15,000.000*0001_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 15,000.000*0001_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 15,000.000*0002_01 jayati parāśarasūnuḥ satyavatīhṛdayanandano vyāsaḥ 15,000.000*0002_02 yasyāsyakamalagalitaṃ vāṅmayam amṛtaṃ jagat pibati 15,000.000*0003_01 kastūrinikarākāraṃ vastūtīkṛtarakṣaṇam (sic) 15,000.000*0003_02 astu bhūr dadhidugdhābhyām astu muktyaiva muktaye 15,001.001 janamejaya uvāca 15,001.001a prāpya rājyaṃ mahābhāgāḥ pāṇḍavā me pitāmahāḥ 15,001.001c katham āsan mahārāje dhṛtarāṣṭre mahātmani 15,001.002a sa hi rājā hatāmātyo hataputro nirāśrayaḥ 15,001.002c katham āsīd dhataiśvaryo gāndhārī ca yaśasvinī 15,001.003a kiyantaṃ caiva kālaṃ te pitaro mama pūrvakāḥ 15,001.003c sthitā rājye mahātmānas tan me vyākhyātum arhasi 15,001.004 vaiśaṃpāyana uvāca 15,001.004a prāpya rājyaṃ mahātmānaḥ pāṇḍavā hataśatravaḥ 15,001.004c dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya pṛthivīṃ paryapālayan 15,001.005a dhṛtarāṣṭram upātiṣṭhad viduraḥ saṃjayas tathā 15,001.005c yuyutsuś cāpi medhāvī vaiśyāputraḥ sa kauravaḥ 15,001.006a pāṇḍavāḥ sarvakāryāṇi saṃpṛcchanti sma taṃ nṛpam 15,001.006c cakrus tenābhyanujñātā varṣāṇi daśa pañca ca 15,001.007a sadā hi gatvā te vīrāḥ paryupāsanta taṃ nṛpam 15,001.007c pādābhivandanaṃ kṛtvā dharmarājamate sthitāḥ 15,001.007e te mūrdhni samupāghrātāḥ sarvakāryāṇi cakrire 15,001.007f*0004_01 rājann etāni sarvāṇi sa ca tān anvavartata 15,001.007f*0005_01 tathāvidhāṃś ca tān dṛṣṭvā dhṛtarāṣṭro 'bhyanandata 15,001.008a kuntibhojasutā caiva gāndhārīm anvavartata 15,001.008c draupadī ca subhadrā ca yāś cānyāḥ pāṇḍavastriyaḥ 15,001.008e samāṃ vṛttim avartanta tayoḥ śvaśrvor yathāvidhi 15,001.009a śayanāni mahārhāṇi vāsāṃsy ābharaṇāni ca 15,001.009c rājārhāṇi ca sarvāṇi bhakṣyabhojyāny anekaśaḥ 15,001.009e yudhiṣṭhiro mahārāja dhṛtarāṣṭre 'bhyupāharat 15,001.010a tathaiva kuntī gāndhāryāṃ guruvṛttim avartata 15,001.010c viduraḥ saṃjayaś caiva yuyutsuś caiva kauravaḥ 15,001.010e upāsate sma taṃ vṛddhaṃ hataputraṃ janādhipam 15,001.011a syālo droṇasya yaś caiko dayito brāhmaṇo mahān 15,001.011c sa ca tasmin maheṣvāsaḥ kṛpaḥ samabhavat tadā 15,001.012a vyāsaś ca bhagavān nityaṃ vāsaṃ cakre nṛpeṇa ha 15,001.012c kathāḥ kurvan purāṇarṣir devarṣinṛparakṣasām 15,001.013a dharmayuktāni kāryāṇi vyavahārānvitāni ca 15,001.013c dhṛtarāṣṭrābhyanujñāto viduras tāny akārayat 15,001.014a sāmantebhyaḥ priyāṇy asya kāryāṇi sugurūṇy api 15,001.014c prāpyante 'rthaiḥ sulaghubhiḥ prabhāvād vidurasya vai 15,001.015a akarod bandhamokṣāṃś ca vadhyānāṃ mokṣaṇaṃ tathā 15,001.015c na ca dharmātmajo rājā kadā cit kiṃ cid abravīt 15,001.016a vihārayātrāsu punaḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ 15,001.016c sarvān kāmān mahātejāḥ pradadāv ambikāsute 15,001.017a ārālikāḥ sūpakārā rāgakhāṇḍavikās tathā 15,001.017c upātiṣṭhanta rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ yathā purā 15,001.018a vāsāṃsi ca mahārhāṇi mālyāni vividhāni ca 15,001.018c upājahrur yathānyāyaṃ dhṛtarāṣṭrasya pāṇḍavāḥ 15,001.019a maireyaṃ madhu māṃsāni pānakāni laghūni ca 15,001.019c citrān bhakṣyavikārāṃś ca cakrur asya yathā purā 15,001.020a ye cāpi pṛthivīpālāḥ samājagmuḥ samantataḥ 15,001.020c upātiṣṭhanta te sarve kauravendraṃ yathā purā 15,001.021a kuntī ca draupadī caiva sātvatī caiva bhāminī 15,001.021c ulūpī nāgakanyā ca devī citrāṅgadā tathā 15,001.022a dhṛṣṭaketoś ca bhaginī jarāsaṃdhasya cātmajā 15,001.022b*0006_01 etāś cānyāś ca bahvyo vai yoṣito bharatarṣabha 15,001.022c kiṃkarāḥ smopatiṣṭhanti sarvāḥ subalajāṃ tathā 15,001.023a yathā putraviyukto 'yaṃ na kiṃ cid duḥkham āpnuyāt 15,001.023c iti rājānvaśād bhrātṝn nityam eva yudhiṣṭhiraḥ 15,001.024a evaṃ te dharmarājasya śrutvā vacanam arthavat 15,001.024c saviśeṣam avartanta bhīmam ekaṃ vinā tadā 15,001.025a na hi tat tasya vīrasya hṛdayād apasarpati 15,001.025c dhṛtarāṣṭrasya durbuddher yad vṛttaṃ dyūtakāritam 15,002.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,002.001a evaṃ saṃpūjito rājā pāṇḍavair ambikāsutaḥ 15,002.001c vijahāra yathāpūrvam ṛṣibhiḥ paryupāsitaḥ 15,002.002a brahmadeyāgrahārāṃś ca pradadau sa kurūdvahaḥ 15,002.002c tac ca kuntīsuto rājā sarvam evānvamodata 15,002.003a ānṛśaṃsyaparo rājā prīyamāṇo yudhiṣṭhiraḥ 15,002.003c uvāca sa tadā bhrātṝn amātyāṃś ca mahīpatiḥ 15,002.004a mayā caiva bhavadbhiś ca mānya eṣa narādhipaḥ 15,002.004c nideśe dhṛtarāṣṭrasya yaḥ sthāsyati sa me suhṛt 15,002.004e viparītaś ca me śatrur nirasyaś ca bhaven naraḥ 15,002.005a paridṛṣṭeṣu cāhaḥsu putrāṇāṃ śrāddhakarmaṇi 15,002.005c dadātu rājā sarveṣāṃ yāvad asya cikīrṣitam 15,002.006a tataḥ sa rājā kauravyo dhṛtarāṣṭro mahāmanāḥ 15,002.006c brāhmaṇebhyo mahārhebhyo dadau vittāny anekaśaḥ 15,002.007a dharmarājaś ca bhīmaś ca savyasācī yamāv api 15,002.007c tat sarvam anvavartanta dhṛtarāṣṭravyapekṣayā 15,002.008a kathaṃ nu rājā vṛddhaḥ san putraśokasamāhataḥ 15,002.008c śokam asmatkṛtaṃ prāpya na mriyeteti cintyate 15,002.009a yāvad dhi kurumukhyasya jīvatputrasya vai sukham 15,002.009c babhūva tad avāpnotu bhogāṃś ceti vyavasthitāḥ 15,002.010a tatas te sahitāḥ sarve bhrātaraḥ pañca pāṇḍavāḥ 15,002.010c tathāśīlāḥ samātasthur dhṛtarāṣṭrasya śāsane 15,002.011a dhṛtarāṣṭraś ca tān vīrān vinītān vinaye sthitān 15,002.011c śiṣyavṛttau sthitān nityaṃ guruvat paryapaśyata 15,002.012a gāndhārī caiva putrāṇāṃ vividhaiḥ śrāddhakarmabhiḥ 15,002.012c ānṛṇyam agamat kāmān viprebhyaḥ pratipādya vai 15,002.013a evaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 15,002.013c bhrātṛbhiḥ sahito dhīmān pūjayām āsa taṃ nṛpam 15,003.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,003.001a sa rājā sumahātejā vṛddhaḥ kurukulodvahaḥ 15,003.001c nāpaśyata tadā kiṃ cid apriyaṃ pāṇḍunandane 15,003.002a vartamāneṣu sadvṛttiṃ pāṇḍaveṣu mahātmasu 15,003.002c prītimān abhavad rājā dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 15,003.003a saubaleyī ca gāndhārī putraśokam apāsya tam 15,003.003c sadaiva prītimaty āsīt tanayeṣu nijeṣv iva 15,003.004a priyāṇy eva tu kauravyo nāpriyāṇi kurūdvaha 15,003.004c vaicitravīrye nṛpatau samācarati nityadā 15,003.005a yad yad brūte ca kiṃ cit sa dhṛtarāṣṭro narādhipaḥ 15,003.005c guru vā laghu vā kāryaṃ gāndhārī ca yaśasvinī 15,003.006a tat sa rājā mahārāja pāṇḍavānāṃ dhuraṃdharaḥ 15,003.006c pūjayitvā vacas tat tad akārṣīt paravīrahā 15,003.007a tena tasyābhavat prīto vṛttena sa narādhipaḥ 15,003.007c anvatapyac ca saṃsmṛtya putraṃ mandam acetasam 15,003.008a sadā ca prātar utthāya kṛtajapyaḥ śucir nṛpaḥ 15,003.008c āśāste pāṇḍuputrāṇāṃ samareṣv aparājayam 15,003.009a brāhmaṇān vācayitvā ca hutvā caiva hutāśanam 15,003.009c āyuṣyaṃ pāṇḍuputrāṇām āśāste sa narādhipaḥ 15,003.010a na tāṃ prītiṃ parām āpa putrebhyaḥ sa mahīpatiḥ 15,003.010c yāṃ prītiṃ pāṇḍuputrebhyaḥ samavāpa tadā nṛpaḥ 15,003.011a brāhmaṇānāṃ ca vṛddhānāṃ kṣatriyāṇāṃ ca bhārata 15,003.011c tathā viṭśūdrasaṃghānām abhavat supriyas tadā 15,003.012a yac ca kiṃ cit purā pāpaṃ dhṛtarāṣṭrasutaiḥ kṛtam 15,003.012c akṛtvā hṛdi tad rājā taṃ nṛpaṃ so 'nvavartata 15,003.013a yaś ca kaś cin naraḥ kiṃ cid apriyaṃ cāmbikāsute 15,003.013c kurute dveṣyatām eti sa kaunteyasya dhīmataḥ 15,003.014a na rājño dhṛtarāṣṭrasya na ca duryodhanasya vai 15,003.014c uvāca duṣkṛtaṃ kiṃ cid yudhiṣṭhirabhayān naraḥ 15,003.015a dhṛtyā tuṣṭo narendrasya gāndhārī viduras tathā 15,003.015c śaucena cājātaśatror na tu bhīmasya śatruhan 15,003.016a anvavartata bhīmo 'pi niṣṭanan dharmajaṃ nṛpam 15,003.016c dhṛtarāṣṭraṃ ca saṃprekṣya sadā bhavati durmanāḥ 15,003.017a rājānam anuvartantaṃ dharmaputraṃ mahāmatim 15,003.017c anvavartata kauravyo hṛdayena parāṅmukhaḥ 15,004.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,004.001a yudhiṣṭhirasya nṛpater duryodhanapitus tathā 15,004.001c nāntaraṃ dadṛśū rājan puruṣāḥ praṇayaṃ prati 15,004.002a yadā tu kauravo rājā putraṃ sasmāra bāliśam 15,004.002c tadā bhīmaṃ hṛdā rājann apadhyāti sa pārthivaḥ 15,004.003a tathaiva bhīmaseno 'pi dhṛtarāṣṭraṃ janādhipam 15,004.003c nāmarṣayata rājendra sadaivātuṣṭavad dhṛdā 15,004.003d*0007_01 kauravaś caiva bhīmaś ca hṛdānyonyam amṛṣyatām 15,004.003d*0007_02 dhyāyantau ślakṣṇayā vācā anyonyām abhitiṣṭhatām 15,004.004a aprakāśāny apriyāṇi cakārāsya vṛkodaraḥ 15,004.004c ājñāṃ pratyaharac cāpi kṛtakaiḥ puruṣaiḥ sadā 15,004.004d*0008_01 saṃvatsarāṇy athaivaṃ te vṛttavantaś ca kāni cit 15,004.004d*0009_01 smaran durmantritaṃ tasya vṛttāny apy asya kāni cit 15,004.004d*0010_01 asakṛc cāpy uvācedaṃ hatās te mandacetasaḥ 15,004.005a atha bhīmaḥ suhṛnmadhye bāhuśabdaṃ tathākarot 15,004.005c saṃśrave dhṛtarāṣṭrasya gāndhāryāś cāpy amarṣaṇaḥ 15,004.006a smṛtvā duryodhanaṃ śatruṃ karṇaduḥśāsanāv api 15,004.006c provācātha susaṃrabdho bhīmaḥ sa paruṣaṃ vacaḥ 15,004.007a andhasya nṛpateḥ putrā mayā parighabāhunā 15,004.007c nītā lokam amuṃ sarve nānāśastrāttajīvitāḥ 15,004.007d*0011_01 asakṛc cāpy uvācedaṃ hatās te mandacetasaḥ 15,004.008a imau tau parighaprakhyau bhujau mama durāsadau 15,004.008c yayor antaram āsādya dhārtarāṣṭrāḥ kṣayaṃ gatāḥ 15,004.008d*0012_01 imau pīnau suvṛttau me nāgarājakaropamau 15,004.008d*0012_02 yāv āsādya raṇe mūḍhā dhārtarāṣṭrāḥ kṣayaṃ gatāḥ 15,004.009a tāv imau candanenāktau vandanīyau ca me bhujau 15,004.009c yābhyāṃ duryodhano nītaḥ kṣayaṃ sasutabāndhavaḥ 15,004.010a etāś cānyāś ca vividhāḥ śalyabhūtā janādhipaḥ 15,004.010c vṛkodarasya tā vācaḥ śrutvā nirvedam āgamat 15,004.010d*0013_01 śrutvā nirvedam āpede bhīmavāgbāṇacoditaḥ 15,004.011a sā ca buddhimatī devī kālaparyāyavedinī 15,004.011c gāndhārī sarvadharmajñā tāny alīkāni śuśruve 15,004.011d*0014_01 kuntyāḥ saparyāṃ saṃvīkṣya śāpe nāsyākaron matim 15,004.012a tataḥ pañcadaśe varṣe samatīte narādhipaḥ 15,004.012c rājā nirvedam āpede bhīmavāgbāṇapīḍitaḥ 15,004.012d*0015_01 sukhāsaktaṃ kṛcchraparaṃ jñātvā caiva yudhiṣṭhiram 15,004.012d*0015_02 tapoyogāt tapas taptuṃ manaś cakre mahāmatiḥ 15,004.013a nānvabudhyata tad rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 15,004.013c śvetāśvo vātha kuntī vā draupadī vā yaśasvinī 15,004.014a mādrīputrau ca bhīmasya cittajñāv anvamodatām 15,004.014c rājñas tu cittaṃ rakṣantau nocatuḥ kiṃ cid apriyam 15,004.015a tataḥ samānayām āsa dhṛtarāṣṭraḥ suhṛjjanam 15,004.015c bāṣpasaṃdigdham atyartham idam āha vaco bhṛśam 15,004.015d*0016_01 sa bhīmavākyāgnividīpitāṅgo 15,004.015d*0016_02 nirviṇṇacetā nṛpatiḥ saśokaḥ 15,004.015d*0016_03 sapaurabhṛtyaṃ janam ānināya 15,004.015d*0016_04 vanaṃ yiyāsur vacanaṃ babhāṣe 15,005.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 15,005.001*0017_01 vartamāneṣu sadvṛttiṃ pāṇḍaveṣu mahātmasu 15,005.001*0017_02 prītimānam abhavad rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 15,005.001a viditaṃ bhavatām etad yathā vṛttaḥ kurukṣayaḥ 15,005.001c mamāparādhāt tat sarvam iti jñeyaṃ tu kauravāḥ 15,005.002a yo 'haṃ duṣṭamatiṃ mūḍhaṃ jñātīnāṃ bhayavardhanam 15,005.002c duryodhanaṃ kauravāṇām ādhipatye 'bhyaṣecayam 15,005.003a yac cāhaṃ vāsudevasya vākyaṃ nāśrauṣam arthavat 15,005.003c vadhyatāṃ sādhv ayaṃ pāpaḥ sāmātya iti durmatiḥ 15,005.004a putrasnehābhibhūtaś ca hitam ukto manīṣibhiḥ 15,005.004c vidureṇātha bhīṣmeṇa droṇena ca kṛpeṇa ca 15,005.005a pade pade bhagavatā vyāsena ca mahātmanā 15,005.005c saṃjayenātha gāndhāryā tad idaṃ tapyate 'dya mām 15,005.006a yac cāhaṃ pāṇḍuputreṇa guṇavatsu mahātmasu 15,005.006c na dattavāñ śriyaṃ dīptāṃ pitṛpaitāmahīm imām 15,005.007a vināśaṃ paśyamāno hi sarvarājñāṃ gadāgrajaḥ 15,005.007c etac chreyaḥ sa paramam amanyata janārdanaḥ 15,005.007d*0018_01 tasya trailokyanāthasya samupetyābhiyācataḥ 15,005.007d*0018_02 akṛtvā vacanaṃ paścāt tapsyāmy adya sudurmatiḥ 15,005.008a so 'ham etāny alīkāni nivṛttāny ātmanaḥ sadā 15,005.008c hṛdaye śalyabhūtāni dhārayāmi sahasraśaḥ 15,005.009a viśeṣatas tu dahyāmi varṣaṃ pañcadaśaṃ hi vai 15,005.009c asya pāpasya śuddhyarthaṃ niyato 'smi sudurmatiḥ 15,005.010a caturthe niyate kāle kadā cid api cāṣṭame 15,005.010c tṛṣṇāvinayanaṃ bhuñje gāndhārī veda tan mama 15,005.011a karoty āhāram iti māṃ sarvaḥ parijanaḥ sadā 15,005.011c yudhiṣṭhirabhayād vetti bhṛśaṃ tapyati pāṇḍavaḥ 15,005.012a bhūmau śaye japyaparo darbheṣv ajinasaṃvṛtaḥ 15,005.012c niyamavyapadeśena gāndhārī ca yaśasvinī 15,005.013a hataṃ putraśataṃ śūraṃ saṃgrāmeṣv apalāyinam 15,005.013b*0019_01 hataṃ śataṃ tu putrāṇāṃ yayor yuddhe 'palāyinām 15,005.013c nānutapyāmi tac cāhaṃ kṣatradharmaṃ hi taṃ viduḥ 15,005.013e ity uktvā dharmarājānam abhyabhāṣata kauravaḥ 15,005.014a bhadraṃ te yādavīmātar vākyaṃ cedaṃ nibodha me 15,005.014c sukham asmy uṣitaḥ putra tvayā suparipālitaḥ 15,005.015a mahādānāni dattāni śrāddhāni ca punaḥ punaḥ 15,005.015c prakṛṣṭaṃ me vayaḥ putra puṇyaṃ cīrṇaṃ yathābalam 15,005.015e gāndhārī hataputreyaṃ dhairyeṇodīkṣate ca mām 15,005.016a draupadyā hy apakartāras tava caiśvaryahāriṇaḥ 15,005.016c samatītā nṛśaṃsās te dharmeṇa nihatā yudhi 15,005.017a na teṣu pratikartavyaṃ paśyāmi kurunandana 15,005.017c sarve śastrajitāṃl lokān gatās te 'bhimukhaṃ hatāḥ 15,005.018a ātmanas tu hitaṃ mukhyaṃ pratikartavyam adya me 15,005.018c gāndhāryāś caiva rājendra tad anujñātum arhasi 15,005.019a tvaṃ hi dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ satataṃ dharmavatsalaḥ 15,005.019c rājā guruḥ prāṇabhṛtāṃ tasmād etad bravīmy aham 15,005.020a anujñātas tvayā vīra saṃśrayeyaṃ vanāny aham 15,005.020c cīravalkalabhṛd rājan gāndhāryā sahito 'nayā 15,005.020e tavāśiṣaḥ prayuñjāno bhaviṣyāmi vanecaraḥ 15,005.021a ucitaṃ naḥ kule tāta sarveṣāṃ bharatarṣabha 15,005.021c putreṣv aiśvaryam ādhāya vayaso 'nte vanaṃ nṛpa 15,005.022a tatrāhaṃ vāyubhakṣo vā nirāhāro 'pi vā vasan 15,005.022c patnyā sahānayā vīra cariṣyāmi tapaḥ param 15,005.023a tvaṃ cāpi phalabhāk tāta tapasaḥ pārthivo hy asi 15,005.023c phalabhājo hi rājānaḥ kalyāṇasyetarasya vā 15,006.000*0021_00 vaiśaṃpāyanaḥ 15,006.000*0021_01 tarasā manasā dhyātvā gamanaṃ sa vanaṃ prati 15,006.000*0021_02 tasya rājñas tadā rājā provācedaṃ vacaḥ śubham 15,006.001 yudhiṣṭhira uvāca 15,006.001a na māṃ prīṇayate rājyaṃ tvayy evaṃ duḥkhite nṛpa 15,006.001c dhiṅ mām astu sudurbuddhiṃ rājyasaktaṃ pramādinam 15,006.002a yo 'haṃ bhavantaṃ duḥkhārtam upavāsakṛśaṃ nṛpa 15,006.002c yatāhāraṃ kṣitiśayaṃ nāvindaṃ bhrātṛbhiḥ saha 15,006.003a aho 'smi vañcito mūḍho bhavatā gūḍhabuddhinā 15,006.003c viśvāsayitvā pūrvaṃ māṃ yad idaṃ duḥkham aśnuthāḥ 15,006.004a kiṃ me rājyena bhogair vā kiṃ yajñaiḥ kiṃ sukhena vā 15,006.004c yasya me tvaṃ mahīpāla duḥkhāny etāny avāptavān 15,006.005a pīḍitaṃ cāpi jānāmi rājyam ātmānam eva ca 15,006.005c anena vacasā tubhyaṃ duḥkhitasya janeśvara 15,006.006a bhavān pitā bhavān mātā bhavān naḥ paramo guruḥ 15,006.006c bhavatā viprahīṇā hi kva nu tiṣṭhāmahe vayam 15,006.007a auraso bhavataḥ putro yuyutsur nṛpasattama 15,006.007c astu rājā mahārāja yaṃ cānyaṃ manyate bhavān 15,006.008a ahaṃ vanaṃ gamiṣyāmi bhavān rājyaṃ praśāstv idam 15,006.008c na mām ayaśasā dagdhaṃ bhūyas tvaṃ dagdhum arhasi 15,006.009a nāhaṃ rājā bhavān rājā bhavatā paravān aham 15,006.009c kathaṃ guruṃ tvāṃ dharmajñam anujñātum ihotsahe 15,006.010a na manyur hṛdi naḥ kaś cid duryodhanakṛte 'nagha 15,006.010c bhavitavyaṃ tathā tad dhi vayaṃ te caiva mohitāḥ 15,006.011a vayaṃ hi putrā bhavato yathā duryodhanādayaḥ 15,006.011c gāndhārī caiva kuntī ca nirviśeṣe mate mama 15,006.012a sa māṃ tvaṃ yadi rājendra parityajya gamiṣyasi 15,006.012c pṛṣṭhatas tvānuyāsyāmi satyenātmānam ālabhe 15,006.013a iyaṃ hi vasusaṃpūrṇā mahī sāgaramekhalā 15,006.013c bhavatā viprahīṇasya na me prītikarī bhavet 15,006.014a bhavadīyam idaṃ sarvaṃ śirasā tvāṃ prasādaye 15,006.014c tvadadhīnāḥ sma rājendra vyetu te mānaso jvaraḥ 15,006.015a bhavitavyam anuprāptaṃ manye tvāṃ taj janādhipa 15,006.015c diṣṭyā śuśrūṣamāṇas tvāṃ mokṣyāmi manaso jvaram 15,006.016 dhṛtarāṣṭra uvāca 15,006.016a tāpasye me manas tāta vartate kurunandana 15,006.016c ucitaṃ hi kule 'smākam araṇyagamanaṃ prabho 15,006.017a ciram asmy uṣitaḥ putra ciraṃ śuśrūṣitas tvayā 15,006.017c vṛddhaṃ mām abhyanujñātuṃ tvam arhasi janādhipa 15,006.018 vaiśaṃpāyana uvāca 15,006.018a ity uktvā dharmarājānaṃ vepamānaḥ kṛtāñjalim 15,006.018c uvāca vacanaṃ rājā dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 15,006.019a saṃjayaṃ ca mahāmātraṃ kṛpaṃ cāpi mahāratham 15,006.019c anunetum ihecchāmi bhavadbhiḥ pṛthivīpatim 15,006.020a glāyate me mano hīdaṃ mukhaṃ ca pariśuṣyati 15,006.020c vayasā ca prakṛṣṭena vāgvyāyāmena caiva hi 15,006.021a ity uktvā sa tu dharmātmā vṛddho rājā kurūdvahaḥ 15,006.021c gāndhārīṃ śiśriye dhīmān sahasaiva gatāsuvat 15,006.022a taṃ tu dṛṣṭvā tathāsīnaṃ niśceṣṭaṃ kurupārthivam 15,006.022c ārtiṃ rājā yayau tūrṇaṃ kaunteyaḥ paravīrahā 15,006.023 yudhiṣṭhira uvāca 15,006.023a yasya nāgasahasreṇa daśasaṃkhyena vai balam 15,006.023c so 'yaṃ nārīm upāśritya śete rājā gatāsuvat 15,006.024a āyasī pratimā yena bhīmasenasya vai purā 15,006.024c cūrṇīkṛtā balavatā sa balārthī śritaḥ striyam 15,006.025a dhig astu mām adharmajñaṃ dhig buddhiṃ dhik ca me śrutam 15,006.025c yatkṛte pṛthivīpālaḥ śete 'yam atathocitaḥ 15,006.026a aham apy upavatsyāmi yathaivāyaṃ gurur mama 15,006.026c yadi rājā na bhuṅkte 'yaṃ gāndhārī ca yaśasvinī 15,006.027 vaiśaṃpāyana uvāca 15,006.027a tato 'sya pāṇinā rājā jalaśītena pāṇḍavaḥ 15,006.027c uro mukhaṃ ca śanakaiḥ paryamārjata dharmavit 15,006.028a tena ratnauṣadhimatā puṇyena ca sugandhinā 15,006.028c pāṇisparśena rājñas tu rājā saṃjñām avāpa ha 15,007.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 15,007.001a spṛśa māṃ pāṇinā bhūyaḥ pariṣvaja ca pāṇḍava 15,007.001b*0022_01 uvāca rājadharmajño dhṛtarāṣṭraḥ śubhaṃ vacaḥ 15,007.001c jīvāmīva hi saṃsparśāt tava rājīvalocana 15,007.002a mūrdhānaṃ ca tavāghrātum icchāmi manujādhipa 15,007.002c pāṇibhyāṃ ca parispraṣṭuṃ prāṇā hi na jahur mama 15,007.003a aṣṭamo hy adya kālo 'yam āhārasya kṛtasya me 15,007.003c yenāhaṃ kuruśārdūla na śaknomi viceṣṭitum 15,007.004a vyāyāmaś cāyam atyarthaṃ kṛtas tvām abhiyācatā 15,007.004c tato glānamanās tāta naṣṭasaṃjña ivābhavam 15,007.005a tavāmṛtasamasparśaṃ hastasparśam imaṃ vibho 15,007.005c labdhvā saṃjīvito 'smīti manye kurukulodvaha 15,007.006 vaiśaṃpāyana uvāca 15,007.006a evam uktas tu kaunteyaḥ pitrā jyeṣṭhena bhārata 15,007.006c pasparśa sarvagātreṣu sauhārdāt taṃ śanais tadā 15,007.007a upalabhya tataḥ prāṇān dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ 15,007.007c bāhubhyāṃ saṃpariṣvajya mūrdhny ājighrata pāṇḍavam 15,007.008a vidurādayaś ca te sarve rurudur duḥkhitā bhṛśam 15,007.008c atiduḥkhāc ca rājānaṃ nocuḥ kiṃ cana pāṇḍavāḥ 15,007.009a gāndhārī tv eva dharmajñā manasodvahatī bhṛśam 15,007.009c duḥkhāny avārayad rājan maivam ity eva cābravīt 15,007.010a itarās tu striyaḥ sarvāḥ kuntyā saha suduḥkhitāḥ 15,007.010c netrair āgatavikledaiḥ parivārya sthitābhavan 15,007.011a athābravīt punar vākyaṃ dhṛtarāṣṭro yudhiṣṭhiram 15,007.011c anujānīhi māṃ rājaṃs tāpasye bharatarṣabha 15,007.012a glāyate me manas tāta bhūyo bhūyaḥ prajalpataḥ 15,007.012c na mām ataḥ paraṃ putra parikleṣṭum ihārhasi 15,007.013a tasmiṃs tu kauravendre taṃ tathā bruvati pāṇḍavam 15,007.013c sarveṣām avarodhānām ārtanādo mahān abhūt 15,007.014a dṛṣṭvā kṛśaṃ vivarṇaṃ ca rājānam atathocitam 15,007.014c upavāsapariśrāntaṃ tvagasthiparivāritam 15,007.015a dharmaputraḥ sa pitaraṃ pariṣvajya mahābhujaḥ 15,007.015c śokajaṃ bāṣpam utsṛjya punar vacanam abravīt 15,007.016a na kāmaye naraśreṣṭha jīvitaṃ pṛthivīṃ tathā 15,007.016c yathā tava priyaṃ rājaṃś cikīrṣāmi paraṃtapa 15,007.017a yadi tv aham anugrāhyo bhavato dayito 'pi vā 15,007.017c kriyatāṃ tāvad āhāras tato vetsyāmahe vayam 15,007.018a tato 'bravīn mahātejā dharmaputraṃ sa pārthivaḥ 15,007.018c anujñātas tvayā putra bhuñjīyām iti kāmaye 15,007.019a iti bruvati rājendre dhṛtarāṣṭre yudhiṣṭhiram 15,007.019c ṛṣiḥ satyavatīputro vyāso 'bhyetya vaco 'bravīt 15,008.001 vyāsa uvāca 15,008.001a yudhiṣṭhira mahābāho yad āha kurunandanaḥ 15,008.001c dhṛtarāṣṭro mahātmā tvāṃ tat kuruṣvāvicārayan 15,008.002a ayaṃ hi vṛddho nṛpatir hataputro viśeṣataḥ 15,008.002c nedaṃ kṛcchraṃ cirataraṃ sahed iti matir mama 15,008.003a gāndhārī ca mahābhāgā prājñā karuṇavedinī 15,008.003c putraśokaṃ mahārāja dhairyeṇodvahate bhṛśam 15,008.004a aham apy etad eva tvāṃ bravīmi kuru me vacaḥ 15,008.004c anujñāṃ labhatāṃ rājā mā vṛtheha mariṣyati 15,008.004d*0023_01 svastho bhavatv ayaṃ dhīmān vaneṣu madhugandhiṣu 15,008.005a rājarṣīṇāṃ purāṇānām anuyātu gatiṃ nṛpaḥ 15,008.005c rājarṣīṇāṃ hi sarveṣām ante vanam upāśrayaḥ 15,008.006 vaiśaṃpāyana uvāca 15,008.006a ity uktaḥ sa tadā rājā vyāsenādbhutakarmaṇā 15,008.006c pratyuvāca mahātejā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 15,008.007a bhagavān eva no mānyo bhagavān eva no guruḥ 15,008.007c bhagavān asya rājyasya kulasya ca parāyaṇam 15,008.008a ahaṃ tu putro bhagavān pitā rājā guruś ca me 15,008.008c nideśavartī ca pituḥ putro bhavati dharmataḥ 15,008.009a ity uktaḥ sa tu taṃ prāha vyāso dharmabhṛtāṃ varaḥ 15,008.009c yudhiṣṭhiraṃ mahātejāḥ punar eva viśāṃ pate 15,008.010a evam etan mahābāho yathā vadasi bhārata 15,008.010c rājāyaṃ vṛddhatāṃ prāptaḥ pramāṇe parame sthitaḥ 15,008.011a so 'yaṃ mayābhyanujñātas tvayā ca pṛthivīpate 15,008.011c karotu svam abhiprāyaṃ māsya vighnakaro bhava 15,008.012a eṣa eva paro dharmo rājarṣīṇāṃ yudhiṣṭhira 15,008.012c samare vā bhaven mṛtyur vane vā vidhipūrvakam 15,008.013a pitrā tu tava rājendra pāṇḍunā pṛthivīkṣitā 15,008.013c śiṣyabhūtena rājāyaṃ guruvat paryupāsitaḥ 15,008.014a kratubhir dakṣiṇāvadbhir annaparvataśobhitaiḥ 15,008.014c mahadbhir iṣṭaṃ bhogāś ca bhuktāḥ putrāś ca pālitāḥ 15,008.015a putrasaṃsthaṃ ca vipulaṃ rājyaṃ viproṣite tvayi 15,008.015c trayodaśasamā bhuktaṃ dattaṃ ca vividhaṃ vasu 15,008.016a tvayā cāyaṃ naravyāghra guruśuśrūṣayā nṛpaḥ 15,008.016c ārādhitaḥ sabhṛtyena gāndhārī ca yaśasvinī 15,008.017a anujānīhi pitaraṃ samayo 'sya tapovidhau 15,008.017c na manyur vidyate cāsya susūkṣmo 'pi yudhiṣṭhira 15,008.018a etāvad uktvā vacanam anujñāpya ca pārthivam 15,008.018c tathāstv iti ca tenoktaḥ kaunteyena yayau vanam 15,008.019a gate bhagavati vyāse rājā pāṇḍusutas tataḥ 15,008.019c provāca pitaraṃ vṛddhaṃ mandaṃ mandam ivānataḥ 15,008.020a yad āha bhagavān vyāso yac cāpi bhavato matam 15,008.020c yad āha ca maheṣvāsaḥ kṛpo vidura eva ca 15,008.021a yuyutsuḥ saṃjayaś caiva tat kartāsmy aham añjasā 15,008.021c sarve hy ete 'numānyā me kulasyāsya hitaiṣiṇaḥ 15,008.022a idaṃ tu yāce nṛpate tvām ahaṃ śirasā nataḥ 15,008.022c kriyatāṃ tāvad āhāras tato gacchāśramaṃ prati 15,009.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,009.001a tato rājñābhyanujñāto dhṛtarāṣṭraḥ pratāpavān 15,009.001c yayau svabhavanaṃ rājā gāndhāryānugatas tadā 15,009.002a mandaprāṇagatir dhīmān kṛcchrād iva samuddharan 15,009.002c padātiḥ sa mahīpālo jīrṇo gajapatir yathā 15,009.003a tam anvagacchad viduro vidvān sūtaś ca saṃjayaḥ 15,009.003c sa cāpi parameṣvāsaḥ kṛpaḥ śāradvatas tathā 15,009.004a sa praviśya gṛhaṃ rājā kṛtapūrvāhṇikakriyaḥ 15,009.004c tarpayitvā dvijaśreṣṭhān āhāram akarot tadā 15,009.005a gāndhārī caiva dharmajñā kuntyā saha manasvinī 15,009.005c vadhūbhir upacāreṇa pūjitābhuṅkta bhārata 15,009.006a kṛtāhāraṃ kṛtāhārāḥ sarve te vidurādayaḥ 15,009.006c pāṇḍavāś ca kuruśreṣṭham upātiṣṭhanta taṃ nṛpam 15,009.007a tato 'bravīn mahārāja kuntīputram upahvare 15,009.007c niṣaṇṇaṃ pāṇinā pṛṣṭhe saṃspṛśann ambikāsutaḥ 15,009.008a apramādas tvayā kāryaḥ sarvathā kurunandana 15,009.008c aṣṭāṅge rājaśārdūla rājye dharmapuraskṛte 15,009.009a tat tu śakyaṃ yathā tāta rakṣituṃ pāṇḍunandana 15,009.009c rājyaṃ dharmaṃ ca kaunteya vidvān asi nibodha tat 15,009.010a vidyāvṛddhān sadaiva tvam upāsīthā yudhiṣṭhira 15,009.010c śṛṇuyās te ca yad brūyuḥ kuryāś caivāvicārayan 15,009.011a prātar utthāya tān rājan pūjayitvā yathāvidhi 15,009.011c kṛtyakāle samutpanne pṛcchethāḥ kāryam ātmanaḥ 15,009.012a te tu saṃmānitā rājaṃs tvayā rājyahitārthinā 15,009.012c pravakṣyanti hitaṃ tāta sarvaṃ kauravanandana 15,009.013a indriyāṇi ca sarvāṇi vājivat paripālaya 15,009.013c hitāya vai bhaviṣyanti rakṣitaṃ draviṇaṃ yathā 15,009.014a amātyān upadhātītān pitṛpaitāmahāñ śucīn 15,009.014c dāntān karmasu sarveṣu mukhyān mukhyeṣu yojayeḥ 15,009.015a cārayethāś ca satataṃ cārair aviditaiḥ parān 15,009.015c parīkṣitair bahuvidhaṃ svarāṣṭreṣu pareṣu ca 15,009.016a puraṃ ca te suguptaṃ syād dṛḍhaprākāratoraṇam 15,009.016c aṭṭāṭṭālakasaṃbādhaṃ ṣaṭpathaṃ sarvatodiśam 15,009.017a tasya dvārāṇi kāryāṇi paryāptāni bṛhanti ca 15,009.017c sarvataḥ suvibhaktāni yantrair ārakṣitāni ca 15,009.018a puruṣair alam arthajñair viditaiḥ kulaśīlataḥ 15,009.018c ātmā ca rakṣyaḥ satataṃ bhojanādiṣu bhārata 15,009.019a vihārāhārakāleṣu mālyaśayyāsaneṣu ca 15,009.019c striyaś ca te suguptāḥ syur vṛddhair āptair adhiṣṭhitāḥ 15,009.019e śīlavadbhiḥ kulīnaiś ca vidvadbhiś ca yudhiṣṭhira 15,009.020a mantriṇaś caiva kurvīthā dvijān vidyāviśāradān 15,009.020c vinītāṃś ca kulīnāṃś ca dharmārthakuśalān ṛjūn 15,009.021a taiḥ sārdhaṃ mantrayethās tvaṃ nātyarthaṃ bahubhiḥ saha 15,009.021c samastair api ca vyastair vyapadeśena kena cit 15,009.022a susaṃvṛtaṃ mantragṛhaṃ sthalaṃ cāruhya mantrayeḥ 15,009.022c araṇye niḥśalāke vā na ca rātrau kathaṃ cana 15,009.023a vānarāḥ pakṣiṇaś caiva ye manuṣyānukāriṇaḥ 15,009.023c sarve mantragṛhe varjyā ye cāpi jaḍapaṅgukāḥ 15,009.024a mantrabhede hi ye doṣā bhavanti pṛthivīkṣitām 15,009.024c na te śakyāḥ samādhātuṃ kathaṃ cid iti me matiḥ 15,009.025a doṣāṃś ca mantrabhedeṣu brūyās tvaṃ mantrimaṇḍale 15,009.025c abhede ca guṇān rājan punaḥ punar ariṃdama 15,009.026a paurajānapadānāṃ ca śaucāśaucaṃ yudhiṣṭhira 15,009.026c yathā syād viditaṃ rājaṃs tathā kāryam ariṃdama 15,010.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 15,010.001a vyavahārāś ca te tāta nityam āptair adhiṣṭhitāḥ 15,010.001c yojyās tuṣṭair hitai rājan nityaṃ cārair anuṣṭhitāḥ 15,010.001d*0024_01 alubdhaiś cāsya vyasanibhiḥ snigdhair ātmasamaiḥ sadā 15,010.002a parimāṇaṃ viditvā ca daṇḍaṃ daṇḍyeṣu bhārata 15,010.002c praṇayeyur yathānyāyaṃ puruṣās te yudhiṣṭhira 15,010.003a ādānarucayaś caiva paradārābhimarśakāḥ 15,010.003c ugradaṇḍapradhānāś ca mithyā vyāhāriṇas tathā 15,010.004a ākroṣṭāraś ca lubdhāś ca hantāraḥ sāhasapriyāḥ 15,010.004c sabhāvihārabhettāro varṇānāṃ ca pradūṣakāḥ 15,010.004e hiraṇyadaṇḍyā vadhyāś ca kartavyā deśakālataḥ 15,010.004f*0025_01 avarodhabhūmau bhṛtyais tu saha pānaṃ vivarjayet 15,010.004f*0025_02 ākrośanty anumattās te kalatraṃ cāpi gṛhṇate 15,010.004f*0025_03 jighāṃsanty api śastreṇa naṣṭāḥ krīḍanti cotkaṭāḥ 15,010.004f*0025_04 nānākṣepā vyāharanti gamyāgamyaṃ na jānate 15,010.004f*0025_05 atipānena rājāpi sarvakośaṃ vināśayet 15,010.004f*0025_06 vitared gāyakebhyaś ca pradhānadravyasaṃcayam 15,010.004f*0025_07 buddhvemān pānadoṣāṃs tu pibed ekaḥ svajāyayā 15,010.004f*0025_08 yuktyā prakāśaṃ matimān svavīryasyābhivṛddhaye 15,010.005a prātar eva hi paśyethā ye kuryur vyayakarma te 15,010.005c alaṃkāram atho bhojyam ata ūrdhvaṃ samācareḥ 15,010.006a paśyethāś ca tato yodhān sadā tvaṃ pariharṣayan 15,010.006c dūtānāṃ ca carāṇāṃ ca pradoṣas te sadā bhavet 15,010.007a sadā cāpararātraṃ te bhavet kāryārthanirṇaye 15,010.007c madhyarātre vihāras te madhyāhne ca sadā bhavet 15,010.008a sarve tv ātyayikāḥ kālāḥ kāryāṇāṃ bharatarṣabha 15,010.008c tathaivālaṃkṛtaḥ kāle tiṣṭhethā bhūridakṣiṇaḥ 15,010.008d*0026_01 na vṛthā vyavatiṣṭheta pārihāryādibhūṣaṇam 15,010.008d*0026_02 prayojyaṃ sarvadeveha māṅgalyaṃ pāpanāśanam 15,010.008e cakravat karmaṇāṃ tāta paryāyo hy eṣa nityaśaḥ 15,010.009a kośasya saṃcaye yatnaṃ kurvīthā nyāyataḥ sadā 15,010.009c dvividhasya mahārāja viparītaṃ vivarjayeḥ 15,010.010a cārair viditvā śatrūṃś ca ye te rājyāntarāyiṇaḥ 15,010.010c tān āptaiḥ puruṣair dūrād ghātayethāḥ parasparam 15,010.011a karmadṛṣṭyātha bhṛtyāṃs tvaṃ varayethāḥ kurūdvaha 15,010.011c kārayethāś ca karmāṇi yuktāyuktair adhiṣṭhitaiḥ 15,010.012a senāpraṇetā ca bhavet tava tāta dṛḍhavrataḥ 15,010.012c śūraḥ kleśasahaś caiva priyaś ca tava mānavaḥ 15,010.013a sarve jānapadāś caiva tava karmāṇi pāṇḍava 15,010.013c paurogavāś ca sabhyāś ca kuryur ye vyavahāriṇaḥ 15,010.014a svarandhraṃ pararandhraṃ ca sveṣu caiva pareṣu ca 15,010.014c upalakṣayitavyaṃ te nityam eva yudhiṣṭhira 15,010.015a deśāntarasthāś ca narā vikrāntāḥ sarvakarmasu 15,010.015c mātrābhir anurūpābhir anugrāhyā hitās tvayā 15,010.016a guṇārthināṃ guṇaḥ kāryo viduṣāṃ te janādhipa 15,010.016c avicālyāś ca te te syur yathā merur mahāgiriḥ 15,011.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 15,011.001a maṇḍalāni ca budhyethāḥ pareṣām ātmanas tathā 15,011.001c udāsīnaguṇānāṃ ca madhyamānāṃ tathaiva ca 15,011.002a caturṇāṃ śatrujātānāṃ sarveṣām ātatāyinām 15,011.002c mitraṃ cāmitramitraṃ ca boddhavyaṃ te 'rikarśana 15,011.003a tathāmātyā janapadā durgāṇi viṣamāṇi ca 15,011.003c balāni ca kuruśreṣṭha bhavanty eṣāṃ yathecchakam 15,011.004a te ca dvādaśa kaunteya rājñāṃ vai vividhātmakāḥ 15,011.004c mantripradhānāś ca guṇāḥ ṣaṣṭir dvādaśa ca prabho 15,011.005a etan maṇḍalam ity āhur ācāryā nītikovidāḥ 15,011.005c atra ṣāḍguṇyam āyattaṃ yudhiṣṭhira nibodha tat 15,011.006a vṛddhikṣayau ca vijñeyau sthānaṃ ca kurunandana 15,011.006c dvisaptatyā mahābāho tataḥ ṣāḍguṇyacāriṇaḥ 15,011.007a yadā svapakṣo balavān parapakṣas tathābalaḥ 15,011.007c vigṛhya śatrūn kaunteya yāyāt kṣitipatis tadā 15,011.007e yadā svapakṣo 'balavāṃs tadā saṃdhiṃ samāśrayet 15,011.007e*0027_01 **** **** svapakṣaś caiva durbalaḥ 15,011.007e*0027_02 sārdhaṃ vidvāṃs tadā kṣīṇaḥ 15,011.008a dravyāṇāṃ saṃcayaś caiva kartavyaḥ syān mahāṃs tathā 15,011.008c yadā samartho yānāya nacireṇaiva bhārata 15,011.009a tadā sarvaṃ vidheyaṃ syāt sthānaṃ ca na vibhājayet 15,011.009c bhūmir alpaphalā deyā viparītasya bhārata 15,011.010a hiraṇyaṃ kupyabhūyiṣṭhaṃ mitraṃ kṣīṇam akośavat 15,011.010c viparītān na gṛhṇīyāt svayaṃ saṃdhiviśāradaḥ 15,011.011a saṃdhyarthaṃ rājaputraṃ ca lipsethā bharatarṣabha 15,011.011c viparītas tu te 'deyaḥ putra kasyāṃ cid āpadi 15,011.011e tasya pramokṣe yatnaṃ ca kuryāḥ sopāyamantravit 15,011.012a prakṛtīnāṃ ca kaunteya rājā dīnāṃ vibhāvayet 15,011.012c krameṇa yugapad dvaṃdvaṃ vyasanānāṃ balābalam 15,011.013a pīḍanaṃ stambhanaṃ caiva kośabhaṅgas tathaiva ca 15,011.013c kāryaṃ yatnena śatrūṇāṃ svarāṣṭraṃ rakṣatā svayam 15,011.014a na ca hiṃsyo 'bhyupagataḥ sāmanto vṛddhim icchatā 15,011.014c kaunteya taṃ na hiṃseta yo mahīṃ vijigīṣate 15,011.015a gaṇānāṃ bhedane yogaṃ gacchethāḥ saha mantribhiḥ 15,011.015c sādhusaṃgrahaṇāc caiva pāpanigrahaṇāt tathā 15,011.016a durbalāś cāpi satataṃ nāvaṣṭabhyā balīyasā 15,011.016c tiṣṭhethā rājaśārdūla vaitasīṃ vṛttim āsthitaḥ 15,011.017a yady evam abhiyāyāc ca durbalaṃ balavān nṛpaḥ 15,011.017c sāmādibhir upāyais taṃ krameṇa vinivartayet 15,011.018a aśaknuvaṃs tu yuddhāya niṣpatet saha mantribhiḥ 15,011.018c kośena paurair daṇḍena ye cānye priyakāriṇaḥ 15,011.019a asaṃbhave tu sarvasya yathāmukhyena niṣpatet 15,011.019c krameṇānena mokṣaḥ syāc charīram api kevalam 15,012.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 15,012.001a saṃdhivigraham apy atra paśyethā rājasattama 15,012.001c dviyoniṃ trividhopāyaṃ bahukalpaṃ yudhiṣṭhira 15,012.002a rājendra paryupāsīthāś chittvā dvaividhyam ātmanaḥ 15,012.002c tuṣṭapuṣṭabalaḥ śatrur ātmavān iti ca smaret 15,012.003a paryupāsanakāle tu viparītaṃ vidhīyate 15,012.003c āmardakāle rājendra vyapasarpas tato varaḥ 15,012.004a vyasanaṃ bhedanaṃ caiva śatrūṇāṃ kārayet tataḥ 15,012.004c karśanaṃ bhīṣaṇaṃ caiva yuddhe cāpi bahukṣayam 15,012.005a prayāsyamāno nṛpatis trividhaṃ paricintayet 15,012.005c ātmanaś caiva śatroś ca śaktiṃ śāstraviśāradaḥ 15,012.006a utsāhaprabhuśaktibhyāṃ mantraśaktyā ca bhārata 15,012.006c upapanno naro yāyād viparītam ato 'nyathā 15,012.007a ādadīta balaṃ rājā maulaṃ mitrabalaṃ tathā 15,012.007c aṭavībalaṃ bhṛtaṃ caiva tathā śreṇībalaṃ ca yat 15,012.008a tatra mitrabalaṃ rājan maulena na viśiṣyate 15,012.008c śreṇībalaṃ bhṛtaṃ caiva tulya eveti me matiḥ 15,012.009a tathā cārabalaṃ caiva parasparasamaṃ nṛpa 15,012.009c vijñeyaṃ balakāleṣu rājñā kāla upasthite 15,012.010a āpadaś cāpi boddhavyā bahurūpā narādhipa 15,012.010c bhavanti rājñāṃ kauravya yās tāḥ pṛthag ataḥ śṛṇu 15,012.011a vikalpā bahavo rājann āpadāṃ pāṇḍunandana 15,012.011c sāmādibhir upanyasya śamayet tān nṛpaḥ sadā 15,012.012a yātrāṃ yāyād balair yukto rājā ṣaḍbhiḥ paraṃtapa 15,012.012c saṃyukto deśakālābhyāṃ balair ātmaguṇais tathā 15,012.013a tuṣṭapuṣṭabalo yāyād rājā vṛddhyudaye rataḥ 15,012.013c āhūtaś cāpy atho yāyād anṛtāv api pārthivaḥ 15,012.014a sthūṇāśmānaṃ vājirathapradhānāṃ; dhvajadrumaiḥ saṃvṛtakūlarodhasam 15,012.014c padātināgair bahukardamāṃ nadīṃ; sapatnanāśe nṛpatiḥ prayāyāt 15,012.015a athopapattyā śakaṭaṃ padmaṃ vajraṃ ca bhārata 15,012.015c uśanā veda yac chāstraṃ tatraitad vihitaṃ vibho 15,012.016a sādayitvā parabalaṃ kṛtvā ca balaharṣaṇam 15,012.016c svabhūmau yojayed yuddhaṃ parabhūmau tathaiva ca 15,012.017a labdhaṃ praśamayed rājā nikṣiped dhanino narān 15,012.017c jñātvā svaviṣayaṃ taṃ ca sāmādibhir upakramet 15,012.018a sarvathaiva mahārāja śarīraṃ dhārayed iha 15,012.018c pretyeha caiva kartavyam ātmaniḥśreyasaṃ param 15,012.019a evaṃ kurvañ śubhā vāco loke 'smiñ śṛṇute nṛpaḥ 15,012.019c pretya svargaṃ tathāpnoti prajā dharmeṇa pālayan 15,012.020a evaṃ tvayā kuruśreṣṭha vartitavyaṃ prajāhitam 15,012.020c ubhayor lokayos tāta prāptaye nityam eva ca 15,012.021a bhīṣmeṇa pūrvam ukto 'si kṛṣṇena vidureṇa ca 15,012.021c mayāpy avaśyaṃ vaktavyaṃ prītyā te nṛpasattama 15,012.022a etat sarvaṃ yathānyāyaṃ kurvīthā bhūridakṣiṇa 15,012.022c priyas tathā prajānāṃ tvaṃ svarge sukham avāpsyasi 15,012.023a aśvamedhasahasreṇa yo yajet pṛthivīpatiḥ 15,012.023c pālayed vāpi dharmeṇa prajās tulyaṃ phalaṃ labhet 15,013.001 yudhiṣṭhira uvāca 15,013.001a evam etat kariṣyāmi yathāttha pṛthivīpate 15,013.001c bhūyaś caivānuśāsyo 'haṃ bhavatā pārthivarṣabha 15,013.002a bhīṣme svargam anuprāpte gate ca madhusūdane 15,013.002c vidure saṃjaye caiva ko 'nyo māṃ vaktum arhati 15,013.003a yat tu mām anuśāstīha bhavān adya hite sthitaḥ 15,013.003c kartāsmy etan mahīpāla nirvṛto bhava bhārata 15,013.004 vaiśaṃpāyana uvāca 15,013.004a evam uktaḥ sa rājarṣir dharmarājena dhīmatā 15,013.004c kaunteyaṃ samanujñātum iyeṣa bharatarṣabha 15,013.005a putra viśramyatāṃ tāvan mamāpi balavāñ śramaḥ 15,013.005c ity uktvā prāviśad rājā gāndhāryā bhavanaṃ tadā 15,013.006a tam āsanagataṃ devī gāndhārī dharmacāriṇī 15,013.006c uvāca kāle kālajñā prajāpatisamaṃ patim 15,013.007a anujñātaḥ svayaṃ tena vyāsenāpi maharṣiṇā 15,013.007c yudhiṣṭhirasyānumate kadāraṇyaṃ gamiṣyasi 15,013.008 dhṛtarāṣṭra uvāca 15,013.008a gāndhāry aham anujñātaḥ svayaṃ pitrā mahātmanā 15,013.008c yudhiṣṭhirasyānumate gantāsmi nacirād vanam 15,013.009a ahaṃ hi nāma sarveṣāṃ teṣāṃ durdyūtadevinām 15,013.009c putrāṇāṃ dātum icchāmi pretyabhāvānugaṃ vasu 15,013.009e sarvaprakṛtisāṃnidhyaṃ kārayitvā svaveśmani 15,013.009f*0028_01 dhṛtarāṣṭraḥ sa tān sarvān pretakāryārtham abravīt 15,013.009f*0029_01 āpṛṣṭvā gantum icchāmi vanaṃ subalanandini 15,013.010 vaiśaṃpāyana uvāca 15,013.010a ity uktvā dharmarājāya preṣayām āsa pārthivaḥ 15,013.010c sa ca tadvacanāt sarvaṃ samāninye mahīpatiḥ 15,013.011a tato niṣkramya nṛpatis tasmād antaḥpurāt tadā 15,013.011c sarvaṃ suhṛjjanaṃ caiva sarvāś ca prakṛtīs tathā 15,013.011e samavetāṃś ca tān sarvān paurajānapadān atha 15,013.011f*0030_01 tān āgatān abhiprekṣya samastaṃ ca suhṛjjanam 15,013.012a brāhmaṇāṃś ca mahīpālān nānādeśasamāgatān 15,013.012c tataḥ prāha mahātejā dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ 15,013.013a śṛṇvanty ekāgramanaso brāhmaṇāḥ kurujāṅgalāḥ 15,013.013c kṣatriyāś caiva vaiśyāś ca śūdrāś caiva samāgatāḥ 15,013.014a bhavantaḥ kuravaś caiva bahukālaṃ sahoṣitāḥ 15,013.014c parasparasya suhṛdaḥ parasparahite ratāḥ 15,013.015a yad idānīm ahaṃ brūyām asmin kāla upasthite 15,013.015c tathā bhavadbhiḥ kartavyam avicārya vaco mama 15,013.016a araṇyagamane buddhir gāndhārīsahitasya me 15,013.016c vyāsasyānumate rājñas tathā kuntīsutasya ca 15,013.016e bhavanto 'py anujānantu mā vo 'nyā bhūd vicāraṇā 15,013.017a asmākaṃ bhavatāṃ caiva yeyaṃ prītir hi śāśvatī 15,013.017c na cānyeṣv asti deśeṣu rājñām iti matir mama 15,013.018a śrānto 'smi vayasānena tathā putravinākṛtaḥ 15,013.018c upavāsakṛśaś cāsmi gāndhārīsahito 'naghāḥ 15,013.019a yudhiṣṭhiragate rājye prāptaś cāsmi sukhaṃ mahat 15,013.019c manye duryodhanaiśvaryād viśiṣṭam iti sattamāḥ 15,013.020a mama tv andhasya vṛddhasya hataputrasya kā gatiḥ 15,013.020c ṛte vanaṃ mahābhāgās tan mānujñātum arhatha 15,013.021a tasya tad vacanaṃ śrutvā sarve te kurujāṅgalāḥ 15,013.021c bāṣpasaṃdigdhayā vācā rurudur bharatarṣabha 15,013.022a tān avibruvataḥ kiṃ cid duḥkhaśokaparāyaṇān 15,013.022c punar eva mahātejā dhṛtarāṣṭro 'bravīd idam 15,014.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 15,014.001a śaṃtanuḥ pālayām āsa yathāvat pṛthivīm imām 15,014.001c tathā vicitravīryaś ca bhīṣmeṇa paripālitaḥ 15,014.001e pālayām āsa vas tāto viditaṃ vo nasaṃśayaḥ 15,014.001f*0031_01 anantaraṃ sa pāṇḍuś ca pālayām āsa medinīm 15,014.002a yathā ca pāṇḍur bhrātā me dayito bhavatām abhūt 15,014.002c sa cāpi pālayām āsa yathāvat tac ca vettha ha 15,014.002d*0032_01 anantaraṃ hi pitaram anujāto yudhiṣṭhiraḥ 15,014.002d*0032_02 nātra kiṃ cin mṛṣā jātu bhaviteti matir mama 15,014.003a mayā ca bhavatāṃ samyak chuśrūṣā yā kṛtānaghāḥ 15,014.003c asamyag vā mahābhāgās tat kṣantavyam atandritaiḥ 15,014.004a yac ca duryodhanenedaṃ rājyaṃ bhuktam akaṇṭakam 15,014.004c api tatra na vo mando durbuddhir aparāddhavān 15,014.005a tasyāparādhād durbuddher abhimānān mahīkṣitām 15,014.005c vimardaḥ sumahān āsīd anayān matkṛtād atha 15,014.005d*0033_01 ghātitāḥ kuravo yac ca pṛthivī ca vināśitā 15,014.006a tan mayā sādhu vāpīdaṃ yadi vāsādhu vai kṛtam 15,014.006c tad vo hṛdi na kartavyaṃ mām anujñātum arhatha 15,014.007a vṛddho 'yaṃ hataputro 'yaṃ duḥkhito 'yaṃ janādhipaḥ 15,014.007c pūrvarājñāṃ ca putro 'yam iti kṛtvānujānata 15,014.008a iyaṃ ca kṛpaṇā vṛddhā hataputrā tapasvinī 15,014.008c gāndhārī putraśokārtā tulyaṃ yācati vo mayā 15,014.009a hataputrāv imau vṛddhau viditvā duḥkhitau tathā 15,014.009c anujānīta bhadraṃ vo vrajāvaḥ śaraṇaṃ ca vaḥ 15,014.010a ayaṃ ca kauravo rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 15,014.010c sarvair bhavadbhir draṣṭavyaḥ sameṣu viṣameṣu ca 15,014.010e na jātu viṣamaṃ caiva gamiṣyati kadā cana 15,014.011a catvāraḥ sacivā yasya bhrātaro vipulaujasaḥ 15,014.011c lokapālopamā hy ete sarve dharmārthadarśinaḥ 15,014.011d*0034_01 caturṇāṃ lokapālānāṃ madhye viparivartate 15,014.012a brahmeva bhagavān eṣa sarvabhūtajagatpatiḥ 15,014.012b*0035_01 evam eṣa mahābāhur bhīmārjunayamair vṛtaḥ 15,014.012c yudhiṣṭhiro mahātejā bhavataḥ pālayiṣyati 15,014.013a avaśyam eva vaktavyam iti kṛtvā bravīmi vaḥ 15,014.013c eṣa nyāso mayā dattaḥ sarveṣāṃ vo yudhiṣṭhiraḥ 15,014.013e bhavanto 'sya ca vīrasya nyāsabhūtā mayā kṛtāḥ 15,014.014a yady eva taiḥ kṛtaṃ kiṃ cid vyalīkaṃ vā sutair mama 15,014.014c yady anyena madīyena tad anujñātum arhatha 15,014.015a bhavadbhir hi na me manyuḥ kṛtapūrvaḥ kathaṃ cana 15,014.015c atyantagurubhaktānām eṣo 'ñjalir idaṃ namaḥ 15,014.016a teṣām asthirabuddhīnāṃ lubdhānāṃ kāmacāriṇām 15,014.016c kṛte yācāmi vaḥ sarvān gāndhārīsahito 'naghāḥ 15,014.017a ity uktās tena te rājñā paurajānapadā janāḥ 15,014.017b*0036_01 ity evaṃ bruvatas tasya dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ 15,014.017c nocur bāṣpakalāḥ kiṃ cid vīkṣāṃ cakruḥ parasparam 15,015.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,015.001a evam uktās tu te tena paurajānapadā janāḥ 15,015.001c vṛddhena rājñā kauravya naṣṭasaṃjñā ivābhavan 15,015.002a tūṣṇīṃbhūtāṃs tatas tāṃs tu bāṣpakaṇṭhān mahīpatiḥ 15,015.002c dhṛtarāṣṭro mahīpālaḥ punar evābhyabhāṣata 15,015.003a vṛddhaṃ māṃ hataputraṃ ca dharmapatnyā sahānayā 15,015.003c vilapantaṃ bahuvidhaṃ kṛpaṇaṃ caiva sattamāḥ 15,015.004a pitrā svayam anujñātaṃ kṛṣṇadvaipāyanena vai 15,015.004c vanavāsāya dharmajñā dharmajñena nṛpeṇa ca 15,015.005a so 'haṃ punaḥ punar yāce śirasāvanato 'naghāḥ 15,015.005c gāndhāryā sahitaṃ tan māṃ samanujñātum arhatha 15,015.006a śrutvā tu kururājasya vākyāni karuṇāni te 15,015.006c ruruduḥ sarvato rājan sametāḥ kurujāṅgalāḥ 15,015.007a uttarīyaiḥ karaiś cāpi saṃchādya vadanāni te 15,015.007c ruruduḥ śokasaṃtaptā muhūrtaṃ pitṛmātṛvat 15,015.008a hṛdayaiḥ śūnyabhūtais te dhṛtarāṣṭrapravāsajam 15,015.008c duḥkhaṃ saṃdhārayantaḥ sma naṣṭasaṃjñā ivābhavan 15,015.009a te vinīya tam āyāsaṃ kururājaviyogajam 15,015.009c śanaiḥ śanais tadānyonyam abruvan svamatāny uta 15,015.010a tataḥ saṃdhāya te sarve vākyāny atha samāsataḥ 15,015.010c ekasmin brāhmaṇe rājann āveśyocur narādhipam 15,015.011a tataḥ svacaraṇe vṛddhaḥ saṃmato 'rthaviśāradaḥ 15,015.011c sāmbākhyo bahvṛco rājan vaktuṃ samupacakrame 15,015.012a anumānya mahārājaṃ tat sadaḥ saṃprabhāṣya ca 15,015.012c vipraḥ pragalbho medhāvī sa rājānam uvāca ha 15,015.013a rājan vākyaṃ janasyāsya mayi sarvaṃ samarpitam 15,015.013c vakṣyāmi tad ahaṃ vīra taj juṣasva narādhipa 15,015.014a yathā vadasi rājendra sarvam etat tathā vibho 15,015.014c nātra mithyā vacaḥ kiṃ cit suhṛt tvaṃ naḥ parasparam 15,015.015a na jātv asya tu vaṃśasya rājñāṃ kaś cit kadā cana 15,015.015c rājāsīd yaḥ prajāpālaḥ prajānām apriyo bhavet 15,015.016a pitṛvad bhrātṛvac caiva bhavantaḥ pālayanti naḥ 15,015.016c na ca duryodhanaḥ kiṃ cid ayuktaṃ kṛtavān nṛpa 15,015.016d*0037_01 priyāṇi kurvan sarveṣām anuvṛttyartham udyataḥ 15,015.017a yathā bravīti dharmajño muniḥ satyavatīsutaḥ 15,015.017c tathā kuru mahārāja sa hi naḥ paramo guruḥ 15,015.018a tyaktā vayaṃ tu bhavatā duḥkhaśokaparāyaṇāḥ 15,015.018c bhaviṣyāmaś ciraṃ rājan bhavadguṇaśatair hṛtāḥ 15,015.019a yathā śaṃtanunā guptā rājñā citrāṅgadena ca 15,015.019c bhīṣmavīryopagūḍhena pitrā ca tava pārthiva 15,015.020a bhavadbuddhiyujā caiva pāṇḍunā pṛthivīkṣitā 15,015.020c tathā duryodhanenāpi rājñā suparipālitāḥ 15,015.021a na svalpam api putras te vyalīkaṃ kṛtavān nṛpa 15,015.021c pitarīva suviśvastās tasminn api narādhipe 15,015.021e vayam āsma yathā samyag bhavato viditaṃ tathā 15,015.022a tathā varṣasahasrāya kuntīputreṇa dhīmatā 15,015.022c pālyamānā dhṛtimatā sukhaṃ vindāmahe nṛpa 15,015.023a rājarṣīṇāṃ purāṇānāṃ bhavatāṃ vaṃśadhāriṇām 15,015.023c kurusaṃvaraṇādīnāṃ bharatasya ca dhīmataḥ 15,015.024a vṛttaṃ samanuyāty eṣa dharmātmā bhūridakṣiṇaḥ 15,015.024c nātra vācyaṃ mahārāja susūkṣmam api vidyate 15,015.025a uṣitāḥ sma sukhaṃ nityaṃ bhavatā paripālitāḥ 15,015.025c susūkṣmaṃ ca vyalīkaṃ te saputrasya na vidyate 15,015.026a yat tu jñātivimarde 'sminn āttha duryodhanaṃ prati 15,015.026c bhavantam anuneṣyāmi tatrāpi kurunandana 15,016.001 brāhmaṇa uvāca 15,016.001a na tad duryodhanakṛtaṃ na ca tad bhavatā kṛtam 15,016.001c na karṇasaubalābhyāṃ ca kuravo yat kṣayaṃ gatāḥ 15,016.002a daivaṃ tat tu vijānīmo yan na śakyaṃ prabādhitum 15,016.002c daivaṃ puruṣakāreṇa na śakyam ativartitum 15,016.003a akṣauhiṇyo mahārāja daśāṣṭau ca samāgatāḥ 15,016.003c aṣṭādaśāhena hatā daśabhir yodhapuṃgavaiḥ 15,016.004a bhīṣmadroṇakṛpādyaiś ca karṇena ca mahātmanā 15,016.004c yuyudhānena vīreṇa dhṛṣṭadyumnena caiva ha 15,016.005a caturbhiḥ pāṇḍuputraiś ca bhīmārjunayamair nṛpa 15,016.005c janakṣayo 'yaṃ nṛpate kṛto daivabalātkṛtaiḥ 15,016.006a avaśyam eva saṃgrāme kṣatriyeṇa viśeṣataḥ 15,016.006c kartavyaṃ nidhanaṃ loke śastreṇa kṣatrabandhunā 15,016.007a tair iyaṃ puruṣavyāghrair vidyābāhubalānvitaiḥ 15,016.007c pṛthivī nihatā sarvā sahayā sarathadvipā 15,016.008a na sa rājāparādhnoti putras tava mahāmanāḥ 15,016.008b*0038_01 na sa rājñāṃ vadhe sūnuḥ kāraṇaṃ te mahātmanām 15,016.008c na bhavān na ca te bhṛtyā na karṇo na ca saubalaḥ 15,016.009a yad vinaṣṭāḥ kuruśreṣṭhā rājānaś ca sahasraśaḥ 15,016.009c sarvaṃ daivakṛtaṃ tad vai ko 'tra kiṃ vaktum arhati 15,016.010a gurur mato bhavān asya kṛtsnasya jagataḥ prabhuḥ 15,016.010c dharmātmānam atas tubhyam anujānīmahe sutam 15,016.011a labhatāṃ vīralokān sa sasahāyo narādhipaḥ 15,016.011c dvijāgryaiḥ samanujñātas tridive modatāṃ sukhī 15,016.012a prāpsyate ca bhavān puṇyaṃ dharme ca paramāṃ sthitim 15,016.012b*0039_01 tad eva puṇyaṃ dharme ca dharme ca paramāṃ gatim 15,016.012c veda puṇyaṃ ca kārtsnyena samyag bharatasattama 15,016.012d*0040_01 veda dharmaṃ mahābāho laukyaṃ vaidikam eva ca 15,016.013a dṛṣṭāpadānāś cāsmābhiḥ pāṇḍavāḥ puruṣarṣabhāḥ 15,016.013b*0041_01 dṛṣṭipradānam api te pāṇḍavān prati no vṛthā 15,016.013c samarthās tridivasyāpi pālane kiṃ punaḥ kṣiteḥ 15,016.014a anuvatsyanti cāpīmāḥ sameṣu viṣameṣu ca 15,016.014c prajāḥ kurukulaśreṣṭha pāṇḍavāñ śīlabhūṣaṇān 15,016.015a brahmadeyāgrahārāṃś ca parihārāṃś ca pārthiva 15,016.015c pūrvarājātisargāṃś ca pālayaty eva pāṇḍavaḥ 15,016.016a dīrghadarśī kṛtaprajñaḥ sadā vaiśravaṇo yathā 15,016.016c akṣudrasacivaś cāyaṃ kuntīputro mahāmanāḥ 15,016.017a apy amitre dayāvāṃś ca śuciś ca bharatarṣabha 15,016.017c ṛju paśyati medhāvī putravat pāti naḥ sadā 15,016.018a vipriyaṃ ca janasyāsya saṃsargād dharmajasya vai 15,016.018c na kariṣyanti rājarṣe tathā bhīmārjunādayaḥ 15,016.019a mandā mṛduṣu kauravyās tīkṣṇeṣv āśīviṣopamāḥ 15,016.019c vīryavanto mahātmānaḥ paurāṇāṃ ca hite ratāḥ 15,016.020a na kuntī na ca pāñcālī na colūpī na sātvatī 15,016.020c asmiñ jane kariṣyanti pratikūlāni karhi cit 15,016.021a bhavatkṛtam imaṃ snehaṃ yudhiṣṭhiravivardhitam 15,016.021c na pṛṣṭhataḥ kariṣyanti paurajānapadā janāḥ 15,016.022a adharmiṣṭhān api sataḥ kuntīputrā mahārathāḥ 15,016.022c mānavān pālayiṣyanti bhūtvā dharmaparāyaṇāḥ 15,016.023a sa rājan mānasaṃ duḥkham apanīya yudhiṣṭhirāt 15,016.023c kuru kāryāṇi dharmyāṇi namas te bharatarṣabha 15,016.024 vaiśaṃpāyana uvāca 15,016.024a tasya tad vacanaṃ dharmyam anubandhaguṇottaram 15,016.024c sādhu sādhv iti sarvaḥ sa janaḥ pratigṛhītavān 15,016.025a dhṛtarāṣṭraś ca tad vākyam abhipūjya punaḥ punaḥ 15,016.025c visarjayām āsa tadā sarvās tu prakṛtīḥ śanaiḥ 15,016.026a sa taiḥ saṃpūjito rājā śivenāvekṣitas tadā 15,016.026c prāñjaliḥ pūjayām āsa taṃ janaṃ bharatarṣabha 15,016.027a tato viveśa bhuvanaṃ gāndhāryā sahito nṛpaḥ 15,016.027c vyuṣṭāyāṃ caiva śarvaryāṃ yac cakāra nibodha tat 15,016.027d*0042_01 āgatāyāṃ ca śarvaryāṃ sukhaṃ śete narādhipaḥ 15,017.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,017.001a vyuṣitāyāṃ rajanyāṃ tu dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 15,017.001c viduraṃ preṣayām āsa yudhiṣṭhiraniveśanam 15,017.002a sa gatvā rājavacanād uvācācyutam īśvaram 15,017.002c yudhiṣṭhiraṃ mahātejāḥ sarvabuddhimatāṃ varaḥ 15,017.003a dhṛtarāṣṭro mahārāja vanavāsāya dīkṣitaḥ 15,017.003c gamiṣyati vanaṃ rājan kārttikīm āgatām imām 15,017.004a sa tvā kurukulaśreṣṭha kiṃ cid artham abhīpsati 15,017.004c śrāddham icchati dātuṃ sa gāṅgeyasya mahātmanaḥ 15,017.005a droṇasya somadattasya bāhlīkasya ca dhīmataḥ 15,017.005c putrāṇāṃ caiva sarveṣāṃ ye cāsya suhṛdo hatāḥ 15,017.005e yadi cābhyanujānīṣe saindhavāpasadasya ca 15,017.006a etac chrutvā tu vacanaṃ vidurasya yudhiṣṭhiraḥ 15,017.006c hṛṣṭaḥ saṃpūjayām āsa guḍākeśaś ca pāṇḍavaḥ 15,017.007a na tu bhīmo dṛḍhakrodhas tad vaco jagṛhe tadā 15,017.007c vidurasya mahātejā duryodhanakṛtaṃ smaran 15,017.008a abhiprāyaṃ viditvā tu bhīmasenasya phalgunaḥ 15,017.008c kirīṭī kiṃ cid ānamya bhīmaṃ vacanam abravīt 15,017.009a bhīma rājā pitā vṛddho vanavāsāya dīkṣitaḥ 15,017.009c dātum icchati sarveṣāṃ suhṛdām aurdhvadehikam 15,017.010a bhavatā nirjitaṃ vittaṃ dātum icchati kauravaḥ 15,017.010c bhīṣmādīnāṃ mahābāho tad anujñātum arhasi 15,017.011a diṣṭyā tv adya mahābāho dhṛtarāṣṭraḥ prayācati 15,017.011c yācito yaḥ purāsmābhiḥ paśya kālasya paryayam 15,017.012a yo 'sau pṛthivyāḥ kṛtsnāyā bhartā bhūtvā narādhipaḥ 15,017.012c parair vinihatāpatyo vanaṃ gantum abhīpsati 15,017.013a mā te 'nyat puruṣavyāghra dānād bhavatu darśanam 15,017.013c ayaśasyam ato 'nyat syād adharmyaṃ ca mahābhuja 15,017.014a rājānam upatiṣṭhasva jyeṣṭhaṃ bhrātaram īśvaram 15,017.014c arhas tvam asi dātuṃ vai nādātuṃ bharatarṣabha 15,017.014e evaṃ bruvāṇaṃ kaunteyaṃ dharmarājo 'bhyapūjayat 15,017.015a bhīmasenas tu sakrodhaḥ provācedaṃ vacas tadā 15,017.015c vayaṃ bhīṣmasya kurmeha pretakāryāṇi phalguna 15,017.016a somadattasya nṛpater bhūriśravasa eva ca 15,017.016c bāhlīkasya ca rājarṣer droṇasya ca mahātmanaḥ 15,017.017a anyeṣāṃ caiva suhṛdāṃ kuntī karṇāya dāsyati 15,017.017c śrāddhāni puruṣavyāghra mādāt kauravako nṛpaḥ 15,017.018a iti me vartate buddhir mā vo nandantu śatravaḥ 15,017.018c kaṣṭāt kaṣṭataraṃ yāntu sarve duryodhanādayaḥ 15,017.018e yair iyaṃ pṛthivī sarvā ghātitā kulapāṃsanaiḥ 15,017.019a kutas tvam adya vismṛtya vairaṃ dvādaśavārṣikam 15,017.019c ajñātavāsagamanaṃ draupadīśokavardhanam 15,017.019e kva tadā dhṛtarāṣṭrasya sneho 'smāsv abhavat tadā 15,017.020a kṛṣṇājinopasaṃvīto hṛtābharaṇabhūṣaṇaḥ 15,017.020c sārdhaṃ pāñcālaputryā tvaṃ rājānam upajagmivān 15,017.020e kva tadā droṇabhīṣmau tau somadatto 'pi vābhavat 15,017.021a yatra trayodaśa samā vane vanyena jīvasi 15,017.021c na tadā tvā pitā jyeṣṭhaḥ pitṛtvenābhivīkṣate 15,017.022a kiṃ te tad vismṛtaṃ pārtha yad eṣa kulapāṃsanaḥ 15,017.022c durvṛtto viduraṃ prāha dyūte kiṃ jitam ity uta 15,017.023a tam evaṃvādinaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 15,017.023c uvāca bhrātaraṃ dhīmāñ joṣam āsveti bhartsayan 15,018.001 arjuna uvāca 15,018.001a bhīma jyeṣṭho gurur me tvaṃ nāto 'nyad vaktum utsahe 15,018.001c dhṛtarāṣṭro hi rājarṣiḥ sarvathā mānam arhati 15,018.002a na smaranty aparāddhāni smaranti sukṛtāni ca 15,018.002c asaṃbhinnārthamaryādāḥ sādhavaḥ puruṣottamāḥ 15,018.002d*0043_01 iti tasya vacaḥ śrutvā phalgunasya mahātmanaḥ 15,018.002d*0043_02 viduraṃ prāha dharmātmā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 15,018.003a idaṃ madvacanāt kṣattaḥ kauravaṃ brūhi pārthivam 15,018.003c yāvad icchati putrāṇāṃ dātuṃ tāvad dadāmy aham 15,018.004a bhīṣmādīnāṃ ca sarveṣāṃ suhṛdām upakāriṇām 15,018.004c mama kośād iti vibho mā bhūd bhīmaḥ sudurmanāḥ 15,018.005 vaiśaṃpāyana uvāca 15,018.005a ity ukte dharmarājas tam arjunaṃ pratyapūjayat 15,018.005c bhīmasenaḥ kaṭākṣeṇa vīkṣāṃ cakre dhanaṃjayam 15,018.006a tataḥ sa viduraṃ dhīmān vākyam āha yudhiṣṭhiraḥ 15,018.006c na bhīmasene kopaṃ sa nṛpatiḥ kartum arhati 15,018.007a parikliṣṭo hi bhīmo 'yaṃ himavṛṣṭyātapādibhiḥ 15,018.007c duḥkhair bahuvidhair dhīmān araṇye viditaṃ tava 15,018.008a kiṃ tu madvacanād brūhi rājānaṃ bharatarṣabham 15,018.008c yad yad icchasi yāvac ca gṛhyatāṃ madgṛhād iti 15,018.009a yan mātsaryam ayaṃ bhīmaḥ karoti bhṛśaduḥkhitaḥ 15,018.009c na tan manasi kartavyam iti vācyaḥ sa pārthivaḥ 15,018.010a yan mamāsti dhanaṃ kiṃ cid arjunasya ca veśmani 15,018.010c tasya svāmī mahārāja iti vācyaḥ sa pārthivaḥ 15,018.011a dadātu rājā viprebhyo yatheṣṭaṃ kriyatāṃ vyayaḥ 15,018.011c putrāṇāṃ suhṛdāṃ caiva gacchatv ānṛṇyam adya saḥ 15,018.012a idaṃ cāpi śarīraṃ me tavāyattaṃ janādhipa 15,018.012c dhanāni ceti viddhi tvaṃ kṣattar nāsty atra saṃśayaḥ 15,019.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,019.001a evam uktas tu rājñā sa viduro buddhisattamaḥ 15,019.001c dhṛtarāṣṭram upetyedaṃ vākyam āha mahārthavat 15,019.002a ukto yudhiṣṭhiro rājā bhavadvacanam āditaḥ 15,019.002c sa ca saṃśrutya vākyaṃ te praśaśaṃsa mahādyutiḥ 15,019.003a bībhatsuś ca mahātejā nivedayati te gṛhān 15,019.003c vasu tasya gṛhe yac ca prāṇān api ca kevalān 15,019.004a dharmarājaś ca putras te rājyaṃ prāṇān dhanāni ca 15,019.004c anujānāti rājarṣe yac cānyad api kiṃ cana 15,019.004d*0044_01 nakulaḥ sahadevaś ca tad anujñātavān vibho 15,019.005a bhīmas tu sarvaduḥkhāni saṃsmṛtya bahulāny uta 15,019.005c kṛcchrād iva mahābāhur anumanye viniḥśvasan 15,019.006a sa rājñā dharmaśīlena bhrātrā bībhatsunā tathā 15,019.006c anunīto mahābāhuḥ sauhṛde sthāpito 'pi ca 15,019.007a na ca manyus tvayā kārya iti tvāṃ prāha dharmarāṭ 15,019.007c saṃsmṛtya bhīmas tad vairaṃ yad anyāyavad ācaret 15,019.008a evaṃprāyo hi dharmo 'yaṃ kṣatriyāṇāṃ narādhipa 15,019.008c yuddhe kṣatriyadharme ca nirato 'yaṃ vṛkodaraḥ 15,019.009a vṛkodarakṛte cāham arjunaś ca punaḥ punaḥ 15,019.009c prasādayāva nṛpate bhavān prabhur ihāsti yat 15,019.010a pradadātu bhavān vittaṃ yāvad icchasi pārthiva 15,019.010c tvam īśvaro no rājyasya prāṇānāṃ ceti bhārata 15,019.011a brahmadeyāgrahārāṃś ca putrāṇāṃ caurdhvadehikam 15,019.011c ito ratnāni gāś caiva dāsīdāsam ajāvikam 15,019.012a ānayitvā kuruśreṣṭho brāhmaṇebhyaḥ prayacchatu 15,019.012c dīnāndhakṛpaṇebhyaś ca tatra tatra nṛpājñayā 15,019.013a bahvannarasapānāḍhyāḥ sabhā vidura kāraya 15,019.013c gavāṃ nipānāny anyac ca vividhaṃ puṇyakarma yat 15,019.014a iti mām abravīd rājā pārthaś caiva dhanaṃjayaḥ 15,019.014c yad atrānantaraṃ kāryaṃ tad bhavān vaktum arhati 15,019.015a ity ukto vidureṇātha dhṛtarāṣṭro 'bhinandya tat 15,019.015c manaś cakre mahādāne kārttikyāṃ janamejaya 15,019.015d*0045_01 itīdam ukto vidureṇa rājā 15,019.015d*0045_02 tasyābhinandyātha vaco vicintya 15,019.015d*0045_03 gantuṃ sa cakre vanam eva vegāt 15,019.015d*0045_04 tadā manaḥ kārtikapaurṇamāsyām 15,020.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,020.001a vidureṇaivam uktas tu dhṛtarāṣṭro janādhipaḥ 15,020.001c prītimān abhavad rājā rājño jiṣṇoś ca karmaṇā 15,020.002a tato 'bhirūpān bhīṣmāya brāhmaṇān ṛṣisattamān 15,020.002c putrārthe suhṛdāṃ caiva sa samīkṣya sahasraśaḥ 15,020.003a kārayitvānnapānāni yānāny ācchādanāni ca 15,020.003c suvarṇamaṇiratnāni dāsīdāsaparicchadān 15,020.004a kambalājinaratnāni grāmān kṣetrān ajāvikam 15,020.004c alaṃkārān gajān aśvān kanyāś caiva varastriyaḥ 15,020.004e ādiśyādiśya viprebhyo dadau sa nṛpasattamaḥ 15,020.005a droṇaṃ saṃkīrtya bhīṣmaṃ ca somadattaṃ ca bāhlikam 15,020.005c duryodhanaṃ ca rājānaṃ putrāṃś caiva pṛthak pṛthak 15,020.005e jayadrathapurogāṃś ca suhṛdaś caiva sarvaśaḥ 15,020.006a sa śrāddhayajño vavṛdhe bahugodhanadakṣiṇaḥ 15,020.006c anekadhanaratnaugho yudhiṣṭhiramate tadā 15,020.007a aniśaṃ yatra puruṣā gaṇakā lekhakās tathā 15,020.007c yudhiṣṭhirasya vacanāt tad āpṛcchanti taṃ nṛpam 15,020.008a ājñāpaya kim etebhyaḥ pradeyaṃ dīyatām iti 15,020.008c tad upasthitam evātra vacanānte pradṛśyate 15,020.009a śate deye daśaśataṃ sahasre cāyutaṃ tathā 15,020.009c dīyate vacanād rājñaḥ kuntīputrasya dhīmataḥ 15,020.010a evaṃ sa vasudhārābhir varṣamāṇo nṛpāmbudaḥ 15,020.010c tarpayām āsa viprāṃs tān varṣan bhūmim ivāmbudaḥ 15,020.011a tato 'nantaram evātra sarvavarṇān mahīpatiḥ 15,020.011c annapānarasaughena plāvayām āsa pārthivaḥ 15,020.012a savastraphenaratnaugho mṛdaṅganinadasvanaḥ 15,020.012c gavāśvamakarāvarto nārīratnamahākaraḥ 15,020.013a grāmāgrahārakulyāḍhyo maṇihemajalārṇavaḥ 15,020.013c jagat saṃplāvayām āsa dhṛtarāṣṭradayāmbudhiḥ 15,020.014a evaṃ sa putrapautrāṇāṃ pitṝṇām ātmanas tathā 15,020.014c gāndhāryāś ca mahārāja pradadāv aurdhvadehikam 15,020.015a pariśrānto yadāsīt sa dadad dānāny anekaśaḥ 15,020.015c tato nirvartayām āsa dānayajñaṃ kurūdvahaḥ 15,020.016a evaṃ sa rājā kauravyaś cakre dānamahotsavam 15,020.016c naṭanartakalāsyāḍhyaṃ bahvannarasadakṣiṇam 15,020.017a daśāham evaṃ dānāni dattvā rājāmbikāsutaḥ 15,020.017c babhūva putrapautrāṇām anṛṇo bharatarṣabha 15,021.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,021.001a tataḥ prabhāte rājā sa dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 15,021.001c āhūya pāṇḍavān vīrān vanavāsakṛtakṣaṇaḥ 15,021.002a gāndhārīsahito dhīmān abhinandya yathāvidhi 15,021.002c kārttikyāṃ kārayitveṣṭiṃ brāhmaṇair vedapāragaiḥ 15,021.003a agnihotraṃ puraskṛtya valkalājinasaṃvṛtaḥ 15,021.003c vadhūparivṛto rājā niryayau bhavanāt tataḥ 15,021.004a tataḥ striyaḥ kauravapāṇḍavānāṃ; yāś cāpy anyāḥ kauravarājavaṃśyāḥ 15,021.004c tāsāṃ nādaḥ prādurāsīt tadānīṃ; vaicitravīrye nṛpatau prayāte 15,021.005a tato lājaiḥ sumanobhiś ca rājā; vicitrābhis tad gṛhaṃ pūjayitvā 15,021.005c saṃyojyārthair bhṛtyajanaṃ ca sarvaṃ; tataḥ samutsṛjya yayau narendraḥ 15,021.006a tato rājā prāñjalir vepamāno; yudhiṣṭhiraḥ sasvanaṃ bāṣpakaṇṭhaḥ 15,021.006c vilapyoccair hā mahārāja sādho; kva gantāsīty apatat tāta bhūmau 15,021.007a tathārjunas tīvraduḥkhābhitapto; muhur muhur niḥśvasan bhāratāgryaḥ 15,021.007c yudhiṣṭhiraṃ maivam ity evam uktvā; nigṛhyāthodīdharat sīdamānaḥ 15,021.008a vṛkodaraḥ phalgunaś caiva vīrau; mādrīputrau viduraḥ saṃjayaś ca 15,021.008c vaiśyāputraḥ sahito gautamena; dhaumyo viprāś cānvayur bāṣpakaṇṭhāḥ 15,021.009a kuntī gāndhārīṃ baddhanetrāṃ vrajantīṃ; skandhāsaktaṃ hastam athodvahantī 15,021.009c rājā gāndhāryāḥ skandhadeśe 'vasajya; pāṇiṃ yayau dhṛtarāṣṭraḥ pratītaḥ 15,021.010a tathā kṛṣṇā draupadī yādavī ca; bālāpatyā cottarā kauravī ca 15,021.010c citrāṅgadā yāś ca kāś cit striyo 'nyāḥ; sārdhaṃ rājñā prasthitās tā vadhūbhiḥ 15,021.011a tāsāṃ nādo rudatīnāṃ tadāsīd; rājan duḥkhāt kurarīṇām ivoccaiḥ 15,021.011c tato niṣpetur brāhmaṇakṣatriyāṇāṃ; viṭśūdrāṇāṃ caiva nāryaḥ samantāt 15,021.012a tanniryāṇe duḥkhitaḥ pauravargo; gajāhvaye 'tīva babhūva rājan 15,021.012c yathā pūrvaṃ gacchatāṃ pāṇḍavānāṃ; dyūte rājan kauravāṇāṃ sabhāyām 15,021.013a yā nāpaśyac candramā naiva sūryo; rāmāḥ kadā cid api tasmin narendre 15,021.013c mahāvanaṃ gacchati kauravendre; śokenārtā rājamārgaṃ prapeduḥ 15,022.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,022.001a tataḥ prāsādaharmyeṣu vasudhāyāṃ ca pārthiva 15,022.001c strīṇāṃ ca puruṣāṇāṃ ca sumahān nisvano 'bhavat 15,022.002a sa rājā rājamārgeṇa nṛnārīsaṃkulena ca 15,022.002c kathaṃ cin niryayau dhīmān vepamānaḥ kṛtāñjaliḥ 15,022.003a sa vardhamānadvāreṇa niryayau gajasāhvayāt 15,022.003c visarjayām āsa ca taṃ janaughaṃ sa muhur muhuḥ 15,022.004a vanaṃ gantuṃ ca viduro rājñā saha kṛtakṣaṇaḥ 15,022.004c saṃjayaś ca mahāmātraḥ sūto gāvalgaṇis tathā 15,022.005a kṛpaṃ nivartayām āsa yuyutsuṃ ca mahāratham 15,022.005c dhṛtarāṣṭro mahīpālaḥ paridāya yudhiṣṭhire 15,022.006a nivṛtte pauravarge tu rājā sāntaḥpuras tadā 15,022.006c dhṛtarāṣṭrābhyanujñāto nivartitum iyeṣa saḥ 15,022.007a so 'bravīn mātaraṃ kuntīm upetya bharatarṣabha 15,022.007c ahaṃ rājānam anviṣye bhavatī vinivartatām 15,022.008a vadhūparivṛtā rājñi nagaraṃ gantum arhasi 15,022.008c rājā yātv eṣa dharmātmā tapase dhṛtaniścayaḥ 15,022.009a ity uktā dharmarājena bāṣpavyākulalocanā 15,022.009c jagādaivaṃ tadā kuntī gāndhārīṃ parigṛhya ha 15,022.010a sahadeve mahārāja mā pramādaṃ kṛthāḥ kva cit 15,022.010c eṣa mām anurakto hi rājaṃs tvāṃ caiva nityadā 15,022.011a karṇaṃ smarethāḥ satataṃ saṃgrāmeṣv apalāyinam 15,022.011c avakīrṇo hi sa mayā vīro duṣprajñayā tadā 15,022.012a āyasaṃ hṛdayaṃ nūnaṃ mandāyā mama putraka 15,022.012c yat sūryajam apaśyantyāḥ śatadhā na vidīryate 15,022.013a evaṃgate tu kiṃ śakyaṃ mayā kartum ariṃdama 15,022.013c mama doṣo 'yam atyarthaṃ khyāpito yan na sūryajaḥ 15,022.013e tannimittaṃ mahābāho dānaṃ dadyās tvam uttamam 15,022.014a sadaiva bhrātṛbhiḥ sārdham agrajasyārimardana 15,022.014c draupadyāś ca priye nityaṃ sthātavyam arikarśana 15,022.015a bhīmasenārjunau caiva nakulaś ca kurūdvaha 15,022.015c samādheyās tvayā vīra tvayy adya kuladhūr gatā 15,022.016a śvaśrūśvaśurayoḥ pādāñ śuśrūṣantī vane tv aham 15,022.016c gāndhārīsahitā vatsye tāpasī malapaṅkinī 15,022.017a evam uktaḥ sa dharmātmā bhrātṛbhiḥ sahito vaśī 15,022.017c viṣādam agamat tīvraṃ na ca kiṃ cid uvāca ha 15,022.018a sa muhūrtam iva dhyātvā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 15,022.018c uvāca mātaraṃ dīnaś cintāśokaparāyaṇaḥ 15,022.019a kim idaṃ te vyavasitaṃ naivaṃ tvaṃ vaktum arhasi 15,022.019c na tvām abhyanujānāmi prasādaṃ kartum arhasi 15,022.020a vyarocayaḥ purā hy asmān utsāhya priyadarśane 15,022.020c vidurāyā vacobhis tvam asmān na tyaktum arhasi 15,022.021a nihatya pṛthivīpālān rājyaṃ prāptam idaṃ mayā 15,022.021c tava prajñām upaśrutya vāsudevān nararṣabhāt 15,022.022a kva sā buddhir iyaṃ cādya bhavatyā yā śrutā mayā 15,022.022c kṣatradharme sthitiṃ hy uktvā tasyāś calitum icchasi 15,022.023a asmān utsṛjya rājyaṃ ca snuṣāṃ cemāṃ yaśasvinīm 15,022.023c kathaṃ vatsyasi śūnyeṣu vaneṣv amba prasīda me 15,022.024a iti bāṣpakalāṃ vācaṃ kuntī putrasya śṛṇvatī 15,022.024c jagāmaivāśrupūrṇākṣī bhīmas tām idam abravīt 15,022.025a yadā rājyam idaṃ kunti bhoktavyaṃ putranirjitam 15,022.025c prāptavyā rājadharmāś ca tadeyaṃ te kuto matiḥ 15,022.026a kiṃ vayaṃ kāritāḥ pūrvaṃ bhavatyā pṛthivīkṣayam 15,022.026c kasya hetoḥ parityajya vanaṃ gantum abhīpsasi 15,022.027a vanāc cāpi kim ānītā bhavatyā bālakā vayam 15,022.027c duḥkhaśokasamāviṣṭau mādrīputrāv imau tathā 15,022.028a prasīda mātar mā gās tvaṃ vanam adya yaśasvini 15,022.028c śriyaṃ yaudhiṣṭhirīṃ tāvad bhuṅkṣva pārthabalārjitām 15,022.029a iti sā niścitaivātha vanavāsakṛtakṣaṇā 15,022.029c lālapyatāṃ bahuvidhaṃ putrāṇāṃ nākarod vacaḥ 15,022.030a draupadī cānvayāc chvaśrūṃ viṣaṇṇavadanā tadā 15,022.030c vanavāsāya gacchantīṃ rudatī bhadrayā saha 15,022.031a sā putrān rudataḥ sarvān muhur muhur avekṣatī 15,022.031c jagāmaiva mahāprājñā vanāya kṛtaniścayā 15,022.032a anvayuḥ pāṇḍavās tāṃ tu sabhṛtyāntaḥpurās tadā 15,022.032c tataḥ pramṛjya sāśrūṇi putrān vacanam abravīt 15,023.001 kunty uvāca 15,023.001a evam etan mahābāho yathā vadasi pāṇḍava 15,023.001c kṛtam uddharṣaṇaṃ pūrvaṃ mayā vaḥ sīdatāṃ nṛpa 15,023.002a dyūtāpahṛtarājyānāṃ patitānāṃ sukhād api 15,023.002c jñātibhiḥ paribhūtānāṃ kṛtam uddharṣaṇaṃ mayā 15,023.003a kathaṃ pāṇḍor na naśyeta saṃtatiḥ puruṣarṣabhāḥ 15,023.003c yaśaś ca vo na naśyeta iti coddharṣaṇaṃ kṛtam 15,023.004a yūyam indrasamāḥ sarve devatulyaparākramāḥ 15,023.004c mā pareṣāṃ mukhaprekṣāḥ sthety evaṃ tat kṛtaṃ mayā 15,023.005a kathaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭho rājā tvaṃ vāsavopamaḥ 15,023.005c punar vane na duḥkhī syā iti coddharṣaṇaṃ kṛtam 15,023.006a nāgāyutasamaprāṇaḥ khyātavikramapauruṣaḥ 15,023.006c nāyaṃ bhīmo 'tyayaṃ gacched iti coddharṣaṇaṃ kṛtam 15,023.007a bhīmasenād avarajas tathāyaṃ vāsavopamaḥ 15,023.007c vijayo nāvasīdeta iti coddharṣaṇaṃ kṛtam 15,023.008a nakulaḥ sahadevaś ca tathemau guruvartinau 15,023.008c kṣudhā kathaṃ na sīdetām iti coddharṣaṇaṃ kṛtam 15,023.009a iyaṃ ca bṛhatī śyāmā śrīmaty āyatalocanā 15,023.009c vṛthā sabhātale kliṣṭā mā bhūd iti ca tat kṛtam 15,023.010a prekṣantyā me tadā hīmāṃ vepantīṃ kadalīm iva 15,023.010c strīdharmiṇīm anindyāṅgīṃ tathā dyūtaparājitām 15,023.011a duḥśāsano yadā mauḍhyād dāsīvat paryakarṣata 15,023.011c tadaiva viditaṃ mahyaṃ parābhūtam idaṃ kulam 15,023.012a viṣaṇṇāḥ kuravaś caiva tadā me śvaśurādayaḥ 15,023.012c yadaiṣā nātham icchantī vyalapat kurarī yathā 15,023.013a keśapakṣe parāmṛṣṭā pāpena hatabuddhinā 15,023.013c yadā duḥśāsanenaiṣā tadā muhyāmy ahaṃ nṛpa 15,023.014a yuṣmattejovivṛddhyarthaṃ mayā hy uddharṣaṇaṃ kṛtam 15,023.014c tadānīṃ vidurāvākyair iti tad vitta putrakāḥ 15,023.015a kathaṃ na rājavaṃśo 'yaṃ naśyet prāpya sutān mama 15,023.015c pāṇḍor iti mayā putra tasmād uddharṣaṇaṃ kṛtam 15,023.016a na tasya putraḥ pautrau vā kuta eva sa pārthiva 15,023.016c labhate sukṛtāṃl lokān yasmād vaṃśaḥ praṇaśyati 15,023.017a bhuktaṃ rājyaphalaṃ putrā bhartur me vipulaṃ purā 15,023.017c mahādānāni dattāni pītaḥ somo yathāvidhi 15,023.018a sāhaṃ nātmaphalārthaṃ vai vāsudevam acūcudam 15,023.018c vidurāyāḥ pralāpais taiḥ plāvanārthaṃ tu tat kṛtam 15,023.019a nāhaṃ rājyaphalaṃ putra kāmaye putranirjitam 15,023.019c patilokān ahaṃ puṇyān kāmaye tapasā vibho 15,023.020a śvaśrūśvaśurayoḥ kṛtvā śuśrūṣāṃ vanavāsinoḥ 15,023.020c tapasā śoṣayiṣyāmi yudhiṣṭhira kalevaram 15,023.021a nivartasva kuruśreṣṭha bhīmasenādibhiḥ saha 15,023.021c dharme te dhīyatāṃ buddhir manas te mahad astu ca 15,024.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,024.001a kuntyās tu vacanaṃ śrutvā pāṇḍavā rājasattama 15,024.001c vrīḍitāḥ saṃnyavartanta pāñcālyā sahitānaghāḥ 15,024.002a tataḥ śabdo mahān āsīt sarveṣām eva bhārata 15,024.002c antaḥpurāṇāṃ rudatāṃ dṛṣṭvā kuntīṃ tathāgatām 15,024.003a pradakṣiṇam athāvṛtya rājānaṃ pāṇḍavās tadā 15,024.003c abhivādya nyavartanta pṛthāṃ tām anivartya vai 15,024.004a tato 'bravīn mahārājo dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 15,024.004c gāndhārīṃ viduraṃ caiva samābhāṣya nigṛhya ca 15,024.005a yudhiṣṭhirasya jananī devī sādhu nivartyatām 15,024.005c yathā yudhiṣṭhiraḥ prāha tat sarvaṃ satyam eva hi 15,024.006a putraiśvaryaṃ mahad idam apāsya ca mahāphalam 15,024.006c kā nu gacched vanaṃ durgaṃ putrān utsṛjya mūḍhavat 15,024.007a rājyasthayā tapas taptaṃ dānaṃ dattaṃ vrataṃ kṛtam 15,024.007c anayā śakyam adyeha śrūyatāṃ ca vaco mama 15,024.008a gāndhāri parituṣṭo 'smi vadhvāḥ śuśrūṣaṇena vai 15,024.008c tasmāt tvam enāṃ dharmajñe samanujñātum arhasi 15,024.009a ity uktā saubaleyī tu rājñā kuntīm uvāca ha 15,024.009c tat sarvaṃ rājavacanaṃ svaṃ ca vākyaṃ viśeṣavat 15,024.010a na ca sā vanavāsāya devīṃ kṛtamatiṃ tadā 15,024.010c śaknoty upāvartayituṃ kuntīṃ dharmaparāṃ satīm 15,024.011a tasyās tu taṃ sthiraṃ jñātvā vyavasāyaṃ kurustriyaḥ 15,024.011c nivṛttāṃś ca kuruśreṣṭhān dṛṣṭvā prarurudus tadā 15,024.012a upāvṛtteṣu pārtheṣu sarveṣv antaḥpureṣu ca 15,024.012c yayau rājā mahāprājño dhṛtarāṣṭro vanaṃ tadā 15,024.013a pāṇḍavā api dīnās te duḥkhaśokaparāyaṇāḥ 15,024.013c yānaiḥ strīsahitāḥ sarve puraṃ praviviśus tadā 15,024.014a tad ahṛṣṭam ivākūjaṃ gatotsavam ivābhavat 15,024.014c nagaraṃ hāstinapuraṃ sastrīvṛddhakumārakam 15,024.015a sarve cāsan nirutsāhāḥ pāṇḍavā jātamanyavaḥ 15,024.015c kuntyā hīnāḥ suduḥkhārtā vatsā iva vinākṛtāḥ 15,024.016a dhṛtarāṣṭras tu tenāhnā gatvā sumahad antaram 15,024.016c tato bhāgīrathītīre nivāsam akarot prabhuḥ 15,024.017a prāduṣkṛtā yathānyāyam agnayo vedapāragaiḥ 15,024.017c vyarājanta dvijaśreṣṭhais tatra tatra tapodhanaiḥ 15,024.017e prāduṣkṛtāgnir abhavat sa ca vṛddho narādhipaḥ 15,024.018a sa rājāgnīn paryupāsya hutvā ca vidhivat tadā 15,024.018c saṃdhyāgataṃ sahasrāṃśum upātiṣṭhata bhārata 15,024.019a viduraḥ saṃjayaś caiva rājñaḥ śayyāṃ kuśais tataḥ 15,024.019c cakratuḥ kuruvīrasya gāndhāryāś cāvidūrataḥ 15,024.020a gāndhāryāḥ saṃnikarṣe tu niṣasāda kuśeṣv atha 15,024.020c yudhiṣṭhirasya jananī kuntī sādhuvrate sthitā 15,024.021a teṣāṃ saṃśravaṇe cāpi niṣedur vidurādayaḥ 15,024.021c yājakāś ca yathoddeśaṃ dvijā ye cānuyāyinaḥ 15,024.022a prādhītadvijamukhyā sā saṃprajvālitapāvakā 15,024.022c babhūva teṣāṃ rajanī brāhmīva prītivardhanī 15,024.023a tato rātryāṃ vyatītāyāṃ kṛtapūrvāhṇikakriyāḥ 15,024.023c hutvāgniṃ vidhivat sarve prayayus te yathākramam 15,024.023e udaṅmukhā nirīkṣanta upavāsaparāyaṇāḥ 15,024.024a sa teṣām atiduḥkho 'bhūn nivāsaḥ prathame 'hani 15,024.024c śocatāṃ śocyamānānāṃ paurajānapadair janaiḥ 15,025.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,025.001a tato bhāgīrathītīre medhye puṇyajanocite 15,025.001c nivāsam akarod rājā vidurasya mate sthitaḥ 15,025.002a tatrainaṃ paryupātiṣṭhan brāhmaṇā rāṣṭravāsinaḥ 15,025.002c kṣatraviṭśūdrasaṃghāś ca bahavo bharatarṣabha 15,025.003a sa taiḥ parivṛto rājā kathābhir abhinandya tān 15,025.003c anujajñe saśiṣyān vai vidhivat pratipūjya ca 15,025.004a sāyāhne sa mahīpālas tato gaṅgām upetya ha 15,025.004c cakāra vidhivac chaucaṃ gāndhārī ca yaśasvinī 15,025.005a tathaivānye pṛthak sarve tīrtheṣv āplutya bhārata 15,025.005c cakruḥ sarvāḥ kriyās tatra puruṣā vidurādayaḥ 15,025.006a kṛtaśaucaṃ tato vṛddhaṃ śvaśuraṃ kuntibhojajā 15,025.006c gāndhārīṃ ca pṛthā rājan gaṅgātīram upānayat 15,025.007a rājñas tu yājakais tatra kṛto vedīparistaraḥ 15,025.007c juhāva tatra vahniṃ sa nṛpatiḥ satyasaṃgaraḥ 15,025.008a tato bhāgīrathītīrāt kurukṣetraṃ jagāma saḥ 15,025.008c sānugo nṛpatir vidvān niyataḥ saṃyatendriyaḥ 15,025.009a tatrāśramapadaṃ dhīmān abhigamya sa pārthivaḥ 15,025.009c āsasādātha rājarṣiḥ śatayūpaṃ manīṣiṇam 15,025.010a sa hi rājā mahān āsīt kekayeṣu paraṃtapaḥ 15,025.010c sa putraṃ manujaiśvarye niveśya vanam āviśat 15,025.011a tenāsau sahito rājā yayau vyāsāśramaṃ tadā 15,025.011c tatrainaṃ vidhivad rājan pratyagṛhṇāt kurūdvaham 15,025.012a sa dīkṣāṃ tatra saṃprāpya rājā kauravanandanaḥ 15,025.012c śatayūpāśrame tasmin nivāsam akarot tadā 15,025.013a tasmai sarvaṃ vidhiṃ rājan rājācakhyau mahāmatiḥ 15,025.013c āraṇyakaṃ mahārāja vyāsasyānumate tadā 15,025.014a evaṃ sa tapasā rājā dhṛtarāṣṭro mahāmanāḥ 15,025.014c yojayām āsa cātmānaṃ tāṃś cāpy anucarāṃs tadā 15,025.015a tathaiva devī gāndhārī valkalājinavāsinī 15,025.015c kuntyā saha mahārāja samānavratacāriṇī 15,025.016a karmaṇā manasā vācā cakṣuṣā cāpi te nṛpa 15,025.016c saṃniyamyendriyagrāmam āsthitāḥ paramaṃ tapaḥ 15,025.017a tvagasthibhūtaḥ pariśuṣkamāṃso; jaṭājinī valkalasaṃvṛtāṅgaḥ 15,025.017c sa pārthivas tatra tapaś cacāra; maharṣivat tīvram apetadoṣaḥ 15,025.018a kṣattā ca dharmārthavid agryabuddhiḥ; sasaṃjayas taṃ nṛpatiṃ sadāram 15,025.018c upācarad ghoratapo jitātmā; tadā kṛśo valkalacīravāsāḥ 15,026.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,026.001a tatas tasmin muniśreṣṭhā rājānaṃ draṣṭum abhyayuḥ 15,026.001c nāradaḥ parvataś caiva devalaś ca mahātapāḥ 15,026.002a dvaipāyanaḥ saśiṣyaś ca siddhāś cānye manīṣiṇaḥ 15,026.002c śatayūpaś ca rājarṣir vṛddhaḥ paramadhārmikaḥ 15,026.003a teṣāṃ kuntī mahārāja pūjāṃ cakre yathāvidhi 15,026.003c te cāpi tutuṣus tasyās tāpasāḥ paricaryayā 15,026.004a tatra dharmyāḥ kathās tāta cakrus te paramarṣayaḥ 15,026.004c ramayanto mahātmānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ janādhipam 15,026.005a kathāntare tu kasmiṃś cid devarṣir nāradas tadā 15,026.005c kathām imām akathayat sarvapratyakṣadarśivān 15,026.006a purā prajāpatisamo rājāsīd akutobhayaḥ 15,026.006c sahasracitya ity uktaḥ śatayūpapitāmahaḥ 15,026.007a sa putre rājyam āsajya jyeṣṭhe paramadhārmike 15,026.007c sahasracityo dharmātmā praviveśa vanaṃ nṛpaḥ 15,026.007d*0046_01 vanaṃ viveśa dharmātmā śatacityo mahīpatiḥ 15,026.008a sa gatvā tapasaḥ pāraṃ dīptasya sa narādhipaḥ 15,026.008c puraṃdarasya saṃsthānaṃ pratipede mahāmanāḥ 15,026.009a dṛṣṭapūrvaḥ sa bahuśo rājan saṃpatatā mayā 15,026.009c mahendrasadane rājā tapasā dagdhakilbiṣaḥ 15,026.010a tathā śailālayo rājā bhagadattapitāmahaḥ 15,026.010c tapobalenaiva nṛpo mahendrasadanaṃ gataḥ 15,026.011a tathā pṛṣadhro nāmāsīd rājā vajradharopamaḥ 15,026.011c sa cāpi tapasā lebhe nākapṛṣṭham ito nṛpaḥ 15,026.012a asminn araṇye nṛpate māndhātur api cātmajaḥ 15,026.012c purukutso nṛpaḥ siddhiṃ mahatīṃ samavāptavān 15,026.013a bhāryā samabhavad yasya narmadā saritāṃ varā 15,026.013c so 'sminn araṇye nṛpatis tapas taptvā divaṃ gataḥ 15,026.014a śaśalomā ca nāmāsīd rājā paramadhārmikaḥ 15,026.014c sa cāpy asmin vane taptvā tapo divam avāptavān 15,026.015a dvaipāyanaprasādāc ca tvam apīdaṃ tapovanam 15,026.015c rājann avāpya duṣprāpāṃ siddhim agryāṃ gamiṣyasi 15,026.016a tvaṃ cāpi rājaśārdūla tapaso 'nte śriyā vṛtaḥ 15,026.016c gāndhārīsahito gantā gatiṃ teṣāṃ mahātmanām 15,026.017a pāṇḍuḥ smarati nityaṃ ca balahantuḥ samīpataḥ 15,026.017c tvāṃ sadaiva mahīpāla sa tvāṃ śreyasi yokṣyati 15,026.018a tava śuśrūṣayā caiva gāndhāryāś ca yaśasvinī 15,026.018c bhartuḥ salokatāṃ kuntī gamiṣyati vadhūs tava 15,026.019a yudhiṣṭhirasya jananī sa hi dharmaḥ sanātanaḥ 15,026.019c vayam etat prapaśyāmo nṛpate divyacakṣuṣā 15,026.020a pravekṣyati mahātmānaṃ viduraś ca yudhiṣṭhiram 15,026.020c saṃjayas tvadanudhyānāt pūtaḥ svargam avāpsyati 15,026.021a etac chrutvā kauravendro mahātmā; sahaiva patnyā prītimān pratyagṛhṇāt 15,026.021c vidvān vākyaṃ nāradasya praśasya; cakre pūjāṃ cātulāṃ nāradāya 15,026.022a tathā sarve nāradaṃ viprasaṃghāḥ; saṃpūjayām āsur atīva rājan 15,026.022c rājñaḥ prītyā dhṛtarāṣṭrasya te vai; punaḥ punaḥ samahṛṣṭās tadānīm 15,027.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,027.001a nāradasya tu tad vākyaṃ praśaśaṃsur dvijottamāḥ 15,027.001c śatayūpas tu rājarṣir nāradaṃ vākyam abravīt 15,027.002a aho bhagavatā śraddhā kururājasya vardhitā 15,027.002c sarvasya ca janasyāsya mama caiva mahādyute 15,027.003a asti kā cid vivakṣā tu mama tāṃ gadataḥ śṛṇu 15,027.003c dhṛtarāṣṭraṃ prati nṛpaṃ devarṣe lokapūjita 15,027.004a sarvavṛttāntatattvajño bhavān divyena cakṣuṣā 15,027.004c yuktaḥ paśyasi devarṣe gatīr vai vividhā nṛṇām 15,027.005a uktavān nṛpatīnāṃ tvaṃ mahendrasya salokatām 15,027.005c na tv asya nṛpater lokāḥ kathitās te mahāmune 15,027.006a sthānam asya kṣitipateḥ śrotum icchāmy ahaṃ vibho 15,027.006c tvattaḥ kīdṛk kadā veti tan mamācakṣva pṛcchataḥ 15,027.007a ity ukto nāradas tena vākyaṃ sarvamanonugam 15,027.007c vyājahāra satāṃ madhye divyadarśī mahātapāḥ 15,027.008a yadṛcchayā śakrasado gatvā śakraṃ śacīpatim 15,027.008c dṛṣṭavān asmi rājarṣe tatra pāṇḍuṃ narādhipam 15,027.008d*0047_01 mādryā saha mahātmānam indrārdhāsanasaṃsthitam 15,027.008d*0047_02 yudhiṣṭhirādisatputrakṛtapuṇyopabṛṃhitam 15,027.009a tatreyaṃ dhṛtarāṣṭrasya kathā samabhavan nṛpa 15,027.009c tapaso duścarasyāsya yad ayaṃ tapyate nṛpaḥ 15,027.010a tatrāham idam aśrauṣaṃ śakrasya vadato nṛpa 15,027.010c varṣāṇi trīṇi śiṣṭāni rājño 'sya paramāyuṣaḥ 15,027.011a tataḥ kuberabhavanaṃ gāndhārīsahito nṛpaḥ 15,027.011c vihartā dhṛtarāṣṭro 'yaṃ rājarājābhipūjitaḥ 15,027.012a kāmagena vimānena divyābharaṇabhūṣitaḥ 15,027.012c ṛṣiputro mahābhāgas tapasā dagdhakilbiṣaḥ 15,027.013a saṃcariṣyati lokāṃś ca devagandharvarakṣasām 15,027.013c svacchandeneti dharmātmā yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 15,027.014a devaguhyam idaṃ prītyā mayā vaḥ kathitaṃ mahat 15,027.014c bhavanto hi śrutadhanās tapasā dagdhakilbiṣāḥ 15,027.015a iti te tasya tac chrutvā devarṣer madhuraṃ vacaḥ 15,027.015c sarve sumanasaḥ prītā babhūvuḥ sa ca pārthivaḥ 15,027.016a evaṃ kathābhir anvāsya dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇaḥ 15,027.016c viprajagmur yathākāmaṃ te siddhagatim āsthitāḥ 15,028.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,028.001a vanaṃ gate kauravendre duḥkhaśokasamāhatāḥ 15,028.001c babhūvuḥ pāṇḍavā rājan mātṛśokena cārditāḥ 15,028.002a tathā paurajanaḥ sarvaḥ śocann āste janādhipam 15,028.002c kurvāṇāś ca kathās tatra brāhmaṇā nṛpatiṃ prati 15,028.002d*0048_01 tatra tatra kathā hy āsan dvijānāṃ kauravān prati 15,028.003a kathaṃ nu rājā vṛddhaḥ sa vane vasati nirjane 15,028.003c gāndhārī ca mahābhāgā sā ca kuntī pṛthā katham 15,028.004a sukhārhaḥ sa hi rājarṣir na sukhaṃ tan mahāvanam 15,028.004c kimavasthaḥ samāsādya prajñācakṣur hatātmajaḥ 15,028.005a suduṣkaraṃ kṛtavatī kuntī putrān apaśyatī 15,028.005c rājyaśriyaṃ parityajya vanavāsam arocayat 15,028.006a viduraḥ kimavasthaś ca bhrātuḥ śuśrūṣur ātmavān 15,028.006c sa ca gāvalgaṇir dhīmān bhartṛpiṇḍānupālakaḥ 15,028.007a ākumāraṃ ca paurās te cintāśokasamāhatāḥ 15,028.007c tatra tatra kathāś cakruḥ samāsādya parasparam 15,028.008a pāṇḍavāś caiva te sarve bhṛśaṃ śokaparāyaṇāḥ 15,028.008c śocanto mātaraṃ vṛddhām ūṣur nāticiraṃ pure 15,028.009a tathaiva pitaraṃ vṛddhaṃ hataputraṃ janeśvaram 15,028.009c gāndhārīṃ ca mahābhāgāṃ viduraṃ ca mahāmatim 15,028.010a naiṣāṃ babhūva saṃprītis tān vicintayatāṃ tadā 15,028.010c na rājye na ca nārīṣu na vedādhyayane tathā 15,028.011a paraṃ nirvedam agamaṃś cintayanto narādhipam 15,028.011c tac ca jñātivadhaṃ ghoraṃ saṃsmarantaḥ punaḥ punaḥ 15,028.012a abhimanyoś ca bālasya vināśaṃ raṇamūrdhani 15,028.012c karṇasya ca mahābāhoḥ saṃgrāmeṣv apalāyinaḥ 15,028.013a tathaiva draupadeyānām anyeṣāṃ suhṛdām api 15,028.013c vadhaṃ saṃsmṛtya te vīrā nātipramanaso 'bhavan 15,028.014a hatapravīrāṃ pṛthivīṃ hataratnāṃ ca bhārata 15,028.014c sadaiva cintayantas te na nidrām upalebhire 15,028.015a draupadī hataputrā ca subhadrā caiva bhāminī 15,028.015c nātiprītiyute devyau tadāstām aprahṛṣṭavat 15,028.016a vairāṭyās tu sutaṃ dṛṣṭvā pitaraṃ te parikṣitam 15,028.016c dhārayanti sma te prāṇāṃs tava pūrvapitāmahāḥ 15,028.016d*0049_01 te śokavegābhihatā vicetaso 15,028.016d*0049_02 dine dine taiḥ puravāsibhiḥ saha 15,028.016d*0049_03 vihāya bhogān pararāṣṭramardanāḥ 15,028.016d*0049_04 pratyaktakāmās tv avatasthur ādṛtāḥ 15,029.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,029.001a evaṃ te puruṣavyāghrāḥ pāṇḍavā mātṛnandanāḥ 15,029.001c smaranto mātaraṃ vīrā babhūvur bhṛśaduḥkhitāḥ 15,029.002a ye rājakāryeṣu purā vyāsaktā nityaśo 'bhavan 15,029.002c te rājakāryāṇi tadā nākārṣuḥ sarvataḥ pure 15,029.003a āviṣṭā iva śokena nābhyanandanta kiṃ cana 15,029.003c saṃbhāṣyamāṇā api te na kiṃ cit pratyapūjayan 15,029.004a te sma vīrā durādharṣā gāmbhīrye sāgaropamāḥ 15,029.004c śokopahatavijñānā naṣṭasaṃjñā ivābhavan 15,029.005a anusmaranto jananīṃ tatas te kurunandanāḥ 15,029.005c kathaṃ nu vṛddhamithunaṃ vahaty adya pṛthā kṛśā 15,029.006a kathaṃ ca sa mahīpālo hataputro nirāśrayaḥ 15,029.006c patnyā saha vasaty eko vane śvāpadasevite 15,029.007a sā ca devī mahābhāgā gāndhārī hatabāndhavā 15,029.007c patim andhaṃ kathaṃ vṛddham anveti vijane vane 15,029.008a evaṃ teṣāṃ kathayatām autsukyam abhavat tadā 15,029.008c gamane cābhavad buddhir dhṛtarāṣṭradidṛkṣayā 15,029.009a sahadevas tu rājānaṃ praṇipatyedam abravīt 15,029.009c aho me bhavato dṛṣṭaṃ hṛdayaṃ gamanaṃ prati 15,029.010a na hi tvā gauraveṇāham aśakaṃ vaktum ātmanā 15,029.010c gamanaṃ prati rājendra tad idaṃ samupasthitam 15,029.011a diṣṭyā drakṣyāmi tāṃ kuntīṃ vartayantīṃ tapasvinīm 15,029.011c jaṭilāṃ tāpasīṃ vṛddhāṃ kuśakāśaparikṣatām 15,029.012a prāsādaharmyasaṃvṛddhām atyantasukhabhāginīm 15,029.012c kadā nu jananīṃ śrāntāṃ drakṣyāmi bhṛśaduḥkhitām 15,029.013a anityāḥ khalu martyānāṃ gatayo bharatarṣabha 15,029.013c kuntī rājasutā yatra vasaty asukhinī vane 15,029.014a sahadevavacaḥ śrutvā draupadī yoṣitāṃ varā 15,029.014c uvāca devī rājānam abhipūjyābhinandya ca 15,029.015a kadā drakṣyāmi tāṃ devīṃ yadi jīvati sā pṛthā 15,029.015c jīvantyā hy adya naḥ prītir bhaviṣyati narādhipa 15,029.016a eṣā te 'stu matir nityaṃ dharme te ramatāṃ manaḥ 15,029.016c yo 'dya tvam asmān rājendra śreyasā yojayiṣyasi 15,029.017a agrapādasthitaṃ cemaṃ viddhi rājan vadhūjanam 15,029.017c kāṅkṣantaṃ darśanaṃ kuntyā gāndhāryāḥ śvaśurasya ca 15,029.018a ity uktaḥ sa nṛpo devyā pāñcālyā bharatarṣabha 15,029.018c senādhyakṣān samānāyya sarvān idam athābravīt 15,029.019a niryātayata me senāṃ prabhūtarathakuñjarām 15,029.019c drakṣyāmi vanasaṃsthaṃ ca dhṛtarāṣṭraṃ mahīpatim 15,029.020a stryadhyakṣāṃś cābravīd rājā yānāni vividhāni me 15,029.020c sajjīkriyantāṃ sarvāṇi śibikāś ca sahasraśaḥ 15,029.021a śakaṭāpaṇaveśāś ca kośaśilpina eva ca 15,029.021c niryāntu kośapālāś ca kurukṣetrāśramaṃ prati 15,029.022a yaś ca paurajanaḥ kaś cid draṣṭum icchati pārthivam 15,029.022c anāvṛtaḥ suvihitaḥ sa ca yātu surakṣitaḥ 15,029.023a sūdāḥ paurogavāś caiva sarvaṃ caiva mahānasam 15,029.023c vividhaṃ bhakṣyabhojyaṃ ca śakaṭair uhyatāṃ mama 15,029.024a prayāṇaṃ ghuṣyatāṃ caiva śvobhūta iti mā ciram 15,029.024c kriyantāṃ pathi cāpy adya veśmāni vividhāni ca 15,029.025a evam ājñāpya rājā sa bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaḥ 15,029.025c śvobhūte niryayau rājā sastrībālapuraskṛtaḥ 15,029.026a sa bahir divasān evaṃ janaughaṃ paripālayan 15,029.026c nyavasan nṛpatiḥ pañca tato 'gacchad vanaṃ prati 15,030.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,030.001a ājñāpayām āsa tataḥ senāṃ bharatasattamaḥ 15,030.001c arjunapramukhair guptāṃ lokapālopamair naraiḥ 15,030.002a yogo yoga iti prītyā tataḥ śabdo mahān abhūt 15,030.002c krośatāṃ sādināṃ tatra yujyatāṃ yujyatām iti 15,030.003a ke cid yānair narā jagmuḥ ke cid aśvair manojavaiḥ 15,030.003c rathaiś ca nagarākāraiḥ pradīptajvalanopamaiḥ 15,030.004a gajendraiś ca tathaivānye ke cid uṣṭrair narādhipa 15,030.004c padātinas tathaivānye nakharaprāsayodhinaḥ 15,030.005a paurajānapadāś caiva yānair bahuvidhais tathā 15,030.005c anvayuḥ kururājānaṃ dhṛtarāṣṭradidṛkṣayā 15,030.006a sa cāpi rājavacanād ācāryo gautamaḥ kṛpaḥ 15,030.006c senām ādāya senānī prayayāv āśramaṃ prati 15,030.007a tato dvijair vṛtaḥ śrīmān kururājo yudhiṣṭhiraḥ 15,030.007c saṃstūyamāno bahubhiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ 15,030.008a pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani 15,030.008c rathānīkena mahatā niryayau kurunandanaḥ 15,030.009a gajaiś cācalasaṃkāśair bhīmakarmā vṛkodaraḥ 15,030.009c sajjayantrāyudhopetaiḥ prayayau mārutātmajaḥ 15,030.010a mādrīputrāv api tathā hayārohaiḥ susaṃvṛtau 15,030.010c jagmatuḥ prītijananau saṃnaddhakavacadhvajau 15,030.011a arjunaś ca mahātejā rathenādityavarcasā 15,030.011c vaśī śvetair hayair divyair yuktenānvagaman nṛpam 15,030.012a draupadīpramukhāś cāpi strīsaṃghāḥ śibikāgatāḥ 15,030.012c stryadhyakṣayuktāḥ prayayur visṛjanto 'mitaṃ vasu 15,030.013a samṛddhanaranāgāśvaṃ veṇuvīṇānināditam 15,030.013c śuśubhe pāṇḍavaṃ sainyaṃ tat tadā bharatarṣabha 15,030.014a nadītīreṣu ramyeṣu saratsu ca viśāṃ pate 15,030.014c vāsān kṛtvā krameṇātha jagmus te kurupuṃgavāḥ 15,030.015a yuyutsuś ca mahātejā dhaumyaś caiva purohitaḥ 15,030.015c yudhiṣṭhirasya vacanāt puraguptiṃ pracakratuḥ 15,030.016a tato yudhiṣṭhiro rājā kurukṣetram avātarat 15,030.016c krameṇottīrya yamunāṃ nadīṃ paramapāvanīm 15,030.017a sa dadarśāśramaṃ dūrād rājarṣes tasya dhīmataḥ 15,030.017c śatayūpasya kauravya dhṛtarāṣṭrasya caiva ha 15,030.018a tataḥ pramuditaḥ sarvo janas tad vanam añjasā 15,030.018c viveśa sumahānādair āpūrya bharatarṣabha 15,031.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,031.001a tatas te pāṇḍavā dūrād avatīrya padātayaḥ 15,031.001c abhijagmur narapater āśramaṃ vinayānatāḥ 15,031.002a sa ca paurajanaḥ sarvo ye ca rāṣṭranivāsinaḥ 15,031.002c striyaś ca kurumukhyānāṃ padbhir evānvayus tadā 15,031.003a āśramaṃ te tato jagmur dhṛtarāṣṭrasya pāṇḍavāḥ 15,031.003c śūnyaṃ mṛgagaṇākīrṇaṃ kadalīvanaśobhitam 15,031.004a tatas tatra samājagmus tāpasā vividhavratāḥ 15,031.004c pāṇḍavān āgatān draṣṭuṃ kautūhalasamanvitāḥ 15,031.005a tān apṛcchat tato rājā kvāsau kauravavaṃśabhṛt 15,031.005c pitā jyeṣṭho gato 'smākam iti bāṣpapariplutaḥ 15,031.006a tam ūcus te tato vākyaṃ yamunām avagāhitum 15,031.006c puṣpāṇām udakumbhasya cārthe gata iti prabho 15,031.007a tair ākhyātena mārgeṇa tatas te prayayus tadā 15,031.007c dadṛśuś cāvidūre tān sarvān atha padātayaḥ 15,031.008a tatas te satvarā jagmuḥ pitur darśanakāṅkṣiṇaḥ 15,031.008c sahadevas tu vegena prādhāvad yena sā pṛthā 15,031.009a sasvanaṃ prarudan dhīmān mātuḥ pādāv upaspṛśan 15,031.009c sā ca bāṣpāvilamukhī pradadarśa priyaṃ sutam 15,031.010a bāhubhyāṃ saṃpariṣvajya samunnāmya ca putrakam 15,031.010c gāndhāryāḥ kathayām āsa sahadevam upasthitam 15,031.011a anantaraṃ ca rājānaṃ bhīmasenam athārjunam 15,031.011c nakulaṃ ca pṛthā dṛṣṭvā tvaramāṇopacakrame 15,031.012a sā hy agre 'gacchata tayor daṃpatyor hataputrayoḥ 15,031.012c karṣantī tau tatas te tāṃ dṛṣṭvā saṃnyapatan bhuvi 15,031.012d*0050_01 tayos tu pādayo rājan nyapatan hataputrayoḥ 15,031.013a tān rājā svarayogena sparśena ca mahāmanāḥ 15,031.013c pratyabhijñāya medhāvī samāśvāsayata prabhuḥ 15,031.014a tatas te bāṣpam utsṛjya gāndhārīsahitaṃ nṛpam 15,031.014c upatasthur mahātmāno mātaraṃ ca yathāvidhi 15,031.015a sarveṣāṃ toyakalaśāñ jagṛhus te svayaṃ tadā 15,031.015c pāṇḍavā labdhasaṃjñās te mātrā cāśvāsitāḥ punaḥ 15,031.016a tato nāryo nṛsiṃhānāṃ sa ca yodhajanas tadā 15,031.016c paurajānapadāś caiva dadṛśus taṃ narādhipam 15,031.017a nivedayām āsa tadā janaṃ taṃ nāmagotrataḥ 15,031.017c yudhiṣṭhiro narapatiḥ sa cainān pratyapūjayat 15,031.018a sa taiḥ parivṛto mene harṣabāṣpāvilekṣaṇaḥ 15,031.018c rājātmānaṃ gṛhagataṃ pureva gajasāhvaye 15,031.019a abhivādito vadhūbhiś ca kṛṣṇādyābhiḥ sa pārthivaḥ 15,031.019c gāndhāryā sahito dhīmān kuntyā ca pratyanandata 15,031.020a tataś cāśramam āgacchat siddhacāraṇasevitam 15,031.020c didṛkṣubhiḥ samākīrṇaṃ nabhas tārāgaṇair iva 15,032.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,032.001a sa taiḥ saha naravyāghrair bhrātṛbhir bharatarṣabha 15,032.001c rājā rucirapadmākṣair āsāṃ cakre tadāśrame 15,032.002a tāpasaiś ca mahābhāgair nānādeśasamāgataiḥ 15,032.002c draṣṭuṃ kurupateḥ putrān pāṇḍavān pṛthuvakṣasaḥ 15,032.003a te 'bruvañ jñātum icchāmaḥ katamo 'tra yudhiṣṭhiraḥ 15,032.003c bhīmārjunayamāś caiva draupadī ca yaśasvinī 15,032.004a tān ācakhyau tadā sūtaḥ sarvān nāmābhināmataḥ 15,032.004c saṃjayo draupadīṃ caiva sarvāś cānyāḥ kurustriyaḥ 15,032.005a ya eṣa jāmbūnadaśuddhagaura;tanur mahāsiṃha iva pravṛddhaḥ 15,032.005c pracaṇḍaghoṇaḥ pṛthudīrghanetras; tāmrāyatāsyaḥ kururāja eṣaḥ 15,032.006a ayaṃ punar mattagajendragāmī; prataptacāmīkaraśuddhagauraḥ 15,032.006c pṛthvāyatāṃsaḥ pṛthudīrghabāhur; vṛkodaraḥ paśyata paśyatainam 15,032.007a yas tv eṣa pārśve 'sya mahādhanuṣmāñ; śyāmo yuvā vāraṇayūthapābhaḥ 15,032.007c siṃhonnatāṃso gajakhelagāmī; padmāyatākṣo 'rjuna eṣa vīraḥ 15,032.008a kuntīsamīpe puruṣottamau tu; yamāv imau viṣṇumahendrakalpau 15,032.008c manuṣyaloke sakale samo 'sti; yayor na rūpe na bale na śīle 15,032.009a iyaṃ punaḥ padmadalāyatākṣī; madhyaṃ vayaḥ kiṃ cid iva spṛśantī 15,032.009c nīlotpalābhā puradevateva; kṛṣṇā sthitā mūrtimatīva lakṣmīḥ 15,032.010a asyās tu pārśve kanakottamābhā; yaiṣā prabhā mūrtimatīva gaurī 15,032.010c madhye sthitaiṣā bhaginī dvijāgryā; cakrāyudhasyāpratimasya tasya 15,032.010d*0051_01 iyaṃ ca jāmbūnadaśuddhagaurī 15,032.010d*0051_02 pārthasya bhāryā bhujagendrakanyā 15,032.010d*0051_03 citrāṅgadā caiva narendrakanyā 15,032.010d*0051_04 yaiṣā savarṇāgryamadhūkapuṣpaiḥ 15,032.011a iyaṃ svasā rājacamūpates tu; pravṛddhanīlotpaladāmavarṇā 15,032.011c paspardha kṛṣṇena nṛpaḥ sadā yo; vṛkodarasyaiṣa parigraho 'gryaḥ 15,032.012a iyaṃ ca rājño magadhādhipasya; sutā jarāsaṃdha iti śrutasya 15,032.012c yavīyaso mādravatīsutasya; bhāryā matā campakadāmagaurī 15,032.013a indīvaraśyāmatanuḥ sthitā tu; yaiṣāparāsannamahītale ca 15,032.013c bhāryā matā mādravatīsutasya; jyeṣṭhasya seyaṃ kamalāyatākṣī 15,032.014a iyaṃ tu niṣṭaptasuvarṇagaurī; rājño virāṭasya sutā saputrā 15,032.014c bhāryābhimanyor nihato raṇe yo; droṇādibhis tair viratho rathasthaiḥ 15,032.015a etās tu sīmantaśiroruhā yāḥ; śuklottarīyā nararājapatnyaḥ 15,032.015c rājño 'sya vṛddhasya paraṃśatākhyāḥ; snuṣā vivīrā hataputranāthāḥ 15,032.016a etā yathāmukhyam udāhṛtā vo; brāhmaṇyabhāvād ṛjubuddhisattvāḥ 15,032.016c sarvā bhavadbhiḥ paripṛcchyamānā; narendrapatnyaḥ suviśuddhasattvāḥ 15,032.017a evaṃ sa rājā kuruvṛddhavaryaḥ; samāgatas tair naradevaputraiḥ 15,032.017c papraccha sarvān kuśalaṃ tadānīṃ; gateṣu sarveṣv atha tāpaseṣu 15,032.018a yodheṣu cāpy āśramamaṇḍalaṃ taṃ; muktvā niviṣṭeṣu vimucya patram 15,032.018c strīvṛddhabāle ca susaṃniviṣṭe; yathārhataḥ kuśalaṃ paryapṛcchat 15,033.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 15,033.001a yudhiṣṭhira mahābāho kaccit tāta kuśaly asi 15,033.001c sahito bhrātṛbhiḥ sarvaiḥ paurajānapadais tathā 15,033.002a ye ca tvām upajīvanti kaccit te 'pi nirāmayāḥ 15,033.002c sacivā bhṛtyavargāś ca guravaś caiva te vibho 15,033.002d*0052_01 kaccit te 'pi nirātaṅkā vasanti viṣaye tava 15,033.003a kaccid vartasi paurāṇīṃ vṛttiṃ rājarṣisevitām 15,033.003c kaccid dāyān anucchidya kośas te 'bhiprapūryate 15,033.004a arimadhyasthamitreṣu vartase cānurūpataḥ 15,033.004c brāhmaṇān agrahārair vā yathāvad anupaśyasi 15,033.005a kaccit te parituṣyanti śīlena bharatarṣabha 15,033.005c śatravo guravaḥ paurā bhṛtyā vā svajano 'pi vā 15,033.006a kaccid yajasi rājendra śraddhāvān pitṛdevatāḥ 15,033.006c atithīṃś cānnapānena kaccid arcasi bhārata 15,033.007a kaccic ca viṣaye viprāḥ svakarmaniratās tava 15,033.007c kṣatriyā vaiśyavargā vā śūdrā vāpi kuṭumbinaḥ 15,033.007d*0053_01 sarve te āśramā varṇā dharmasthā ye ca vittamāḥ 15,033.008a kaccit strībālavṛddhaṃ te na śocati na yācate 15,033.008c jāmayaḥ pūjitāḥ kaccit tava gehe nararṣabha 15,033.009a kaccid rājarṣivaṃśo 'yaṃ tvām āsādya mahīpatim 15,033.009c yathocitaṃ mahārāja yaśasā nāvasīdati 15,033.010 vaiśaṃpāyana uvāca 15,033.010a ity evaṃvādinaṃ taṃ sa nyāyavit pratyabhāṣata 15,033.010c kuśalapraśnasaṃyuktaṃ kuśalo vākyakarmaṇi 15,033.011a kaccit te vardhate rājaṃs tapo mandaśramasya te 15,033.011c api me jananī ceyaṃ śuśrūṣur vigataklamā 15,033.011e apy asyāḥ saphalo rājan vanavāso bhaviṣyati 15,033.012a iyaṃ ca mātā jyeṣṭhā me vītavātādhvakarśitā 15,033.012c ghoreṇa tapasā yuktā devī kaccin na śocati 15,033.013a hatān putrān mahāvīryān kṣatradharmaparāyaṇān 15,033.013c nāpadhyāyati vā kaccid asmān pāpakṛtaḥ sadā 15,033.014a kva cāsau viduro rājan nainaṃ paśyāmahe vayam 15,033.014c saṃjayaḥ kuśalī cāyaṃ kaccin nu tapasi sthitaḥ 15,033.015a ity uktaḥ pratyuvācedaṃ dhṛtarāṣṭro janādhipam 15,033.015c kuśalī viduraḥ putra tapo ghoraṃ samāsthitaḥ 15,033.016a vāyubhakṣo nirāhāraḥ kṛśo dhamanisaṃtataḥ 15,033.016c kadā cid dṛśyate vipraiḥ śūnye 'smin kānane kva cit 15,033.017a ity evaṃ vadatas tasya jaṭī vīṭāmukhaḥ kṛśaḥ 15,033.017a*0054_01 **** **** dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ 15,033.017a*0054_02 jagāma sa vanaṃ rājā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 15,033.017a*0054_03 dṛśyate viduras tatra 15,033.017c digvāsā maladigdhāṅgo vanareṇusamukṣitaḥ 15,033.018a dūrād ālakṣitaḥ kṣattā tatrākhyāto mahīpateḥ 15,033.018b*0055_01 viduras tv eṣa dharmātmā janaṃ dṛṣṭvā nivartate 15,033.018b*0056_01 tūṣṇīṃ gacchantam ekāgre viduraṃ samudaikṣata 15,033.018c nivartamānaḥ sahasā janaṃ dṛṣṭvāśramaṃ prati 15,033.019a tam anvadhāvan nṛpatir eka eva yudhiṣṭhiraḥ 15,033.019c praviśantaṃ vanaṃ ghoraṃ lakṣyālakṣyaṃ kva cit kva cit 15,033.020a bho bho vidura rājāhaṃ dayitas te yudhiṣṭhiraḥ 15,033.020c iti bruvan narapatis taṃ yatnād abhyadhāvata 15,033.021a tato vivikta ekānte tasthau buddhimatāṃ varaḥ 15,033.021c viduro vṛkṣam āśritya kaṃ cit tatra vanāntare 15,033.022a taṃ rājā kṣīṇabhūyiṣṭham ākṛtīmātrasūcitam 15,033.022c abhijajñe mahābuddhiṃ mahābuddhir yudhiṣṭhiraḥ 15,033.023a yudhiṣṭhiro 'ham asmīti vākyam uktvāgrataḥ sthitaḥ 15,033.023c vidurasyāśrave rājā sa ca pratyāha saṃjñayā 15,033.024a tataḥ so 'nimiṣo bhūtvā rājānaṃ samudaikṣata 15,033.024c saṃyojya viduras tasmin dṛṣṭiṃ dṛṣṭyā samāhitaḥ 15,033.025a viveśa viduro dhīmān gātrair gātrāṇi caiva ha 15,033.025c prāṇān prāṇeṣu ca dadhad indriyāṇīndriyeṣu ca 15,033.026a sa yogabalam āsthāya viveśa nṛpates tanum 15,033.026c viduro dharmarājasya tejasā prajvalann iva 15,033.027a vidurasya śarīraṃ tat tathaiva stabdhalocanam 15,033.027c vṛkṣāśritaṃ tadā rājā dadarśa gatacetanam 15,033.028a balavantaṃ tathātmānaṃ mene bahuguṇaṃ tadā 15,033.028c dharmarājo mahātejās tac ca sasmāra pāṇḍavaḥ 15,033.029a paurāṇam ātmanaḥ sarvaṃ vidyāvān sa viśāṃ pate 15,033.029c yogadharmaṃ mahātejā vyāsena kathitaṃ yathā 15,033.030a dharmarājas tu tatrainaṃ saṃcaskārayiṣus tadā 15,033.030c dagdhukāmo 'bhavad vidvān atha vai vāg abhāṣata 15,033.031a bho bho rājan na dagdhavyam etad vidurasaṃjñakam 15,033.031c kalevaram ihaitat te dharma eṣa sanātanaḥ 15,033.031d*0057_01 na dagdhavyo na dagdhavya eṣa rājan mahātapāḥ 15,033.031d*0057_02 jñānadagdhasya dehasya punardāho na vidyate 15,033.032a lokāḥ saṃtānakā nāma bhaviṣyanty asya pārthiva 15,033.032c yatidharmam avāpto 'sau naiva śocyaḥ paraṃtapa 15,033.033a ity ukto dharmarājaḥ sa vinivṛtya tataḥ punaḥ 15,033.033c rājño vaicitravīryasya tat sarvaṃ pratyavedayat 15,033.034a tataḥ sa rājā dyutimān sa ca sarvo janas tadā 15,033.034c bhīmasenādayaś caiva paraṃ vismayam āgatāḥ 15,033.035a tac chrutvā prītimān rājā bhūtvā dharmajam abravīt 15,033.035b*0058_01 atha rājābravīd vṛddhaḥ kururājo yudhiṣṭhiram 15,033.035c āpo mūlaṃ phalaṃ caiva mamedaṃ pratigṛhyatām 15,033.036a yadanno hi naro rājaṃs tadanno 'syātithiḥ smṛtaḥ 15,033.036c ity uktaḥ sa tathety eva prāha dharmātmajo nṛpam 15,033.036e phalaṃ mūlaṃ ca bubhuje rājñā dattaṃ sahānujaḥ 15,033.037a tatas te vṛkṣamūleṣu kṛtavāsaparigrahāḥ 15,033.037c tāṃ rātriṃ nyavasan sarve phalamūlajalāśanāḥ 15,034.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,034.001a evaṃ sā rajanī teṣām āśrame puṇyakarmaṇām 15,034.001c śivā nakṣatrasaṃpannā sā vyatīyāya bhārata 15,034.002a tatra tatra kathāś cāsaṃs teṣāṃ dharmārthalakṣaṇāḥ 15,034.002c vicitrapadasaṃcārā nānāśrutibhir anvitāḥ 15,034.003a pāṇḍavās tv abhito mātur dharaṇyāṃ suṣupus tadā 15,034.003c utsṛjya sumahārhāṇi śayanāni narādhipa 15,034.004a yadāhāro 'bhavad rājā dhṛtarāṣṭro mahāmanāḥ 15,034.004c tadāhārā nṛvīrās te nyavasaṃs tāṃ niśāṃ tadā 15,034.005a vyatītāyāṃ tu śarvaryāṃ kṛtapūrvāhṇikakriyaḥ 15,034.005c bhrātṛbhiḥ saha kaunteyo dadarśāśramamaṇḍalam 15,034.006a sāntaḥpuraparīvāraḥ sabhṛtyaḥ sapurohitaḥ 15,034.006c yathāsukhaṃ yathoddeśaṃ dhṛtarāṣṭrābhyanujñayā 15,034.007a dadarśa tatra vedīś ca saṃprajvalitapāvakāḥ 15,034.007c kṛtābhiṣekair munibhir hutāgnibhir upasthitāḥ 15,034.008a vāneyapuṣpanikarair ājyadhūmodgamair api 15,034.008c brāhmeṇa vapuṣā yuktā yuktā munigaṇaiś ca tāḥ 15,034.009a mṛgayūthair anudvignais tatra tatra samāśritaiḥ 15,034.009c aśaṅkitaiḥ pakṣigaṇaiḥ pragītair iva ca prabho 15,034.010a kekābhir nīlakaṇṭhānāṃ dātyūhānāṃ ca kūjitaiḥ 15,034.010c kokilānāṃ ca kuharaiḥ śubhaiḥ śrutimanoharaiḥ 15,034.011a prādhītadvijaghoṣaiś ca kva cit kva cid alaṃkṛtam 15,034.011c phalamūlasamudvāhair mahadbhiś copaśobhitam 15,034.012a tataḥ sa rājā pradadau tāpasārtham upāhṛtān 15,034.012c kalaśān kāñcanān rājaṃs tathaivaudumbarān api 15,034.013a ajināni praveṇīś ca sruksruvaṃ ca mahīpatiḥ 15,034.013c kamaṇḍalūṃs tathā sthālīḥ piṭharāṇi ca bhārata 15,034.014a bhājanāni ca lauhāni pātrīś ca vividhā nṛpa 15,034.014c yad yad icchati yāvac ca yad anyad api kāṅkṣitam 15,034.014d*0059_01 tat sarvaṃ pradadau rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 15,034.015a evaṃ sa rājā dharmātmā parītyāśramamaṇḍalam 15,034.015c vasu viśrāṇya tat sarvaṃ punar āyān mahīpatiḥ 15,034.016a kṛtāhnikaṃ ca rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇam 15,034.016c dadarśāsīnam avyagraṃ gāndhārīsahitaṃ tadā 15,034.017a mātaraṃ cāvidūrasthāṃ śiṣyavat praṇatāṃ sthitām 15,034.017c kuntīṃ dadarśa dharmātmā satataṃ dharmacāriṇīm 15,034.018a sa tam abhyarcya rājānaṃ nāma saṃśrāvya cātmanaḥ 15,034.018c niṣīdety abhyanujñāto bṛsyām upaviveśa ha 15,034.019a bhīmasenādayaś caiva pāṇḍavāḥ kauravarṣabham 15,034.019c abhivādyopasaṃgṛhya niṣeduḥ pārthivājñayā 15,034.020a sa taiḥ parivṛto rājā śuśubhe 'tīva kauravaḥ 15,034.020c bibhrad brāhmīṃ śriyaṃ dīptāṃ devair iva bṛhaspatiḥ 15,034.021a tathā teṣūpaviṣṭeṣu samājagmur maharṣayaḥ 15,034.021c śatayūpaprabhṛtayaḥ kurukṣetranivāsinaḥ 15,034.022a vyāsaś ca bhagavān vipro devarṣigaṇapūjitaḥ 15,034.022c vṛtaḥ śiṣyair mahātejā darśayām āsa taṃ nṛpam 15,034.023a tataḥ sa rājā kauravyaḥ kuntīputraś ca vīryavān 15,034.023c bhīmasenādayaś caiva samutthāyābhyapūjayan 15,034.024a samāgatas tato vyāsaḥ śatayūpādibhir vṛtaḥ 15,034.024c dhṛtarāṣṭraṃ mahīpālam āsyatām ity abhāṣata 15,034.025a navaṃ tu viṣṭaraṃ kauśyaṃ kṛṣṇājinakuśottaram 15,034.025c pratipede tadā vyāsas tadartham upakalpitam 15,034.026a te ca sarve dvijaśreṣṭhā viṣṭareṣu samantataḥ 15,034.026c dvaipāyanābhyanujñātā niṣedur vipulaujasaḥ 15,035.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,035.001a tathā samupaviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu 15,035.001c vyāsaḥ satyavatīputraḥ provācāmantrya pārthivam 15,035.002a dhṛtarāṣṭra mahābāho kaccit te vardhate tapaḥ 15,035.002c kaccin manas te prīṇāti vanavāse narādhipa 15,035.003a kaccid dhṛdi na te śoko rājan putravināśajaḥ 15,035.003c kaccij jñānāni sarvāṇi prasannāni tavānagha 15,035.004a kaccid buddhiṃ dṛḍhāṃ kṛtvā carasy āraṇyakaṃ vidhim 15,035.004c kaccid vadhūś ca gāndhārī na śokenābhibhūyate 15,035.005a mahāprajñā buddhimatī devī dharmārthadarśinī 15,035.005c āgamāpāyatattvajñā kaccid eṣā na śocati 15,035.006a kaccit kuntī ca rājaṃs tvāṃ śuśrūṣur anahaṃkṛtā 15,035.006c yā parityajya rājyaṃ svaṃ guruśuśrūṣaṇe ratā 15,035.007a kaccid dharmasuto rājā tvayā prītyābhinanditaḥ 15,035.007c bhīmārjunayamāś caiva kaccid ete 'pi sāntvitāḥ 15,035.008a kaccin nandasi dṛṣṭvaitān kaccit te nirmalaṃ manaḥ 15,035.008c kaccid viśuddhabhāvo 'si jātajñāno narādhipa 15,035.009a etad dhi tritayaṃ śreṣṭhaṃ sarvabhūteṣu bhārata 15,035.009c nirvairatā mahārāja satyam adroha eva ca 15,035.010a kaccit te nānutāpo 'sti vanavāsena bhārata 15,035.010c svadate vanyam annaṃ vā munivāsāṃsi vā vibho 15,035.011a viditaṃ cāpi me rājan vidurasya mahātmanaḥ 15,035.011c gamanaṃ vidhinā yena dharmasya sumahātmanaḥ 15,035.012a māṇḍavyaśāpād dhi sa vai dharmo viduratāṃ gataḥ 15,035.012c mahābuddhir mahāyogī mahātmā sumahāmanāḥ 15,035.013a bṛhaspatir vā deveṣu śukro vāpy asureṣu yaḥ 15,035.013c na tathā buddhisaṃpanno yathā sa puruṣarṣabhaḥ 15,035.014a tapobalavyayaṃ kṛtvā sumahac cirasaṃbhṛtam 15,035.014c māṇḍavyenarṣiṇā dharmo hy abhibhūtaḥ sanātanaḥ 15,035.015a niyogād brahmaṇaḥ pūrvaṃ mayā svena balena ca 15,035.015c vaicitravīryake kṣetre jātaḥ sa sumahāmatiḥ 15,035.016a bhrātā tava mahārāja devadevaḥ sanātanaḥ 15,035.016c dhāraṇāc chreyaso dhyānād yaṃ dharmaṃ kavayo viduḥ 15,035.017a satyena saṃvardhayati damena niyamena ca 15,035.017c ahiṃsayā ca dānena tapasā ca sanātanaḥ 15,035.018a yena yogabalāj jātaḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ 15,035.018c dharma ity eṣa nṛpate prājñenāmitabuddhinā 15,035.018d*0060_01 pratyakṣaṃ pūjito yena cittasthaś cinmayo hariḥ 15,035.018d*0060_02 śuddhāśayasya bhaktyā ca saṃbhramārādhitaḥ purā 15,035.019a yathā hy agnir yathā vāyur yathāpaḥ pṛthivī yathā 15,035.019c yathākāśaṃ tathā dharma iha cāmutra ca sthitaḥ 15,035.020a sarvagaś caiva kauravya sarvaṃ vyāpya carācaram 15,035.020c dṛśyate devadevaḥ sa siddhair nirdagdhakilbiṣaiḥ 15,035.021a yo hi dharmaḥ sa viduro viduro yaḥ sa pāṇḍavaḥ 15,035.021c sa eṣa rājan vaśyas te pāṇḍavaḥ preṣyavat sthitaḥ 15,035.022a praviṣṭaḥ sa svam ātmānaṃ bhrātā te buddhisattamaḥ 15,035.022c diṣṭyā mahātmā kaunteyaṃ mahāyogabalānvitaḥ 15,035.023a tvāṃ cāpi śreyasā yokṣye nacirād bharatarṣabha 15,035.023c saṃśayacchedanārthaṃ hi prāptaṃ māṃ viddhi putraka 15,035.024a na kṛtaṃ yat purā kaiś cit karma loke maharṣibhiḥ 15,035.024c āścaryabhūtaṃ tapasaḥ phalaṃ saṃdarśayāmi vaḥ 15,035.025a kim icchasi mahīpāla mattaḥ prāptum amānuṣam 15,035.025c draṣṭuṃ spraṣṭum atha śrotuṃ vada kartāsmi tat tathā 15,036.001 janamejaya uvāca 15,036.001a vanavāsaṃ gate vipra dhṛtarāṣṭre mahīpatau 15,036.001c sabhārye nṛpaśārdūle vadhvā kuntyā samanvite 15,036.002a vidure cāpi saṃsiddhe dharmarājaṃ vyapāśrite 15,036.002c vasatsu pāṇḍuputreṣu sarveṣv āśramamaṇḍale 15,036.003a yat tad āścaryam iti vai kariṣyāmīty uvāca ha 15,036.003c vyāsaḥ paramatejasvī maharṣis tad vadasva me 15,036.004a vanavāse ca kauravyaḥ kiyantaṃ kālam acyutaḥ 15,036.004c yudhiṣṭhiro narapatir nyavasat sajano dvija 15,036.005a kimāhārāś ca te tatra sasainyā nyavasan prabho 15,036.005c sāntaḥpurā mahātmāna iti tad brūhi me 'nagha 15,036.006 vaiśaṃpāyana uvāca 15,036.006*0061_01 vanavāsagataṃ rājan dhṛtarāṣṭraṃ mahīpatim 15,036.006*0061_02 yudhiṣṭhiro 'bhyayād draṣṭuṃ sasainyo bhrātṛbhiḥ saha 15,036.006*0061_03 prathame divase caiṣām āpo mūlaṃ phalaṃ tathā 15,036.006*0061_04 bhojanaṃ bhūmiśayyā ca tatrāsīd bharatarṣabha 15,036.006a te 'nujñātās tadā rājan kururājena pāṇḍavāḥ 15,036.006c vividhāny annapānāni viśrāmyānubhavanti te 15,036.007a māsam ekaṃ vijahrus te sasainyāntaḥpurā vane 15,036.007c atha tatrāgamad vyāso yathoktaṃ te mayānagha 15,036.008a tathā tu teṣāṃ sarveṣāṃ kathābhir nṛpasaṃnidhau 15,036.008c vyāsam anvāsatāṃ rājann ājagmur munayo 'pare 15,036.009a nāradaḥ parvataś caiva devalaś ca mahātapāḥ 15,036.009c viśvāvasus tumburuś ca citrasenaś ca bhārata 15,036.010a teṣām api yathānyāyaṃ pūjāṃ cakre mahāmanāḥ 15,036.010c dhṛtarāṣṭrābhyanujñātaḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ 15,036.011a niṣedus te tataḥ sarve pūjāṃ prāpya yudhiṣṭhirāt 15,036.011c āsaneṣv atha puṇyeṣu barhiṣkeṣu vareṣu ca 15,036.012a teṣu tatropaviṣṭeṣu sa tu rājā mahāmatiḥ 15,036.012c pāṇḍuputraiḥ parivṛto niṣasāda kurūdvahaḥ 15,036.013a gāndhārī caiva kuntī ca draupadī sātvatī tathā 15,036.013c striyaś cānyās tathānyābhiḥ sahopaviviśus tataḥ 15,036.014a teṣāṃ tatra kathā divyā dharmiṣṭhāś cābhavan nṛpa 15,036.014c ṛṣīṇāṃ ca purāṇānāṃ devāsuravimiśritāḥ 15,036.015a tataḥ kathānte vyāsas taṃ prajñācakṣuṣam īśvaram 15,036.015c provāca vadatāṃ śreṣṭhaḥ punar eva sa tad vacaḥ 15,036.015e prīyamāṇo mahātejāḥ sarvavedavidāṃ varaḥ 15,036.016a viditaṃ mama rājendra yat te hṛdi vivakṣitam 15,036.016c dahyamānasya śokena tava putrakṛtena vai 15,036.017a gāndhāryāś caiva yad duḥkhaṃ hṛdi tiṣṭhati pārthiva 15,036.017c kuntyāś ca yan mahārāja draupadyāś ca hṛdi sthitam 15,036.018a yac ca dhārayate tīvraṃ duḥkhaṃ putravināśajam 15,036.018c subhadrā kṛṣṇabhaginī tac cāpi viditaṃ mama 15,036.019a śrutvā samāgamam imaṃ sarveṣāṃ vas tato nṛpa 15,036.019c saṃśayacchedanāyāhaṃ prāptaḥ kauravanandana 15,036.019d*0062_01 prāpto 'smi kuruśārdūla saṃśayacchedanāya vaḥ 15,036.020a ime ca devagandharvāḥ sarve caiva maharṣayaḥ 15,036.020c paśyantu tapaso vīryam adya me cirasaṃbhṛtam 15,036.021a tad ucyatāṃ mahābāho kaṃ kāmaṃ pradiśāmi te 15,036.021c pravaṇo 'smi varaṃ dātuṃ paśya me tapaso balam 15,036.022a evam uktaḥ sa rājendro vyāsenāmitabuddhinā 15,036.022c muhūrtam iva saṃcintya vacanāyopacakrame 15,036.023a dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi saphalaṃ jīvitaṃ ca me 15,036.023c yan me samāgamo 'dyeha bhavadbhiḥ saha sādhubhiḥ 15,036.024a adya cāpy avagacchāmi gatim iṣṭām ihātmanaḥ 15,036.024c bhavadbhir brahmakalpair yat sameto 'haṃ tapodhanāḥ 15,036.025a darśanād eva bhavatāṃ pūto 'haṃ nātra saṃśayaḥ 15,036.025c vidyate na bhayaṃ cāpi paralokān mamānaghāḥ 15,036.026a kiṃ tu tasya sudurbuddher mandasyāpanayair bhṛśam 15,036.026c dūyate me mano nityaṃ smarataḥ putragṛddhinaḥ 15,036.027a apāpāḥ pāṇḍavā yena nikṛtāḥ pāpabuddhinā 15,036.027c ghātitā pṛthivī ceyaṃ sahasā sanaradvipā 15,036.028a rājānaś ca mahātmāno nānājanapadeśvarāḥ 15,036.028c āgamya mama putrārthe sarve mṛtyuvaśaṃ gatāḥ 15,036.029a ye te putrāṃś ca dārāś ca prāṇāṃś ca manasaḥ priyān 15,036.029b*0063_01 bhogāṃś ca vividhāṃs tāta iṣṭāpūrtāṃs tathaiva ca 15,036.029c parityajya gatāḥ śūrāḥ pretarājaniveśanam 15,036.030a kā nu teṣāṃ gatir brahman mitrārthe ye hatā mṛdhe 15,036.030c tathaiva putrapautrāṇāṃ mama ye nihatā yudhi 15,036.031a dūyate me mano 'bhīkṣṇaṃ ghātayitvā mahābalam 15,036.031c bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ vṛddhaṃ droṇaṃ ca dvijasattamam 15,036.032a mama putreṇa mūḍhena pāpena suhṛdadviṣā 15,036.032c kṣayaṃ nītaṃ kulaṃ dīptaṃ pṛthivīrājyam icchatā 15,036.033a etat sarvam anusmṛtya dahyamāno divāniśam 15,036.033c na śāntim adhigacchāmi duḥkhaśokasamāhataḥ 15,036.033e iti me cintayānasya pitaḥ śarma na vidyate 15,037.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,037.001a tac chrutvā vividhaṃ tasya rājarṣeḥ paridevitam 15,037.001c punar navīkṛtaḥ śoko gāndhāryā janamejaya 15,037.002a kuntyā drupadaputryāś ca subhadrāyās tathaiva ca 15,037.002c tāsāṃ ca varanārīṇāṃ vadhūnāṃ kauravasya ha 15,037.003a putraśokasamāviṣṭā gāndhārī tv idam abravīt 15,037.003c śvaśuraṃ baddhanayanā devī prāñjalir utthitā 15,037.003d*0064_01 lokāntaragatān putrān ayaṃ kāṅkṣati mānada 15,037.003d*0064_02 tac cāsya mānasaṃ jñātaṃ bhagavaṃs tapasā tvayā 15,037.004a ṣoḍaśemāni varṣāṇi gatāni munipuṃgava 15,037.004c asya rājño hatān putrāñ śocato na śamo vibho 15,037.005a putraśokasamāviṣṭo niḥśvasan hy eṣa bhūmipaḥ 15,037.005c na śete vasatīḥ sarvā dhṛtarāṣṭro mahāmune 15,037.006a lokān anyān samartho 'si sraṣṭuṃ sarvāṃs tapobalāt 15,037.006c kim u lokāntaragatān rājño darśayituṃ sutān 15,037.007a iyaṃ ca draupadī kṛṣṇā hatajñātisutā bhṛśam 15,037.007c śocaty atīva sādhvī te snuṣāṇāṃ dayitā snuṣā 15,037.008a tathā kṛṣṇasya bhaginī subhadrā bhadrabhāṣiṇī 15,037.008c saubhadravadhasaṃtaptā bhṛśaṃ śocati bhāminī 15,037.009a iyaṃ ca bhūriśravaso bhāryā paramaduḥkhitā 15,037.009c bhartṛvyasanaśokārtā na śete vasatīḥ prabho 15,037.010a yasyās tu śvaśuro dhīmān bāhlīkaḥ sa kurūdvahaḥ 15,037.010c nihataḥ somadattaś ca pitrā saha mahāraṇe 15,037.011a śrīmac cāsya mahābuddheḥ saṃgrāmeṣv apalāyinaḥ 15,037.011c putrasya te putraśataṃ nihataṃ yad raṇājire 15,037.012a tasya bhāryāśatam idaṃ putraśokasamāhatam 15,037.012c punaḥ punar vardhayānaṃ śokaṃ rājño mamaiva ca 15,037.012e tenārambheṇa mahatā mām upāste mahāmune 15,037.013a ye ca śūrā mahātmānaḥ śvaśurā me mahārathāḥ 15,037.013c somadattaprabhṛtayaḥ kā nu teṣāṃ gatiḥ prabho 15,037.014a tava prasādād bhagavan viśoko 'yaṃ mahīpatiḥ 15,037.014c kuryāt kālam ahaṃ caiva kuntī ceyaṃ vadhūs tava 15,037.015a ity uktavatyāṃ gāndhāryāṃ kuntī vratakṛśānanā 15,037.015c pracchannajātaṃ putraṃ taṃ sasmārādityasaṃbhavam 15,037.016a tām ṛṣir varado vyāso dūraśravaṇadarśanaḥ 15,037.016c apaśyad duḥkhitāṃ devīṃ mātaraṃ savyasācinaḥ 15,037.017a tām uvāca tato vyāso yat te kāryaṃ vivakṣitam 15,037.017c tad brūhi tvaṃ mahāprājñe yat te manasi vartate 15,037.018a tataḥ kuntī śvaśurayoḥ praṇamya śirasā tadā 15,037.018c uvāca vākyaṃ savrīḍaṃ vivṛṇvānā purātanam 15,038.001 kunty uvāca 15,038.001a bhagavañ śvaśuro me 'si daivatasyāpi daivatam 15,038.001c sa me devātidevas tvaṃ śṛṇu satyāṃ giraṃ mama 15,038.002a tapasvī kopano vipro durvāsā nāma me pituḥ 15,038.002c bhikṣām upāgato bhoktuṃ tam ahaṃ paryatoṣayam 15,038.003a śaucena tv āgasas tyāgaiḥ śuddhena manasā tathā 15,038.003c kopasthāneṣv api mahatsv akupyaṃ na kadā cana 15,038.004a sa me varam adāt prītaḥ kṛtam ity aham abruvam 15,038.004b*0065_01 sa prīto varado me 'bhūt kṛtakṛtyo mahāmuniḥ 15,038.004c avaśyaṃ te grahītavyam iti māṃ so 'bravīd vacaḥ 15,038.004d*0066_01 tam ahaṃ bhayasaṃvignā yāce sānunayaṃ dvijam 15,038.005a tataḥ śāpabhayād vipram avocaṃ punar eva tam 15,038.005c evam astv iti ca prāha punar eva sa māṃ dvijaḥ 15,038.006a dharmasya jananī bhadre bhavitrī tvaṃ varānane 15,038.006c vaśe sthāsyanti te devā yāṃs tvam āvāhayiṣyasi 15,038.007a ity uktvāntarhito vipras tato 'haṃ vismitābhavam 15,038.007c na ca sarvāsv avasthāsu smṛtir me vipraṇaśyati 15,038.008a atha harmyatalasthāhaṃ ravim udyantam īkṣatī 15,038.008c saṃsmṛtya tad ṛṣer vākyaṃ spṛhayantī divākaram 15,038.008e sthitāhaṃ bālabhāvena tatra doṣam abudhyatī 15,038.009a atha devaḥ sahasrāṃśur matsamīpagato 'bhavat 15,038.009c dvidhā kṛtvātmano dehaṃ bhūmau ca gagane 'pi ca 15,038.009e tatāpa lokān ekena dvitīyenāgamac ca mām 15,038.010a sa mām uvāca vepantīṃ varaṃ matto vṛṇīṣva ha 15,038.010c gamyatām iti taṃ cāhaṃ praṇamya śirasāvadam 15,038.011a sa mām uvāca tigmāṃśur vṛthāhvānaṃ na te kṣamam 15,038.011c dhakṣyāmi tvāṃ ca vipraṃ ca yena datto varas tava 15,038.012a tam ahaṃ rakṣatī vipraṃ śāpād anaparādhinam 15,038.012c putro me tvatsamo deva bhaved iti tato 'bruvam 15,038.013a tato māṃ tejasāviśya mohayitvā ca bhānumān 15,038.013c uvāca bhavitā putras tavety abhyagamad divam 15,038.014a tato 'ham antarbhavane pitur vṛttāntarakṣiṇī 15,038.014c gūḍhotpannaṃ sutaṃ bālaṃ jale karṇam avāsṛjam 15,038.015a nūnaṃ tasyaiva devasya prasādāt punar eva tu 15,038.015c kanyāham abhavaṃ vipra yathā prāha sa mām ṛṣiḥ 15,038.016a sa mayā mūḍhayā putro jñāyamāno 'py upekṣitaḥ 15,038.016c tan māṃ dahati viprarṣe yathā suviditaṃ tava 15,038.017a yadi pāpam apāpaṃ vā tad etad vivṛtaṃ mayā 15,038.017c tan me bhayaṃ tvaṃ bhagavan vyapanetum ihārhasi 15,038.018a yac cāsya rājño viditaṃ hṛdisthaṃ bhavato 'nagha 15,038.018c taṃ cāyaṃ labhatāṃ kāmam adyaiva munisattama 15,038.019a ity uktaḥ pratyuvācedaṃ vyāso vedavidāṃ varaḥ 15,038.019c sādhu sarvam idaṃ tathyam evam eva yathāttha mām 15,038.019d*0067_01 sthityarthaṃ tena devena buddhis te parivartitā 15,038.020a aparādhaś ca te nāsti kanyābhāvaṃ gatā hy asi 15,038.020c devāś caiśvaryavanto vai śarīrāṇy āviśanti vai 15,038.021a santi devanikāyāś ca saṃkalpāj janayanti ye 15,038.021c vācā dṛṣṭyā tathā sparśāt saṃgharṣeṇeti pañcadhā 15,038.022a manuṣyadharmo daivena dharmeṇa na hi yujyate 15,038.022c iti kunti vyajānīhi vyetu te mānaso jvaraḥ 15,038.023a sarvaṃ balavatāṃ pathyaṃ sarvaṃ balavatāṃ śuci 15,038.023c sarvaṃ balavatāṃ dharmaḥ sarvaṃ balavatāṃ svakam 15,039.001 vyāsa uvāca 15,039.001a bhadre drakṣyasi gāndhāri putrān bhrātṝn sakhīṃs tathā 15,039.001c vadhūś ca patibhiḥ sārdhaṃ niśi suptotthitā iva 15,039.002a karṇaṃ drakṣyati kuntī ca saubhadraṃ cāpi yādavī 15,039.002c draupadī pañca putrāṃś ca pitṝn bhrātṝṃs tathaiva ca 15,039.003a pūrvam evaiṣa hṛdaye vyavasāyo 'bhavan mama 15,039.003c yathāsmi codito rājñā bhavatyā pṛthayaiva ca 15,039.004a na te śocyā mahātmānaḥ sarva eva nararṣabhāḥ 15,039.004c kṣatradharmaparāḥ santas tathā hi nidhanaṃ gatāḥ 15,039.005a bhavitavyam avaśyaṃ tat surakāryam anindite 15,039.005c avaterus tataḥ sarve devabhāgair mahītalam 15,039.006a gandharvāpsarasaś caiva piśācā guhyarākṣasāḥ 15,039.006c tathā puṇyajanāś caiva siddhā devarṣayo 'pi ca 15,039.007a devāś ca dānavāś caiva tathā brahmarṣayo 'malāḥ 15,039.007c ta ete nidhanaṃ prāptāḥ kurukṣetre raṇājire 15,039.008a gandharvarājo yo dhīmān dhṛtarāṣṭra iti śrutaḥ 15,039.008c sa eva mānuṣe loke dhṛtarāṣṭraḥ patis tava 15,039.009a pāṇḍuṃ marudgaṇaṃ viddhi viśiṣṭatamam acyutam 15,039.009c dharmasyāṃśo 'bhavat kṣattā rājā cāyaṃ yudhiṣṭhiraḥ 15,039.010a kaliṃ duryodhanaṃ viddhi śakuniṃ dvāparaṃ tathā 15,039.010c duḥśāsanādīn viddhi tvaṃ rākṣasāñ śubhadarśane 15,039.011a marudgaṇād bhīmasenaṃ balavantam ariṃdamam 15,039.011c viddhi ca tvaṃ naram ṛṣim imaṃ pārthaṃ dhanaṃjayam 15,039.011e nārāyaṇaṃ hṛṣīkeśam aśvinau yamajāv ubhau 15,039.012a dvidhā kṛtvātmano deham ādityaṃ tapatāṃ varam 15,039.012c lokāṃś ca tāpayānaṃ vai viddhi karṇaṃ ca śobhane 15,039.012e yaś ca vairārtham udbhūtaḥ saṃgharṣajananas tathā 15,039.012f*0068_01 taṃ karṇaṃ viddhi kalyāṇi bhāskaraṃ śubhadarśane 15,039.013a yaś ca pāṇḍavadāyādo hataḥ ṣaḍbhir mahārathaiḥ 15,039.013c sa soma iha saubhadro yogād evābhavad dvidhā 15,039.014a draupadyā saha saṃbhūtaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ ca pāvakāt 15,039.014c agner bhāgaṃ śubhaṃ viddhi rākṣasaṃ tu śikhaṇḍinam 15,039.015a droṇaṃ bṛhaspater bhāgaṃ viddhi drauṇiṃ ca rudrajam 15,039.015c bhīṣmaṃ ca viddhi gāṅgeyaṃ vasuṃ mānuṣatāṃ gatam 15,039.015d*0069_01 gāṅgeyo vasuvīryeṇa devo mānuṣatāṃ gataḥ 15,039.016a evam ete mahāprājñe devā mānuṣyam etya hi 15,039.016c tataḥ punar gatāḥ svargaṃ kṛte karmaṇi śobhane 15,039.017a yac ca vo hṛdi sarveṣāṃ duḥkham enac ciraṃ sthitam 15,039.017c tad adya vyapaneṣyāmi paralokakṛtād bhayāt 15,039.018a sarve bhavanto gacchantu nadīṃ bhāgīrathīṃ prati 15,039.018c tatra drakṣyatha tān sarvān ye hatāsmin raṇājire 15,039.019 vaiśaṃpāyana uvāca 15,039.019a iti vyāsasya vacanaṃ śrutvā sarvo janas tadā 15,039.019c mahatā siṃhanādena gaṅgām abhimukho yayau 15,039.020a dhṛtarāṣṭraś ca sāmātyaḥ prayayau saha pāṇḍavaiḥ 15,039.020c sahito muniśārdūlair gandharvaiś ca samāgataiḥ 15,039.021a tato gaṅgāṃ samāsādya krameṇa sa janārṇavaḥ 15,039.021c nivāsam akarot sarvo yathāprīti yathāsukham 15,039.022a rājā ca pāṇḍavaiḥ sārdham iṣṭe deśe sahānugaḥ 15,039.022c nivāsam akarod dhīmān sastrīvṛddhapuraḥsaraḥ 15,039.023a jagāma tad ahaś cāpi teṣāṃ varṣaśataṃ yathā 15,039.023c niśāṃ pratīkṣamāṇānāṃ didṛkṣūṇāṃ mṛtān nṛpān 15,039.024a atha puṇyaṃ girivaram astam abhyagamad raviḥ 15,039.024c tataḥ kṛtābhiṣekās te naiśaṃ karma samācaran 15,040.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,040.001a tato niśāyāṃ prāptāyāṃ kṛtasāyāhnikakriyāḥ 15,040.001c vyāsam abhyagaman sarve ye tatrāsan samāgatāḥ 15,040.002a dhṛtarāṣṭras tu dharmātmā pāṇḍavaiḥ sahitas tadā 15,040.002c śucir ekamanāḥ sārdham ṛṣibhis tair upāviśat 15,040.003a gāndhāryā saha nāryas tu sahitāḥ samupāviśan 15,040.003c paurajānapadaś cāpi janaḥ sarvo yathāvayaḥ 15,040.004a tato vyāso mahātejāḥ puṇyaṃ bhāgīrathījalam 15,040.004c avagāhyājuhāvātha sarvāṃl lokān mahāmuniḥ 15,040.005a pāṇḍavānāṃ ca ye yodhāḥ kauravāṇāṃ ca sarvaśaḥ 15,040.005c rājānaś ca mahābhāgā nānādeśanivāsinaḥ 15,040.005d*0070_01 pratīkṣya tasthus te sarve teṣām āgamanaṃ prati 15,040.006a tataḥ sutumulaḥ śabdo jalāntar janamejaya 15,040.006c prādurāsīd yathā pūrvaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ 15,040.007a tatas te pārthivāḥ sarve bhīṣmadroṇapurogamāḥ 15,040.007c sasainyāḥ salilāt tasmāt samuttasthuḥ sahasraśaḥ 15,040.008a virāṭadrupadau cobhau saputrau sahasainikau 15,040.008c draupadeyāś ca saubhadro rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ 15,040.009a karṇaduryodhanau cobhau śakuniś ca mahārathaḥ 15,040.009c duḥśāsanādayaś caiva dhārtarāṣṭrā mahārathāḥ 15,040.010a jārāsaṃdhir bhagadatto jalasaṃdhaś ca pārthivaḥ 15,040.010c bhūriśravāḥ śalaḥ śalyo vṛṣasenaś ca sānujaḥ 15,040.011a lakṣmaṇo rājaputraś ca dhṛṣṭadyumnasya cātmajāḥ 15,040.011c śikhaṇḍiputrāḥ sarve ca dhṛṣṭaketuś ca sānujaḥ 15,040.012a acalo vṛṣakaś caiva rākṣasaś cāpy alāyudhaḥ 15,040.012c bāhlīkaḥ somadattaś ca cekitānaś ca pārthivaḥ 15,040.013a ete cānye ca bahavo bahutvād ye na kīrtitāḥ 15,040.013c sarve bhāsuradehās te samuttasthur jalāt tataḥ 15,040.014a yasya vīrasya yo veṣo yo dhvajo yac ca vāhanam 15,040.014c tena tena vyadṛśyanta samupetā narādhipāḥ 15,040.014d*0071_01 yad varma yat praharaṇaṃ tena tena sa dṛśyate 15,040.015a divyāmbaradharāḥ sarve sarve bhrājiṣṇukuṇḍalāḥ 15,040.015c nirvairā nirahaṃkārā vigatakrodhamanyavaḥ 15,040.016a gandharvair upagīyantaḥ stūyamānāś ca bandibhiḥ 15,040.016c divyamālyāmbaradharā vṛtāś cāpsarasāṃ gaṇaiḥ 15,040.017a dhṛtarāṣṭrasya ca tadā divyaṃ cakṣur narādhipa 15,040.017c muniḥ satyavatīputraḥ prītaḥ prādāt tapobalāt 15,040.018a divyajñānabalopetā gāndhārī ca yaśasvinī 15,040.018c dadarśa putrāṃs tān sarvān ye cānye 'pi raṇe hatāḥ 15,040.019a tad adbhutam acintyaṃ ca sumahad romaharṣaṇam 15,040.019c vismitaḥ sa janaḥ sarvo dadarśānimiṣekṣaṇaḥ 15,040.020a tad utsavamadodagraṃ hṛṣṭanārīnarākulam 15,040.020c dadṛśe balam āyāntaṃ citraṃ paṭagataṃ yathā 15,040.021a dhṛtarāṣṭras tu tān sarvān paśyan divyena cakṣuṣā 15,040.021c mumude bharataśreṣṭha prasādāt tasya vai muneḥ 15,041.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,041.001a tatas te bharataśreṣṭhāḥ samājagmuḥ parasparam 15,041.001c vigatakrodhamātsaryāḥ sarve vigatakalmaṣāḥ 15,041.002a vidhiṃ paramam āsthāya brahmarṣivihitaṃ śubham 15,041.002c saṃprītamanasaḥ sarve devaloka ivāmarāḥ 15,041.003a putraḥ pitrā ca mātrā ca bhāryā ca patinā saha 15,041.003c bhrātā bhrātrā sakhā caiva sakhyā rājan samāgatāḥ 15,041.004a pāṇḍavās tu maheṣvāsaṃ karṇaṃ saubhadram eva ca 15,041.004c saṃpraharṣāt samājagmur draupadeyāṃś ca sarvaśaḥ 15,041.004d*0072_01 duryodhano dharmarājam abhivādyāpatad bhuvi 15,041.004d*0072_02 gāḍhaṃ pariṣvajya suyodhanaṃ taṃ 15,041.004d*0072_03 sabhrātṛkaṃ sahitaḥ sodaraiḥ svaiḥ 15,041.004d*0072_04 karṇaḥ pādāv abhivādya pūrvaṃ 15,041.004d*0072_05 bhīṣmaṃ ca sarvān abhipūjya tasthau 15,041.004d*0072_06 dharmarājaṃ samāśliṣya bhīmaṃ ca yamajāv api 15,041.004d*0072_07 pṛṣataṃ sodaraṃ jiṣṇuṃ sugāḍhaṃ pariṣasvaje 15,041.004d*0072_08 draupadīṃ ca subhadrāṃ ca saubhadro mahiṣīṃ svakām 15,041.004d*0072_09 samāśvāsya sthito vīraḥ paśyan putraṃ parikṣitam 15,041.005a tatas te prīyamāṇā vai karṇena saha pāṇḍavāḥ 15,041.005c sametya pṛthivīpālāḥ sauhṛde 'vasthitābhavan 15,041.005d*0073_01 parasparaṃ samāgamya yodhās te bharatarṣabha 15,041.006a ṛṣiprasādāt te 'nye ca kṣatriyā naṣṭamanyavaḥ 15,041.006c asauhṛdaṃ parityajya sauhṛde paryavasthitāḥ 15,041.007a evaṃ samāgatāḥ sarve gurubhir bāndhavais tathā 15,041.007c putraiś ca puruṣavyāghrāḥ kuravo 'nye ca mānavāḥ 15,041.008a tāṃ rātrim ekāṃ kṛtsnāṃ te vihṛtya prītamānasāḥ 15,041.008c menire paritoṣeṇa nṛpāḥ svargasado yathā 15,041.009a nātra śoko bhayaṃ trāso nāratir nāyaśo 'bhavat 15,041.009c parasparaṃ samāgamya yodhānāṃ bharatarṣabha 15,041.010a samāgatās tāḥ pitṛbhir bhrātṛbhiḥ patibhiḥ sutaiḥ 15,041.010c mudaṃ paramikāṃ prāpya nāryo duḥkham athātyajan 15,041.010d*0074_01 devalokaṃ gatā ye ca ye ca brahmasado gatāḥ 15,041.010d*0074_02 ye cāpi vāruṇaṃ lokaṃ ye ca golokam āśritāḥ 15,041.010d*0074_03 tathā vaivasvataṃ lokaṃ ye ca yakṣān upāgatāḥ 15,041.010d*0074_04 rākṣasāṃś ca piśācāṃś ca kurūṃś cāpi tathottarān 15,041.010d*0074_05 vicitrāś ca gati[tī]r anye ye prāptāḥ karmanirbharāḥ 15,041.010d*0074_06 sarve te tadvayorūpaveṣās tatra samabhyayuḥ 15,041.010d*0075_01 ye ca gāndharvam āśritāḥ 15,041.010d*0076_01 rājānaḥ puṇyakarmibhiḥ 15,041.011a ekāṃ rātriṃ vihṛtyaivaṃ te vīrās tāś ca yoṣitaḥ 15,041.011c āmantryānyonyam āśliṣya tato jagmur yathāgatam 15,041.012a tato visarjayām āsa lokāṃs tān munipuṃgavaḥ 15,041.012c kṣaṇenāntarhitāś caiva prekṣatām eva te 'bhavan 15,041.013a avagāhya mahātmānaḥ puṇyāṃ tripathagāṃ nadīm 15,041.013c sarathāḥ sadhvajāś caiva svāni sthānāni bhejire 15,041.014a devalokaṃ yayuḥ ke cit ke cid brahmasadas tathā 15,041.014c ke cic ca vāruṇaṃ lokaṃ ke cit kauberam āpnuvan 15,041.015a tathā vaivasvataṃ lokaṃ ke cic caivāpnuvan nṛpāḥ 15,041.015c rākṣasānāṃ piśācānāṃ ke cic cāpy uttarān kurūn 15,041.016a vicitragatayaḥ sarve yā avāpyāmaraiḥ saha 15,041.016c ājagmus te mahātmānaḥ savāhāḥ sapadānugāḥ 15,041.017a gateṣu teṣu sarveṣu salilastho mahāmuniḥ 15,041.017c dharmaśīlo mahātejāḥ kurūṇāṃ hitakṛt sadā 15,041.017e tataḥ provāca tāḥ sarvāḥ kṣatriyā nihateśvarāḥ 15,041.018a yā yāḥ patikṛtāṃl lokān icchanti paramastriyaḥ 15,041.018c tā jāhnavījalaṃ kṣipram avagāhantv atandritāḥ 15,041.019a tatas tasya vacaḥ śrutvā śraddadhānā varāṅganāḥ 15,041.019c śvaśuraṃ samanujñāpya viviśur jāhnavījalam 15,041.019d*0077_01 uttarādyāḥ pradāyātha putrān svān anumānya ca 15,041.019d*0077_02 ta * * bhūriśravaso droṇādīn anumānya ca 15,041.020a vimuktā mānuṣair dehais tatas tā bhartṛbhiḥ saha 15,041.020c samājagmus tadā sādhvyaḥ sarvā eva viśāṃ pate 15,041.021a evaṃ krameṇa sarvās tāḥ śīlavatyaḥ kulastriyaḥ 15,041.021a*0078_01 **** **** gacchadhvaṃ patibhiḥ sadā 15,041.021a*0078_02 tatas tāḥ kṣatriyā rājan yā yā vinihateśvarāḥ 15,041.021c praviśya toyaṃ nirmuktā jagmur bhartṛsalokatām 15,041.022a divyarūpasamāyuktā divyābharaṇabhūṣitāḥ 15,041.022c divyamālyāmbaradharā yathāsāṃ patayas tathā 15,041.023a tāḥ śīlasattvasaṃpannā vitamaskā gataklamāḥ 15,041.023c sarvāḥ sarvaguṇair yuktāḥ svaṃ svaṃ sthānaṃ prapedire 15,041.024a yasya yasya ca yaḥ kāmas tasmin kāle 'bhavat tadā 15,041.024c taṃ taṃ visṛṣṭavān vyāso varado dharmavatsalaḥ 15,041.025a tac chrutvā naradevānāṃ punarāgamanaṃ narāḥ 15,041.025c jahṛṣur muditāś cāsann anyadehagatā api 15,041.025d*0079_01 te naṣṭabhayasaṃkalpā narā vigatakalmaṣāḥ 15,041.025d*0079_02 babhūvuḥ pauravāḥ sarve tad dṛṣṭvāścaryam uttamam 15,041.026a priyaiḥ samāgamaṃ teṣāṃ ya imaṃ śṛṇuyān naraḥ 15,041.026c priyāṇi labhate nityam iha ca pretya caiva ha 15,041.027a iṣṭabāndhavasaṃyogam anāyāsam anāmayam 15,041.027c ya imaṃ śrāvayed vidvān saṃsiddhiṃ prāpnuyāt parām 15,041.027d*0080_01 sa yaśaḥ prāpnuyāl loke paratra ca śubhāṃ gatim 15,041.028a svādhyāyayuktāḥ puruṣāḥ kriyāyuktāś ca bhārata 15,041.028b*0081_01 sādhvācārā damopetā dānanirdhūtakalmaṣāḥ 15,041.028b*0081_02 ṛjavaḥ śucayaḥ śāntā hiṃsānṛtavivarjitāḥ 15,041.028c adhyātmayogayuktāś ca dhṛtimantaś ca mānavāḥ 15,041.028d*0082_01 punas te darśanaṃ prāptāḥ punaś ca parikīrtitāḥ 15,041.028d*0082_02 punaḥ punaḥ prayacchanti śṛṇvatām abhayaṃ sadā 15,041.028e śrutvā parva tv idaṃ nityam avāpsyanti parāṃ gatim 15,042.001 sūta uvāca 15,042.001a etac chrutvā nṛpo vidvān hṛṣṭo 'bhūj janamejayaḥ 15,042.001c pitāmahānāṃ sarveṣāṃ gamanāgamanaṃ tadā 15,042.002a abravīc ca mudā yuktaḥ punarāgamanaṃ prati 15,042.002c kathaṃ nu tyaktadehānāṃ punas tad rūpadarśanam 15,042.003a ity uktaḥ sa dvijaśreṣṭho vyāsaśiṣyaḥ pratāpavān 15,042.003c provāca vadatāṃ śreṣṭhas taṃ nṛpaṃ janamejayam 15,042.004a avipraṇāśaḥ sarveṣāṃ karmaṇām iti niścayaḥ 15,042.004c karmajāni śarīrāṇi tathaivākṛtayo nṛpa 15,042.005a mahābhūtāni nityāni bhūtādhipatisaṃśrayāt 15,042.005c teṣāṃ ca nityasaṃvāso na vināśo viyujyatām 15,042.006a anāśāya kṛtaṃ karma tasya ceṣṭaḥ phalāgamaḥ 15,042.006c ātmā caibhiḥ samāyuktaḥ sukhaduḥkham upāśnute 15,042.007a avināśī tathā nityaṃ kṣetrajña iti niścayaḥ 15,042.007c bhūtānām ātmabhāvo yo dhruvo 'sau saṃvijānatām 15,042.008a yāvan na kṣīyate karma tāvad asya svarūpatā 15,042.008c saṃkṣīṇakarmā puruṣo rūpānyatvaṃ niyacchati 15,042.009a nānābhāvās tathaikatvaṃ śarīraṃ prāpya saṃhatāḥ 15,042.009c bhavanti te tathā nityāḥ pṛthagbhāvaṃ vijānatām 15,042.010a aśvamedhe śrutiś ceyam aśvasaṃjñapanaṃ prati 15,042.010c lokāntaragatā nityaṃ prāṇā nityā hi vājinaḥ 15,042.011a ahaṃ hitaṃ vadāmy etat priyaṃ cet tava pārthiva 15,042.011c devayānā hi panthānaḥ śrutās te yajñasaṃstare 15,042.012a sukṛto yatra te yajñas tatra devā hitās tava 15,042.012c yadā samanvitā devāḥ paśūnāṃ gamaneśvarāḥ 15,042.012e gatimantaś ca teneṣṭvā nānye nityā bhavanti te 15,042.013a nitye 'smin pañcake varge nitye cātmani yo naraḥ 15,042.013c asya nānāsamāyogaṃ yaḥ paśyati vṛthāmatiḥ 15,042.013e viyoge śocate 'tyarthaṃ sa bāla iti me matiḥ 15,042.014a viyoge doṣadarśī yaḥ saṃyogam iha varjayet 15,042.014c asaṅge saṃgamo nāsti duḥkhaṃ bhuvi viyogajam 15,042.015a parāparajñas tu naro nābhimānād udīritaḥ 15,042.015c aparajñaḥ parāṃ buddhiṃ spṛṣṭvā mohād vimucyate 15,042.016a adarśanād āpatitaḥ punaś cādarśanaṃ gataḥ 15,042.016c nāhaṃ taṃ vedmi nāsau māṃ na ca me 'sti virāgatā 15,042.017a yena yena śarīreṇa karoty ayam anīśvaraḥ 15,042.017c tena tena śarīreṇa tad avaśyam upāśnute 15,042.017e mānasaṃ manasāpnoti śārīraṃ ca śarīravān 15,043.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,043.001a adṛṣṭvā tu nṛpaḥ putrān darśanaṃ pratilabdhavān 15,043.001c ṛṣiprasādāt putrāṇāṃ svarūpāṇāṃ kurūdvaha 15,043.002a sa rājā rājadharmāṃś ca brahmopaniṣadaṃ tathā 15,043.002c avāptavān naraśreṣṭho buddhiniścayam eva ca 15,043.003a viduraś ca mahāprājño yayau siddhiṃ tapobalāt 15,043.003c dhṛtarāṣṭraḥ samāsādya vyāsaṃ cāpi tapasvinam 15,043.004 janamejaya uvāca 15,043.004a mamāpi varado vyāso darśayet pitaraṃ yadi 15,043.004c tad rūpaveṣavayasaṃ śraddadhyāṃ sarvam eva te 15,043.005a priyaṃ me syāt kṛtārthaś ca syām ahaṃ kṛtaniścayaḥ 15,043.005c prasādād ṛṣiputrasya mama kāmaḥ samṛdhyatām 15,043.006 sūta uvāca 15,043.006a ity uktavacane tasmin nṛpe vyāsaḥ pratāpavān 15,043.006c prasādam akarod dhīmān ānayac ca parikṣitam 15,043.007a tatas tadrūpavayasam āgataṃ nṛpatiṃ divaḥ 15,043.007c śrīmantaṃ pitaraṃ rājā dadarśa janamejayaḥ 15,043.008a śamīkaṃ ca mahātmānaṃ putraṃ taṃ cāsya śṛṅgiṇam 15,043.008c amātyā ye babhūvuś ca rājñas tāṃś ca dadarśa ha 15,043.009a tataḥ so 'vabhṛthe rājā mudito janamejayaḥ 15,043.009c pitaraṃ snāpayām āsa svayaṃ sasnau ca pārthivaḥ 15,043.010a snātvā ca bharataśreṣṭhaḥ so ''stīkam idam abravīt 15,043.010c yāyāvarakulotpannaṃ jaratkārusutaṃ tadā 15,043.011a āstīka vividhāścaryo yajño 'yam iti me matiḥ 15,043.011c yad adyāyaṃ pitā prāpto mama śokapraṇāśanaḥ 15,043.012 āstīka uvāca 15,043.012a ṛṣir dvaipāyano yatra purāṇas tapaso nidhiḥ 15,043.012c yajñe kurukulaśreṣṭha tasya lokāv ubhau jitau 15,043.013a śrutaṃ vicitram ākhyānaṃ tvayā pāṇḍavanandana 15,043.013c sarpāś ca bhasmasān nītā gatāś ca padavīṃ pituḥ 15,043.014a kathaṃ cit takṣako muktaḥ satyatvāt tava pārthiva 15,043.014c ṛṣayaḥ pūjitāḥ sarve gatiṃ dṛṣṭvā mahātmanaḥ 15,043.015a prāptaḥ suvipulo dharmaḥ śrutvā pāpavināśanam 15,043.015c vimukto hṛdayagranthir udārajanadarśanāt 15,043.016a ye ca pakṣadharā dharme sadvṛttarucayaś ca ye 15,043.016c yān dṛṣṭvā hīyate pāpaṃ tebhyaḥ kāryā namaskriyāḥ 15,043.017 sūta uvāca 15,043.017a etac chrutvā dvijaśreṣṭhāt sa rājā janamejayaḥ 15,043.017b*0084_01 vaiśaṃpāyana uvāca 15,043.017b*0084_01 dṛṣṭvā ca pitaraṃ vṛttaṃ pūjayām āsa taṃ munim 15,043.017b*0084_02 dhṛtarāṣṭro mahārāja prasādāt tasya vai muneḥ 15,043.017c pūjayām āsa tam ṛṣim anumānya punaḥ punaḥ 15,043.017d*0085_01 parikṣid api tatraiva babhūva ca tirohitaḥ 15,043.018a papraccha tam ṛṣiṃ cāpi vaiśaṃpāyanam acyutam 15,043.018c kathāvaśeṣaṃ dharmajño vanavāsasya sattama 15,044.001 janamejaya uvāca 15,044.001a dṛṣṭvā putrāṃs tathā pautrān sānubandhāñ janādhipaḥ 15,044.001c dhṛtarāṣṭraḥ kim akarod rājā caiva yudhiṣṭhiraḥ 15,044.002 vaiśaṃpāyana uvāca 15,044.002a tad dṛṣṭvā mahad āścaryaṃ putrāṇāṃ darśanaṃ punaḥ 15,044.002c vītaśokaḥ sa rājarṣiḥ punar āśramam āgamat 15,044.003a itaras tu janaḥ sarvas te caiva paramarṣayaḥ 15,044.003c pratijagmur yathākāmaṃ dhṛtarāṣṭrābhyanujñayā 15,044.004a pāṇḍavās tu mahātmāno laghubhūyiṣṭhasainikāḥ 15,044.004c anujagmur mahātmānaṃ sadāraṃ taṃ mahīpatim 15,044.005a tam āśramagataṃ dhīmān brahmarṣir lokapūjitaḥ 15,044.005c muniḥ satyavatīputro dhṛtarāṣṭram abhāṣata 15,044.005d*0086_01 dvaipāyana upāgamya rājānam idam abravīt 15,044.006a dhṛtarāṣṭra mahābāho śṛṇu kauravanandana 15,044.006c śrutaṃ te jñānavṛddhānām ṛṣīṇāṃ puṇyakarmaṇām 15,044.007a ṛddhābhijanavṛddhānāṃ vedavedāṅgavedinām 15,044.007c dharmajñānāṃ purāṇānāṃ vadatāṃ vividhāḥ kathāḥ 15,044.007d*0087_01 yathāyaṃ vāsudevas tu dhṛtarāṣṭra balena vai 15,044.007d*0087_02 jagatpati yathā dharmo loke tiṣṭhan kalāv api 15,044.007d*0087_03 tatprasādena rājāsau mahān dharmam avāpnuyāt 15,044.007d*0087_04 tatpādakamalaspṛṣṭāṃ kalir neyān mahīm imām 15,044.008a mā sma śoke manaḥ kārṣīr diṣṭena vyathate budhaḥ 15,044.008c śrutaṃ devarahasyaṃ te nāradād devadarśanāt 15,044.009a gatās te kṣatradharmeṇa śastrapūtāṃ gatiṃ śubhām 15,044.009c yathā dṛṣṭās tvayā putrā yathākāmavihāriṇaḥ 15,044.010a yudhiṣṭhiras tv ayaṃ dhīmān bhavantam anurudhyate 15,044.010c sahito bhrātṛbhiḥ sarvaiḥ sadāraḥ sasuhṛjjanaḥ 15,044.011a visarjayainaṃ yātv eṣa svarājyam anuśāsatām 15,044.011c māsaḥ samadhiko hy eṣām atīto vasatāṃ vane 15,044.012a etad dhi nityaṃ yatnena padaṃ rakṣyaṃ paraṃtapa 15,044.012c bahupratyarthikaṃ hy etad rājyaṃ nāma narādhipa 15,044.013a ity uktaḥ kauravo rājā vyāsenāmitabuddhinā 15,044.013c yudhiṣṭhiram athāhūya vāgmī vacanam abravīt 15,044.014a ajātaśatro bhadraṃ te śṛṇu me bhrātṛbhiḥ saha 15,044.014c tvatprasādān mahīpāla śoko nāsmān prabādhate 15,044.015a rame cāhaṃ tvayā putra pureva gajasāhvaye 15,044.015c nāthenānugato vidvan priyeṣu parivartinā 15,044.016a prāptaṃ putraphalaṃ tvattaḥ prītir me vipulā tvayi 15,044.016c na me manyur mahābāho gamyatāṃ putra mā ciram 15,044.017a bhavantaṃ ceha saṃprekṣya tapo me parihīyate 15,044.017c tapoyuktaṃ śarīraṃ ca tvāṃ dṛṣṭvā dhāritaṃ punaḥ 15,044.018a mātarau te tathaiveme śīrṇaparṇakṛtāśane 15,044.018c mama tulyavrate putra naciraṃ vartayiṣyataḥ 15,044.019a duryodhanaprabhṛtayo dṛṣṭā lokāntaraṃ gatāḥ 15,044.019c vyāsasya tapaso vīryād bhavataś ca samāgamāt 15,044.020a prayojanaṃ ciraṃ vṛttaṃ jīvitasya ca me 'nagha 15,044.020c ugraṃ tapaḥ samāsthāsye tvam anujñātum arhasi 15,044.021a tvayy adya piṇḍaḥ kīrtiś ca kulaṃ cedaṃ pratiṣṭhitam 15,044.021c śvo vādya vā mahābāho gamyatāṃ putra mā ciram 15,044.022a rājanītiḥ subahuśaḥ śrutā te bharatarṣabha 15,044.022c saṃdeṣṭavyaṃ na paśyāmi kṛtam etāvatā vibho 15,044.023a ity uktavacanaṃ tāta nṛpo rājānam abravīt 15,044.023b*0088_01 tatkālayuktaṃ tathyaṃ ca buddhimān sa yudhiṣṭhiraḥ 15,044.023c na mām arhasi dharmajña parityaktum anāgasam 15,044.024a kāmaṃ gacchantu me sarve bhrātaro 'nucarās tathā 15,044.024c bhavantam aham anviṣye mātarau ca yatavrate 15,044.025a tam uvācātha gāndhārī maivaṃ putra śṛṇuṣva me 15,044.025c tvayy adhīnaṃ kurukulaṃ piṇḍaś ca śvaśurasya me 15,044.026a gamyatāṃ putra paryāptam etāvat pūjitā vayam 15,044.026c rājā yad āha tat kāryaṃ tvayā putra pitur vacaḥ 15,044.027a ity uktaḥ sa tu gāndhāryā kuntīm idam uvāca ha 15,044.027c snehabāṣpākule netre pramṛjya rudatīṃ vacaḥ 15,044.028a visarjayati māṃ rājā gāndhārī ca yaśasvinī 15,044.028b*0089_01 kuntī uvāca 15,044.028b*0089_01 śuśrūṣātikṛśā tvaṃ ca nātaḥ puṇyaṃ paraṃ mama 15,044.028b*0089_02 na yuktaṃ tapaso vighnaṃ kartuṃ dīkṣākṛśā vayam 15,044.028b*0089_03 antakāle na yuktaṃ hi apatyādiparigraham 15,044.028c bhavatyāṃ baddhacittas tu kathaṃ yāsyāmi duḥkhitaḥ 15,044.029a na cotsahe tapovighnaṃ kartuṃ te dharmacāriṇi 15,044.029c tapaso hi paraṃ nāsti tapasā vindate mahat 15,044.030a mamāpi na tathā rājñi rājye buddhir yathā purā 15,044.030c tapasy evānuraktaṃ me manaḥ sarvātmanā tathā 15,044.031a śūnyeyaṃ ca mahī sarvā na me prītikarī śubhe 15,044.031c bāndhavā naḥ parikṣīṇā balaṃ no na yathā purā 15,044.032a pāñcālāḥ subhṛśaṃ kṣīṇāḥ kanyāmātrāvaśeṣitāḥ 15,044.032c na teṣāṃ kulakartāraṃ kaṃ cit paśyāmy ahaṃ śubhe 15,044.033a sarve hi bhasmasān nītā droṇenaikena saṃyuge 15,044.033c avaśeṣās tu nihatā droṇaputreṇa vai niśi 15,044.034a cedayaś caiva matsyāś ca dṛṣṭapūrvās tathaiva naḥ 15,044.034c kevalaṃ vṛṣṇicakraṃ tu vāsudevaparigrahāt 15,044.034d*0090_01 sa vṛddhaṃ prīyate nityaṃ sa ca devaḥ parātmabhūḥ 15,044.034e yaṃ dṛṣṭvā sthātum icchāmi dharmārthaṃ nānyahetukam 15,044.035a śivena paśya naḥ sarvān durlabhaṃ darśanaṃ tava 15,044.035c bhaviṣyaty amba rājā hi tīvram ārapsyate tapaḥ 15,044.036a etac chrutvā mahābāhuḥ sahadevo yudhāṃ patiḥ 15,044.036c yudhiṣṭhiram uvācedaṃ bāṣpavyākulalocanaḥ 15,044.037a notsahe 'haṃ parityaktuṃ mātaraṃ pārthivarṣabha 15,044.037c pratiyātu bhavān kṣipraṃ tapas tapsyāmy ahaṃ vane 15,044.038a ihaiva śoṣayiṣyāmi tapasāhaṃ kalevaram 15,044.038c pādaśuśrūṣaṇe yukto rājño mātros tathānayoḥ 15,044.039a tam uvāca tataḥ kuntī pariṣvajya mahābhujam 15,044.039c gamyatāṃ putra maiva tvaṃ vocaḥ kuru vaco mama 15,044.040a āgamā vaḥ śivāḥ santu svasthā bhavata putrakāḥ 15,044.040c uparodho bhaved evam asmākaṃ tapasaḥ kṛte 15,044.041a tvatsnehapāśabaddhā ca hīyeyaṃ tapasaḥ parāt 15,044.041c tasmāt putraka gaccha tvaṃ śiṣṭam alpaṃ hi naḥ prabho 15,044.042a evaṃ saṃstambhitaṃ vākyaiḥ kuntyā bahuvidhair manaḥ 15,044.042c sahadevasya rājendra rājñaś caiva viśeṣataḥ 15,044.043a te mātrā samanujñātā rājñā ca kurupuṃgavāḥ 15,044.043c abhivādya kuruśreṣṭham āmantrayitum ārabhan 15,044.044a rājan pratigamiṣyāmaḥ śivena pratinanditāḥ 15,044.044b*0091_01 ājñāpaya mahābāho sarve tvacchāsanānugāḥ 15,044.044c anujñātās tvayā rājan gamiṣyāmo vikalmaṣāḥ 15,044.045a evam uktaḥ sa rājarṣir dharmarājñā mahātmanā 15,044.045c anujajñe jayāśīrbhir abhinandya yudhiṣṭhiram 15,044.046a bhīmaṃ ca balināṃ śreṣṭhaṃ sāntvayām āsa pārthivaḥ 15,044.046c sa cāsya samyaṅ medhāvī pratyapadyata vīryavān 15,044.047a arjunaṃ ca samāśliṣya yamau ca puruṣarṣabhau 15,044.047c anujajñe sa kauravyaḥ pariṣvajyābhinandya ca 15,044.048a gāndhāryā cābhyanujñātāḥ kṛtapādābhivandanāḥ 15,044.048c jananyā samupāghrātāḥ pariṣvaktāś ca te nṛpam 15,044.048e cakruḥ pradakṣiṇaṃ sarve vatsā iva nivāraṇe 15,044.049a punaḥ punar nirīkṣantaḥ prajagmus te pradakṣiṇam 15,044.049c tathaiva draupadī sādhvī sarvāḥ kauravayoṣitaḥ 15,044.050a nyāyataḥ śvaśure vṛttiṃ prayujya prayayus tataḥ 15,044.050c śvaśrūbhyāṃ samanujñātāḥ pariṣvajyābhinanditāḥ 15,044.050e saṃdiṣṭāś cetikartavyaṃ prayayur bhartṛbhiḥ saha 15,044.051a tataḥ prajajñe ninadaḥ sūtānāṃ yujyatām iti 15,044.051c uṣṭrāṇāṃ krośatāṃ caiva hayānāṃ heṣatām api 15,044.052a tato yudhiṣṭhiro rājā sadāraḥ sahasainikaḥ 15,044.052c nagaraṃ hāstinapuraṃ punar āyāt sabāndhavaḥ 15,045.001 vaiśaṃpāyana uvāca 15,045.001a dvivarṣopanivṛtteṣu pāṇḍaveṣu yadṛcchayā 15,045.001b*0092_01 kadā cin nagare nāgasāhvaye ca yadṛcchayā 15,045.001c devarṣir nārado rājann ājagāma yudhiṣṭhiram 15,045.002a tam abhyarcya mahābāhuḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ 15,045.002c āsīnaṃ pariviśvastaṃ provāca vadatāṃ varaḥ 15,045.002d*0093_01 uvāca vacanaṃ vāgmī praśrayāvanataḥ sudhīḥ 15,045.003a cirasya khalu paśyāmi bhagavantam upasthitam 15,045.003c kaccit te kuśalaṃ vipra śubhaṃ vā pratyupasthitam 15,045.003d*0094_01 abhivādyābravīd rājan bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaḥ 15,045.004a ke deśāḥ paridṛṣṭās te kiṃ ca kāryaṃ karomi te 15,045.004c tad brūhi dvijamukhya tvam asmākaṃ ca priyo 'tithiḥ 15,045.005 nārada uvāca 15,045.005a ciradṛṣṭo 'si me rājann āgato 'smi tapovanāt 15,045.005c paridṛṣṭāni tīrthāni gaṅgā caiva mayā nṛpa 15,045.006 yudhiṣṭhira uvāca 15,045.006a vadanti puruṣā me 'dya gaṅgātīranivāsinaḥ 15,045.006c dhṛtarāṣṭraṃ mahātmānam āsthitaṃ paramaṃ tapaḥ 15,045.006d*0095_01 vadanti pitaraṃ jyeṣṭham āsthitaṃ paramaṃ tapaḥ 15,045.006d*0095_02 taṃ draṣṭuṃ tatra gatvāham āgato nṛpasattamam 15,045.007a api dṛṣṭas tvayā tatra kuśalī sa kurūdvahaḥ 15,045.007c gāndhārī ca pṛthā caiva sūtaputraś ca saṃjayaḥ 15,045.008a kathaṃ ca vartate cādya pitā mama sa pārthivaḥ 15,045.008c śrotum icchāmi bhagavan yadi dṛṣṭas tvayā nṛpaḥ 15,045.009 nārada uvāca 15,045.009a sthirībhūya mahārāja śṛṇu sarvaṃ yathātatham 15,045.009c yathā śrutaṃ ca dṛṣṭaṃ ca mayā tasmiṃs tapovane 15,045.010a vanavāsanivṛtteṣu bhavatsu kurunandana 15,045.010c kurukṣetrāt pitā tubhyaṃ gaṅgādvāraṃ yayau nṛpa 15,045.011a gāndhāryā sahito dhīmān vadhvā kuntyā samanvitaḥ 15,045.011c saṃjayena ca sūtena sāgnihotraḥ sayājakaḥ 15,045.012a ātasthe sa tapas tīvraṃ pitā tava tapodhanaḥ 15,045.012b*0096_01 tatrograṃ tapa āsthāya dhṛtarāṣṭro mahāmanāḥ 15,045.012c vīṭāṃ mukhe samādhāya vāyubhakṣo 'bhavan muniḥ 15,045.013a vane sa munibhiḥ sarvaiḥ pūjyamāno mahātapāḥ 15,045.013c tvagasthimātraśeṣaḥ sa ṣaṇmāsān abhavan nṛpaḥ 15,045.014a gāndhārī tu jalāhārā kuntī māsopavāsinī 15,045.014c saṃjayaḥ ṣaṣṭhabhaktena vartayām āsa bhārata 15,045.015a agnīṃs tu yājakās tatra juhuvur vidhivat prabho 15,045.015c dṛśyato 'dṛśyataś caiva vane tasmin nṛpasya ha 15,045.016a aniketo 'tha rājā sa babhūva vanagocaraḥ 15,045.016c te cāpi sahite devyau saṃjayaś ca tam anvayuḥ 15,045.017a saṃjayo nṛpater netā sameṣu viṣameṣu ca 15,045.017c gāndhāryās tu pṛthā rājaṃś cakṣur āsīd aninditā 15,045.018a tataḥ kadā cid gaṅgāyāḥ kacche sa nṛpasattamaḥ 15,045.018c gaṅgāyām āpluto dhīmān āśramābhimukho 'bhavat 15,045.019a atha vāyuḥ samudbhūto dāvāgnir abhavan mahān 15,045.019c dadāha tad vanaṃ sarvaṃ parigṛhya samantataḥ 15,045.020a dahyatsu mṛgayūtheṣu dvijihveṣu samantataḥ 15,045.020c varāhāṇāṃ ca yūtheṣu saṃśrayatsu jalāśayān 15,045.021a samāviddhe vane tasmin prāpte vyasana uttame 15,045.021c nirāhāratayā rājā mandaprāṇaviceṣṭitaḥ 15,045.021e asamartho 'pasaraṇe sukṛśau mātarau ca te 15,045.022a tataḥ sa nṛpatir dṛṣṭvā vahnim āyāntam antikāt 15,045.022c idam āha tataḥ sūtaṃ saṃjayaṃ pṛthivīpate 15,045.023a gaccha saṃjaya yatrāgnir na tvāṃ dahati karhi cit 15,045.023c vayam atrāgninā yuktā gamiṣyāmaḥ parāṃ gatim 15,045.024a tam uvāca kilodvignaḥ saṃjayo vadatāṃ varaḥ 15,045.024c rājan mṛtyur aniṣṭo 'yaṃ bhavitā te vṛthāgninā 15,045.025a na copāyaṃ prapaśyāmi mokṣaṇe jātavedasaḥ 15,045.025c yad atrānantaraṃ kāryaṃ tad bhavān vaktum arhati 15,045.026a ity uktaḥ saṃjayenedaṃ punar āha sa pārthivaḥ 15,045.026c naiṣa mṛtyur aniṣṭo no niḥsṛtānāṃ gṛhāt svayam 15,045.027a jalam agnis tathā vāyur atha vāpi vikarśanam 15,045.027c tāpasānāṃ praśasyante gaccha saṃjaya māciram 15,045.028a ity uktvā saṃjayaṃ rājā samādhāya manas tadā 15,045.028c prāṅmukhaḥ saha gāndhāryā kuntyā copāviśat tadā 15,045.029a saṃjayas taṃ tathā dṛṣṭvā pradakṣiṇam athākarot 15,045.029c uvāca cainaṃ medhāvī yuṅkṣvātmānam iti prabho 15,045.030a ṛṣiputro manīṣī sa rājā cakre 'sya tad vacaḥ 15,045.030c saṃnirudhyendriyagrāmam āsīt kāṣṭhopamas tadā 15,045.031a gāndhārī ca mahābhāgā jananī ca pṛthā tava 15,045.031c dāvāgninā samāyukte sa ca rājā pitā tava 15,045.032a saṃjayas tu mahāmātras tasmād dāvād amucyata 15,045.032c gaṅgākūle mayā dṛṣṭas tāpasaiḥ parivāritaḥ 15,045.033a sa tān āmantrya tejasvī nivedyaitac ca sarvaśaḥ 15,045.033c prayayau saṃjayaḥ sūto himavantaṃ mahīdharam 15,045.034a evaṃ sa nidhanaṃ prāptaḥ kururājo mahāmanāḥ 15,045.034c gāndhārī ca pṛthā caiva jananyau te narādhipa 15,045.035a yadṛcchayānuvrajatā mayā rājñaḥ kalevaram 15,045.035c tayoś ca devyor ubhayor dṛṣṭāni bharatarṣabha 15,045.036a tatas tapovane tasmin samājagmus tapodhanāḥ 15,045.036c śrutvā rājñas tathā niṣṭhāṃ na tv aśocan gatiṃ ca te 15,045.037a tatrāśrauṣam ahaṃ sarvam etat puruṣasattama 15,045.037c yathā ca nṛpatir dagdho devyau te ceti pāṇḍava 15,045.038a na śocitavyaṃ rājendra svantaḥ sa pṛthivīpatiḥ 15,045.038c prāptavān agnisaṃyogaṃ gāndhārī jananī ca te 15,045.039 vaiśaṃpāyana uvāca 15,045.039a etac chrutvā tu sarveṣāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām 15,045.039c niryāṇaṃ dhṛtarāṣṭrasya śokaḥ samabhavan mahān 15,045.040a antaḥpurāṇāṃ ca tadā mahān ārtasvaro 'bhavat 15,045.040c paurāṇāṃ ca mahārāja śrutvā rājñas tadā gatim 15,045.041a aho dhig iti rājā tu vikruśya bhṛśaduḥkhitaḥ 15,045.041c ūrdhvabāhuḥ smaran mātuḥ praruroda yudhiṣṭhiraḥ 15,045.041e bhīmasenapurogāś ca bhrātaraḥ sarva eva te 15,045.041f*0097_01 rurudur duḥkhasaṃtaptā varṇayantaḥ pṛthāṃ tadā 15,045.042a antaḥpureṣu ca tadā sumahān ruditasvanaḥ 15,045.042b*0098_01 antaḥpureṣu sumahāṃs tato ruditanisvanaḥ 15,045.042c prādurāsīn mahārāja pṛthāṃ śrutvā tathāgatām 15,045.043a taṃ ca vṛddhaṃ tathā dagdhaṃ hataputraṃ narādhipam 15,045.043c anvaśocanta te sarve gāndhārīṃ ca tapasvinīm 15,045.044a tasminn uparate śabde muhūrtād iva bhārata 15,045.044c nigṛhya bāṣpaṃ dhairyeṇa dharmarājo 'bravīd idam 15,046.001 yudhiṣṭhira uvāca 15,046.001a tathā mahātmanas tasya tapasy ugre ca vartataḥ 15,046.001c anāthasyeva nidhanaṃ tiṣṭhatsv asmāsu bandhuṣu 15,046.002a durvijñeyā hi gatayaḥ puruṣāṇāṃ matā mama 15,046.002c yatra vaicitravīryo 'sau dagdha evaṃ davāgninā 15,046.003a yasya putraśataṃ śrīmad abhavad bāhuśālinaḥ 15,046.003c nāgāyutabalo rājā sa dagdho hi davāgninā 15,046.004a yaṃ purā paryavījanta tālavṛntair varastriyaḥ 15,046.004c taṃ gṛdhrāḥ paryavījanta dāvāgniparikālitam 15,046.005a sūtamāgadhasaṃghaiś ca śayāno yaḥ prabodhyate 15,046.005c dharaṇyāṃ sa nṛpaḥ śete pāpasya mama karmabhiḥ 15,046.006a na tu śocāmi gāndhārīṃ hataputrāṃ yaśasvinīm 15,046.006c patilokam anuprāptāṃ tathā bhartṛvrate sthitām 15,046.007a pṛthām eva tu śocāmi yā putraiśvaryam ṛddhimat 15,046.007c utsṛjya sumahad dīptaṃ vanavāsam arocayat 15,046.008a dhig rājyam idam asmākaṃ dhig balaṃ dhik parākramam 15,046.008c kṣatradharmaṃ ca dhig yasmān mṛtā jīvāmahe vayam 15,046.009a susūkṣmā kila kālasya gatir dvijavarottama 15,046.009c yat samutsṛjya rājyaṃ sā vanavāsam arocayat 15,046.010a yudhiṣṭhirasya jananī bhīmasya vijayasya ca 15,046.010c anāthavat kathaṃ dagdhā iti muhyāmi cintayan 15,046.011a vṛthā saṃtoṣito vahniḥ khāṇḍave savyasācinā 15,046.011c upakāram ajānan sa kṛtaghna iti me matiḥ 15,046.012a yatrādahat sa bhagavān mātaraṃ savyasācinaḥ 15,046.012c kṛtvā yo brāhmaṇacchadma bhikṣārthī samupāgataḥ 15,046.012e dhig agniṃ dhik ca pārthasya viśrutāṃ satyasaṃdhatām 15,046.012f*0099_01 dahate mātaraṃ mahyaṃ yasya te gatir īdṛśī 15,046.013a idaṃ kaṣṭataraṃ cānyad bhagavan pratibhāti me 15,046.013c vṛthāgninā samāyogo yad abhūt pṛthivīpateḥ 15,046.014a tathā tapasvinas tasya rājarṣeḥ kauravasya ha 15,046.014c katham evaṃvidho mṛtyuḥ praśāsya pṛthivīm imām 15,046.015a tiṣṭhatsu mantrapūteṣu tasyāgniṣu mahāvane 15,046.015c vṛthāgninā samāyukto niṣṭhāṃ prāptaḥ pitā mama 15,046.016a manye pṛthā vepamānā kṛśā dhamanisaṃtatā 15,046.016c hā tāta dharmarājeti samākrandan mahābhaye 15,046.017a bhīma paryāpnuhi bhayād iti caivābhivāśatī 15,046.017b*0100_01 bhīma māṃ trāhi dāvāgner bhayād ity abhiyācatī 15,046.017c samantataḥ parikṣiptā mātā me 'bhūd davāgninā 15,046.018a sahadevaḥ priyas tasyāḥ putrebhyo 'dhika eva tu 15,046.018c na caināṃ mokṣayām āsa vīro mādravatīsutaḥ 15,046.019a tac chrutvā ruruduḥ sarve samāliṅgya parasparam 15,046.019c pāṇḍavāḥ pañca duḥkhārtā bhūtānīva yugakṣaye 15,046.020a teṣāṃ tu puruṣendrāṇāṃ rudatāṃ ruditasvanaḥ 15,046.020c prāsādābhogasaṃruddho anvarautsīt sa rodasī 15,046.020d*0101_01 anyonyaṃ vīkṣya vīkṣyaivaṃ smṛtvā mātur upaplavam 15,046.020d*0101_02 sehire na mahīpālā nipetuḥ pṛthivītale 15,046.020d*0101_03 punar utthāya cāliṅgya rudanto viṣamasvanāḥ 15,046.020d*0101_04 nipetuḥ pāṇḍavāḥ śokād dharmarājasya pādayoḥ 15,047.001 nārada uvāca 15,047.001a nāsau vṛthāgninā dagdho yathā tatra śrutaṃ mayā 15,047.001c vaicitravīryo nṛpatis tat te vakṣyāmi bhārata 15,047.002a vanaṃ praviśatā tena vāyubhakṣeṇa dhīmatā 15,047.002c agnayaḥ kārayitveṣṭim utsṛṣṭā iti naḥ śrutam 15,047.003a yājakās tu tatas tasya tān agnīn nirjane vane 15,047.003c samutsṛjya yathākāmaṃ jagmur bharatasattama 15,047.004a sa vivṛddhas tadā vahnir vane tasminn abhūt kila 15,047.004c tena tad vanam ādīptam iti me tāpasābruvan 15,047.005a sa rājā jāhnavīkacche yathā te kathitaṃ mayā 15,047.005c tenāgninā samāyuktaḥ svenaiva bharatarṣabha 15,047.006a evam āvedayām āsur munayas te mamānagha 15,047.006c ye te bhāgīrathītīre mayā dṛṣṭā yudhiṣṭhira 15,047.007a evaṃ svenāgninā rājā samāyukto mahīpate 15,047.007c mā śocithās tvaṃ nṛpatiṃ gataḥ sa paramāṃ gatim 15,047.008a guruśuśrūṣayā caiva jananī tava pāṇḍava 15,047.008c prāptā sumahatīṃ siddhim iti me nātra saṃśayaḥ 15,047.009a kartum arhasi kauravya teṣāṃ tvam udakakriyām 15,047.009c bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvair etad atra vidhīyatām 15,047.010 vaiśaṃpāyana uvāca 15,047.010a tataḥ sa pṛthivīpālaḥ pāṇḍavānāṃ dhuraṃdharaḥ 15,047.010c niryayau saha sodaryaiḥ sadāro bharatarṣabha 15,047.011a paurajānapadāś caiva rājabhaktipuraskṛtāḥ 15,047.011c gaṅgāṃ prajagmur abhito vāsasaikena saṃvṛtāḥ 15,047.012a tato 'vagāhya salilaṃ sarve te kurupuṃgavāḥ 15,047.012c yuyutsum agrataḥ kṛtvā dadus toyaṃ mahātmane 15,047.013a gāndhāryāś ca pṛthāyāś ca vidhivan nāmagotrataḥ 15,047.013c śaucaṃ nivartayantas te tatroṣur nagarād bahiḥ 15,047.014a preṣayām āsa sa narān vidhijñān āptakāriṇaḥ 15,047.014c gaṅgādvāraṃ kuruśreṣṭho yatra dagdho 'bhavan nṛpaḥ 15,047.015a tatraiva teṣāṃ kulyāni gaṅgādvāre 'nvaśāt tadā 15,047.015c kartavyānīti puruṣān dattadeyān mahīpatiḥ 15,047.016a dvādaśe 'hani tebhyaḥ sa kṛtaśauco narādhipaḥ 15,047.016c dadau śrāddhāni vidhivad dakṣiṇāvanti pāṇḍavaḥ 15,047.017a dhṛtarāṣṭraṃ samuddiśya dadau sa pṛthivīpatiḥ 15,047.017c suvarṇaṃ rajataṃ gāś ca śayyāś ca sumahādhanāḥ 15,047.018a gāndhāryāś caiva tejasvī pṛthāyāś ca pṛthak pṛthak 15,047.018b*0102_01 bahūni caiva ratnāni vāsāṃsi vividhāni ca 15,047.018b*0102_02 mahārhāṇi vicitrāṇi dadau kauravanandanaḥ 15,047.018c saṃkīrtya nāmanī rājā dadau dānam anuttamam 15,047.018d*0103_01 saṃkīrtya nāmāni dadau rājan dānāni pārthivaḥ 15,047.019a yo yad icchati yāvac ca tāvat sa labhate dvijaḥ 15,047.019b*0104_01 yāvad icchanti viprās tu tāvanti prāpnuyur dvijāḥ 15,047.019c śayanaṃ bhojanaṃ yānaṃ maṇiratnam atho dhanam 15,047.020a yānam ācchādanaṃ bhogān dāsīś ca paricārikāḥ 15,047.020c dadau rājā samuddiśya tayor mātror mahīpatiḥ 15,047.021a tataḥ sa pṛthivīpālo dattvā śrāddhāny anekaśaḥ 15,047.021c praviveśa punar dhīmān nagaraṃ vāraṇāhvayam 15,047.021d*0105_01 siktasaṃmārjitapathaṃ patākātoraṇocchritam 15,047.021d*0105_02 hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇaṃ puraṃ teṣāṃ praveśane 15,047.022a te cāpi rājavacanāt puruṣā ye gatābhavan 15,047.022b*0106_01 dhṛtarāṣṭrasya gāndhāryāḥ kuntyāś cakruś ca saṃghaśaḥ 15,047.022b*0106_02 gaṅgādvāre śubhe puṇye yathoddiṣṭaṃ mahātmanā 15,047.022c saṃkalpya teṣāṃ kulyāni punaḥ pratyāgamaṃs tataḥ 15,047.023a mālyair gandhaiś ca vividhaiḥ pūjayitvā yathāvidhi 15,047.023c kulyāni teṣāṃ saṃyojya tadācakhyur mahīpateḥ 15,047.024a samāśvāsya ca rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram 15,047.024c nārado 'py agamad rājan paramarṣir yathepsitam 15,047.024d*0107_01 dvārakāyāṃ tataḥ kṛṣṇaṃ vāsudevaṃ janārdanam 15,047.024d*0107_02 anādinidhanaṃ viṣṇuṃ śaṅkhacakragadādharam 15,047.024d*0107_03 rahasyakathane yuktaṃ nārāyaṇam anāmayam 15,047.025a evaṃ varṣāṇy atītāni dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ 15,047.025c vanavāse tadā trīṇi nagare daśa pañca ca 15,047.026a hataputrasya saṃgrāme dānāni dadataḥ sadā 15,047.026c jñātisaṃbandhimitrāṇāṃ bhrātṝṇāṃ svajanasya ca 15,047.027a yudhiṣṭhiras tu nṛpatir nātiprītamanās tadā 15,047.027c dhārayām āsa tad rājyaṃ nihatajñātibāndhavaḥ 15,047.027d*0108_01 tathāśramavāsike tu parvaṇy api samāhitaḥ 15,047.027d*0108_02 gandhamālyādiyuktaṃ ca haviṣyaṃ bhojayed dvijān