@004_1964 snāpayed viṣuve yas tu so 'śvamedhaphalaṃ labhet 14,096.015d@004_1965 sa muktapāpaḥ śuddhātmā yānenāmbaraśobhinā 14,096.015d@004_1966 mama lokaṃ vrajen martyo rudralokam athāpi vā 14,096.015d@004_1967 brahmaṇā tu purā sṛṣṭā kapilā kāñcanaprabhā 14,096.015d@004_1968 agnikuṇḍāt parair mantrair homadhenur mahāprabhā 14,096.015d@004_1969 sṛṣṭamātrāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā devā rudrādayo divi 14,096.015d@004_1970 siddhā brahmarṣayaś caiva vedāḥ sāṅgāḥ sahādhvarāḥ 14,096.015d@004_1971 sāgarāḥ saritaś cāpi parvatāḥ sabalāhakāḥ 14,096.015d@004_1972 gandharvāpsaraso yakṣāḥ pannagāś cāpy upasthitāḥ 14,096.015d@004_1973 sarve vismayam āpannāḥ śikhimadhye mahāprabhām 14,096.015d@004_1974 mantraiś ca vividhaiḥ sarvais tuṣṭuvus tām anekaśaḥ 14,096.015d@004_1975 kṛtāñjalipuṭāḥ sarve tāmraśṛṅgīṃ trilocanām 14,096.015d@004_1976 śirobhiḥ patitā bhūmau savatsām amṛtāraṇim 14,096.015d@004_1977 ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve caturvaktraṃ pitāmaham 14,096.015d@004_1978 ājñāpaya mahādeva kiṃ te karma priyaṃ vibho 14,096.015d@004_1979 evam uktaḥ suraiḥ sarvair brahmā vacanam abravīt 14,096.015d@004_1980 bhavanto 'py anugṛhṇantu dogdhrīm enāṃ payasvinīm 14,096.015d@004_1981 homadhenur iyaṃ jñeyā hy agniṃ saṃtarpayiṣyati 14,096.015d@004_1982 tato 'gnis tarpitaḥ sarvān bhavatas tarpayiṣyati 14,096.015d@004_1983 prītāḥ kṣīrāmṛtenāsyā jātavīryaparākramāḥ 14,096.015d@004_1984 jayiṣyatha yathākāmaṃ dānavān sarva eva tu 14,096.015d@004_1985 jātavīryabalaiśvaryāḥ sattvavanto jitārayaḥ 14,096.015d@004_1986 asaṃkhyeyabalāḥ sarve pālayiṣyatha vai prajāḥ 14,096.015d@004_1987 pālitāś ca prajāḥ sarvā bhavadbhir iha dharmataḥ 14,096.015d@004_1988 pūjayiṣyanti vo nityaṃ yajñair vividhadakṣiṇaiḥ 14,096.015d@004_1989 evam uktāḥ surāḥ sarve brahmaṇā parameṣṭhinā 14,096.015d@004_1990 tataḥ saṃhṛṣṭamanasaḥ kapilāyai varaṃ daduḥ 14,096.015d@004_1991 yasmāl lokahitāyādya brahmaṇā tvaṃ vinirmitā 14,096.015d@004_1992 tasmāt pūtā pavitrā ca bhava pāpavyapohinī 14,096.015d@004_1993 ye tvāṃ dṛṣṭvā namasyanti spṛṣṭvā cāpi karair narāḥ 14,096.015d@004_1994 teṣāṃ varṣakṛtaṃ pāpaṃ tvadbhaktānāṃ praṇaśyati 14,096.015d@004_1995 akāmakṛtam ajñātam adṛṣṭaṃ yac ca pātakam 14,096.015d@004_1996 tvāṃ dṛṣṭvā ye namasyanti narāḥ sarvaṃsaheti ca 14,096.015d@004_1997 teṣāṃ tad vilayaṃ yāti tamaḥ sūryodaye yathā 14,096.015d@004_1998 ity uktvāsyai varaṃ dattvā prayayus te yathāgatam 14,096.015d@004_1999 lokanistāraṇārthāya sā ca lokāṃś cacāra ha 14,096.015d@004_2000 tasyām eva samudbhūtā hy etāś ca kapilānagha 14,096.015d@004_2001 vicaranti mahīm enāṃ lokānugrahakāraṇāt 14,096.015d@004_2002 tasmāt tu kapilā deyā paratra hitam icchatā 14,096.015d@004_2003 yathā ca dīyate rājan kapilā hy agnihotriṇe 14,096.015d@004_2004 tathāgraśṛṅgayos tasyā viṣṇur indraś ca tiṣṭhataḥ 14,096.015d@004_2005 candravajradharau cāpi tiṣṭhataḥ śṛṅgamūlayoḥ 14,096.015d@004_2006 śṛṅgamadhye tathā brahmā lalāṭe govṛṣadhvajaḥ 14,096.015d@004_2007 karṇayor aśvinau devau cakṣuṣoḥ śaśibhāskarau 14,096.015d@004_2008 danteṣu maruto devā jihvāyāṃ vāk sarasvatī 14,096.015d@004_2009 romānte munayaḥ sarve carmaṇy eva prajāpatiḥ 14,096.015d@004_2010 niśvāseṣu sthitā vedāḥ saṣaḍaṅgapadakramāḥ 14,096.015d@004_2011 nāsāpuṭe sthitā gandhāḥ puṣpāṇi surabhīṇi ca 14,096.015d@004_2012 adhare vasavaḥ sarve mukhe cāgniḥ pratiṣṭhitaḥ 14,096.015d@004_2013 sādhyā devāḥ sthitāḥ kakṣe grīvāyāṃ pārvatī sthitā 14,096.015d@004_2014 pṛṣṭhe ca nakṣatragaṇāḥ kakuddeśe nabhaḥsthalam 14,096.015d@004_2015 apāne sarvatīrthāni gomūtre jāhnavī svayam 14,096.015d@004_2016 iṣṭatuṣṭamayī lakṣmīr gomaye vasate sadā 14,096.015d@004_2017 nāsikāyāṃ tadā devī jyeṣṭhā vasati bhāminī 14,096.015d@004_2018 śroṇītaṭasthāḥ pitaro ramā lāṅgūlam āśritāḥ 14,096.015d@004_2019 pārśvayor ubhayoḥ sarve viśve devāḥ pratiṣṭhitāḥ 14,096.015d@004_2020 tiṣṭhaty urasi tāsāṃ tu prītaḥ śaktidharo guhaḥ 14,096.015d@004_2021 jānujaṅghorudeśeṣu pañca tiṣṭhanti vāyavaḥ 14,096.015d@004_2022 khuramadhyeṣu gandharvāḥ khurāgreṣu ca pannagāḥ 14,096.015d@004_2023 catvāraḥ sāgarāḥ pūrṇās tasyā eva payodharāḥ 14,096.015d@004_2024 ratir medhā kṣamā svāhā śraddhā śāntir dhṛtiḥ smṛtiḥ 14,096.015d@004_2025 kīrtir dīptiḥ kriyā kāntis tuṣṭiḥ puṣṭiś ca saṃtatiḥ 14,096.015d@004_2026 diśaś ca vidiśaś caiva sevante kapilāṃ sadā 14,096.015d@004_2027 devāḥ pitṛgaṇāś cāpi gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ 14,096.015d@004_2028 lokā dvīpārṇavāś caiva gaṅgādyāḥ saritas tathā 14,096.015d@004_2029 grahāḥ pitṛgaṇāś cāpi vedāḥ sāṅgāḥ sahādhvaraiḥ 14,096.015d@004_2030 vedoktair vividhair mantraiḥ stuvanti hṛṣitās tathā 14,096.015d@004_2031 vidyādharāś ca ye siddhā bhūtās tārāgaṇās tathā 14,096.015d@004_2032 puṣpavṛṣṭiṃ ca varṣanti pranṛtyanti ca harṣitāḥ 14,096.015d@004_2033 brahmaṇotpāditā devī vahnikuṇḍān mahāprabhā 14,096.015d@004_2034 namas te kapile puṇye sarvadevair namaskṛte 14,096.015d@004_2035 kapile 'tha mahāsattve sarvatīrthamaye śubhe 14,096.015d@004_2036 dātāraṃ svajanopetaṃ brahmalokaṃ naya svayam 14,096.015d@004_2037 aho ratnam idaṃ puṇyaṃ sarvaduḥkhaghnam uttamam 14,096.015d@004_2038 aho dharmārjitaṃ śuddham idam agryaṃ mahādhanam 14,096.015d@004_2039 ity ākāśe sthitā devā jalpanti ca namanti ca 14,096.015d@004_2040 tasyāḥ pratigṛhītā ca bhuṅkte yāvad dvijottamaḥ 14,096.015d@004_2041 tāvad devagaṇāḥ sarve kapilām arcayanti ca 14,096.015d@004_2042 svarṇaśṛṅgī raupyakhurā gandhaiḥ puṣpaiś ca pūjitā 14,096.015d@004_2043 vastrābhyām ahatābhyāṃ tu yāvat tiṣṭhaty alaṃkṛtā 14,096.015d@004_2044 tāvad yad icchet kapilā mantrapūtā susaṃskṛtā 14,096.015d@004_2045 bhūlokavāsinaḥ sarvān brahmalokaṃ nayet svayam 14,096.015d@004_2046 bhūr aśvaḥ kanakaṃ gāvo raupyam annaṃ tilā yavāḥ 14,096.015d@004_2047 dīyamānāni viprāya prahṛṣyanti dine dine 14,096.015d@004_2048 atha tv aśrotriyebhyo vai tāni dattāni pāṇḍava 14,096.015d@004_2049 tathā nindanty athātmānam aśubhaṃ kiṃ nu naḥ kṛtam 14,096.015d@004_2050 aho rakṣaḥpiśācaiś ca lupyamānāḥ samantataḥ 14,096.015d@004_2051 yāsyāmo nirayaṃ śīghram iti śocanti tāni vai 14,096.015d@004_2052 etāny api dvijebhyo vai śrotriyebhyo viśeṣataḥ 14,096.015d@004_2053 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_2053 dīyamānāni vardhante dātāraṃ tārayanti ca 14,096.015d@004_2054 devadeveśa daityaghna kālaḥ ko havyakavyayoḥ 14,096.015d@004_2055 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_2055 ke tatra pūjām arhanti varjanīyāś ca ke dvijāḥ 14,096.015d@004_2056 daivaṃ pūrvāhṇikaṃ jñeyaṃ paitṛkaṃ cāparāhṇikam 14,096.015d@004_2057 kālahīnaṃ ca yad dānaṃ tad dānaṃ rākṣasaṃ viduḥ 14,096.015d@004_2058 avaghuṣṭaṃ ca yad bhuktam anṛtena ca bhārata 14,096.015d@004_2059 parāmṛṣṭaṃ śunā vāpi tadbhāgaṃ rākṣasaṃ viduḥ 14,096.015d@004_2060 yāvantaḥ patitā viprā jaḍonmattādayo 'pi ca 14,096.015d@004_2061 daive ca pitrye ye cāpi rājan nārhanti satkriyām 14,096.015d@004_2062 klībaḥ plīhī ca kuṣṭhī ca rājayakṣmānvitaś ca yaḥ 14,096.015d@004_2063 apasmārī ca yaś cāpi pitrye nārhati satkriyām 14,096.015d@004_2064 cikitsakā devalakā vṛthā niyamadhāriṇaḥ 14,096.015d@004_2065 somavikrayiṇaś cāpi śrāddhe nārhanti satkṛtim 14,096.015d@004_2066 ekoddiṣṭasya ye cānnaṃ bhuñjate vidhivad dvijāḥ 14,096.015d@004_2067 cāndrāyaṇam akṛtvā te punar nārhanti satkṛtim 14,096.015d@004_2068 gāyakā nartakāś caiva plavakā vādakās tathā 14,096.015d@004_2069 kathakā yaudhikāś caiva śrāddhe nārhanti satkṛtim 14,096.015d@004_2070 anagnayaś ca ye viprāḥ pretaniryātakāś ca ye 14,096.015d@004_2071 stenāś cāpi vikarmasthā rājan nārhanti satkṛtim 14,096.015d@004_2072 aparijñātapūrvāś ca gaṇaputrāś ca ye dvijāḥ 14,096.015d@004_2073 putrikāputrakāś cāpi śrāddhe nārhanti satkṛtim 14,096.015d@004_2074 ṛṇakartā ca yo vipro yaś ca vāṇijyako dvijaḥ 14,096.015d@004_2075 prāṇivikrayavṛttiś ca śrāddhe nārhanti satkṛtim 14,096.015d@004_2076 cīrṇavratā guṇair yuktā nityaṃ svādhyāyatatparāḥ 14,096.015d@004_2077 sāvitrījñāḥ kriyāvantas te śrāddhe satkṛtikṣamāḥ 14,096.015d@004_2078 śrāddhasya brāhmaṇaḥ kālaḥ prāpto dadhi ghṛtaṃ tadā 14,096.015d@004_2079 darbhāḥ sumanasaḥ kṣetraṃ tatkāle śrāddhado bhavet 14,096.015d@004_2080 cāritraniyatā rājan kṛśā ye kṛśavṛttayaḥ 14,096.015d@004_2081 arthinaś copagacchanti tebhyo dattaṃ mahat phalam 14,096.015d@004_2082 tapasvinaś ca ye viprās tathā bhaikṣacarāś ca ye 14,096.015d@004_2083 arthinaḥ ke cid icchanti teṣāṃ dattaṃ mahat phalam 14,096.015d@004_2084 evaṃ dharmavidāṃ śreṣṭha jñātvā sarvātmanā tadā 14,096.015d@004_2085 śrotriyāya daridrāya prayacchānupakāriṇe 14,096.015d@004_2086 dānaṃ yat te priyaṃ kiṃ cic chrotriyāṇāṃ ca yat priyam 14,096.015d@004_2087 tat prayacchasva dharmajña yad icchasi tad akṣayam 14,096.015d@004_2088 nirayaṃ ye ca gacchanti tac chṛṇuṣva yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_2089 gurvarthaṃ vā bhayārthaṃ vā no ced anyatra pāṇḍava 14,096.015d@004_2090 vadanti ye 'nṛtaṃ viprās te vai nirayagāminaḥ 14,096.015d@004_2091 paradārābhihartāraḥ paradārābhimarśakāḥ 14,096.015d@004_2092 paradāraprayoktāras te vai nirayagāminaḥ 14,096.015d@004_2093 sūcakāḥ saṃdhibhettāraḥ paradravyopajīvinaḥ 14,096.015d@004_2094 akṛtajñāś ca mitrāṇāṃ te vai nirayagāminaḥ 14,096.015d@004_2095 varṇāśramāṇāṃ ye bāhyāḥ pāṣaṇḍasthāś ca pāṇḍava 14,096.015d@004_2096 upāsate ca tān ye tu te sarve narakālayāḥ 14,096.015d@004_2097 vedavikrayiṇaś caiva vedānāṃ caiva dūṣakāḥ 14,096.015d@004_2098 vedānāṃ lekhakāś caiva te vai nirayagāminaḥ 14,096.015d@004_2099 rasavikrayiṇo rājan viṣavikrayiṇaś ca ye 14,096.015d@004_2100 kṣīravikrayiṇaś cāpi te vai nirayagāminaḥ 14,096.015d@004_2101 caṇḍālebhyas tu ye kṣīraṃ prayacchanti narādhamāḥ 14,096.015d@004_2102 arthārtham atha vā snehāt te vai nirayagāminaḥ 14,096.015d@004_2103 paśūnāṃ damakāś caiva tathā nāsānuvedhakāḥ 14,096.015d@004_2104 puṃstvasya hiṃsakāś caiva te vai nirayagāminaḥ 14,096.015d@004_2105 adātāraḥ samarthā ye dravyāṇāṃ lobhakāraṇāt 14,096.015d@004_2106 dīnānāthān na paśyanti te vai nirayagāminaḥ 14,096.015d@004_2107 kṣāntān dāntān kṛśān prājñān dīrghakālaṃ sadoṣitān 14,096.015d@004_2108 tyajanti kṛtakṛtyā ye te vai nirayagāminaḥ 14,096.015d@004_2109 bālānām atha vṛddhānāṃ śrāntānāṃ cāpi ye narāḥ 14,096.015d@004_2110 adattvāśnanti ye mṛṣṭaṃ te vai nirayagāminaḥ 14,096.015d@004_2111 ete pūrvarṣibhiḥ proktā narā nirayagāminaḥ 14,096.015d@004_2112 ye svargaṃ samanuprāptās tāñ śṛṇuṣva yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_2113 dānena tapasā caiva satyena ca damena ca 14,096.015d@004_2114 ye dharmam anuvartante te narāḥ svargagāminaḥ 14,096.015d@004_2115 śuśrūṣayāpy upādhyāyāc chrutam ādāya pāṇḍava 14,096.015d@004_2116 ye pratigrahaniḥsnehās te narāḥ svargagāminaḥ 14,096.015d@004_2117 madhumāṃsāsavebhyas tu nivṛttā vṛttavat tu ye 14,096.015d@004_2118 paradāranivṛttāś ca te narāḥ svargagāminaḥ 14,096.015d@004_2119 mātaraṃ pitaraṃ caiva śuśrūṣanti ca ye narāḥ 14,096.015d@004_2120 bhrātṝṇām api sasnehās te narāḥ svargagāminaḥ 14,096.015d@004_2121 ye tu bhojanakāle tu niyatāś cātithipriyāḥ 14,096.015d@004_2122 dvārarodhaṃ na kurvanti te narāḥ svargagāminaḥ 14,096.015d@004_2123 vaivāhikaṃ tu kanyānāṃ daridrāṇāṃ ca ye narāḥ 14,096.015d@004_2124 kārayanti ca kurvanti te narāḥ svargagāminaḥ 14,096.015d@004_2125 rasānām atha bījānām oṣadhīnāṃ tathaiva ca 14,096.015d@004_2126 dātāraḥ śraddhayopetās te narāḥ svargagāminaḥ 14,096.015d@004_2127 kṣemākṣemaṃ ca mārgeṣu samāni viṣamāṇi ca 14,096.015d@004_2128 arthināṃ ye ca vakṣyanti te narāḥ svargagāminaḥ 14,096.015d@004_2129 parvadvaye caturdaśyām aṣṭamyāṃ saṃdhyayor dvayoḥ 14,096.015d@004_2130 ārdrāyāṃ janmanakṣatre viṣuve śravaṇe tathā 14,096.015d@004_2131 ye grāmyadharmaviratās te narāḥ svargagāminaḥ 14,096.015d@004_2132 havyakavyavidhānaṃ ca narakasvargagāminau 14,096.015d@004_2133 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_2133 dharmādharmau ca kathitau bhūyaḥ kiṃ śrotum icchasi 14,096.015d@004_2134 idaṃ me tattvato deva vaktum arhasy aśeṣataḥ 14,096.015d@004_2135 hiṃsām akṛtvā yo martyo brahmahatyām avāpnuyāt 14,096.015d@004_2135 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_2136 brāhmaṇaṃ svayam āhūya bhikṣārthaṃ kṛśavṛttinam 14,096.015d@004_2137 brūyān nāstīti yaḥ paścāt tam āhur brahmaghātakam 14,096.015d@004_2138 madhyasthasyeha viprasya yo 'nūcānasya bhārata 14,096.015d@004_2139 vṛttiṃ harati durbuddhis tam āhur brahmaghātakam 14,096.015d@004_2140 gokulasya tṛṣārtasya jalānte vasudhādhipa 14,096.015d@004_2141 utpādayati yo vighnaṃ tam āhur brahmaghātakam 14,096.015d@004_2142 yaḥ pravṛttāṃ śrutiṃ satyāṃ śāstraṃ vā munibhiḥ kṛtam 14,096.015d@004_2143 dūṣayaty anabhijño yas taṃ vidyād brahmaghātakam 14,096.015d@004_2144 āśrame vā vane vāpi grāme vā nagare 'pi vā 14,096.015d@004_2145 agniṃ yaḥ prakṣipet kruddhas tam āhur brahmaghātakam 14,096.015d@004_2146 cakṣuṣā vāpi hīnasya paṅgor vāpi jaḍasya ca 14,096.015d@004_2147 hared vai yas tu sarvasvaṃ taṃ vidyād brahmaghātakam 14,096.015d@004_2148 krodhād vā yadi vā dveṣād ākruṣṭas tarjito 'pi vā 14,096.015d@004_2149 ṛtau striyaṃ vā nopeyāt tam āhur brahmaghātakam 14,096.015d@004_2150 yāvat sāro bhaved dhīras tannāśe yasya duḥsthitiḥ 14,096.015d@004_2151 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_2151 tat sarvasvaṃ hared yo vai tam āhur brahmaghātakam 14,096.015d@004_2152 sarveṣām api dānānāṃ yat tu dānaṃ viśiṣyate 14,096.015d@004_2153 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_2153 abhojyānnāś ca ye viprās tān bravīhi surottama 14,096.015d@004_2154 annam eva praśaṃsanti devā brahmapuraḥsarāḥ 14,096.015d@004_2155 annena sadṛśaṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati 14,096.015d@004_2156 annam ūrjaskaraṃ loke annāt prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ 14,096.015d@004_2157 abhojyānnān imān rājan vakṣyamāṇān nibodha me 14,096.015d@004_2158 dīkṣitasya kadaryasya baddhasya nikṛtasya ca 14,096.015d@004_2159 abhiśastasya ṣaṇḍasya pākabhedakarasya ca 14,096.015d@004_2160 cikitsakasya sarvasya tathā cocchiṣṭabhojinaḥ 14,096.015d@004_2161 ugrānnaṃ sūtakānnaṃ ca śūdroccheṣaṇam eva ca 14,096.015d@004_2162 dviṣadannaṃ na bhoktavyaṃ patitānnaṃ ca yac chrutam 14,096.015d@004_2163 tathā ca piśunasyānnaṃ yajñavikrayiṇas tathā 14,096.015d@004_2164 śailūṣatantuvāyānnaṃ kṛtaghnasyānnam eva ca 14,096.015d@004_2165 ambaṣṭhasya niṣādasya raṅgāvatarakasya ca 14,096.015d@004_2166 suvarṇakartur vaiṇasya śastravikrayiṇas tathā 14,096.015d@004_2167 sūtānāṃ śauṇḍikānāṃ ca vaidyasya rajakasya ca 14,096.015d@004_2168 strījitasya nṛśaṃsasya tathā māhiṣikasya ca 14,096.015d@004_2169 anirdaśānāṃ pretānāṃ gaṇikānāṃ tathaiva ca 14,096.015d@004_2170 vandino dyūtakartuś ca tathā dyūtavidām api 14,096.015d@004_2171 parivittasya yac cānnaṃ parivettus tathaiva ca 14,096.015d@004_2172 yaś cāgradidhiṣur vipro didhiṣūpapatis tathā 14,096.015d@004_2173 tayor apy ubhayor annaṃ rājñaś cāpi vivarjayet 14,096.015d@004_2174 rājānnaṃ teja ādatte śūdrānnaṃ brahmavarcasam 14,096.015d@004_2175 āyuḥ suvarṇakārānnaṃ yaśaś carmāvakṛntinaḥ 14,096.015d@004_2176 gaṇānnaṃ gaṇikānnaṃ ca lokebhyaḥ parikṛntati 14,096.015d@004_2177 āyuś cikitsakasyānnaṃ śuklaṃ tu vṛṣalīpateḥ 14,096.015d@004_2178 viṣṭhā vārdhuṣikasyānnaṃ tasmāt tat parivarjayet 14,096.015d@004_2179 teṣāṃ tvagasthiromāṇi bhuṅkte yo 'nnaṃ tu bhakṣayet 14,096.015d@004_2180 amātyānnam athaiteṣāṃ bhuktvā tu triyahaṃ kṣipet 14,096.015d@004_2181 matyā bhuktvā sakṛd vāpi prājāpatyaṃ cared dvijaḥ 14,096.015d@004_2182 dānānāṃ ca phalaṃ yad vai śṛṇu pāṇḍava tattvataḥ 14,096.015d@004_2183 jaladas tṛptim āpnoti sukham akṣayam annadaḥ 14,096.015d@004_2184 tiladas tu prajām iṣṭāṃ dīpadaś cakṣur uttamam 14,096.015d@004_2185 bhūmido bhūmim āpnoti dīrgham āyur hiraṇyadaḥ 14,096.015d@004_2186 gṛhado 'gryāṇi veśmāni rūpyado rūpam uttamam 14,096.015d@004_2187 vāsodaś candrasālokyam aśvisālokyam aśvadaḥ 14,096.015d@004_2188 anaḍuddaḥ śriyaṃ juṣṭāṃ godaś ca bradhnaviṣṭapam 14,096.015d@004_2189 yānaśayyāprado bhāryām aiśvaryam abhayapradaḥ 14,096.015d@004_2190 dhānyadaḥ śāśvataṃ saukhyaṃ brahmado brahmasāmyatām 14,096.015d@004_2191 sarveṣām eva dānānāṃ brahmadānaṃ viśiṣyate 14,096.015d@004_2192 hiraṇyabhūgavāśvājavastraśayyāsanādiṣu 14,096.015d@004_2193 yo 'rcitaṃ pratigṛhṇāti dadāty arcitam eva ca 14,096.015d@004_2194 tāv ubhau gacchataḥ svargaṃ narakaṃ ca viparyaye 14,096.015d@004_2195 anṛtaṃ na vaded iṣṭvā tapas taptvā na vismayet 14,096.015d@004_2196 nārto 'py apavaded viprān na dattvā parikīrtayet 14,096.015d@004_2197 yajño 'nṛtena kṣarati tapaḥ kṣarati vismayāt 14,096.015d@004_2198 āyurviprāpavādena dānaṃ tu parikīrtanāt 14,096.015d@004_2199 ekaḥ prajāyate jantur eka eva pramīyate 14,096.015d@004_2200 eko 'nubhuṅkte sukṛtam ekaś cāpnoti duṣkṛtam 14,096.015d@004_2201 mṛtaṃ śarīram utsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ kṣitau 14,096.015d@004_2202 vimukhā bāndhavā yānti dharmas tam anuvartate 14,096.015d@004_2203 anāgatāni kāryāṇi kartuṃ gaṇayate manaḥ 14,096.015d@004_2204 śarīrakaṃ samuddiśya smayate nūnam antakaḥ 14,096.015d@004_2205 tasmād dharmasahāyo 'stu dharmaṃ saṃcinuyāt sadā 14,096.015d@004_2206 dharmeṇa hi sahāyena tamas tarati dustaram 14,096.015d@004_2207 yeṣāṃ taṭākāni bahūdakāni 14,096.015d@004_2208 sabhāś ca kūpāś ca pratiśrayāś ca 14,096.015d@004_2209 annapradānaṃ madhurā ca vāṇī 14,096.015d@004_2210 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_2210 yamasya te nirviṣayā bhavanti 14,096.015d@004_2211 anekāntaṃ bahudvāraṃ dharmam āhur manīṣiṇaḥ 14,096.015d@004_2212 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_2212 kiṃlakṣaṇo 'sau bhavati tan me brūhi janārdana 14,096.015d@004_2213 śṛṇu rājan samāsena dharmaśaucavidhikramam 14,096.015d@004_2214 ahiṃsā satyam asteyam ānṛśaṃsyaṃ damaḥ śamaḥ 14,096.015d@004_2215 ārjavaṃ caiva rājendra niścitaṃ dharmalakṣaṇam 14,096.015d@004_2216 brahmacaryaṃ tapaḥ kṣāntir madhumāṃsasya varjanam 14,096.015d@004_2217 maryādāyāṃ sthitiś caiva śamaḥ śaucasya lakṣaṇam 14,096.015d@004_2218 bālye vidyāṃ niṣeveta yauvane dārasaṃgraham 14,096.015d@004_2219 vārdhakye maunam ātiṣṭhet sarvadā dharmam ācaret 14,096.015d@004_2220 brāhmaṇān nāvamanyeta gurūn parivaden na ca 14,096.015d@004_2221 yatīnām anukūlaḥ syād eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 14,096.015d@004_2222 yatir gurur dvijātīnāṃ varṇānāṃ brāhmaṇo guruḥ 14,096.015d@004_2223 patir eva guruḥ strīṇāṃ sarveṣāṃ pārthivo guruḥ 14,096.015d@004_2224 yad gṛhasthārjitaṃ pāpaṃ jñānato 'jñānato 'pi vā 14,096.015d@004_2225 nirdahiṣyati tat sarvam ekarātroṣito yatiḥ 14,096.015d@004_2226 durvṛttā vā suvṛttā vā jñānino 'jñānino 'pi vā 14,096.015d@004_2227 gṛhasthair yatayaḥ pūjyāḥ paratra hitakāṅkṣibhiḥ 14,096.015d@004_2228 ekadaṇḍī tridaṇḍī vā śikhaṇḍī muṇḍito 'pi vā 14,096.015d@004_2229 kāṣāyadaṇḍadhāro 'pi yatiḥ pūjyo yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_2230 apūjito gṛhasthair vā tathā cāpy avamānitaḥ 14,096.015d@004_2231 yatir vāpy atithir vāpi narake pātayiṣyataḥ 14,096.015d@004_2232 tasmāt tu yatnataḥ pūjyā madbhaktā matparāyaṇāḥ 14,096.015d@004_2233 mayi saṃnyastakarmāṇaḥ paratra hitakāṅkṣibhiḥ 14,096.015d@004_2234 praharen na dvijān prājño gāṃ na hanyāt kadā cana 14,096.015d@004_2235 bhrūṇahatyāsamaṃ caitad ubhayaṃ yo niṣevate 14,096.015d@004_2236 nāgniṃ mukhenopadhamen na ca pādau pratāpayet 14,096.015d@004_2237 nādhaḥ kuryāt kadā cit tu na pṛṣṭhaṃ paritāpayet 14,096.015d@004_2238 nāntarāgamanaṃ kuryān na cāmedhyaṃ vinikṣipet 14,096.015d@004_2239 ucchiṣṭo na spṛśed agnim āśaucastho na jātu cit 14,096.015d@004_2240 śvacaṇḍālādibhiḥ spṛṣṭo nāṅgam agnau pratāpayet 14,096.015d@004_2241 sarvadevamayo vahnis tasmāc chuddhaḥ sadā spṛśet 14,096.015d@004_2242 prāptamūtrapurīṣas tu na spṛśed vahnim ātmavān 14,096.015d@004_2243 yāvat tu dhārayed vegaṃ tāvad aprayato bhavet 14,096.015d@004_2244 pacanāgniṃ na gṛhṇīyāt paraveśmani jātu cit 14,096.015d@004_2245 tena pakvena cānnena yat karma kurute śubham 14,096.015d@004_2246 tac chubhasya phalasyārdham agnidasya bhaven nṛpa 14,096.015d@004_2247 tasmāc chubhataraṃ karma prakuryād avināśitam 14,096.015d@004_2248 pramādād yadi vājñānāt tasya nāśo bhaviṣyati 14,096.015d@004_2249 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_2249 gṛhṇīyāt tu mathitvā vā śrotriyāgārato 'pi vā 14,096.015d@004_2250 kīdṛśāḥ sādhavo viprāḥ kebhyo dattaṃ mahat phalam 14,096.015d@004_2251 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_2251 kīdṛśebhyo hi dātavyaṃ tan me brūhi janārdana 14,096.015d@004_2252 akrodhanāḥ satyaparā dharmanityā jitendriyāḥ 14,096.015d@004_2253 tādṛśāḥ sādhavo viprās tebhyo dattaṃ mahat phalam 14,096.015d@004_2254 amāninaḥ sarvasahā dṛṣṭārthā vijitendriyāḥ 14,096.015d@004_2255 sarvabhūtahitā maitrās tebhyo dattaṃ mahat phalam 14,096.015d@004_2256 alubdhāḥ śucayo vaidyā hrīmantaḥ satyavādinaḥ 14,096.015d@004_2257 svadharmaniratā ye tu tebhyo dattaṃ mahat phalam 14,096.015d@004_2258 sāṅgāṃś ca caturo vedān yo 'dhīyīta dine dine 14,096.015d@004_2259 śūdrānnaṃ yasya dehe na tatpātram ṛṣayo viduḥ 14,096.015d@004_2260 prajñāśrutābhyāṃ vṛttena śīlena ca samanvitaḥ 14,096.015d@004_2261 tārayet tat kulaṃ sarvam eko 'pīha yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_2262 gām aśvam annaṃ vittaṃ vā tadvidhe pratipādayet 14,096.015d@004_2263 niśamya ca guṇopetaṃ brāhmaṇaṃ sādhusaṃmatam 14,096.015d@004_2264 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_2264 dūrād āhṛtya satkṛtya taṃ prayatnena pūjayet 14,096.015d@004_2265 dharmādharmavidhir deva mama bhīṣmeṇa bhāṣitaḥ 14,096.015d@004_2266 bhīṣmavākyāt sārabhūtaṃ vada dharmaṃ sureśvara 14,096.015d@004_2266 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_2267 annena dhāryate sarvaṃ jagad etac carācaram 14,096.015d@004_2268 annāt prabhavati prāṇaḥ pratyakṣaṃ nāsti saṃśayaḥ 14,096.015d@004_2269 kalatraṃ pīḍayitvāpi deśe kāle ca śaktitaḥ 14,096.015d@004_2270 dātavyaṃ bhikṣave cānnam ātmano bhūtim icchatā 14,096.015d@004_2271 vipram adhvapariśrāntaṃ bālaṃ vṛddham athāpi vā 14,096.015d@004_2272 arcayed guruvat prīto gṛhastho gṛham āgatam 14,096.015d@004_2273 krodham utpatitaṃ hitvā suśīlo vītamatsaraḥ 14,096.015d@004_2274 arcayed atithiṃ prītaḥ paratra hitabhūtaye 14,096.015d@004_2275 atithiṃ nāvamanyeta nānṛtāṃ giram īrayet 14,096.015d@004_2276 na pṛcched gotracaraṇaṃ nādhītaṃ vā kadā cana 14,096.015d@004_2277 caṇḍālo vā śvapāko vā kāle yaḥ kaś cid āgataḥ 14,096.015d@004_2278 annena pūjanīyaḥ sa paratra hitam icchatā 14,096.015d@004_2279 pidhāya tu gṛhadvāraṃ bhuṅkte hy ekaḥ prahṛṣṭavat 14,096.015d@004_2280 svargadvārapidhānaṃ vai kṛtaṃ tena yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_2281 pitṝn devān ṛṣīn viprān atithīṃś ca nirāśrayān 14,096.015d@004_2282 yo naraḥ prīṇayaty annais tasya puṇyaphalaṃ mahat 14,096.015d@004_2283 kṛtvāpi pāpaṃ bahuśo yo dadyād annam arthine 14,096.015d@004_2284 brāhmaṇāya viśeṣeṇa sarvapāpaiḥ pramucyate 14,096.015d@004_2285 annadaḥ prāṇado loke prāṇadaḥ sarvado bhavet 14,096.015d@004_2286 tasmād annaṃ viśeṣeṇa dātavyaṃ bhūtim icchatā 14,096.015d@004_2287 annaṃ hy amṛtam ity āhur annaṃ prajananaṃ smṛtam 14,096.015d@004_2288 annapraṇāśe sīdanti śarīre pañca dhātavaḥ 14,096.015d@004_2289 balaṃ balavato naśyed annahīnasya dehinaḥ 14,096.015d@004_2290 tasmād annaṃ pradātavyaṃ śraddhayāśraddhayāpi vā 14,096.015d@004_2291 ādatte hi rasaṃ sarvam ādityaḥ svagabhastibhiḥ 14,096.015d@004_2292 vāyus tasmāt samādāya rasaṃ megheṣu dhārayet 14,096.015d@004_2293 tat tu meghagataṃ bhūmau śakro varṣati tādṛśam 14,096.015d@004_2294 tena digdhā bhaved devī mahī prītā ca pāṇḍava 14,096.015d@004_2295 tasyāṃ sasyāni rohanti yair jīvanty akhilāḥ prajāḥ 14,096.015d@004_2296 māṃsamedosthimajjānāṃ saṃbhavas tebhya eva hi 14,096.015d@004_2297 evaṃ sūryaś ca pavano meghaḥ śakras tathaiva ca 14,096.015d@004_2298 eka eva smṛto rāśir yato bhūtāni jajñire 14,096.015d@004_2299 bhavanāni ca divyāni divi teṣāṃ mahātmanām 14,096.015d@004_2300 nānāsaṃsthānarūpāṇi nānābhūtayutāni ca 14,096.015d@004_2301 candramaṇḍalaśubhrāṇi kiṅkiṇījālavanti ca 14,096.015d@004_2302 taruṇādityavarṇāni sthāvarāṇi carāṇi ca 14,096.015d@004_2303 anekaśatasaṃkhyāni sāntarjalavanāni ca 14,096.015d@004_2304 tatra puṣpaphalopetāḥ kāmadāḥ surapādapāḥ 14,096.015d@004_2305 vāpyo vīthyaḥ sabhāḥ kūpā dīrghikāś ca sahasraśaḥ 14,096.015d@004_2306 ghoṣavanti ca yānāni yuktāny atha sahasraśaḥ 14,096.015d@004_2307 bhakṣyabhojyamayāḥ śailā vāsāṃsy ābharaṇāni ca 14,096.015d@004_2308 kṣīrasravantyaḥ saritas tathā caivānnaparvatāḥ 14,096.015d@004_2309 prāsādāḥ pāṇḍarāḥ śubhrāḥ śayyāś ca kanakojjvalāḥ 14,096.015d@004_2310 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_2310 annadās tatra tiṣṭhanti tasmād annaprado bhavet 14,096.015d@004_2311 annadānaphalaṃ śrutvā prīto 'smi madhusūdana 14,096.015d@004_2312 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_2312 bhojanasya vidhiṃ vaktuṃ devadeva tvam arhasi 14,096.015d@004_2313 bhojanasya dvijātīnāṃ vidhānaṃ śṛṇu pāṇḍava 14,096.015d@004_2314 snātaḥ śuciḥ śucau deśe nirjane hutapāvakaḥ 14,096.015d@004_2315 maṇḍalaṃ kārayitvā tu caturaśraṃ dvijottamaḥ 14,096.015d@004_2316 kṣatriyaś cet tato vṛttaṃ vaiśyo 'rdhendusamākṛtim 14,096.015d@004_2317 ārdrapādas tu bhuñjīyāt prāṅmukhaś cāsane śucau 14,096.015d@004_2318 pādābhyāṃ dharaṇīṃ spṛṣṭvā pādenaikena vā punaḥ 14,096.015d@004_2319 naikavāsās tu bhuñjīyān na cāntardhāya vā dvijaḥ 14,096.015d@004_2320 na bhinnapātre bhuñjīta parṇapṛṣṭhe tathaiva ca 14,096.015d@004_2321 annaṃ pūrvaṃ namaskuryāt prahṛṣṭenāntarātmanā 14,096.015d@004_2322 nānyad ālokayed annān na jugupseta tatparaḥ 14,096.015d@004_2323 jugupsitaṃ ca yac cānnaṃ rākṣasā eva bhuñjate 14,096.015d@004_2324 pāṇinā jalam uddhṛtya kuryād annaṃ pradakṣiṇam 14,096.015d@004_2325 apeyaṃ tad vijānīyāt pītvā cāndrāyaṇaṃ caret 14,096.015d@004_2326 pariveṣajalād anyat peyam etat tu mantravat 14,096.015d@004_2327 pañca prāṇāhutīḥ kuryāt sama[*]ṃ tu pṛthak pṛthak 14,096.015d@004_2328 yathā rasaṃ na jānāti jihvā prāṇāhutau nṛpa 14,096.015d@004_2329 tathā samāhitaḥ kuryāt prāṇāhutim atandritaḥ 14,096.015d@004_2330 viditvānnam athānnādaṃ pañca prāṇāṃś ca pāṇḍava 14,096.015d@004_2331 yaḥ kuryād āhutīḥ pañca teneṣṭāḥ pañca vāyavaḥ 14,096.015d@004_2332 ato 'nyathā tu bhuñjāno brāhmaṇo jñānadurbalaḥ 14,096.015d@004_2333 tenānnenāsurān pretān rākṣasāṃs tarpayiṣyati 14,096.015d@004_2334 vaktrapramāṇān piṇḍāṃś ca grased ekaikaśaḥ punaḥ 14,096.015d@004_2335 vaktrādhikaṃ tu yat piṇḍam ātmocchiṣṭaṃ tad ucyate 14,096.015d@004_2336 piṇḍāvaśiṣṭam anyac ca vaktraniḥsṛtam eva ca 14,096.015d@004_2337 abhojyaṃ tad vijānīyād bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret 14,096.015d@004_2338 svam ucchiṣṭaṃ tu yo bhuṅkte yo bhuṅte muktabhojanam 14,096.015d@004_2339 cāndrāyaṇaṃ caret kṛcchraṃ prājāpatyam athāpi vā 14,096.015d@004_2340 pibataḥ patite toye bhojane mukhaniḥsṛte 14,096.015d@004_2341 abhojyaṃ tad vijānīyād bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret 14,096.015d@004_2342 pītaśeṣaṃ tu tan nāma na peyaṃ pāṇḍunandana 14,096.015d@004_2343 pibed yadi hi tan mohād dvijaś cāndrāyaṇaṃ caret 14,096.015d@004_2344 pānīyāni pibed yena tat pātraṃ dvijasattamaḥ 14,096.015d@004_2345 anucchiṣṭaṃ bhavet tāvad yāvad bhūmau na nikṣipet 14,096.015d@004_2346 maunī vāpy atha vāmaunī prahṛṣṭaḥ saṃyatendriyaḥ 14,096.015d@004_2347 bhuñjīta vidhivad vipro na cocchiṣṭaṃ pradāpayet 14,096.015d@004_2348 sadā cātyāśanaṃ nādyān nātihīnaṃ ca karhi cit 14,096.015d@004_2349 yathānnena vyathā na syāt tathā bhuñjīta nityaśaḥ 14,096.015d@004_2350 udakyām api caṇḍālaṃ śvānaṃ vā rurum eva vā 14,096.015d@004_2351 bhuñjāno yadi vā paśyet tad annaṃ ca parityajet 14,096.015d@004_2352 bhuñjāno hy atyajan mohād dvijaś cāndrāyaṇaṃ caret 14,096.015d@004_2353 keśakīṭāvapannaṃ ca mukhamārutavījitam 14,096.015d@004_2354 abhojyaṃ tad vijānīyād bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret 14,096.015d@004_2355 utthāya ca punaḥ spṛṣṭaṃ pādaspṛṣṭaṃ ca laṅghitam 14,096.015d@004_2356 annaṃ tad rākṣasaṃ vidyāt tasmāt tat parivarjayet 14,096.015d@004_2357 rākṣasocchiṣṭabhug vipraḥ sapta pūrvān parān api 14,096.015d@004_2358 niraye raurave ghore svapitṝn pātayiṣyati 14,096.015d@004_2359 tasminn ācamanaṃ kuryād yasmin pātre sa bhuktavān 14,096.015d@004_2360 yady uttiṣṭhaty anācānto bhuktavān āsanāt tataḥ 14,096.015d@004_2361 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_2361 snānaṃ sadyaḥ prakurvīta so 'nyathāprayato bhavet 14,096.015d@004_2362 tṛṇamuṣṭividhānaṃ ca tṛṇamāhātmyam eva ca 14,096.015d@004_2363 ikṣoḥ somasamudbhūtiṃ vaktum arhasi mānada 14,096.015d@004_2363 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_2364 pitaro vṛṣabhā jñeyā gāvo lokasya mātaraḥ 14,096.015d@004_2365 tāsāṃ tu pūjayā rājan pūjitāḥ pitṛmātaraḥ 14,096.015d@004_2366 sabhā prapā gṛhaṃ cāpi devatāyatanāni ca 14,096.015d@004_2367 śudhyanti śakṛdā yāsāṃ kiṃ pūtam adhikaṃ tataḥ 14,096.015d@004_2368 grāsamuṣṭiṃ paragave dadyāt saṃvatsaraṃ tu yaḥ 14,096.015d@004_2369 akṛtvā svayam āhāraṃ vrataṃ tat sārvakālikam 14,096.015d@004_2370 gāvo me mātaraḥ sarvāḥ pitaraś caiva govṛṣāḥ 14,096.015d@004_2371 grāsamuṣṭiṃ mayā dattāṃ pratigṛhṇantu mātaraḥ 14,096.015d@004_2372 ity uktvānena mantreṇa sāvitryā vā samāhitaḥ 14,096.015d@004_2373 abhimantrya grāsamuṣṭiṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_2374 yat kṛtaṃ duṣkṛtaṃ tena jñānato 'jñānato 'pi vā 14,096.015d@004_2375 tasya naśyati tat sarvaṃ duḥsvapnaṃ ca vinaśyati 14,096.015d@004_2376 tilāḥ pavitrāḥ pāpaghnā nārāyaṇasamudbhavāḥ 14,096.015d@004_2377 tilāñ śrāddhe praśaṃsanti dānam etad anuttamam 14,096.015d@004_2378 tilān dadyāt tilān bhakṣyāt tilān prātar upaspṛśet 14,096.015d@004_2379 tilaṃ tilam iti brūyāt tilāḥ pāpaharā hi te 14,096.015d@004_2380 krītāḥ pratigṛhītā vā na vikreyā dvijātibhiḥ 14,096.015d@004_2381 bhojanābhyañjanād dānād yo 'nyat tu kurute tilaiḥ 14,096.015d@004_2382 kṛmir bhūtvā śvaviṣṭhāyāṃ pitṛbhiḥ saha majjati 14,096.015d@004_2383 tilān na pīḍayed vipro yantracakre svayaṃ nṛpa 14,096.015d@004_2384 pīḍayan hi dvijo mohān narakaṃ yāti rauravam 14,096.015d@004_2385 ikṣuvaṃśodbhavaḥ somaḥ somavaṃśodbhavā dvijāḥ 14,096.015d@004_2386 ikṣūn na pīḍayet tasmād ikṣughātyātmaghātakaḥ 14,096.015d@004_2387 ikṣudaṇḍasahasrāṇām ekaikena yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_2388 brahmahatyām avāpnoti brāhmaṇo yantrapīḍakaḥ 14,096.015d@004_2389 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_2389 tasmān na pīḍayed ikṣūn yantracakre dvijottamaḥ 14,096.015d@004_2390 samuccayaṃ tu dharmāṇāṃ bhojyābhojyaṃ tathaiva ca 14,096.015d@004_2391 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_2391 śrutaṃ mayā tvatprasādād āpaddharmaṃ bravīhi me 14,096.015d@004_2392 durbhikṣe rāṣṭrasaṃbādhe tvāśauce mṛtasūtake 14,096.015d@004_2393 dharmakāle 'dhvani tathā niyamo naiva lupyate 14,096.015d@004_2394 dūrādhvagamanāt khinno dvijālābhe 'tha śūdrataḥ 14,096.015d@004_2395 akṛtānnaṃ ca yat kiṃ cid gṛhṇīyād ātmavṛttaye 14,096.015d@004_2396 āturo duḥkhito vāpi bhayārto vā bubhukṣitaḥ 14,096.015d@004_2397 bhuñjann avidhinā vipraḥ prāyaścittīyate na ca 14,096.015d@004_2398 nimantritas tu yo vipro vidhivad dhavyakavyayoḥ 14,096.015d@004_2399 māṃsāny api ca bhuñjānaḥ prāyaścittīyate na ca 14,096.015d@004_2400 aṣṭau tāny avrataghnāni āpo mūlaṃ ghṛtaṃ payaḥ 14,096.015d@004_2401 havir brāhmaṇakāmāya guror vacanam auṣadham 14,096.015d@004_2402 aśakto vidhivat kartuṃ prāyaścittāni yo naraḥ 14,096.015d@004_2403 viduṣāṃ vacanenāpi dānenāpi viśudhyati 14,096.015d@004_2404 anṛtāv ṛtukāle vā divā rātrau tathāpi vā 14,096.015d@004_2405 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_2405 proṣitas tu striyaṃ gacchet prāyaścittīyate na ca 14,096.015d@004_2406 praśasyāḥ kīdṛśā viprā nindyāś cāpi sureśvara 14,096.015d@004_2407 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_2407 aṣṭakāyāś ca kaḥ kālas tan me kathaya suvrata 14,096.015d@004_2408 satyasandhaṃ dvijaṃ dṛṣṭvā sthānād vepati bhāskaraḥ 14,096.015d@004_2409 eṣa me maṇḍalaṃ bhittvā yāti brahma sanātanam 14,096.015d@004_2410 kulīnaḥ karmakṛd vaidyas tathā cāpy ānṛśaṃsyavān 14,096.015d@004_2411 hrīmān ṛjuḥ satyavādī pātraṃ sarva ime dvijāḥ 14,096.015d@004_2412 ete cāgrāsanasthās tu bhuñjānāḥ prathamaṃ dvijāḥ 14,096.015d@004_2413 tasyāṃ paṅktyāṃ ca ye cānye tān punanty eva darśanāt 14,096.015d@004_2414 madbhaktā ye dvijaśreṣṭhā madgatā matparāyaṇāḥ 14,096.015d@004_2415 tān paṅktipāvanān viddhi pūjyāṃś caiva viśeṣataḥ 14,096.015d@004_2416 nindyāñ śṛṇu dvijān rājann api vā vedapāragān 14,096.015d@004_2417 brāhmaṇacchadmanā loke carataḥ pāpakāriṇaḥ 14,096.015d@004_2418 anagnir anadhīyānaḥ pratigraharucis tu yaḥ 14,096.015d@004_2419 yatra kutra tu bhuñjānas taṃ vidyāt paṅktidūṣakam 14,096.015d@004_2420 mṛtasūtakapuṣṭāṅgo yaś ca śūdrānnabhug dvijaḥ 14,096.015d@004_2421 ahaṃ cāpi na jānāmi gatiṃ tasya narādhipa 14,096.015d@004_2422 śūdrānnarasapuṣṭāṅgo hy adhīyāno 'pi nityaśaḥ 14,096.015d@004_2423 japato juhvato vāpi gatir ūrdhvā na vidyate 14,096.015d@004_2424 āhitāgniś ca yo vipraḥ śūdrānnān na nivartate 14,096.015d@004_2425 pañca tasya praṇaśyanti ātmā brahma trayo 'gnayaḥ 14,096.015d@004_2426 śūdrapreṣaṇakartuś ca brāhmaṇasya viśeṣataḥ 14,096.015d@004_2427 bhūmāv annaṃ pradātavyaṃ śvasṛgālasamo hi saḥ 14,096.015d@004_2428 pretabhūtaṃ tu yaḥ śūdraṃ brāhmaṇo jñānadurbalaḥ 14,096.015d@004_2429 anugacchen nīyamānaṃ trirātram aśucir bhavet 14,096.015d@004_2430 trirātre tu tataḥ pūrṇe nadīṃ gatvā samudragām 14,096.015d@004_2431 prāṇāyāmaśataṃ kṛtvā ghṛtaṃ prāśya viśudhyati 14,096.015d@004_2432 anāthaṃ brāhmaṇaṃ pretaṃ ye vahanti dvijottamāḥ 14,096.015d@004_2433 pade pade 'śvamedhasya phalaṃ te prāpnuvanti hi 14,096.015d@004_2434 na teṣām aśubhaṃ kiṃ cit pāpaṃ vāśubhakarmaṇām 14,096.015d@004_2435 jalāvagāhanād eva sadyaḥ śaucaṃ vidhīyate 14,096.015d@004_2436 śūdraveśmani vipreṇa kṣīraṃ vā yadi vā dadhi 14,096.015d@004_2437 nirvṛtena na bhoktavyaṃ viddhi śūdrānnam eva tat 14,096.015d@004_2438 viprāṇāṃ bhoktukāmānām atyantaṃ cānnakāṅkṣayā 14,096.015d@004_2439 yo vighnaṃ kurute martyas tato nānyo 'sti pāpakṛt 14,096.015d@004_2440 sarve ca vedāḥ saha ṣaḍbhir aṅgaiḥ 14,096.015d@004_2441 sāṃkhyaṃ purāṇaṃ ca kule ca janma 14,096.015d@004_2442 naitāni sarvāṇi gatir bhavanti 14,096.015d@004_2443 śīlavyapetasya nṛpa dvijasya 14,096.015d@004_2444 grahoparāge viṣuve 'yanānte 14,096.015d@004_2445 pitrye maghāsu svasute ca jāte 14,096.015d@004_2446 gayeṣu piṇḍeṣu ca pāṇḍuputra 14,096.015d@004_2447 dattaṃ bhaven niṣkasahasratulyam 14,096.015d@004_2448 vaiśākhamāsasya ca yā tṛtīyā 14,096.015d@004_2449 navamy asau kārtikaśuklapakṣe 14,096.015d@004_2450 nabhasyamāsasya ca kṛṣṇapakṣe 14,096.015d@004_2451 trayodaśī pañcadaśī ca māghe 14,096.015d@004_2452 upaplave candramaso raveś ca 14,096.015d@004_2453 śrāddhasya kālo hy ayanadvaye ca 14,096.015d@004_2454 yas tv ekapaṅktyāṃ viṣayaṃ dadāti 14,096.015d@004_2455 snehād bhayād vā yadi vārthahetoḥ 14,096.015d@004_2456 krūraṃ durācāram anātmavantaṃ 14,096.015d@004_2457 brahmaghnam enaṃ munayo vadanti 14,096.015d@004_2458 ihaivaikasya nāmutra amutraikasya no iha 14,096.015d@004_2459 iha cāmutra caikasya nāmutraikasya no iha 14,096.015d@004_2460 dhanāni yeṣāṃ vipulāni santi 14,096.015d@004_2461 nityaṃ ramante paralokamūḍhāḥ 14,096.015d@004_2462 teṣām ayaṃ śatruvaraghnaloko 14,096.015d@004_2463 nānyaḥ sadā dehasukhe ratānām 14,096.015d@004_2464 ye yogayuktās tapasi prasaktāḥ 14,096.015d@004_2465 svādhyāyaśīlā jarayanti deham 14,096.015d@004_2466 jitendriyā bhūtahite niviṣṭās 14,096.015d@004_2467 teṣām asau nāyam arighnalokaḥ 14,096.015d@004_2468 ye dharmam eva prathamaṃ caranti 14,096.015d@004_2469 dharmeṇa labdhvāpi dhanāni kāle 14,096.015d@004_2470 dārān avāpya kratubhir jayante 14,096.015d@004_2471 teṣām ayaṃ caiva paraś ca lokaḥ 14,096.015d@004_2472 ye naiva vidyāṃ na tapo na dānaṃ 14,096.015d@004_2473 na cāpi mūḍhāḥ prajane yatante 14,096.015d@004_2474 na cāpi gacchanti sukhāni bhogāṃs 14,096.015d@004_2475 teṣām ayaṃ caiva paraś ca nāsti 14,096.015d@004_2475 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_2476 nārāyaṇa purāṇeśa yogāvāsa namo 'stu te 14,096.015d@004_2477 śrotum icchāmi kārtsnyena dharmasārasamuccayam 14,096.015d@004_2477 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_2478 dharmasāraṃ mahārāja manunā proktam āditaḥ 14,096.015d@004_2479 pravakṣyāmi manuproktaṃ paurāṇaṃ śrutisaṃhitam 14,096.015d@004_2480 agnicit kapilā satrī rājā bhikṣur mahodadhiḥ 14,096.015d@004_2481 dṛṣṭamātrāḥ punanty ete tasmāt paśyeta tān sadā 14,096.015d@004_2482 gaur ekasyaiva dātavyā na bahūnāṃ yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_2483 sā gaur vikrayam āpannā dahaty āsaptamaṃ kulam 14,096.015d@004_2484 bahūnāṃ na pradātavyā gaur vastraṃ śayanaṃ striyaḥ 14,096.015d@004_2485 tādṛgbhūtaṃ tu tad dānaṃ dātāraṃ nopatiṣṭhati 14,096.015d@004_2486 ākramya brāhmaṇair bhuktam anāryāṇāṃ tu veśmani 14,096.015d@004_2487 gobhiś ca puṇyaṃ tat teṣāṃ rājasūyād viśiṣyate 14,096.015d@004_2488 mā dadātv iti yo brūyād gavyagnau brāhmaṇeṣu ca 14,096.015d@004_2489 tiryagyoniśataṃ gatvā caṇḍāleṣūpajāyate 14,096.015d@004_2490 brāhmaṇasvaṃ tu devasvaṃ daridrasya ca yad dhanam 14,096.015d@004_2491 guroś cāpi hṛtaṃ rājan svargastham api pātayet 14,096.015d@004_2492 dharmaṃ jijñāsamānānāṃ pramāṇaṃ paramaṃ śrutiḥ 14,096.015d@004_2493 dvitīyaṃ dharmaśāstrāṇi tṛtīyaṃ lokasaṃgrahaḥ 14,096.015d@004_2494 ā samudrāc ca yat pūrvād ā samudrāc ca paścimāt 14,096.015d@004_2495 himavadvindhyayor madhyam āryāvartaṃ pracakṣate 14,096.015d@004_2496 sarasvatīdṛṣadvatyor devanadyor yad antaram 14,096.015d@004_2497 tad devanirmitaṃ deśaṃ brahmāvartaṃ pracakṣate 14,096.015d@004_2498 yasmin deśe ya ācāraḥ pāraṃparyakramāgataḥ 14,096.015d@004_2499 varṇānāṃ sāntarālānāṃ sa sadācāra ucyate 14,096.015d@004_2500 kurukṣetraṃ ca matsyāś ca pāñcālāḥ śūrasenayaḥ 14,096.015d@004_2501 ete brahmarṣideśās tu brahmāvartād anantarāḥ 14,096.015d@004_2502 etaddeśaprasūtasya sakāśād agrajanmanaḥ 14,096.015d@004_2503 svaṃ cāritraṃ tu gṛhṇīyuḥ pṛthivyāṃ sarvamānavāḥ 14,096.015d@004_2504 himavadvindhyayor madhyaṃ yat prāg viśasanād api 14,096.015d@004_2505 pratyag eva prayāgāt tu madhyadeśaḥ prakīrtitaḥ 14,096.015d@004_2506 kṛṣṇasāras tu carati mṛgo yatra svabhāvataḥ 14,096.015d@004_2507 sa jñeyo yajñiyo deśo mlecchadeśas tataḥ param 14,096.015d@004_2508 etān vijñāya deśāṃs tu saṃśrayeyur dvijātayaḥ 14,096.015d@004_2509 śūdras tu yasmin kasmin vā nivased vṛttikarśitaḥ 14,096.015d@004_2510 ācāraprabhavo dharmo hy ahiṃsā satyam eva ca 14,096.015d@004_2511 dānaṃ caiva yathāśakti niyamāś ca yamaiḥ saha 14,096.015d@004_2512 vaidikaiḥ karmabhiḥ puṇyair niṣekādir dvijanmanām 14,096.015d@004_2513 kāryaḥ śarīrasaṃskāraḥ pāvanaḥ pretya ceha ca 14,096.015d@004_2514 garbhahomair jātakarmanāmacaulopanāyanaiḥ 14,096.015d@004_2515 svādhyāyais tadvrataiś caiva vivāhasnātakavrataiḥ 14,096.015d@004_2516 mahāyajñaiś ca yajñaiś ca brāhmīyaṃ kriyate tanuḥ 14,096.015d@004_2517 dharmārthau yatra na syātāṃ śuśrūṣā vāpi tadvidhā 14,096.015d@004_2518 vidyā tasmin na vaptavyā śubhaṃ bījam ivoṣare 14,096.015d@004_2519 laukikaṃ vaidikaṃ vāpi tathādhyātmikam eva vā 14,096.015d@004_2520 yasmāj jñānam idaṃ prāptaṃ taṃ pūrvam abhivādayet 14,096.015d@004_2521 savyena savyaṃ saṃgṛhya dakṣiṇena tu dakṣiṇam 14,096.015d@004_2522 na kuryād ekahastena guroḥ pādābhivādanam 14,096.015d@004_2523 niṣekādīni karmāṇi yaḥ karoti yathāvidhi 14,096.015d@004_2524 adhyāpayati caivainaṃ sa vipro gurur ucyate 14,096.015d@004_2525 kṛtvopanayanaṃ vedān yo 'dhyāpayati nityaśaḥ 14,096.015d@004_2526 sakalpān sarahasyāṃś ca sa copādhyāya ucyate 14,096.015d@004_2527 sāṅgāṃś ca vedān adhyāpya śikṣayitvā vratāni ca 14,096.015d@004_2528 vivṛṇoti ca mantrārthān ācāryaḥ so 'bhidhīyate 14,096.015d@004_2529 upādhyāyād daśācārya ācāryāṇāṃ śataṃ pitā 14,096.015d@004_2530 pituḥ śataguṇaṃ mātā gauraveṇātiricyate 14,096.015d@004_2531 tasmāt teṣāṃ vaśe tiṣṭhet tacchuśrūṣāparo bhavet 14,096.015d@004_2532 avamānād dhi teṣāṃ tu narakaṃ syād asaṃśayaḥ 14,096.015d@004_2533 hīnāṅgān atiriktāṅgān vidyāhīnān vayodhikān 14,096.015d@004_2534 rūpadraviṇahīnāṃś ca jātihīnāṃś ca nākṣipet 14,096.015d@004_2535 śapatā yat kṛtaṃ puṇyaṃ śapyamānaṃ tu gacchati 14,096.015d@004_2536 śapyamānasya yat pāpaṃ śapantam anugacchati 14,096.015d@004_2537 nāstikyaṃ vedanindāṃ ca devatānāṃ ca kutsanam 14,096.015d@004_2538 dveṣaṃ ḍambhaṃ ca mānaṃ ca krodhaṃ taikṣṇyaṃ ca varjayet 14,096.015d@004_2538 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_2539 bhagavaṃs tava bhaktasya mama dharmajanapriya 14,096.015d@004_2540 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_2540 dharmaṃ puṇyatamaṃ deva pṛcchataḥ kathayasva me 14,096.015d@004_2541 yad etad agnihotraṃ vai sṛṣṭaṃ varṇatrayasya tu 14,096.015d@004_2542 mantravad yad dhutaṃ samyag vidhinā cāpy upāsitam 14,096.015d@004_2543 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_2543 āhitāgniṃ nayaty ūrdhvaṃ sapatnīkaṃ sabāndhavam 14,096.015d@004_2544 kathaṃ tad brāhmaṇair deva hotavyaṃ kṣatriyaiḥ katham 14,096.015d@004_2545 vaiśyair vā devadeveśa kathaṃ vā suhutaṃ bhavet 14,096.015d@004_2546 kasmin kāle 'tha vā kasya ādheyo 'gniḥ surottama 14,096.015d@004_2547 āhitasya kathaṃ vāpi samyag ācaraṇaṃ bhavet 14,096.015d@004_2548 katy agnayaḥ kim ātmānaḥ sthānaṃ kiṃ kasya vā vibho 14,096.015d@004_2549 katarasmin hute sthāne kiṃ vrajed āgnihotrikaḥ 14,096.015d@004_2550 agnihotranimittaṃ ca kim utpannaṃ purānagha 14,096.015d@004_2551 katham evātha hūyante prīyante ca surāḥ katham 14,096.015d@004_2552 vidhivan mantravad bhaktyā pūjitās tv agnayaḥ katham 14,096.015d@004_2553 kāṃ gatiṃ vadatāṃ śreṣṭha nayanti hy agnihotriṇaḥ 14,096.015d@004_2554 durhutāś cāpi bhagavann avijñātās trayo 'gnayaḥ 14,096.015d@004_2555 kim āhitāgneḥ kurvanti duścīrṇā vāpi keśava 14,096.015d@004_2556 utsannāgnis tu pāpātmā kāṃ yoniṃ deva gacchati 14,096.015d@004_2557 etat sarvaṃ samāsena bhaktyā hy upagatasya me 14,096.015d@004_2558 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_2558 vaktum arhasi sarvajña sarvāvāsa namo 'stu te 14,096.015d@004_2559 śṛṇu rājan mahāpuṇyam idaṃ dharmāmṛtaṃ param 14,096.015d@004_2560 yat tu tārayate yuktān brāhmaṇān agnihotriṇaḥ 14,096.015d@004_2561 brahmatvenāsṛjaṃ lokān aham ādau mahādyute 14,096.015d@004_2562 sṛṣṭo 'gnir mukhataḥ pūrvaṃ lokānāṃ hitakāmyayā 14,096.015d@004_2563 yasmād agre sa bhūtānāṃ sarveṣāṃ nirmito mayā 14,096.015d@004_2564 tasmād agnīty abhihitaḥ purāṇajñair manīṣiṇaḥ 14,096.015d@004_2565 yasmāt tu sarvakṛtyeṣu pūrvam asmai pradīyate 14,096.015d@004_2566 āhutir dīpyamānāya tasmād agnīti kīrtyate 14,096.015d@004_2567 yasmāc ca nayati hy agryāṃ gatiṃ viprān supūjitaḥ 14,096.015d@004_2568 tasmāc ca nayanād rājan vedeṣv agnīti kīrtyate 14,096.015d@004_2569 yasmāc ca durhutaḥ so 'yam alaṃ bhakṣayituṃ kṣaṇāt 14,096.015d@004_2570 yajamānaṃ naraśreṣṭha kravyādo 'gnis tataḥ smṛtaḥ 14,096.015d@004_2571 sarvabhūtātmako rājan devānām eṣa vai mukham 14,096.015d@004_2572 prathamaṃ manmukhāt sṛṣṭo lokārthe pacanaḥ prabhuḥ 14,096.015d@004_2573 sṛṣṭamātro jagat sarvam attum aicchat purā khalu 14,096.015d@004_2574 tataḥ praśamitaḥ so 'gnir upāsyaiva mayā purā 14,096.015d@004_2575 satatopāsanāt so 'yam aupāsana iti smṛtaḥ 14,096.015d@004_2576 āhutiḥ sarvam ākhyātaṃ tasmin vasati so 'nalaḥ 14,096.015d@004_2577 āvasathya iti khyātas tenāsau brahmavādibhiḥ 14,096.015d@004_2578 tasmin pañca mahāyajñā vartante yasya dharmataḥ 14,096.015d@004_2579 somamaṇḍalamadhyena gatis tasya dvijanmanaḥ 14,096.015d@004_2580 te ca saptarṣayaḥ siddhāḥ saṃyatendriyabuddhayaḥ 14,096.015d@004_2581 gatā hy amarasāyujyam ekāgnyarcanatatparāḥ 14,096.015d@004_2582 apare cāvasathyaṃ ca pacanāgniṃ pracakṣate 14,096.015d@004_2583 tasmin pañca mahāyajñā vaiśvadevaś ca vartate 14,096.015d@004_2584 sthālīpāka ca gārhaṃ ca sarve hy asmin pratiṣṭhitāḥ 14,096.015d@004_2585 gṛhyakarmavaho yasmāt tasmād gṛhapatis tu saḥ 14,096.015d@004_2586 aupāsanaṃ cāvasathyaṃ sabhyaṃ pacanapāvakam 14,096.015d@004_2587 āhur brahmavidaḥ ke cin matam etan mamāpi ca 14,096.015d@004_2588 agnihotraprakāraṃ tu śṛṇu rājan samāhitaḥ 14,096.015d@004_2589 trayāṇāṃ guṇanāmāni vahnīnām ucyate mayā 14,096.015d@004_2590 gṛhāṇāṃ hi patitvaṃ hi gṛhapatyam iti smṛtam 14,096.015d@004_2591 gṛhapatyaṃ tu yasyāsīt tasyāsīd gārhapatyatā 14,096.015d@004_2592 yajamānaṃ tu yasmāt tu dakṣiṇāṃ tu gatiṃ nayet 14,096.015d@004_2593 dakṣiṇāgniṃ tam āhus taṃ dakṣiṇāyatanaṃ dvijāḥ 14,096.015d@004_2594 āhutiḥ sarvam ākhyātaṃ havanaṃ havyavāhanam 14,096.015d@004_2595 sarvahavyavaho vahnir gataś cāhavanīyatām 14,096.015d@004_2596 yas tv āvasathyaṃ juhuyān mūlāgniṃ vidhivad dvijaḥ 14,096.015d@004_2597 āvasathyaṃ tu ye cāgniṃ pacanāgniṃ pracakṣate 14,096.015d@004_2598 teṣāṃ sa bhāgato vahniḥ sabhya ity abhidhīyate 14,096.015d@004_2599 āvasathyas tu yo vahniḥ prathamaḥ sa prajāpatiḥ 14,096.015d@004_2600 brahmā ca gārhapatyo 'gnis tasmād eva tu so bhavet 14,096.015d@004_2601 dakṣiṇāgnis tv ayaṃ rudraḥ krodhātmā caṇḍa eva saḥ 14,096.015d@004_2602 aham āhavanīyo 'gnir ā homād yasya vai mukhe 14,096.015d@004_2603 sabhyo 'gniḥ pañcamo yas tu skanda eva narādhipa 14,096.015d@004_2604 pṛthivī gārhapatyo 'gnir antarikṣaṃ ca dakṣiṇaḥ 14,096.015d@004_2605 svarga āhavanīyo 'gnir evam agnitrayaṃ smṛtam 14,096.015d@004_2606 vṛtto hi gārhapatyo 'gnir yasmād vṛttā ca medinī 14,096.015d@004_2607 ardhacandrākṛtiḥ khaṃ vai dakṣiṇāgnis tathā bhavet 14,096.015d@004_2608 caturaśraṃ tataḥ svargaṃ nirmalaṃ yan nirāmayam 14,096.015d@004_2609 tasmād āhavanīyo 'gniś caturaśro bhaven nṛpa 14,096.015d@004_2610 juhuyād gārhapatyaṃ yo bhuvaṃ jayati sa dvijaḥ 14,096.015d@004_2611 juhoti dakṣiṇāgniṃ yaḥ sa jayaty antarikṣakam 14,096.015d@004_2612 pṛthivīm antarikṣaṃ ca divaṃ carṣigaṇaiḥ saha 14,096.015d@004_2613 jayaty āhavanīyaṃ yo juhuyād bhaktimān dvijaḥ 14,096.015d@004_2614 ābhimukhyena homas tu yasya yajñeṣu vartate 14,096.015d@004_2615 tenāpy āhavanīyatvaṃ gato vahnir mahādyutiḥ 14,096.015d@004_2616 ā homād yo 'gnihotreṣu yajñe vā yatra sarvaśaḥ 14,096.015d@004_2617 yasmād asmin pravartante tato hy āhavanīyatā 14,096.015d@004_2618 yas tv āvasathyaṃ juhuyān mūlāgniṃ vidhivad dvijaḥ 14,096.015d@004_2619 sa tu saptarṣilokeṣu sapatnīkaḥ pramodate 14,096.015d@004_2620 yaś cāpy upāsate sabhyaṃ vidhivat prayatātmavān 14,096.015d@004_2621 jayet sa vāṅmayaṃ sarvaṃ tathā tv ṛṣisabhām api 14,096.015d@004_2622 agnīnām atha vāgnes tu yasya homaḥ pradīyate 14,096.015d@004_2623 iṣṭo bhavati sarvāgner agnihotraṃ ca tad bhavet 14,096.015d@004_2624 trayāṇāṃ yajamānasya cāturhotram iti smṛtam 14,096.015d@004_2625 ho ity eva viṣādo vai viṣādo duḥkham ucyate 14,096.015d@004_2626 duḥkhaṃ tāpatrayaṃ proktaṃ tāpaṃ hi narakaṃ viduḥ 14,096.015d@004_2627 tasmād vai trāyate duḥkhād yajamānaṃ huto 'nalaḥ 14,096.015d@004_2628 tasmāt tu vidhivat proktam agnihotram iti śrutau 14,096.015d@004_2629 tad agnihotraṃ sṛṣṭaṃ vai brahmaṇā lokakartṛṇā 14,096.015d@004_2630 vedāś cāpy agnihotrārthaṃ jajñire svayam eva tu 14,096.015d@004_2631 agnihotraphalā vedā śīlavṛttaphalaṃ śrutam 14,096.015d@004_2632 ratiputraphalā dārā dānabhogaphalaṃ dhanam 14,096.015d@004_2633 trivedamantrasaṃyogād agnihotraṃ pravartate 14,096.015d@004_2634 ṛgyajuḥsāmabhiḥ puṇyaiḥ sthāpyate sūtrasaṃyutaiḥ 14,096.015d@004_2635 vasante brāhmaṇasya syād ādheyo 'gnir narādhipa 14,096.015d@004_2636 vasanto brāhmaṇaḥ prokto vedayoniḥ sa ucyate 14,096.015d@004_2637 agnyādheyaṃ tu yenātha vasante kriyate nṛpa 14,096.015d@004_2638 tasya śrīr brahmavṛddhiś ca brāhmaṇasya vivardhate 14,096.015d@004_2639 kṣatriyasyāgnir ādheyo grīṣme śreṣṭhaḥ sa vai nṛpa 14,096.015d@004_2640 yenādhānaṃ tu vai grīṣme kriyate tasya vardhate 14,096.015d@004_2641 śrīḥ prajāḥ paśavaś caiva vittaṃ tejo balaṃ yaśaḥ 14,096.015d@004_2642 śaradrātre 'tha vaiśyasya hy ādhānīyo hutāśanaḥ 14,096.015d@004_2643 śaradrātraṃ svayaṃ vaiśyo vaiśyayoniḥ sa ucyate 14,096.015d@004_2644 śarady ādhānam evaṃ vai kriyate yena pāṇḍava 14,096.015d@004_2645 tasyāpi śrīḥ prajāyuś ca paśavo 'rthaś ca vardhate 14,096.015d@004_2646 paśavaḥ sarva evaite tribhir vedair alaṃkṛtāḥ 14,096.015d@004_2647 agnihotrāt pravartante yair idaṃ dhriyate jagat 14,096.015d@004_2648 grāmyāraṇyāś ca paśavas tathā vṛkṣās tṛṇāni ca 14,096.015d@004_2649 phalāny oṣadhayaś cāpi hy agnihotrakṛte hi tāḥ 14,096.015d@004_2650 rasāḥ snehās tathā gandhā ratnāni maṇayas tathā 14,096.015d@004_2651 kāñcanāni ca lohāni hy agnihotrakṛte 'bhavan 14,096.015d@004_2652 āyurvedo dhanurvedo mīmāṃsā nyāyavistaraḥ 14,096.015d@004_2653 dharmaśāstraṃ ca tat sarvam agnihotrakṛte kṛtam 14,096.015d@004_2654 chandaḥ śikṣāś ca kalpāś ca tathā vyākaraṇaṃ nṛpa 14,096.015d@004_2655 śāstraṃ jyotir niruktaṃ cāpy agnihotrakṛte kṛtam 14,096.015d@004_2656 itihāsapurāṇaṃ ca gāthāś copaniṣat tathā 14,096.015d@004_2657 ātharvaṇāni karmāṇi cāgnihotrakṛte kṛtam 14,096.015d@004_2658 yac caitasyāṃ pṛthivyāṃ hi kiṃ cid asti carācaram 14,096.015d@004_2659 tat sarvam agnihotrasya kṛte sṛṣṭaṃ svayaṃbhuvā 14,096.015d@004_2660 agnihotrasya darśasya paurṇamāsasya cāpy atha 14,096.015d@004_2661 yūpeṣṭipaśubandhānāṃ somapānakriyāvatām 14,096.015d@004_2662 tithinakṣatrayogānāṃ muhūrtakaraṇātmanām 14,096.015d@004_2663 kālasya vedanārthaṃ tu jyotirjñānaṃ kṛtaṃ purā 14,096.015d@004_2664 ṛgyajuḥsāmamantrāṇāṃ ślokatattvārthacintanāt 14,096.015d@004_2665 pratyāpattivikalpānāṃ chando jñānaṃ prakalpitam 14,096.015d@004_2666 varṇākṣarapadārthānāṃ saṃdhiliṅgaṃ vivakṣitam 14,096.015d@004_2667 nāmadhātuvivekārthaṃ purā vyākaraṇaṃ kṛtam 14,096.015d@004_2668 yūpavedy adhvarārthaṃ tu prokṣaṇaśravaṇāya tu 14,096.015d@004_2669 yajñadaivatayogārthaṃ śikṣājñānaṃ prakalpitam 14,096.015d@004_2670 yajñapātrapavitrārthaṃ dravyasaṃbhāraṇāya ca 14,096.015d@004_2671 sarvayajñavikalpāya purākalpaṃ prakalpitam 14,096.015d@004_2672 nāmadhātuvibhaktīnāṃ tattvārthaniyamāya ca 14,096.015d@004_2673 sarvavedaniruktānāṃ niruktam ṛṣibhiḥ kṛtam 14,096.015d@004_2674 vedyarthaṃ pṛthivī sṛṣṭā saṃbhārārthaṃ tathaiva ca 14,096.015d@004_2675 idhmārtham atha yūpārthaṃ brahmā cakre vanaspatim 14,096.015d@004_2676 grāmyāraṇyāś ca paśavo jāyante yajñakāraṇāt 14,096.015d@004_2677 mantrāṇāṃ viniyogaṃ ca proṣitā śrāvaṇaṃ tathā 14,096.015d@004_2678 anūyājaprayājāṃś ca marutāṃ śaṃsinas tathā 14,096.015d@004_2679 udgātṝṃś caiva sāmnāṃ vai baliprasthānam eva ca 14,096.015d@004_2680 viṣṇukramāṇāṃ kramaṇaṃ dakṣiṇāvabhṛthaṃ tathā 14,096.015d@004_2681 trikālam arcanaṃ caiva sthāneṣūpahṛtaṃ tathā 14,096.015d@004_2682 devatāgrahaṇaṃ mokṣaṃ haviṣāṃ śravaṇaṃ tathā 14,096.015d@004_2683 nāvabudhyanti ye viprā nindanti ca paśor vadham 14,096.015d@004_2684 te yānti narakaṃ ghoraṃ rauravaṃ tamasāvṛtam 14,096.015d@004_2685 śatavarṣasahasrāṇi tatra sthitvā narādhamāḥ 14,096.015d@004_2686 krimibhir bhakṣyamāṇāś ca tiṣṭheyuḥ pūyaśoṇite 14,096.015d@004_2687 yūpās tu mantrasaṃskārair eṣāṃ vai paśavas tathā 14,096.015d@004_2688 yajamānena sahitāḥ svargaṃ yānti nareśvara 14,096.015d@004_2689 yāvat kālaṃ hi yajvā vai svargaloke mahīyate 14,096.015d@004_2690 tāvat kālaṃ pramodante paśavo hy adhvare hatāḥ 14,096.015d@004_2691 vṛkṣā yūpatvam icchanti paśutvaṃ paśavas tathā 14,096.015d@004_2692 tṛṇānīcchanti darbhatvam oṣadhyaś ca haviṣyatām 14,096.015d@004_2693 somatvaṃ ca latāḥ sarvā veditvaṃ vai vasuṃdharā 14,096.015d@004_2694 yasmāt paśutvam icchanti paśavaḥ svargalipsayā 14,096.015d@004_2695 tasmāt paśuvadhe hiṃsā nāsti yajñeṣu pāṇḍava 14,096.015d@004_2696 ahiṃsā vaidikaṃ karma brahmakarmeti tat smṛtam 14,096.015d@004_2697 vedoktaṃ ye na kurvanti hiṃsābuddhyā kratuṃ dvijāḥ 14,096.015d@004_2698 sadyaḥ śūdratvam āyānti pretya caṇḍālatām api 14,096.015d@004_2699 gāvo yajñārtham utpannā dakṣiṇārthaṃ tathaiva ca 14,096.015d@004_2700 suvarṇaṃ rajataṃ caiva pātrī kumbhārtham eva ca 14,096.015d@004_2701 darbhāḥ saṃstaraṇārthaṃ tu rakṣasāṃ rakṣaṇāya ca 14,096.015d@004_2702 yajanārthaṃ dvijāḥ sṛṣṭās tārakā divi devatāḥ 14,096.015d@004_2703 kṣatriyā rakṣaṇārthaṃ tu vaiśyā vārtānimittataḥ 14,096.015d@004_2704 śuśrūṣārthaṃ trayāṇāṃ tu śūdrāḥ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā 14,096.015d@004_2705 evam etaj jagat sarvam agnihotrakṛte kṛtam 14,096.015d@004_2706 nāvabudhyanti ye caitan narās tu tamasā vṛtāḥ 14,096.015d@004_2707 te yānti narakaṃ ghoraṃ rauravaṃ nāma viśrutam 14,096.015d@004_2708 rauravād vipramuktās tu krimiyoniṃ vrajanti te 14,096.015d@004_2709 yathoktam agnihotrāṇāṃ śuśrūṣanti ca ye dvijāḥ 14,096.015d@004_2710 tair dattaṃ suhutaṃ ceṣṭaṃ dattam adhyāpitaṃ bhavet 14,096.015d@004_2711 evam iṣṭaṃ ca pūrtaṃ ca yad vipraiḥ kriyate nṛpa 14,096.015d@004_2712 tat sarvaṃ samyag āhṛtya cāditye sthāpayāmy aham 14,096.015d@004_2713 mayā sthāpitam āditye lokasya sukṛtaṃ hi tat 14,096.015d@004_2714 dhārayet tat sahasrāṃśuḥ sukṛtaṃ hy agnihotriṇām 14,096.015d@004_2715 yāvat kālaṃ tu tiṣṭhanti loke cāpy agnihotriṇaḥ 14,096.015d@004_2716 tāvat teṣāṃ hi puṇyena dīpyante raviṇāmbare 14,096.015d@004_2717 svarge svargaṃ gatānāṃ tu vīryād bhavati vīryavān 14,096.015d@004_2718 tatra te hy upayuñjanti hy agnihotrasya yat phalam 14,096.015d@004_2719 samānarūpā devānāṃ tiṣṭhanty ābhūtasaṃplavam 14,096.015d@004_2720 vṛthāgninā ca ye ke cid dahyante hy agnihotriṇaḥ 14,096.015d@004_2721 na te 'gnihotriṇāṃ lokaṃ manasāpi vrajanti vai 14,096.015d@004_2722 vīraghnās te durācārāḥ sudaridrā narādhamāḥ 14,096.015d@004_2723 vikalā vyādhitāś cāpi jāyante śūdrayoniṣu 14,096.015d@004_2724 tasmād aproṣitair nityam agnihotraṃ dvijātibhiḥ 14,096.015d@004_2725 hotavyaṃ vidhivad rājann ūrdhvam icchanti ye gatim 14,096.015d@004_2726 ātmavat tatra mantavyam agnihotraṃ yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_2727 na tyājyaṃ kṣaṇam apy etad gṛhītavyaṃ dvijātibhiḥ 14,096.015d@004_2728 vṛddhatve 'py agnihotraṃ vai gṛhṇanti vidhivad dvijāḥ 14,096.015d@004_2729 śūdrānnād viratā dāntāḥ saṃyatendriyabuddhayaḥ 14,096.015d@004_2730 pañcayajñaparā nityaṃ krodhalobhavivarjitāḥ 14,096.015d@004_2731 dvikālam atithīṃś caiva pūjayanti ca bhaktitaḥ 14,096.015d@004_2732 te 'pi sūryodayaprakhyair vimānair vāyuvegibhiḥ 14,096.015d@004_2733 mama loke pramodante dṛṣṭvā māṃ ca yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_2734 manvantaraṃ ca tatraikaṃ moditvā dvijasattamāḥ 14,096.015d@004_2735 iha mānuṣyake loke jāyante dvijasattamāḥ 14,096.015d@004_2736 bālāhitāgnayo ye ca śūdrānnād viratāḥ sadā 14,096.015d@004_2737 krodhalobhavinirmuktāḥ prātaḥsnānaparāyaṇāḥ 14,096.015d@004_2738 yathoktam agnihotraṃ vai juhvate vijitendriyāḥ 14,096.015d@004_2739 ātitheyāḥ sadā saumyā dvikālaṃ matparāyaṇāḥ 14,096.015d@004_2740 te yānty apunarāvṛttiṃ bhittvā cādityamaṇḍalam 14,096.015d@004_2741 mama lokaṃ sapatnīkā yānaiḥ sūryodayaprabhaiḥ 14,096.015d@004_2742 tatra bālārkasaṃkāśāḥ kāmagāḥ kāmarūpiṇaḥ 14,096.015d@004_2743 aiśvaryaguṇasaṃpannāḥ krīḍanti ca yathāsukham 14,096.015d@004_2744 ity eṣā hy āhitāgnīnāṃ vibhūtiḥ pāṇḍunandana 14,096.015d@004_2745 ye ca devaśrutiṃ ke cin nindamānā hy abuddhayaḥ 14,096.015d@004_2746 pramāṇaṃ na ca kurvanti te yānti hy akṣayaṃ tamaḥ 14,096.015d@004_2747 pramāṇam itihāsaṃ ca vedān kurvanti ye dvijāḥ 14,096.015d@004_2748 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_2748 te yānty amarasāyujyaṃ nityam āstikyabuddhayaḥ 14,096.015d@004_2749 cakrāyudha namas te 'stu deveśa garuḍadhvaja 14,096.015d@004_2750 cāndrāyaṇavidhiṃ puṇyam ākhyāhi bhagavan mama 14,096.015d@004_2750 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_2751 śṛṇu pāṇḍava tattvena sarvapāpapraṇāśanam 14,096.015d@004_2752 pāpino yena śudhyanti tat te vakṣyāmi sarvaśaḥ 14,096.015d@004_2753 brāhmaṇaḥ kṣatriyo vāpi vaiśyo vā caritavrataḥ 14,096.015d@004_2754 yathāvat kartukāmo yas tasyeyaṃ prathamā kriyā 14,096.015d@004_2755 śodhayet tu śarīraṃ svaṃ pañcagavyena yantritaḥ 14,096.015d@004_2756 śarīraṃ kakṣapakṣāntaṃ tataḥ kurvīta pāvanam 14,096.015d@004_2757 śuddhavāsāḥ śucir bhūtvā mauñjīṃ badhnīta mekhalām 14,096.015d@004_2758 pālāśadaṇḍam ādāya brahmacārivrate sthitaḥ 14,096.015d@004_2759 kṛtopavāsaḥ pūrvaṃ tu śuklapratipadi dvijaḥ 14,096.015d@004_2760 nadīsaṃgamatīrtheṣu śucau deśe gṛhe 'pi vā 14,096.015d@004_2761 gomayenopalipte 'tha sthaṇḍile 'gniṃ nidhāpayet 14,096.015d@004_2762 āghārāv ājyabhāgau ca praṇavaṃ vyāhṛtīs tathā 14,096.015d@004_2763 vāruṇaiś cāpi pañcaiva hutvā sarvān yathākramam 14,096.015d@004_2764 satyāya viṣṇave ceti brahmarṣibhyo 'tha brahmaṇe 14,096.015d@004_2765 viśvebhyaś caiva devebhyaḥ prajāpataya eva ca 14,096.015d@004_2766 ṣaṭkṛtvo juhuyāt paścāt prāyaścittāhutiṃ dvijaḥ 14,096.015d@004_2767 tataḥ samāpayed agniṃ śāntiṃ kṛtvātha pauṣṭikam 14,096.015d@004_2768 praṇamyāgniṃ ca somaṃ ca bhasma dhṛtvā tathātmani 14,096.015d@004_2769 nadīṃ gatvā viviktātmā somāya varuṇāya ca 14,096.015d@004_2770 ādityāya namaskṛtvā tataḥ snāyāt samāhitaḥ 14,096.015d@004_2771 uttīryodakam ācamya tv āsīnaḥ pūrvatomukhaḥ 14,096.015d@004_2772 prāṇāyāmaṃ tataḥ kṛtvā pavitrair abhiṣecanam 14,096.015d@004_2773 ācāntas tv abhivīkṣeta cordhvabāhur divākaram 14,096.015d@004_2774 kṛtāñjalipuṭaḥ paścāt kuryāc caiva pradakṣiṇam 14,096.015d@004_2775 nārāyaṇaṃ vā rudraṃ vā brahmāṇam atha vāpi vā 14,096.015d@004_2776 vāruṇaṃ mantrasūktaṃ vā prāgbhojanam athāpi vā 14,096.015d@004_2777 vīraghnam ṛṣabhaṃ vāpi tathā cāpy aghamarṣaṇam 14,096.015d@004_2778 gāyatrīṃ mama vā devīṃ sāvitrīṃ vā japet tataḥ 14,096.015d@004_2779 tataś cāṣṭādaśaṃ vāpi sahasram atha vāparam 14,096.015d@004_2780 tato madhyāhnakāle vai pāyasaṃ yāvakaṃ hi vā 14,096.015d@004_2781 pācayitvā prayatnena prayataḥ susamāhitaḥ 14,096.015d@004_2782 pātraṃ tu susamādāya sauvarṇaṃ rājataṃ tu vā 14,096.015d@004_2783 tāmraṃ vā mṛnmayaṃ vāpi audumbaram athāpi vā 14,096.015d@004_2784 vṛkṣāṇāṃ yājñiyānāṃ tu parṇair ārdrair akutsitaiḥ 14,096.015d@004_2785 puṭakena tu guptena cared bhaikṣaṃ samāhitaḥ 14,096.015d@004_2786 brāhmaṇānāṃ gṛhāṇāṃ tu saptānāṃ nāparaṃ vrajet 14,096.015d@004_2787 godohamātraṃ tiṣṭhet tu vāgyataḥ saṃyatendriyaḥ 14,096.015d@004_2788 na hasec ca na vīkṣec ca nābhibhāṣeta vā striyam 14,096.015d@004_2789 dṛṣṭvā mūtraṃ purīṣaṃ ca caṇḍālaṃ vā rajasvalām 14,096.015d@004_2790 patitaṃ ca tathā śvānam ādityam avalokayet 14,096.015d@004_2791 yo hi pādukam āruhya sarvadā pracared dvijaḥ 14,096.015d@004_2792 taṃ dṛṣṭvā pāpakarmāṇam ādityam avalokayet 14,096.015d@004_2793 tatas tv āvasathaṃ prāpto bhikṣāṃ nikṣipya bhūtale 14,096.015d@004_2794 prakṣālya pādāv ā jānvor hastāv ākūrparaṃ punaḥ 14,096.015d@004_2795 ācamya vāriṇā tena vahniṃ viprāṃś ca pūjayet 14,096.015d@004_2796 pañca saptātha vā kuryād bhāgān bhaikṣasya tasya vai 14,096.015d@004_2797 teṣām anyatamaṃ piṇḍam ādityāya nivedayet 14,096.015d@004_2798 brahmaṇe cāgnaye caiva somāya varuṇāya ca 14,096.015d@004_2799 viśvebhyaś caiva devebhyo dadyād annaṃ yathākramam 14,096.015d@004_2800 avaśiṣṭam athaikaṃ tu vaktramātraṃ prakalpayet 14,096.015d@004_2801 aṅgulyagre sthitaṃ piṇḍaṃ gāyatryā cābhimantrayet 14,096.015d@004_2802 aṅgulībhis tribhiḥ piṇḍaṃ prāśnīyāt prāṅmukhaḥ śuciḥ 14,096.015d@004_2803 yathā ca vardhate somo hrasate ca yathā punaḥ 14,096.015d@004_2804 tathā piṇḍāś ca vardhante hasante ca dine dine 14,096.015d@004_2805 trikālaṃ snānam asyoktaṃ dvikālam atha vā sakṛt 14,096.015d@004_2806 brahmacārī sadā vāpi na ca vastraṃ prapīḍayet 14,096.015d@004_2807 sthāne na divasaṃ tiṣṭhed rātrau vīrāsanaṃ vrajet 14,096.015d@004_2808 bhavet sthaṇḍilaśāyī vāpy atha vā vṛkṣamūlikaḥ 14,096.015d@004_2809 valkalaṃ yadi vā kṣaumaṃ śāṇaṃ kārpāsakaṃ tu vā 14,096.015d@004_2810 ācchādanaṃ bhavet tasya vastrārthaṃ pāṇḍunandana 14,096.015d@004_2811 evaṃ cāndrāyaṇe pūrṇe māsasyānte prayatnavān 14,096.015d@004_2812 brāhmaṇān bhojayed bhaktyā dadyāc caiva ca dakṣiṇām 14,096.015d@004_2813 cāndrāyaṇena cīrṇena yat kṛtaṃ tena duṣkṛtam 14,096.015d@004_2814 tat sarvaṃ tatkṣaṇād eva bhasmībhavati kāṣṭhavat 14,096.015d@004_2815 brahmahatyātha gohatyā suvarṇastainyam eva ca 14,096.015d@004_2816 bhrūṇahatyā surāpānaṃ guror dāravyatikramaḥ 14,096.015d@004_2817 evam anyāni pāpāni pātakīyāni yāni ca 14,096.015d@004_2818 cāndrāyaṇena naśyanti vāyunā pāṃsavo yathā 14,096.015d@004_2819 anirdaśāyā goḥ kṣīram auṣṭram āvikam eva ca 14,096.015d@004_2820 mṛtasūtakayoś cānnaṃ bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret 14,096.015d@004_2821 upapātakinaś cānnaṃ patitānnaṃ tathaiva ca 14,096.015d@004_2822 śūdrasyoccheṣaṇaṃ caiva bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret 14,096.015d@004_2823 ākāśasthaṃ tu hastastham āsanasthaṃ tathaiva ca 14,096.015d@004_2824 parahastasthitaṃ caiva bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret 14,096.015d@004_2825 athāgredidhiṣor annaṃ didhiṣūpapates tathā 14,096.015d@004_2826 parivettus tathā cānnaṃ parivittānnam eva ca 14,096.015d@004_2827 kuṇḍānnaṃ golakānnaṃ ca devalānnaṃ tathaiva ca 14,096.015d@004_2828 tathā purohitasyānnaṃ bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret 14,096.015d@004_2829 surāsavaṃ viṣaṃ sarpir lākṣā lavaṇam eva ca 14,096.015d@004_2830 tailaṃ cāpi ca vikrīṇan dvijaś cāndrāyaṇaṃ caret 14,096.015d@004_2831 ekoddiṣṭaṃ tu yo bhuṅkte dinamadhyagato 'pi yaḥ 14,096.015d@004_2832 bhinnabhāṇḍe tu yo bhuṅkte dvijaś cāndrāyaṇaṃ caret 14,096.015d@004_2833 yo bhuṅkte 'nupanītena yo bhuṅkte ca striyā saha 14,096.015d@004_2834 yo bhuṅkte kanyayā sārdhaṃ dvijaś cāndrāyaṇaṃ caret 14,096.015d@004_2835 ucchiṣṭaṃ sthāpayed vipro yo mohād bhojanāntare 14,096.015d@004_2836 dadyād vā yadi saṃmohād dvijaś cāndrāyaṇaṃ caret 14,096.015d@004_2837 tumbakośātakaṃ caiva palaṇḍuṃ gṛñjanaṃ tathā 14,096.015d@004_2838 chattrākaṃ laghunaṃ caiva bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret 14,096.015d@004_2839 tathā paryuṣitaṃ cānnaṃ pakvaṃ paragṛhāgatam 14,096.015d@004_2840 vipakvaṃ ca tathā māṃsaṃ bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret 14,096.015d@004_2841 udakyayā śunā vāpi caṇḍālair vā dvijottamaḥ 14,096.015d@004_2842 dṛṣṭam annaṃ tu bhuñjāno dvijaś cāndrāyaṇaṃ caret 14,096.015d@004_2843 etat purā viśuddhyartham ṛṣibhiś caritaṃ vratam 14,096.015d@004_2844 pāvanaṃ sarvapāpānāṃ puṇyaṃ pāṇḍava coditam 14,096.015d@004_2845 etena vasavo rudrāś cādityāś ca divaṃ gatāḥ 14,096.015d@004_2846 etad ādyaṃ paraṃ guhyaṃ pavitraṃ pāvanaṃ smṛtam 14,096.015d@004_2847 yathoktam etad yaḥ kuryād dvijaḥ pāpapraṇāśanam 14,096.015d@004_2848 vaiśaṃpāyana uvāca 14,096.015d@004_2848 sa divaṃ yāti pūtātmā nirmalādityasaṃnibhaḥ 14,096.015d@004_2849 keśavenaivam ukte tu cāndrāyaṇavidhikrame 14,096.015d@004_2850 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_2850 apṛcchat punar anyāṃś ca dharmān dharmātmajo nṛpa 14,096.015d@004_2851 sarvabhūtapate śrīman sarvabhūtanamaskṛta 14,096.015d@004_2852 sarvabhūtahitaṃ dharmaṃ sarvajña kathayasva me 14,096.015d@004_2852 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_2853 yad daridrajanasyāpi svargyaṃ sukhakaraṃ bhavet 14,096.015d@004_2854 sarvapāpapraśamanaṃ tac chṛṇuṣva yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_2855 kārttikādyās tu ye māsā dvādaśaiva prakīrtitāḥ 14,096.015d@004_2856 teṣv ekabhuktaniyamaḥ sarveṣām ucyate mayā 14,096.015d@004_2857 kārttike yas tu vai māse nandāyāṃ saṃyatendriyaḥ 14,096.015d@004_2858 ekabhuktena madbhakto māsam ekaṃ tu vartate 14,096.015d@004_2859 jalaṃ vā na piben māse nāntaraṃ bhojanāt param 14,096.015d@004_2860 ādityarūpaṃ māṃ nityam arcayan susamāhitaḥ 14,096.015d@004_2861 vratānte bhojayed viprān dakṣiṇāṃ saṃpradāya ca 14,096.015d@004_2862 krodhalobhavinirmuktas tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_2863 vidhivat kapilādāne yat puṇyaṃ samudāhṛtam 14,096.015d@004_2864 tat puṇyaṃ samanuprāpya sūryaloke mahīyate 14,096.015d@004_2865 tataś cāpi cyutaḥ kālāt puruṣeṣūpajāyate 14,096.015d@004_2866 mārgaśīrṣaṃ tu yo māsam ekabhuktena vartate 14,096.015d@004_2867 kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca parityajya yathāvidhi 14,096.015d@004_2868 snātvā cādityarūpaṃ mām arcayen niyatendriyaḥ 14,096.015d@004_2869 japann eva tu gāyatrīṃ māmikāṃ vāg yataḥ śuciḥ 14,096.015d@004_2870 māse parisamāpte tu bhojayitvā dvijāñ śucīn 14,096.015d@004_2871 tān arcayati madbhaktyā tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_2872 agnihotre kṛte puṇyam āhitāgnes tu yad bhavet 14,096.015d@004_2873 tat puṇyaphalam āsādya yānenāmbaraśobhinā 14,096.015d@004_2874 saptarṣiloke carati yathākāmaṃ yathāsukham 14,096.015d@004_2875 tataś cāpi cyutaḥ kālād dharivarṣeṣu jāyate 14,096.015d@004_2876 tatra prakāmaṃ krīḍitvā rājā paścād bhaviṣyati 14,096.015d@004_2877 pauṣamāsaṃ kṣaped evam ekabhuktena yo naraḥ 14,096.015d@004_2878 arcayann eva māṃ nityaṃ madgatenāntarātmanā 14,096.015d@004_2879 ahiṃsāsatyasahitaḥ krodhaharṣavivarjitaḥ 14,096.015d@004_2880 evaṃ yuktasya rājendra śṛṇu yat phalam uttamam 14,096.015d@004_2881 viprātithyasahasreṣu yat puṇyaṃ samudāhṛtam 14,096.015d@004_2882 tat puṇyaṃ samanuprāpya śakraloke mahīyate 14,096.015d@004_2883 avakīrṇas tataḥ kālād ilāvarṣeṣu jāyate 14,096.015d@004_2884 tatra sthitvā ciraṃ kālam asmin vipro bhaviṣyati 14,096.015d@004_2885 māghamāsaṃ tathā yas tu vartate caikabhuktataḥ 14,096.015d@004_2886 madarcanaparo bhūtvā ḍambhakrodhavivarjitaḥ 14,096.015d@004_2887 māmikām api gāyitrīṃ saṃdhyāyāṃ tu japed budhaḥ 14,096.015d@004_2888 dattvā tu dakṣiṇām ante bhojayitvā dvijān api 14,096.015d@004_2889 namaskaroti tān bhaktyā madgatenāntarātmanā 14,096.015d@004_2890 trikālaṃ snānayuktasya tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_2891 nīlakaṇṭhaprayuktena yānenāmbaraśobhinā 14,096.015d@004_2892 pitṛlokaṃ vrajec chrīmān sevyamāno 'psarogaṇaiḥ 14,096.015d@004_2893 tatra prakāmaṃ krīḍitvā bhadrāśveṣūpajāyate 14,096.015d@004_2894 tataś cyutaś caturvedī vipro bhavati bhūtale 14,096.015d@004_2895 yaḥ kṣapet phālgunaṃ māsam ekabhukto jitendriyaḥ 14,096.015d@004_2896 namo brahmaṇyadevāyety etan mantraṃ japet sadā 14,096.015d@004_2897 pāyasaṃ bhojayed viprān vratānte saṃyatendriyaḥ 14,096.015d@004_2898 madarcanaparo 'krodhas tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_2899 vimānaṃ sārasair yuktam ārūḍhaḥ kāmagāmi ca 14,096.015d@004_2900 nakṣatraloke ramate nakṣatrasadṛśākṛtiḥ 14,096.015d@004_2901 tataś cāpi cyutaḥ kālāt ketumāleṣu jāyate 14,096.015d@004_2902 tatra prakāmaṃ krīḍitvā mānuṣeṣu munir bhavet 14,096.015d@004_2903 caitramāsaṃ tu yo rājann ekabhuktena vartate 14,096.015d@004_2904 brahmacārī tu madbhaktyā tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_2905 yad agnihotriṇaḥ puṇyaṃ yathoktaṃ vratacāriṇaḥ 14,096.015d@004_2906 tat puṇyaphalam āsādya candraloke mahīyate 14,096.015d@004_2907 tato 'vatīrṇo jāyeta varṣe ramaṇake punaḥ 14,096.015d@004_2908 bhuktvā kāmāṃs tatas tasminn iha rājā bhaviṣyati 14,096.015d@004_2909 vaiśākhaṃ yas tu vai māsam ekabhuktena vartate 14,096.015d@004_2910 dvijam agrāsane kṛtvā bhuñjan bhūmau ca vāgyataḥ 14,096.015d@004_2911 namo brahmaṇyadevāyety arcayitvā divākaram 14,096.015d@004_2912 vratānte bhojayed viprāṃs tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_2913 phalaṃ yad vidhivat proktam agniṣṭomātirātrayoḥ 14,096.015d@004_2914 tat puṇyaṃ phalam āsādya devaloke mahīyate 14,096.015d@004_2915 tato haimavate varṣe jāyate kālaparyayāt 14,096.015d@004_2916 tatra prakāmaṃ krīḍitvā vipraḥ paścād bhaviṣyati 14,096.015d@004_2917 jyeṣṭhamāsaṃ tu yo rājann ekabhuktena vartate 14,096.015d@004_2918 vipram agrāsane kṛtvā bhūmau bhuñjan yathāvidhi 14,096.015d@004_2919 namo brahmaṇyadevāyety arcayan māṃ samāhitaḥ 14,096.015d@004_2920 ḍambhānṛtavinirmuktas tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_2921 cīrṇe cāndrāyaṇe samyag yat puṇyaṃ samudāhṛtam 14,096.015d@004_2922 tat puṇyaphalam āsādya devaloke mahīyate 14,096.015d@004_2923 athottarakuruṣv eva jāyate nirgatas tataḥ 14,096.015d@004_2924 tataś cāpi cyutaḥ kālād iha loke dvijo bhavet 14,096.015d@004_2925 āṣāḍhamāsaṃ yo rājann ekabhuktena vartate 14,096.015d@004_2926 brahmacārī jitakrodho madarcanaparāyaṇaḥ 14,096.015d@004_2927 vipram agrāsane kṛtvā bhūmau bhuñjan jitendriyaḥ 14,096.015d@004_2928 kṛtvā triṣavaṇaṃ snānam aṣṭākṣaravidhānataḥ 14,096.015d@004_2929 vratānte bhojayed viprān pāyasena yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_2930 guḍodanena vā rājaṃs tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_2931 kapilāśatadānasya yat puṇyaṃ pāṇḍunandana 14,096.015d@004_2932 tat puṇyaphalam āsādya devaloke mahīyate 14,096.015d@004_2933 tato 'vatīrṇaḥ kāle tu śākadvīpe prajāyate 14,096.015d@004_2934 tataś cāpi cyutaḥ kālād iha vipro bhaviṣyati 14,096.015d@004_2935 śrāvaṇaṃ yaḥ kṣapen māsam ekabhuktena vartate 14,096.015d@004_2936 namo brahmaṇyadevāyety uktvā mām arcayet sadā 14,096.015d@004_2937 vipram agrāsane kṛtvā bhūmau bhuñjan yathāvidhi 14,096.015d@004_2938 pāyasenārcayed viprāñ jitakrodho jitendriyaḥ 14,096.015d@004_2939 lobhamohavinirmuktas tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_2940 kapilādānasya yat puṇyaṃ vidhidattasya pāṇḍava 14,096.015d@004_2941 tat puṇyaṃ samanuprāpya śakraloke mahīyate 14,096.015d@004_2942 tataś cāpi cyutaḥ kālāt kuśadvīpe prajāyate 14,096.015d@004_2943 tatra prakāmaṃ krīḍitvā vipro bhavati mānuṣe 14,096.015d@004_2944 yas tu bhādrapadaṃ māsam ekabhuktena vartate 14,096.015d@004_2945 brahmacārī jitakrodhaḥ satyasaṃdho jitendriyaḥ 14,096.015d@004_2946 vipram agrāsane kṛtvā pākabhedavivarjitaḥ 14,096.015d@004_2947 namo brahmaṇyadevāyety uktvāsya caraṇau spṛśet 14,096.015d@004_2948 tilān vāpi ghṛtaṃ vāpi vratānte dakṣiṇāṃ dadat 14,096.015d@004_2949 madbhaktasya naraśreṣṭha tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_2950 yat phalaṃ vidhivat proktaṃ rājasūyāśvamedhayoḥ 14,096.015d@004_2951 tat puṇyaphalam āsādya śakraloke mahīyate 14,096.015d@004_2952 tataś cāpi cyutaḥ kālāj jāyate dhanadālaye 14,096.015d@004_2953 tatra prakāmaṃ krīḍitvā rājā bhavati mānuṣe 14,096.015d@004_2954 yaś cāpy āśvayujaṃ māsam ekabhuktena vartate 14,096.015d@004_2955 madgāyatrīṃ japed bhaktyā madgatenāntarātmanā 14,096.015d@004_2956 dvisaṃdhyaṃ vā trisaṃdhyaṃ vā śatam aṣṭottaraṃ tu vā 14,096.015d@004_2957 vipram agrāsane kṛtvā saṃyatendriyamānasaḥ 14,096.015d@004_2958 vratānte bhojayed viprāṃs tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_2959 aśvamedhasya yat puṇyaṃ vidhivat pāṇḍunandana 14,096.015d@004_2960 tat puṇyaphalam āsādya mama loke mahīyate 14,096.015d@004_2961 tataś cāpi cyutaḥ kālāc chvetadvīpe prajāyate 14,096.015d@004_2962 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_2962 tatra bhuktvā mahābhogān atra vipraparo bhavet 14,096.015d@004_2963 evaṃ saṃvatsaraṃ pūrṇam ekabhuktena yaḥ kṣipet 14,096.015d@004_2964 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_2964 tasya puṇyaphalaṃ yad vai tan mamācakṣva keśava 14,096.015d@004_2965 śṛṇu pāṇḍava satyaṃ me vacanaṃ puṇyam uttamam 14,096.015d@004_2966 yad akṛtvātha vā kṛtvā naraḥ pāpaiḥ pramucyate 14,096.015d@004_2967 ekabhuktena varteta naraḥ saṃvatsaraṃ tu yaḥ 14,096.015d@004_2968 brahmacārī hy adhaḥśāyī jitakrodho jitendriyaḥ 14,096.015d@004_2969 śuciḥ snānarato vyagraḥ satyavāg anasūyakaḥ 14,096.015d@004_2970 arcayann eva māṃ nityaṃ madgatenāntarātmanā 14,096.015d@004_2971 saṃdhyayos tu japen nityaṃ madgāyatrīṃ samāhitaḥ 14,096.015d@004_2972 namo brahmaṇyadevāyety asakṛn māṃ praṇamya ca 14,096.015d@004_2973 vipram agrāsane kṛtvā yāvakaṃ bhaikṣam eva ca 14,096.015d@004_2974 bhuktvā tu vāgyato bhūmāv ācāntasya dvijanmanaḥ 14,096.015d@004_2975 namo 'stu vāsudevāyety uktvā tu caraṇau spṛśet 14,096.015d@004_2976 māse māse samāpte tu bhojayitvā dvijāñ śucīn 14,096.015d@004_2977 saṃvatsare tataḥ pūrṇe dadyāt tu vratadakṣiṇām 14,096.015d@004_2978 navanītamayīṃ gāṃ vā tiladhenum athāpi vā 14,096.015d@004_2979 viprahastacyutais toyaiḥ sahiraṇyaiḥ samukṣitaḥ 14,096.015d@004_2980 tasya puṇyaphalaṃ rājan kathyamānaṃ mayā śṛṇu 14,096.015d@004_2981 daśajanmakṛtaṃ pāpaṃ jñānato 'jñānato 'pi vā 14,096.015d@004_2982 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_2982 tad vinaśyati tasyāśu nātra kāryā vicāraṇā 14,096.015d@004_2983 sarveṣām upavāsānāṃ yac chreyaḥ sumahat phalam 14,096.015d@004_2984 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_2984 yac ca niḥśreyasaṃ loke tad bhavān vaktum arhati 14,096.015d@004_2985 śṛṇu rājan yathāpūrvaṃ yathā gītaṃ tu nārade 14,096.015d@004_2986 tathā te kathayiṣyāmi madbhaktāya yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_2987 yas tu bhaktyā śucir bhūtvā pañcamyāṃ me narādhipa 14,096.015d@004_2988 upavāsavrataṃ kuryāt trikālaṃ cārcayaṃs tu mām 14,096.015d@004_2989 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_2989 sarvakratuphalaṃ labdhvā mama loke mahīyate 14,096.015d@004_2990 bhagavan devadeveśa pañcamī nāma kā tava 14,096.015d@004_2991 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_2991 tām ahaṃ śrotum icchāmi kathayasva mamācyuta 14,096.015d@004_2992 parvadvayaṃ ca dvādaśyāṃ śravaṇaṃ ca narādhipa 14,096.015d@004_2993 tat pañcamīti vikhyātā matpriyā ca viśeṣataḥ 14,096.015d@004_2994 tasmāt tu brāhmaṇaśreṣṭhair manniveśitabuddhibhiḥ 14,096.015d@004_2995 upavāsas tu kartavyo matpriyārthaṃ yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_2996 dvādaśyām eva vā kuryād upavāsam aśaknuvan 14,096.015d@004_2997 tenāhaṃ paramāṃ prītiṃ yāsyāmi narapuṃgava 14,096.015d@004_2998 ahorātreṇa dvādaśyāṃ mārgaśīrṣe tu keśavam 14,096.015d@004_2999 upoṣya pūjayed yo māṃ so 'śvamedhaphalaṃ labhet 14,096.015d@004_3000 dvādaśyāṃ puṣyamāse tu nāmnā nārāyaṇaṃ tu mām 14,096.015d@004_3001 upoṣya pūjayed yo māṃ vājapeyaphalaṃ labhet 14,096.015d@004_3002 dvādaśyāṃ māghamāse tu mām upoṣya tu mādhavam 14,096.015d@004_3003 pūjayed yaḥ samāpnoti rājasūyaphalaṃ labhet 14,096.015d@004_3004 dvādaśyāṃ phālgune māsi govindākhyam upoṣya mām 14,096.015d@004_3005 arcayed yaḥ samāpnoti hy atirātraphalaṃ nṛpa 14,096.015d@004_3006 dvādaśyāṃ māsi caitre tu māṃ viṣṇuṃ samupoṣya yaḥ 14,096.015d@004_3007 pūjayaṃs tad avāpnoti pauṇḍarīkasya yat phalam 14,096.015d@004_3008 dvādaśyāṃ māsi vaiśākhe madhusūdanasaṃjñitam 14,096.015d@004_3009 upoṣya pūjayed yo māṃ so 'gniṣṭomasya pāṇḍava 14,096.015d@004_3010 dvādaśyāṃ jyeṣṭhamāse tu mām upoṣya trivikramam 14,096.015d@004_3011 arcayed yaḥ samāpnoti gavāṃ medhaphalaṃ nṛpa 14,096.015d@004_3012 āṣāḍhe vāmanākhyaṃ māṃ dvādaśyāṃ samupoṣya ca 14,096.015d@004_3013 naramedhasya sa phalaṃ prāpnoti bharatarṣabha 14,096.015d@004_3014 dvādaśyāṃ śrāvaṇe māsi śrīdharākhyam upoṣya mām 14,096.015d@004_3015 pūjayed yaḥ samāpnoti pañcayajñaphalaṃ nṛpa 14,096.015d@004_3016 māse bhādrapade yo māṃ hṛṣīkeśākhyam arcayet 14,096.015d@004_3017 upoṣya sa samāpnoti sautrāmaṇiphalaṃ nṛpa 14,096.015d@004_3018 dvādaśyām āśvayuṅmāse padmanābham upoṣya mām 14,096.015d@004_3019 arcayed yaḥ samāpnoti gosahasraphalaṃ nṛpa 14,096.015d@004_3020 dvādaśyāṃ kārttike māsi māṃ dāmodarasaṃjñitam 14,096.015d@004_3021 upoṣya pūjayed yas tu sarvakratuphalaṃ labhet 14,096.015d@004_3022 kevalenopavāsena dvādaśyāṃ pāṇḍunandana 14,096.015d@004_3023 yat phalaṃ pūrvam uddiṣṭaṃ tasyārdhaṃ labhate phalam 14,096.015d@004_3024 śravaṇe 'py evam evaṃ māṃ yo 'rcayed bhaktimān naraḥ 14,096.015d@004_3025 mama sālokyam āpnoti nātra kāryā vicāraṇā 14,096.015d@004_3026 māse māse samabhyarcya kramaśo mām atandritaḥ 14,096.015d@004_3027 pūrṇe saṃvatsare kuryāt punaḥ saṃvatsarārcanam 14,096.015d@004_3028 evaṃ dvādaśavarṣaṃ yo madbhakto matparāyaṇaḥ 14,096.015d@004_3029 avighnam arcayānas tu mama sālokyam āpnuyāt 14,096.015d@004_3030 arcayet prītimān yo māṃ dvādaśyāṃ vedasaṃhitām 14,096.015d@004_3031 sa pūrvoktaphalaṃ rājaṃl labhate nātra saṃśayaḥ 14,096.015d@004_3032 gandhaṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ patraṃ vā phalam eva vā 14,096.015d@004_3033 dvādaśyāṃ mama yo dadyāt tato nānyo 'sti matpriyaḥ 14,096.015d@004_3034 etena vidhinā sarve devāḥ śakrapurogamāḥ 14,096.015d@004_3035 vaiśaṃpāyana uvāca 14,096.015d@004_3035 madbhaktā naraśārdūla svargabhogāṃs tu bhuñjate 14,096.015d@004_3036 evaṃ vadati deveśe keśave pāṇḍunandanaḥ 14,096.015d@004_3037 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_3037 kṛtāñjaliḥ stotram idaṃ bhaktyā dharmātmajo 'bravīt 14,096.015d@004_3038 sarvalokeśa deveśa hṛṣīkeśa namo 'stu te 14,096.015d@004_3039 sahasraśirase tubhyaṃ sahasrākṣa namo namaḥ 14,096.015d@004_3040 trayīmaya trayīnātha trayīstuta namo namaḥ 14,096.015d@004_3041 yajñātman yajñasaṃbhūta yajñanātha namo namaḥ 14,096.015d@004_3042 caturmūrte caturbāho caturvyūha namo namaḥ 14,096.015d@004_3043 lokātmaṃl lokakṛn nātha lokāvāsa namo namaḥ 14,096.015d@004_3044 sṛṣṭisaṃhārakartre te narasiṃha namo namaḥ 14,096.015d@004_3045 bhaktapriya namas te 'stu bhaktavatsala te namaḥ 14,096.015d@004_3046 brahmāvāsa namas te 'stu brahmanātha namo namaḥ 14,096.015d@004_3047 rudrarūpa namas te 'stu rudrakarmaratāya te 14,096.015d@004_3048 pañcayajña namas te 'stu sarvayajña namo namaḥ 14,096.015d@004_3049 kṛṣṇapriya namas te 'stu kṛṣṇa nātha namo namaḥ 14,096.015d@004_3050 yogāvāsa namas te 'stu yoganātha namo namaḥ 14,096.015d@004_3051 hayavaktra namas te 'stu cakrapāṇe namo namaḥ 14,096.015d@004_3052 pañcabhūta namas te 'stu pañcāyudha namo namaḥ 14,096.015d@004_3052 vaiśaṃpāyana uvāca 14,096.015d@004_3053 bhaktigadgadayā vācā stuvaty evaṃ yudhiṣṭhire 14,096.015d@004_3054 gṛhītvā keśavo haste prītātmā taṃ nyavārayat 14,096.015d@004_3055 nivārya ca punar vācā bhaktinamraṃ yudhiṣṭhiram 14,096.015d@004_3056 vaktum evaṃ naraśreṣṭhaṃ dharmaputraṃ pracakrame 14,096.015d@004_3056 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_3057 anyavat kim idaṃ rājan māṃ stauṣi narapuṃgava 14,096.015d@004_3058 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_3058 tiṣṭha pṛccha yathāpūrvaṃ dharmān eva yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_3059 bhagavaṃs tvatprasādāt tu smṛtvā smṛtvā punaḥ punaḥ 14,096.015d@004_3060 na śāntir asti deveśa nṛtyatīva ca me manaḥ 14,096.015d@004_3061 idaṃ ca mama saṃpraśnaṃ vaktum arhasi mādhava 14,096.015d@004_3062 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_3062 kṛṣṇapakṣeṣu dvādaśyāṃ pūjanīyaḥ kathaṃ bhavān 14,096.015d@004_3063 śṛṇu rājan yathātattvaṃ tat sarvaṃ kathayāmi te 14,096.015d@004_3064 phalaṃ tu kṛṣṇadvādaśyām arcanāyāṃ phalaṃ mama 14,096.015d@004_3065 ekādaśyām upoṣyātha dvādaśyām arcayet tu mām 14,096.015d@004_3066 viprān api yathālābhaṃ bhojayed bhaktimān naraḥ 14,096.015d@004_3067 sa gacched dakṣiṇāmūrtiṃ māṃ vā nātra vicāraṇā 14,096.015d@004_3068 vaiśaṃpāyana uvāca 14,096.015d@004_3068 candrasālokyam atha vā grahanakṣatrapūjitaḥ 14,096.015d@004_3069 keśavenaivam ākhyāte dharmaputraḥ punaḥ prabhum 14,096.015d@004_3070 papraccha dānakālasya viśeṣaṃ ca vidhiṃ nṛpa 14,096.015d@004_3070 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_3071 deva kiṃ phalam ākhyātaṃ dānasya viṣuveṣu ca 14,096.015d@004_3072 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_3072 sūryendūpaplave caiva datte dāne ca yat phalam 14,096.015d@004_3073 śṛṇuṣva rājan viṣuve somārkagrahaṇeṣu ca 14,096.015d@004_3074 vyatīpāte 'yane caiva dānaṃ syād akṣayaṃ nṛpa 14,096.015d@004_3075 rājan nayanayor madhye viṣuvaṃ saṃpracakṣate 14,096.015d@004_3076 samarātraṃ dine tatra saṃdhyāyāṃ viṣuve nṛpa 14,096.015d@004_3077 brahmāhaṃ śaṃkaraś cāpi tiṣṭhāmaḥ sahitāḥ sakṛt 14,096.015d@004_3078 kriyākaraṇakāryāṇām ekībhāvatvakāraṇāt 14,096.015d@004_3079 asmākam ekībhūtānāṃ niṣphalaṃ tat paraṃ padam 14,096.015d@004_3080 tan muhūrtaṃ paraṃ puṇyaṃ rājan viṣuvasaṃjñitam 14,096.015d@004_3081 tad evādyākṣaraṃ brahma paraṃ brahmeti kīrtitam 14,096.015d@004_3082 tasmin muhūrte sarve 'pi cintayantaḥ paraṃ padam 14,096.015d@004_3083 devāś ca pitaro rudrā vasavaś cāśvinau tathā 14,096.015d@004_3084 sādhyā viśve ca gandharvāḥ siddhā brahmarṣayas tathā 14,096.015d@004_3085 sūryādayo grahāś caiva sāgarāḥ saritas tathā 14,096.015d@004_3086 maruto 'psaraso nāgā yakṣarākṣasaguhyakāḥ 14,096.015d@004_3087 ete cānye ca rājendra viṣuve saṃyatendriyāḥ 14,096.015d@004_3088 sopavāsāḥ prayatnena bhavanti dhyānatatparāḥ 14,096.015d@004_3089 annaṃ gāvas tilān bhūmiṃ kanyādānaṃ tathaiva ca 14,096.015d@004_3090 gṛham ācchādanaṃ dhānyaṃ vāhanaṃ śayanaṃ tathā 14,096.015d@004_3091 yac cānyac ca mayā proktaṃ tat prayaccha yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_3092 dīyate viṣuveṣv evaṃ śrotriyebhyo viśeṣataḥ 14,096.015d@004_3093 tasya dānasya kaunteya kṣayo naivopapadyate 14,096.015d@004_3094 vardhate 'har ahaḥ puṇyaṃ tad dānaṃ koṭisaṃmitam 14,096.015d@004_3095 viṣuve snapanaṃ yas tu mama kuryād dharasya vā 14,096.015d@004_3096 arcanaṃ ca yathānyāyaṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_3097 daśajanmakṛtaṃ pāpaṃ tasya sadyo vinaśyati 14,096.015d@004_3098 daśānām aśvamedhānām iṣṭānāṃ labhate phalam 14,096.015d@004_3099 vimānaṃ divyam ārūḍhaḥ kāmarūpī yathāsukham 14,096.015d@004_3100 sa yāti māmakaṃ lokaṃ rudralokam athāpi vā 14,096.015d@004_3101 tatrasthair devagandharvair gīyamāno yathāsukham 14,096.015d@004_3102 divyavarṣasahasrāṇi koṭim ekaṃ tu modate 14,096.015d@004_3103 tataś cāpi cyutaḥ kālād iha loke dvijottamaḥ 14,096.015d@004_3104 caturṇām api vedānāṃ pārago brahmavid bhavet 14,096.015d@004_3105 candrasūryagrahe vāpi mama vā śaṃkarasya vā 14,096.015d@004_3106 gāyatrīṃ māmikāṃ vāpi japed yaḥ śaṃkarasya vā 14,096.015d@004_3107 śaṅkhatūryaninādaiś ca kāṃsyaghaṇṭāsvanair api 14,096.015d@004_3108 kārayet tu dhvaniṃ bhaktyā tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 14,096.015d@004_3109 gāndharvair homajapyaiś ca śabdair utkṛṣṭanādibhiḥ 14,096.015d@004_3110 durbalo 'pi bhaved rāhuḥ somaś ca balavān bhavet 14,096.015d@004_3111 sūryendūpaplave caiva śrotriyebhyaḥ pradīyate 14,096.015d@004_3112 tat sahasrasamaṃ bhūtvā dātāram upatiṣṭhati 14,096.015d@004_3113 mahāpātakayukto 'pi yady api syān naro nṛpa 14,096.015d@004_3114 nirlepas tatkṣaṇād eva tena dānena jāyate 14,096.015d@004_3115 candrasūryaprakāśena vimānena virājatā 14,096.015d@004_3116 yāti somapuraṃ ramyaṃ sevyamāno 'psarogaṇaiḥ 14,096.015d@004_3117 yāvad ṛkṣāṇi tiṣṭhanti gagane śaśinā saha 14,096.015d@004_3118 tāvat kālaṃ sa rājendra somaloke mahīyate 14,096.015d@004_3119 tataś cāpi cyutaḥ kālād iha loke yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_3120 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_3120 vedavedāṅgavid vipraḥ koṭīdhanapatir bhavet 14,096.015d@004_3121 bhagavaṃs tava gāyatrī budhyate tu kathaṃ nṛbhiḥ 14,096.015d@004_3122 kiṃ vā tasyāḥ phalaṃ deva mamācakṣva sureśvara 14,096.015d@004_3122 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_3123 dvādaśyāṃ viṣuve caiva candrasūryagrahe tathā 14,096.015d@004_3124 ayane śravaṇe caiva vyatīpāte tathaiva ca 14,096.015d@004_3125 aśvatthadarśane caiva tathā maddarśane 'pi ca 14,096.015d@004_3126 japtvā tu mama gāyatrīm atha vāṣṭākṣaraṃ nṛpa 14,096.015d@004_3127 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_3127 ārjitaṃ duṣkṛtaṃ tasya nāśayen nātra saṃśayaḥ 14,096.015d@004_3128 aśvatthadarśanaṃ caiva kiṃ tvaddarśanasaṃmitam 14,096.015d@004_3129 etat kathaya deveśa paraṃ kautūhalaṃ hi me 14,096.015d@004_3129 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_3130 aham aśvattharūpeṇa pālayāmi jagattrayam 14,096.015d@004_3131 aśvattho na sthito yatra nāhaṃ tatra pratiṣṭhitaḥ 14,096.015d@004_3132 yatrāhaṃ saṃsthito rājann aśvatthaś cāpi tatra vai 14,096.015d@004_3133 yas tv enam arcayed bhaktyā sa māṃ sākṣāt samarcati 14,096.015d@004_3134 yas tv enaṃ praharet kopān mām eva praharet tu saḥ 14,096.015d@004_3135 tasmāt pradakṣiṇaṃ kuryān na chindyād enam anvaham 14,096.015d@004_3136 vratasya pāraṇaṃ tīrtham ārjavaṃ tīrtham ucyate 14,096.015d@004_3137 devaśuśrūṣaṇaṃ tīrthaṃ guruśuśrūṣaṇaṃ tathā 14,096.015d@004_3138 guruśuśrūṣaṇaṃ tīrthaṃ tīrthajñānasya dhāraṇam 14,096.015d@004_3139 narāṇāṃ poṣaṇaṃ tīrthaṃ gārhasthyaṃ tīrtham ucyate 14,096.015d@004_3140 ātitheyaṃ paraṃ tīrtham atithis tīrtham ucyate 14,096.015d@004_3141 brahmacaryaṃ paraṃ tīrthaṃ tretāgnis tīrtham ucyate 14,096.015d@004_3142 mūlaṃ dharmaṃ tu vijñāya manas tatrāvadhāryatām 14,096.015d@004_3143 gaccha tīrthāni kaunteya dharmo dharmeṇa vardhate 14,096.015d@004_3144 dvividhaṃ tīrtham ity āhuḥ sthāvaraṃ jaṅgamaṃ tathā 14,096.015d@004_3145 sthāvarāj jaṅgamaṃ śreṣṭhaṃ tato jñānaparigrahaḥ 14,096.015d@004_3146 karmaṇāpi viśuddhasya puruṣasyeha bhārata 14,096.015d@004_3147 hṛdaye sarvatīrthāni tīrthabhūtaḥ sa ucyate 14,096.015d@004_3148 gurutīrthaṃ paraṃ jñānam atas tīrthaṃ na vidyate 14,096.015d@004_3149 jñānatīrthaṃ paraṃ tīrthaṃ brahmatīrthaṃ sanātanam 14,096.015d@004_3150 kṣamā tu paramaṃ tīrthaṃ sarvatīrtheṣu pāṇḍava 14,096.015d@004_3151 kṣamāvatām ayaṃ lokaḥ paraś caiva kṣamāvatām 14,096.015d@004_3152 mānito 'mānito vāpi pūjito 'pūjito 'pi vā 14,096.015d@004_3153 ākṛṣṭas tarjito vāpi kṣamāvāṃs tīrtham ucyate 14,096.015d@004_3154 kṣamā damaḥ kṣamā dānaṃ kṣamā yajñaḥ kṣamā tapaḥ 14,096.015d@004_3155 kṣamāhiṃsā kṣamā dharmaḥ kṣamā cendriyanigrahaḥ 14,096.015d@004_3156 kṣamā dayā kṣamā yajñaḥ kṣamayaitad dhṛtaṃ jagat 14,096.015d@004_3157 kṣamāvān prāpnuyāt svargaṃ kṣamāvān prāpnuyād yaśaḥ 14,096.015d@004_3158 kṣamāvān prāpnuyān mokṣaṃ tasmāt sā tīrtham ucyate 14,096.015d@004_3159 ātmā nadī bhāratapuṇyatīrtham 14,096.015d@004_3160 ātmā tīrthaṃ sarvatīrthapradhānam 14,096.015d@004_3161 ātmā tu yajñaḥ satataṃ manyate vai 14,096.015d@004_3162 svargo mokṣaḥ sarvam ātmany adhīnam 14,096.015d@004_3163 ācāranairmalyam upāgatena 14,096.015d@004_3164 satyaprasannakṣamaśītalena 14,096.015d@004_3165 jñānāmbunā snāti ca yo hi nityaṃ 14,096.015d@004_3166 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_3166 kiṃ tasya bhūyaḥ salilena kṛtyam 14,096.015d@004_3167 bhagavan sarvapāpaghnaṃ prāyaścittam aduṣkaram 14,096.015d@004_3168 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_3168 tvadbhaktasya suraśreṣṭha mama tvaṃ vaktum arhasi 14,096.015d@004_3169 rahasyam idam atyartham aśrāvyaṃ pāpakarmaṇām 14,096.015d@004_3170 adhārmikāṇām aśrāvyaṃ prāyaścittaṃ bravīmi te 14,096.015d@004_3171 pāvanaṃ brāhmaṇaṃ dṛṣṭvā madgatenāntarātmanā 14,096.015d@004_3172 namo brahmaṇyadevāyety abhivādanam ācaret 14,096.015d@004_3173 pradakṣiṇaṃ ca triḥ kuryāt punar aṣṭākṣareṇa tu 14,096.015d@004_3174 tena tuṣṭo naraśreṣṭha tat pāpaṃ kṣapayāmy aham 14,096.015d@004_3175 yatra kṛṣṭāṃ varāhasya mṛttikāṃ śirasā vahan 14,096.015d@004_3176 prāṇāyāmaśataṃ kṛtvā naraḥ pāpaiḥ pramucyate 14,096.015d@004_3177 dakṣiṇāvartaśaṅkhād vā kapilāśṛṅgato 'pi vā 14,096.015d@004_3178 prāksrotasaṃ nadīṃ gatvā mamāyatanasaṃnidhau 14,096.015d@004_3179 salilena tu yaḥ snāyāt sakṛd eva ravigrahe 14,096.015d@004_3180 tasya yat saṃcitaṃ pāpaṃ tatkṣaṇād eva naśyati 14,096.015d@004_3181 mastakān niḥsṛtais toyaiḥ kapilāyā yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_3182 gomūtreṇāpi yaḥ snāyād rohiṇyā mama vā dine 14,096.015d@004_3183 viprapādacyutair vāpi toyaiḥ pāpaṃ praṇaśyati 14,096.015d@004_3184 namasyed yas tu madbhaktyā śiṃśumāraṃ prajāpatim 14,096.015d@004_3185 caturdaśāṅgasaṃyuktaṃ tasya pāpaṃ praṇaśyati 14,096.015d@004_3186 tataś caturdaśāṅgāni śṛṇu tasya narādhipa 14,096.015d@004_3187 śiro dharmo hanur brahmā pucchāv uttaradakṣiṇau 14,096.015d@004_3188 hṛdayaṃ tu bhaved viṣṇur hastau syātāṃ tathāśvinau 14,096.015d@004_3189 agnir madhyaṃ bhaved rājaṃl liṅgaṃ saṃvatsaraṃ bhavet 14,096.015d@004_3190 mitrāvaruṇakau pādau pucchamūlaṃ hutāśanaḥ 14,096.015d@004_3191 tataḥ paścād bhaved indras tataḥ paścāt prajāpatiḥ 14,096.015d@004_3192 abhayaṃ ca tataḥ paścāt sa eva dhruvasaṃjñitaḥ 14,096.015d@004_3193 etāny aṅgāni sarvāṇi śiṃśumāraprajāpateḥ 14,096.015d@004_3194 pibet tu pañcagavyaṃ yaḥ paurṇamāsyām upoṣya tu 14,096.015d@004_3195 tasya naśyati tat sarvaṃ yat pāpaṃ pūrvasaṃcitam 14,096.015d@004_3196 tathaiva brahmakūrcaṃ tu samantraṃ tu pṛthak pṛthak 14,096.015d@004_3197 māsi māsi pibed yas tu tasya pāpaṃ praṇaśyati 14,096.015d@004_3198 pāpaṃ ca brahmakūrcaṃ ca śṛṇu mantraṃ ca bhārata 14,096.015d@004_3199 pālāśaṃ padmapatraṃ vā tāmraṃ vātha hiraṇmayam 14,096.015d@004_3200 sādayitvā tu gṛhṇīyāt tat tu pātram udāhṛtam 14,096.015d@004_3201 gāyatryā gṛhya gomūtraṃ gandhadvāreti gomayam 14,096.015d@004_3202 āpyāyasveti ca kṣīraṃ dadhikrāvṇeti vai dadhi 14,096.015d@004_3203 tejo 'si śukram ity ājyaṃ devasyeti kuśodakam 14,096.015d@004_3204 āpo hi ṣṭheti saṃgṛhya yavacūrṇaṃ yathāvidhi 14,096.015d@004_3205 brahmaṇe ca yathā hutvā samiddhe ca hutāśane 14,096.015d@004_3206 āloḍya praṇavenaiva nirmathya praṇavena tu 14,096.015d@004_3207 uddhṛtya praṇavenaiva pibet tu praṇavena tu 14,096.015d@004_3208 mahatāpi sa pāpena tvacevāhir vimucyate 14,096.015d@004_3209 bhadraṃ na iti yaḥ pādaṃ paṭhed ṛksaṃhitāṃ yathā 14,096.015d@004_3210 antarjale vāthāditye tasya pāpaṃ praṇaśyati 14,096.015d@004_3211 mama sūktaṃ japed yas tu nityaṃ madgatamānasaḥ 14,096.015d@004_3212 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_3212 na pāpena tu lipyeta padmapatram ivāmbhasā 14,096.015d@004_3213 kīdṛśā brāhmaṇāḥ puṇyā bhāvaśuddhāḥ sureśvara 14,096.015d@004_3214 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_3214 yat karma saphalaṃ neti kathayasva mamācyuta 14,096.015d@004_3215 śṛṇu pāṇḍava tat sarvaṃ brāhmaṇānāṃ yathākramam 14,096.015d@004_3216 saphalaṃ niṣphalaṃ caiva teṣāṃ karma bravīmi te 14,096.015d@004_3217 tridaṇḍadhāraṇaṃ maunaṃ jaṭādhāraṇamuṇḍanam 14,096.015d@004_3218 valkalājinasaṃvāso vratacaryābhiṣecanam 14,096.015d@004_3219 agnihotraṃ vane vāsaḥ svādhyāyaṃ dānasatkriyā 14,096.015d@004_3220 sarvāṇy etāni vai mithyā yadi bhāvo na nirmalaḥ 14,096.015d@004_3221 agnihotraṃ vṛthā rājan vṛthā vedās tathaiva ca 14,096.015d@004_3222 śīlena devās tuṣyanti śrutayas tatra kāraṇam 14,096.015d@004_3223 kṣāntaṃ dāntaṃ jitakrodhaṃ jitātmānaṃ jitendriyam 14,096.015d@004_3224 tam agryaṃ brāhmaṇaṃ manye śeṣāḥ śūdrā iti smṛtāḥ 14,096.015d@004_3225 agnihotravrataparān svādhyāyaniratāñ śucīn 14,096.015d@004_3226 upavāsaratān dāntāṃs tān devā brāhmaṇān viduḥ 14,096.015d@004_3227 na jātiḥ pūjyate rājan guṇāḥ kalyāṇakāraṇāḥ 14,096.015d@004_3228 caṇḍālam api vṛttasthaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 14,096.015d@004_3229 manaḥśaucaṃ karmaśaucaṃ kulaśaucaṃ ca bhārata 14,096.015d@004_3230 śarīraśaucaṃ vākśaucaṃ śaucaṃ pañcavidhaṃ smṛtam 14,096.015d@004_3231 pañcasv eteṣu śauceṣu hṛdi śaucaṃ viśiṣyate 14,096.015d@004_3232 hṛdayasya tu śaucena svargaṃ gacchanti mānavāḥ 14,096.015d@004_3233 agnihotraparibhraṣṭaḥ prasaktaḥ krayavikraye 14,096.015d@004_3234 varṇasaṃkarakartā ca brāhmaṇo vṛṣalaiḥ samaḥ 14,096.015d@004_3235 yasya vedaśrutir naṣṭā karṣakaś cāpi yo dvijaḥ 14,096.015d@004_3236 vikarmasevī kaunteya sa vai vṛṣala ucyate 14,096.015d@004_3237 vṛṣo hi dharmo vijñeyas tasya yaḥ kurute layam 14,096.015d@004_3238 vṛṣalaṃ taṃ vidur devā nikṛṣṭaṃ śvapacād api 14,096.015d@004_3239 stutibhir brahmapūtābhir yaḥ śūdraṃ stauti mānavaḥ 14,096.015d@004_3240 na ca māṃ stauti pāpātmā sa mām ākrośayed bhṛśam 14,096.015d@004_3241 śvadṛtau tu yathā kṣīraṃ brahma vai vṛṣale tathā 14,096.015d@004_3242 duṣṭatām eti tat sarvaṃ śunā līḍhaṃ havir yathā 14,096.015d@004_3243 aṅgāni vedāś catvāro mīmāṃsā nyāyavistaraḥ 14,096.015d@004_3244 dharmaśāstraṃ purāṇaṃ ca vidyā hy etāś caturdaśa 14,096.015d@004_3245 yāny uktāni mayā samyag vidyāsthānāni bhārata 14,096.015d@004_3246 utpannāni pavitrāṇi pāvanārthaṃ tathaiva ca 14,096.015d@004_3247 tasmāt tāni na śūdrasya spraṣṭavyāni yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_3248 sarvaṃ tac chūdrasaṃspṛṣṭam apavitraṃ na saṃśayaḥ 14,096.015d@004_3249 loke trīṇy apavitrāṇi pañcāmedhyāni bhārata 14,096.015d@004_3250 śvā ca śūdraḥ śvapākaś cety apavitrāṇi pāṇḍava 14,096.015d@004_3251 devalaḥ kukkuṭo yūpa udakyā vṛṣalīpatiḥ 14,096.015d@004_3252 pañcaite syur amedhyāś ca spraṣṭavyā na kathaṃ cana 14,096.015d@004_3253 spṛṣṭvaitān aṣṭa vai vipraḥ sacelo jalam āviśet 14,096.015d@004_3254 madbhaktāñ śūdrasāmānyān avamanyanti ye narāḥ 14,096.015d@004_3255 narakeṣv eva tiṣṭhanti varṣakoṭiṃ narādhamāḥ 14,096.015d@004_3256 caṇḍālam api madbhaktaṃ nāvamanyeta buddhimān 14,096.015d@004_3257 avamatya patanty eva raurave narake narāḥ 14,096.015d@004_3258 mama bhaktasya bhakteṣu prītir abhyadhikā nṛpa 14,096.015d@004_3259 tasmān madbhaktabhaktāś ca pūjanīyā viśeṣataḥ 14,096.015d@004_3260 kīṭapakṣimṛgāṇāṃ ca mayi saṃnyastacetasām 14,096.015d@004_3261 urdhvām eva gatiṃ viddhi kiṃ punar jñānināṃ nṛṇām 14,096.015d@004_3262 patraṃ vāpy atha vā puṣpaṃ phalaṃ vā jalam eva vā 14,096.015d@004_3263 dadāti mama śūdro 'pi śirasā dhārayāmi tat 14,096.015d@004_3264 viprān evārcayed bhaktyā śūdraḥ prāyeṇa matpriyaḥ 14,096.015d@004_3265 teṣāṃ tenaiva rūpeṇa pūjāṃ gṛhṇāmi bhārata 14,096.015d@004_3266 vedoktenaiva mārgeṇa sarvabhūtahṛdi sthitam 14,096.015d@004_3267 mām arcayanti te viprā matsāyujyaṃ vrajanti te 14,096.015d@004_3268 madbhaktānāṃ hitāyaiva prādurbhāvaḥ kṛto mayā 14,096.015d@004_3269 prādurbhāvākṛtiḥ kā cid arcanīyā yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_3270 āsām anyatamāṃ mūrtiṃ yo madbhaktyā samarcati 14,096.015d@004_3271 tenaiva parituṣṭo 'haṃ bhaviṣyāmi na saṃśayaḥ 14,096.015d@004_3272 mṛdā ca maṇiratnaiś ca tāmreṇa rajatena vā 14,096.015d@004_3273 kṛtvā pratikṛtiṃ kuryād arcanāṃ kāñcanena vā 14,096.015d@004_3274 puṇyaṃ daśaguṇaṃ vidyād eteṣām uttarottaram 14,096.015d@004_3275 jayakāmo 'rcayed rājā vidyākāmo dvijottamaḥ 14,096.015d@004_3276 vaiśyo vā dhanakāmas tu śūdraḥ puṇyaphalapriyaḥ 14,096.015d@004_3277 sarvakāmāḥ striyo vāpi sarvān kāmān avāpnuyuḥ 14,096.015d@004_3277 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_3278 kīdṛśānāṃ tu śūdrāṇāṃ nānugṛhṇāsi cārcanam 14,096.015d@004_3279 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_3279 udvegas tava kasmāt tu tan me brūhi sureśvara 14,096.015d@004_3280 avratenāpy abhaktena spṛṣṭāṃ śūdreṇa cārcanām 14,096.015d@004_3281 tāṃ varjayāmi yatnena śvapākavihitām iva 14,096.015d@004_3282 nanv ahaṃ śaṃkaraś cāpi gāvo viprās tathaiva ca 14,096.015d@004_3283 aśvattho mama rūpāṇi satyam etad yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_3284 etat trayaṃ hi madbhakto nāvamanyeta karhi cit 14,096.015d@004_3285 avamānitam etat tu dahaty āsaptamaṃ kulam 14,096.015d@004_3286 aśvattho brāhmaṇā gāvo manmayās tārayanti ha 14,096.015d@004_3287 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_3287 tasmād etat prayatnena trayaṃ pūjaya pāṇḍava 14,096.015d@004_3288 brāhmaṇenaiva dehena śūdratvaṃ katham āpnuyāt 14,096.015d@004_3289 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_3289 brahma vā naśyati kathaṃ vaktuṃ deva tvam arhasi 14,096.015d@004_3290 kūpasnānaṃ tu yo vipraḥ kuryād dvādaśavārṣikam 14,096.015d@004_3291 sa tenaiva śarīreṇa śūdratvaṃ yāty asaṃśayam 14,096.015d@004_3292 yas tu rājāśrayeṇaiva jīved dvīdaśavārṣikam 14,096.015d@004_3293 sa śūdratvaṃ vrajed vipro vedānāṃ pārago 'pi san 14,096.015d@004_3294 pattane nagare vāpi yo dvādaśasamā vaset 14,096.015d@004_3295 sa śūdratvaṃ vased vipro nātra kāryā vicāraṇā 14,096.015d@004_3296 utpādayati yaḥ putraṃ śūdrāyāṃ kāmato dvijaḥ 14,096.015d@004_3297 tasya kāyagataṃ brahma sadya eva vinaśyati 14,096.015d@004_3298 madyapī strīmukhaṃ mohād āsvādayati yo naraḥ 14,096.015d@004_3299 tasya kāyagataṃ brahma sadya eva vinaśyati 14,096.015d@004_3300 yaḥ somalatikāṃ vipraḥ kevalaṃ bhakṣayed vṛthā 14,096.015d@004_3301 tasya kāyagataṃ brahma sadya eva vinaśyati 14,096.015d@004_3302 maithunaṃ kurute yas tu jihvāyāṃ brāhmaṇo nṛpa 14,096.015d@004_3303 tasya kāyagataṃ brahma sadya eva vinaśyati 14,096.015d@004_3304 vipratvaṃ durlabhaṃ prāpya durmārgair evamādibhiḥ 14,096.015d@004_3305 vināśayanti ye tat tu tāñ śocāmi yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_3306 tasmāt sarvaprayatnena matpriyo yo yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_3307 jātibhraṃśakaraṃ karma na kuryād īdṛśaṃ dvijaḥ 14,096.015d@004_3307 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_3308 deśāntaragate vipre saṃyukte kāladharmaṇā 14,096.015d@004_3309 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_3309 śarīranāśe saṃprāpte kathaṃ pretavikalpanā 14,096.015d@004_3310 śrūyatām āhitāgnes tu tathā bhūtasya saṃskriyā 14,096.015d@004_3311 pālāśavṛntaiḥ pratimā kartavyā kalpacoditā 14,096.015d@004_3312 trīṇi ṣaṣṭiśatāny āhur asthīny asya narādhipa 14,096.015d@004_3313 teṣāṃ vikalpanā kāryā yathāśāstraviniścayam 14,096.015d@004_3314 aśītyardhaṃ śirasi ca grīvāyāṃ daśa eva ca 14,096.015d@004_3315 bāhvoś cāpi śataṃ dadyād aṅgulīṣu punar daśa 14,096.015d@004_3316 urasi triṃśataṃ dadyāj jaṭhare cāpi viṃśatim 14,096.015d@004_3317 vṛṣaṇe dvādaśārdhaṃ tu śiśne cāṣṭārdham eva ca 14,096.015d@004_3318 dadyāt tu śatam ūrvos tu ṣaṣṭhyardhaṃ jānujaṅghayoḥ 14,096.015d@004_3319 daśa dadyāc caraṇayor eṣā pretasya niṣkṛtiḥ 14,096.015d@004_3319 yudhiṣṭhira uvāca 14,096.015d@004_3320 viśeṣatīrthaṃ sarveṣām aśaktānām anugrahāt 14,096.015d@004_3321 bhagavān uvāca 14,096.015d@004_3321 bhaktānāṃ tāraṇārthaṃ vai vaktum arhasi dharmataḥ 14,096.015d@004_3322 pravaraṃ sarvatīrthānāṃ satyaṃ gāyanti sāmagāḥ 14,096.015d@004_3323 satyasya vacanaṃ tīrtham ahiṃsā tīrtham ucyate 14,096.015d@004_3324 tapas tīrthaṃ dayā tīrthaṃ śīlaṃ tīrthaṃ yudhiṣṭhira 14,096.015d@004_3325 alpasaṃtoṣaṇaṃ tīrthaṃ nārī tīrthaṃ pativratā 14,096.015d@004_3326 saṃtuṣṭo brāhmaṇas tīrthaṃ jñānaṃ vā tīrtham ucyate 14,096.015d@004_3327 madbhaktaḥ satataṃ tīrthaṃ śaṃkarasya viśeṣataḥ 14,096.015d@004_3328 yatayas tīrtham ity eva vidvāṃsas tīrtham ucyate 14,096.015d@004_3329 śaraṇyaḥ puruṣas tīrtham annadas tīrtham ucyate 14,096.015d@004_3330 trailokye 'smin nirudvigno na bibhemi kutaś cana 14,096.015d@004_3331 na divā yadi vā rātrāv udvegaḥ śūdralaṅghanāt 14,096.015d@004_3332 na bhayaṃ devadaityebhyo rakṣobhyaś caiva me nṛpa 14,096.015d@004_3333 śūdravaktrāc cyutaṃ brahma bhayaṃ tu mama suvrata 14,096.015d@004_3334 tasmāt sapraṇavaṃ śūdro mannāmāpi na kīrtayet 14,096.015d@004_3335 praṇavaṃ hi paraṃ brahma nityaṃ brahmavido viduḥ 14,096.015d@004_3336 dvijaśuśrūṣaṇaṃ dharmaṃ śūdrāṇāṃ bhaktito mayi 14,096.015d@004_3337 tena gacchanti te svargaṃ cintayanto hi māṃ sadā 14,096.015d@004_3338 dvijaśuśrūṣayā śūdraḥ paraṃ śreyo 'dhigacchati 14,096.015d@004_3339 dvijaśuśrūṣaṇād anyan nāsti śūdrasya niṣkṛtiḥ 14,096.015d@004_3340 rāgo dveṣaś ca mohaś ca pāruṣyaṃ ca nṛśaṃsatā 14,096.015d@004_3341 śāṭhyaṃ ca dīrghavairitvam atimānam anārjavam 14,096.015d@004_3342 anṛtaṃ cāpavādaś ca paiśunyam atilobhatā 14,096.015d@004_3343 hiṃsā steyaṃ mṛṣāvādo vañcanā roṣalobhatā 14,096.015d@004_3344 abuddhitā ca nāstikyaṃ bhayam ālasyam eva ca 14,096.015d@004_3345 aśaucaṃ cākṛtajñatvaṃ ḍambhatā stambha eva ca 14,096.015d@004_3346 nikṛtiś cāpy avijñānaṃ jātake śūdram āviśet 14,096.015d@004_3347 dṛṣṭvā pitāmahaḥ śūdram abhibhūtaṃ tu tāmasaiḥ 14,096.015d@004_3348 dvijaśuśrūṣaṇaṃ dharmaṃ śūdrāṇāṃ tu prayuktavān 14,096.015d@004_3349 naśyanti tāmasā bhāvāḥ śūdrasya dvijabhaktitaḥ 14,096.015d@004_3350 patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ yo me bhaktyā prayacchati 14,096.015d@004_3351 tad ahaṃ bhaktyupahṛtaṃ mūrdhnā gṛhṇāmi śūdrataḥ 14,096.015d@004_3352 antyajo vāpi yaḥ kaś cit sarvapāpasamanvitaḥ 14,096.015d@004_3353 yadi māṃ satataṃ dhyāyet sarvapāpaiḥ pramucyate 14,096.015d@004_3354 vidyāvinayasaṃpannā brāhmaṇā vedapāragāḥ 14,096.015d@004_3355 mayi bhaktiṃ na kurvanti caṇḍālasadṛśā hi te 14,096.015d@004_3356 vṛthā dattaṃ vṛthā japtaṃ vṛthā ceṣṭaṃ vṛthā hutam 14,096.015d@004_3357 vṛthātithyaṃ ca tat tasya yo na bhakto mama dvijaḥ 14,096.015d@004_3358 yat kṛtaṃ ca hutaṃ cāpi yad iṣṭaṃ dattam eva ca 14,096.015d@004_3359 abhaktimat kṛtaṃ sarvaṃ rākṣasā eva bhuñjate 14,096.015d@004_3360 sthāvare jaṅgame vāpi sarvabhūteṣu pāṇḍava 14,096.015d@004_3361 samatvena yadā kuryān madbhakto mitraśatruṣu 14,096.015d@004_3362 ānṛśaṃsyam ahiṃsā ca dayā satyam athārjavam 14,096.015d@004_3363 adrohaś caiva bhūtānāṃ madbhaktānāṃ vrataṃ nṛpa 14,096.015d@004_3364 nama ity eva yo brūyān madbhaktaḥ śraddhayānvitaḥ 14,096.015d@004_3365 tasyākṣayo bhavel lokaḥ śvapākasyāpi pāṇḍava 14,096.015d@004_3366 kiṃ punar ye yajante māṃ yājakā vidhipūrvakam 14,096.015d@004_3367 madbhaktā madgataprāṇāḥ kathayantaś ca māṃ sadā 14,096.015d@004_3368 bahuvarṣasahasrāṇi tapas tapyati yo naraḥ 14,096.015d@004_3369 nāsau padam avāpnoti madbhaktair yad avāpyate 14,096.015d@004_3370 mām eva tasmād rājendra dhyāhi nityam atandritaḥ 14,096.015d@004_3371 avāpsyasi tataḥ siddhiṃ drakṣyase paramaṃ padam 14,096.015d@004_3372 apārthakaṃ prabhāṣante śūdrā bhāgavatā iti 14,096.015d@004_3373 na śūdrā bhagavadbhaktā viprā bhāgavatāḥ smṛtāḥ 14,096.015d@004_3374 dvādaśākṣaratattvajñaś caturvyūhavibhāgavit 14,096.015d@004_3375 acchidraḥ pañcakālajñaḥ sa vai bhāgavataḥ smṛtaḥ 14,096.015d@004_3376 ṛgvedenaiva māṃ hotā yajuṣādhvaryur eva ca 14,096.015d@004_3377 sāmavedena codgātā puṇyenābhiṣṭuvanti mām 14,096.015d@004_3378 atharvaśirasā caiva nityam ātharvaṇā dvijāḥ 14,096.015d@004_3379 stuvanti satataṃ ye māṃ te 'pi bhāgavatāḥ smṛtāḥ 14,096.015d@004_3380 vedādhīnāḥ sadā yajñā yajñādhīnās tu devatāḥ 14,096.015d@004_3381 devatā brāhmaṇādhīnās tasmād viprās tu devatāḥ 14,096.015d@004_3382 anāśrityocchrayaṃ nāsti mukhyam āśrayam āśrayet 14,096.015d@004_3383 rudraṃ samāśritā devā rudro brāhmaṇam āśritaḥ 14,096.015d@004_3384 brahmā mām āśrito rājan nāhaṃ kaṃ cid upāśritaḥ 14,096.015d@004_3385 mamāśrayo na kaś cit tu sarveṣām āśrayo hy aham 14,096.015d@004_3386 evam etan mayā proktaṃ rahasyam idam uttamam 14,096.015d@004_3387 dharmapriyasya te rājan nityam evaṃ samācara 14,096.015d@004_3388 idaṃ pavitram ākhyānaṃ puṇyaṃ vedena saṃmitam 14,096.015d@004_3389 yaḥ paṭhen māmakaṃ dharmam ahany ahani pāṇḍava 14,096.015d@004_3390 dharmo vivardhate tasya buddhiś cāpi prasīdati 14,096.015d@004_3391 pāpakṣayam upaity eva kalyāṇaṃ ca vivardhate 14,096.015d@004_3392 etat puṇyaṃ pavitraṃ ca pāpanāśanam uttamam 14,096.015d@004_3393 śrotavyaṃ śraddhayā yuktaiḥ śrotriyaiś ca viśeṣataḥ 14,096.015d@004_3394 śrāvayed yas tv idaṃ bhaktyā prayato 'tha śṛṇoti vā 14,096.015d@004_3395 sa gacchen mama sāyujyaṃ nātra kāryā vicāraṇā 14,096.015d@004_3396 yaś cedaṃ śrāvayec chrāddhe madbhakto matparāyaṇaḥ 14,096.015d@004_3397 vaiśaṃpāyana uvāca 14,096.015d@004_3397 pitaras tasya tṛpyanti yāvadābhūtasaṃplavam 14,096.015d@004_3398 śrutvā bhāgavatān dharmān sākṣād viṣṇor jagadguroḥ 14,096.015d@004_3399 prahṛṣṭamanaso bhūtvā cintayanto 'dbhutāḥ kathāḥ 14,096.015d@004_3400 ṛṣayaḥ pāṇḍavāś caiva praṇemus taṃ janārdanam 14,096.015d@004_3401 pūjayām āsa govindaṃ dharmaputraḥ punaḥ punaḥ 14,096.015d@004_3402 devā brahmarṣayaḥ siddhā gandharvāpsarasas tathā 14,096.015d@004_3403 bhūtā yakṣā grahāś caiva guhyakā bhujagās tathā 14,096.015d@004_3404 vālakhilyā mahātmāno yoginas tattvadarśinaḥ 14,096.015d@004_3405 tathā bhāgavatāś cāpi pañcakālam upāsakāḥ 14,096.015d@004_3406 kautūhalasamāyuktā bhagavan bhaktim āgatāḥ 14,096.015d@004_3407 śrutvā tu paramaṃ puṇyaṃ vaiṣṇavaṃ dharmaśāsanam 14,096.015d@004_3408 vimuktapāpāḥ pūtās te saṃvṛttās tatkṣaṇena tu 14,096.015d@004_3409 praṇamya śirasā viṣṇuṃ pratinandya ca tāṃ kathām 14,096.015d@004_3410 draṣṭāro dvārakāyāṃ vai vayaṃ sarve jagadgurum 14,096.015d@004_3411 iti prahṛṣṭamanaso yayur devagaṇaiḥ saha 14,096.015d@004_3412 sarve ṛṣigaṇā rājan yayuḥ svaṃ svaṃ niveśanam 14,096.015d@004_3413 gateṣu teṣu sarveṣu keśavaḥ keśihā tadā 14,096.015d@004_3414 sasmāra dārukaṃ rājan sa ca sātyakinā saha 14,096.015d@004_3415 samīpastho 'bhavat sūto yāhi deveti cābravīt 14,096.015d@004_3416 tato viṣaṇṇavadanāḥ pāṇḍavāḥ puruṣottamam 14,096.015d@004_3417 añjaliṃ mūrdhni saṃdhāya netrair aśrupariplutaiḥ 14,096.015d@004_3418 pibantaḥ satataṃ kṛṣṇaṃ nocur ārtatarās tadā 14,096.015d@004_3419 kṛṣṇo 'pi bhagavān devaḥ pṛthām āmantrya cārtavat 14,096.015d@004_3420 dhṛtarāṣṭraṃ ca gāndhārīṃ viduraṃ draupadīṃ tathā 14,096.015d@004_3421 kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsam ṛṣīn anyāṃś ca mantriṇaḥ 14,096.015d@004_3422 subhadrām ātmajayutām uttarāṃ spṛśya pāṇinā 14,096.015d@004_3423 nirgatya veśmanas tasmād āruroha mahāratham 14,096.015d@004_3424 vājibhiḥ sainyasugrīvameghapuṣpabalāhakaiḥ 14,096.015d@004_3425 yuktaṃ ca dhvajabhūtena patagendreṇa dhīmatā 14,096.015d@004_3426 anvāruroha cāpy enaṃ premṇā rājā yudhiṣṭhiraḥ 14,096.015d@004_3427 apāsya cāśu yantāraṃ dārukaṃ sūtasattamam 14,096.015d@004_3428 abhīśūn pratijagrāha svayaṃ kurupatis tadā 14,096.015d@004_3429 upāruhyārjunaś cāpi cāmaravyajanaṃ śubham 14,096.015d@004_3430 rukmadaṇḍaṃ bṛhan mūrdhni dudhāvābhipradakṣiṇam 14,096.015d@004_3431 chattraṃ śataśalākaṃ ca divyamālyopaśobhitam 14,096.015d@004_3432 vaiḍūryamaṇidaṇḍaṃ ca cāmīkaravibhūṣitam 14,096.015d@004_3433 dadhāra tarasā bhīmaḥ chattraṃ tac chārṅgadhanvinaḥ 14,096.015d@004_3434 bhīmasenārjunau cāpi yamau cāpy arisūdanau 14,096.015d@004_3435 pṛṣṭhato 'nuyayuḥ kṛṣṇaṃ mā śabda iti harṣitāḥ 14,096.015d@004_3436 triyojane vyatīte tu pariṣvajya ca pāṇḍavān 14,096.015d@004_3437 visṛjya kṛṣṇas tān sarvān praṇatān dvārakāṃ yayau 14,096.015d@004_3438 tathā praṇamya govindaṃ tadā prabhṛti pāṇḍavāḥ 14,096.015d@004_3439 kapilādyāni dānāni dadur dharmaparāyaṇāḥ 14,096.015d@004_3440 madhusūdanavākyāni smṛtvā smṛtvā punaḥ punaḥ 14,096.015d@004_3441 manasā pūjayām āsur hṛdayasthāni pāṇḍavāḥ 14,096.015d@004_3442 yudhiṣṭhiras tu dharmātmā hṛdi kṛtvā janārdanam 14,096.015d@004_3443 tadbhaktas tanmanā yuktas tadyājī tatparo 'bhavat 14,096.015d@004_3444 evam etat purāvṛttaṃ vaiṣṇavaṃ dharmaśāsanam 14,096.015d@004_3445 mayā te kathitaṃ rājan pavitraṃ pāpanāśanam 14,096.015d@004_3446 tac chṛṇuṣva mahārāja viṣṇuproktaṃ kurūdvaha 14,096.015d@004_3447 tena gacchasi nānyena tad viṣṇoḥ paramaṃ padam