16,000.000*0001_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 16,000.000*0001_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 16,001.001 vaiśaṃpāyana uvāca 16,001.001a ṣaṭtriṃśe tv atha saṃprāpte varṣe kauravanandanaḥ 16,001.001c dadarśa viparītāni nimittāni yudhiṣṭhiraḥ 16,001.002a vavur vātāḥ sanirghātā rūkṣāḥ śarkaravarṣiṇaḥ 16,001.002c apasavyāni śakunā maṇḍalāni pracakrire 16,001.003a pratyagūhur mahānadyo diśo nīhārasaṃvṛtāḥ 16,001.003c ulkāś cāṅgāravarṣiṇyaḥ prapetur gaganād bhuvi 16,001.004a ādityo rajasā rājan samavacchannamaṇḍalaḥ 16,001.004c viraśmir udaye nityaṃ kabandhaiḥ samadṛśyata 16,001.005a pariveṣāś ca dṛśyante dāruṇāḥ candrasūryayoḥ 16,001.005c trivarṇāḥ śyāmarūkṣāntās tathā bhasmāruṇaprabhāḥ 16,001.006a ete cānye ca bahava utpātā bhayaśaṃsinaḥ 16,001.006c dṛśyante 'har aho rājan hṛdayodvegakārakāḥ 16,001.006d*0002_01 dṛśyante jagato nāthe divam āroḍhum icchati 16,001.006d*0003_01 yasya prasādād dharmo 'yaṃ kṛte yadvat kalāv api 16,001.006d*0003_02 pāṇḍavās tu mahābhāgā yuktās tu yaśasānaghāḥ 16,001.007a kasya cit tv atha kālasya kururājo yudhiṣṭhiraḥ 16,001.007c śuśrāva vṛṣṇicakrasya mausale kadanaṃ kṛtam 16,001.008a vimuktaṃ vāsudevaṃ ca śrutvā rāmaṃ ca pāṇḍavaḥ 16,001.008c samānīyābravīd bhrātṝn kiṃ kariṣyāma ity uta 16,001.009a parasparaṃ samāsādya brahmadaṇḍabalātkṛtān 16,001.009c vṛṣṇīn vinaṣṭāṃs te śrutvā vyathitāḥ pāṇḍavābhavan 16,001.010a nidhanaṃ vāsudevasya samudrasyeva śoṣaṇam 16,001.010c vīrā na śraddadhus tasya vināśaṃ śārṅgadhanvanaḥ 16,001.011a mausalaṃ te pariśrutya duḥkhaśokasamanvitāḥ 16,001.011c viṣaṇṇā hatasaṃkalpāḥ pāṇḍavāḥ samupāviśan 16,002.001 janamejaya uvāca 16,002.001a kathaṃ vinaṣṭā bhagavann andhakā vṛṣṇibhiḥ saha 16,002.001c paśyato vāsudevasya bhojāś caiva mahārathāḥ 16,002.001d*0004_01 etad bhavantaṃ pṛcchāmi saṃmānyābhipraṇamya ca 16,002.002 vaiśaṃpāyana uvāca 16,002.002a ṣaṭtriṃśe 'tha tato varṣe vṛṣṇīnām anayo mahān 16,002.002c anyonyaṃ musalais te tu nijaghnuḥ kālacoditāḥ 16,002.003 janamejaya uvāca 16,002.003a kenānuśaptās te vīrāḥ kṣayaṃ vṛṣṇyandhakā yayuḥ 16,002.003c bhojāś ca dvijavarya tvaṃ vistareṇa vadasva me 16,002.004 vaiśaṃpāyana uvāca 16,002.004a viśvāmitraṃ ca kaṇvaṃ ca nāradaṃ ca tapodhanam 16,002.004c sāraṇapramukhā vīrā dadṛśur dvārakāgatān 16,002.005a te vai sāmbaṃ puraskṛtya bhūṣayitvā striyaṃ yathā 16,002.005c abruvann upasaṃgamya daivadaṇḍanipīḍitāḥ 16,002.006a iyaṃ strī putrakāmasya babhror amitatejasaḥ 16,002.006c ṛṣayaḥ sādhu jānīta kim iyaṃ janayiṣyati 16,002.007a ity uktās te tadā rājan vipralambhapradharṣitāḥ 16,002.007c pratyabruvaṃs tān munayo yat tac chṛṇu narādhipa 16,002.008a vṛṣṇyandhakavināśāya musalaṃ ghoram āyasam 16,002.008c vāsudevasya dāyādaḥ sāmbo 'yaṃ janayiṣyati 16,002.009a yena yūyaṃ sudurvṛttā nṛśaṃsā jātamanyavaḥ 16,002.009c ucchettāraḥ kulaṃ kṛtsnam ṛte rāmajanārdanau 16,002.010a samudraṃ yāsyati śrīmāṃs tyaktvā dehaṃ halāyudhaḥ 16,002.010c jarā kṛṣṇaṃ mahātmānaṃ śayānaṃ bhuvi bhetsyati 16,002.011a ity abruvanta te rājan pralabdhās tair durātmabhiḥ 16,002.011c munayaḥ krodharaktākṣāḥ samīkṣyātha parasparam 16,002.012a tathoktvā munayas te tu tataḥ keśavam abhyayuḥ 16,002.013a athābravīt tadā vṛṣṇīñ śrutvaivaṃ madhusūdanaḥ 16,002.013c antajño matimāṃs tasya bhavitavyaṃ tatheti tān 16,002.014a evam uktvā hṛṣīkeśaḥ praviveśa punar gṛhān 16,002.014c kṛtāntam anyathā naicchat kartuṃ sa jagataḥ prabhuḥ 16,002.015a śvobhūte 'tha tataḥ sāmbo musalaṃ tad asūta vai 16,002.015b*0005_01 yena vṛṣṇyandhakakule puruṣā bhasmasāt kṛtāḥ 16,002.015c vṛṣṇyandhakavināśāya kiṃkarapratimaṃ mahat 16,002.016a prasūtaṃ śāpajaṃ ghoraṃ tac ca rājñe nyavedayan 16,002.016c viṣaṇṇarūpas tad rājā sūkṣmaṃ cūrṇam akārayat 16,002.017a prākṣipan sāgare tac ca puruṣā rājaśāsanāt 16,002.017b*0006_01 tac cūrṇaṃ sāgare cāpi prākṣipan puruṣā nṛpa 16,002.017b*0007_01 jajñe sāve[va?]rakāś cūrṇaṃ prakḷptaṃ tair mahodadhau 16,002.017c aghoṣayaṃś ca nagare vacanād āhukasya ca 16,002.017d*0008_01 janārdanasya rāmasya babhroś caiva mahātmanaḥ 16,002.018a adya prabhṛti sarveṣu vṛṣṇyandhakagṛheṣv iha 16,002.018c surāsavo na kartavyaḥ sarvair nagaravāsibhiḥ 16,002.019a yaś ca no 'viditaṃ kuryāt peyaṃ kaś cin naraḥ kva cit 16,002.019c jīvan sa śūlam ārohet svayaṃ kṛtvā sabāndhavaḥ 16,002.020a tato rājabhayāt sarve niyamaṃ cakrire tadā 16,002.020c narāḥ śāsanam ājñāya tasya rājño mahātmanaḥ 16,003.001 vaiśaṃpāyana uvāca 16,003.001a evaṃ prayatamānānāṃ vṛṣṇīnām andhakaiḥ saha 16,003.001c kālo gṛhāṇi sarveṣāṃ paricakrāma nityaśaḥ 16,003.002a karālo vikaṭo muṇḍaḥ puruṣaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ 16,003.002b*0009_01 karaṭo muṇḍaḥ puruṣaḥ kṛṣṇapiṅgalalocanaḥ 16,003.002b*0010_01 samūhini mahāketur japāpuṣpāvataṃsakaḥ 16,003.002b*0010_02 kṛkalāsavāhanagaḥ kākapakṣavibhūṣaṇaḥ 16,003.002c gṛhāṇy avekṣya vṛṣṇīnāṃ nādṛśyata punaḥ kva cit 16,003.002d*0011_01 tam aghnanta maheṣvāsāḥ śaraiḥ śatasahasraśaḥ 16,003.002d*0011_02 na cāśakyata veddhuṃ sa sarvabhūtātyayas tadā 16,003.003a utpedire mahāvātā dāruṇāś cā dine dine 16,003.003c vṛṣṇyandhakavināśāya bahavo romaharṣaṇāḥ 16,003.004a vivṛddhamūṣakā rathyā vibhinnamaṇikās tathā 16,003.004b*0012_01 keśā nakhāś ca suptānām adyante mūṣakair niśi 16,003.004c cīcīkūcīti vāśyantyaḥ sārikā vṛṣṇiveśmasu 16,003.004e nopaśāmyati śabdaś ca sa divārātram eva hi 16,003.005a anukurvann ulūkānāṃ sārasā virutaṃ tathā 16,003.005c ajāḥ śivānāṃ ca rutam anvakurvata bhārata 16,003.006a pāṇḍurā raktapādāś ca vihagāḥ kālacoditāḥ 16,003.006c vṛṣṇyandhakānāṃ geheṣu kapotā vyacaraṃs tadā 16,003.007a vyajāyanta kharā goṣu karabhāśvatarīṣu ca 16,003.007c śunīṣv api biḍālāś ca mūṣakā nakulīṣu ca 16,003.008a nāpatrapanta pāpāni kurvanto vṛṣṇayas tadā 16,003.008c prādviṣan brāhmaṇāṃś cāpi pitṝn devāṃs tathaiva ca 16,003.009a gurūṃś cāpy avamanyanta na tu rāmajanārdanau 16,003.009c patnyaḥ patīn vyuccaranta patnīś ca patayas tathā 16,003.010a vibhāvasuḥ prajvalito vāmaṃ viparivartate 16,003.010c nīlalohitamāñjiṣṭhā visṛjann arciṣaḥ pṛthak 16,003.011a udayāstamane nityaṃ puryāṃ tasyāṃ divākaraḥ 16,003.011c vyadṛśyatāsakṛt puṃbhiḥ kabandhaiḥ parivāritaḥ 16,003.012a mahānaseṣu siddhe 'nne saṃskṛte 'tīva bhārata 16,003.012c āhāryamāṇe kṛmayo vyadṛśyanta narādhipa 16,003.013a puṇyāhe vācyamāne ca japatsu ca mahātmasu 16,003.013b*0013_01 aśrūyanta śunāṃ śabdāḥ sarvataḥ karṇavedhakāḥ 16,003.013c abhidhāvantaḥ śrūyante na cādṛśyata kaś cana 16,003.014a parasparaṃ ca nakṣatraṃ hanyamānaṃ punaḥ punaḥ 16,003.014c grahair apaśyan sarve te nātmanas tu kathaṃ cana 16,003.015a nadantaṃ pāñcajanyaṃ ca vṛṣṇyandhakaniveśane 16,003.015c samantāt pratyavāśyanta rāsabhā dāruṇasvarāḥ 16,003.016a evaṃ paśyan hṛṣīkeśaḥ saṃprāptaṃ kālaparyayam 16,003.016c trayodaśyām amāvāsyāṃ tāṃ dṛṣṭvā prābravīd idam 16,003.017a caturdaśī pañcadaśī kṛteyaṃ rāhuṇā punaḥ 16,003.017c tadā ca bhārate yuddhe prāptā cādya kṣayāya naḥ 16,003.018a vimṛśann eva kālaṃ taṃ paricintya janārdanaḥ 16,003.018c mene prāptaṃ sa ṣaṭtriṃśaṃ varṣaṃ vai keśisūdanaḥ 16,003.019a putraśokābhisaṃtaptā gāndhārī hatabāndhavā 16,003.019c yad anuvyājahārārtā tad idaṃ samupāgatam 16,003.020a idaṃ ca tad anuprāptam abravīd yad yudhiṣṭhiraḥ 16,003.020c purā vyūḍheṣv anīkeṣu dṛṣṭvotpātān sudāruṇān 16,003.020d*0014_01 puṇyadānapradāc cāpi śāntimohāc ca kevalāt 16,003.020d*0014_02 puṇyakarmaprayogāc ca nānyac chreyo bhaved iti 16,003.021a ity uktvā vāsudevas tu cikīrṣan satyam eva tat 16,003.021c ājñāpayām āsa tadā tīrthayātrām ariṃdama 16,003.022a aghoṣayanta puruṣās tatra keśavaśāsanāt 16,003.022c tīrthayātrā samudre vaḥ kāryeti puruṣarṣabhāḥ 16,004.001 vaiśaṃpāyana uvāca 16,004.001a kālī strī pāṇḍurair dantaiḥ praviśya hasatī niśi 16,004.001c striyaḥ svapneṣu muṣṇantī dvārakāṃ paridhāvati 16,004.001d*0015_01 agnihotraniketeṣu vāstumadhyeṣu veśmasu 16,004.001d*0015_02 vṛṣṇyandhakān akhādanta svapne gṛdhrā bhayānakāḥ 16,004.001d*0016_01 kurvanto bhīṣaṇān nādān karālāś cāpy asaṃgatāḥ 16,004.001d*0016_02 tathā dviśiraso raudrāś caturbāhava eva ca 16,004.001d*0016_03 strīṇāṃ garbheṣu jāyante rākṣasā guhyakās tathā 16,004.002a alaṃkārāś ca chatraṃ ca dhvajāś ca kavacāni ca 16,004.002c hriyamāṇāny adṛśyanta rakṣobhiḥ subhayānakaiḥ 16,004.003a tac cāgnidattaṃ kṛṣṇasya vajranābham ayasmayam 16,004.003c divam ācakrame cakraṃ vṛṣṇīnāṃ paśyatāṃ tadā 16,004.004a yuktaṃ rathaṃ divyam ādityavarṇaṃ; hayāharan paśyato dārukasya 16,004.004c te sāgarasyopariṣṭhād avartan; manojavāś caturo vājimukhyāḥ 16,004.005a tālaḥ suparṇaś ca mahādhvajau tau; supūjitau rāmajanārdanābhyām 16,004.005c uccair jahrur apsaraso divāniśaṃ; vācaś cocur gamyatāṃ tīrthayātrā 16,004.005d*0017_01 bhagavaddarśanasparśasnehair vitatabhoginām 16,004.005d*0017_02 divaḥ praveśanārthaṃ te vimānair divam āyayuḥ 16,004.006a tato jigamiṣantas te vṛṣṇyandhakamahārathāḥ 16,004.006c sāntaḥpurās tadā tīrthayātrām aicchan nararṣabhāḥ 16,004.007a tato bhojyaṃ ca bhakṣyaṃ ca peyaṃ cāndhakavṛṣṇayaḥ 16,004.007c bahu nānāvidhaṃ cakrur madyaṃ māṃsam anekaśaḥ 16,004.008a tataḥ sīdhuṣu saktāś ca niryayur nagarād bahiḥ 16,004.008c yānair aśvair gajaiś caiva śrīmantas tigmatejasaḥ 16,004.009a tataḥ prabhāse nyavasan yathoddeśaṃ yathāgṛham 16,004.009c prabhūtabhakṣyapeyās te sadārā yādavās tadā 16,004.010a niviṣṭāṃs tān niśamyātha samudrānte sa yogavit 16,004.010c jagāmāmantrya tān vīrān uddhavo 'rthaviśāradaḥ 16,004.011a taṃ prasthitaṃ mahātmānam abhivādya kṛtāñjalim 16,004.011c jānan vināśaṃ vṛṣṇīnāṃ naicchad vārayituṃ hariḥ 16,004.012a tataḥ kālaparītās te vṛṣṇyandhakamahārathāḥ 16,004.012c apaśyann uddhavaṃ yāntaṃ tejasāvṛtya rodasī 16,004.013a brāhmaṇārtheṣu yat siddham annaṃ teṣāṃ mahātmanām 16,004.013c tad vānarebhyaḥ pradaduḥ surāgandhasamanvitam 16,004.014a tatas tūryaśatākīrṇaṃ naṭanartakasaṃkulam 16,004.014c prāvartata mahāpānaṃ prabhāse tigmatejasām 16,004.015a kṛṣṇasya saṃnidhau rāmaḥ sahitaḥ kṛtavarmaṇā 16,004.015c apibad yuyudhānaś ca gado babhrus tathaiva ca 16,004.016a tataḥ pariṣado madhye yuyudhāno madotkaṭaḥ 16,004.016c abravīt kṛtavarmāṇam avahasyāvamanya ca 16,004.017a kaḥ kṣatriyo manyamānaḥ suptān hanyān mṛtān iva 16,004.017c na tan mṛṣyanti hārdikya yādavā yat tvayā kṛtam 16,004.017d*0018_01 na tan mṛṣyati hārdikyo yad avocat tadā ruṣā 16,004.018a ity ukte yuyudhānena pūjayām āsa tad vacaḥ 16,004.018c pradyumno rathināṃ śreṣṭho hārdikyam avamanya ca 16,004.019a tataḥ paramasaṃkruddhaḥ kṛtavarmā tam abravīt 16,004.019c nirdiśann iva sāvajñaṃ tadā savyena pāṇinā 16,004.020a bhūriśravāś chinnabāhur yuddhe prāyagatas tvayā 16,004.020c vadhena sunṛśaṃsena kathaṃ vīreṇa pātitaḥ 16,004.021a iti tasya vacaḥ śrutvā keśavaḥ paravīrahā 16,004.021c tiryak saroṣayā dṛṣṭyā vīkṣāṃ cakre sa manyumān 16,004.022a maṇiḥ syamantakaś caiva yaḥ sa satrājito 'bhavat 16,004.022c tāṃ kathāṃ smārayām āsa sātyakir madhusūdanam 16,004.023a tac chrutvā keśavasyāṅkam agamad rudatī tadā 16,004.023c satyabhāmā prakupitā kopayantī janārdanam 16,004.024a tata utthāya sakrodhaḥ sātyakir vākyam abravīt 16,004.024c pañcānāṃ draupadeyānāṃ dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinoḥ 16,004.025a eṣa gacchāmi padavīṃ satyena ca tathā śape 16,004.025c sauptike ye ca nihatāḥ suptānena durātmanā 16,004.026a droṇaputrasahāyena pāpena kṛtavarmaṇā 16,004.026c samāptam āyur asyādya yaśaś cāpi sumadhyame 16,004.027a itīdam uktvā khaḍgena keśavasya samīpataḥ 16,004.027c abhidrutya śiraḥ kruddhaś ciccheda kṛtavarmaṇaḥ 16,004.028a tathānyān api nighnantaṃ yuyudhānaṃ samantataḥ 16,004.028c abhyadhāvad dhṛṣīkeśo vinivārayiṣus tadā 16,004.029a ekībhūtās tataḥ sarve kālaparyāyacoditāḥ 16,004.029c bhojāndhakā mahārāja śaineyaṃ paryavārayan 16,004.030a tān dṛṣṭvā patatas tūrṇam abhikruddhāñ janārdanaḥ 16,004.030c na cukrodha mahātejā jānan kālasya paryayam 16,004.031a te tu pānamadāviṣṭāś coditāś caiva manyunā 16,004.031c yuyudhānam athābhyaghnann ucchiṣṭair bhājanais tadā 16,004.032a hanyamāne tu śaineye kruddho rukmiṇinandanaḥ 16,004.032c tadantaram upādhāvan mokṣayiṣyañ śineḥ sutam 16,004.033a sa bhojaiḥ saha saṃyuktaḥ sātyakiś cāndhakaiḥ saha 16,004.033b*0019_01 vyāyacchamānau tau vīrau bāhudraviṇaśālinau 16,004.033c bahutvān nihatau tatra ubhau kṛṣṇasya paśyataḥ 16,004.034a hataṃ dṛṣṭvā tu śaineyaṃ putraṃ ca yadunandanaḥ 16,004.034c erakāṇāṃ tadā muṣṭiṃ kopāj jagrāha keśavaḥ 16,004.035a tad abhūn musalaṃ ghoraṃ vajrakalpam ayomayam 16,004.035c jaghāna tena kṛṣṇas tān ye 'sya pramukhato 'bhavan 16,004.036a tato 'ndhakāś ca bhojāś ca śaineyā vṛṣṇayas tathā 16,004.036c jaghnur anyonyam ākrande musalaiḥ kālacoditāḥ 16,004.037a yas teṣām erakāṃ kaś cij jagrāha ruṣito nṛpa 16,004.037c vajrabhūteva sā rājann adṛśyata tadā vibho 16,004.038a tṛṇaṃ ca musalībhūtam api tatra vyadṛśyata 16,004.038c brahmadaṇḍakṛtaṃ sarvam iti tad viddhi pārthiva 16,004.039a āvidhyāvidhya te rājan prakṣipanti sma yat tṛṇam 16,004.039c tad vajrabhūtaṃ musalaṃ vyadṛśyata tadā dṛḍham 16,004.040a avadhīt pitaraṃ putraḥ pitā putraṃ ca bhārata 16,004.040c mattāḥ paripatanti sma pothayantaḥ parasparam 16,004.041a pataṃgā iva cāgnau te nyapatan kukurāndhakāḥ 16,004.041c nāsīt palāyane buddhir vadhyamānasya kasya cit 16,004.042a taṃ tu paśyan mahābāhur jānan kālasya paryayam 16,004.042c musalaṃ samavaṣṭabhya tasthau sa madhusūdanaḥ 16,004.043a sāmbaṃ ca nihataṃ dṛṣṭvā cārudeṣṇaṃ ca mādhavaḥ 16,004.043c pradyumnaṃ cāniruddhaṃ ca tataś cukrodha bhārata 16,004.044a gadaṃ vīkṣya śayānaṃ ca bhṛśaṃ kopasamanvitaḥ 16,004.044c sa niḥśeṣaṃ tadā cakre śārṅgacakragadādharaḥ 16,004.045a taṃ nighnantaṃ mahātejā babhruḥ parapuraṃjayaḥ 16,004.045c dārukaś caiva dāśārham ūcatur yan nibodha tat 16,004.046a bhagavan saṃhṛtaṃ sarvaṃ tvayā bhūyiṣṭham acyuta 16,004.046c rāmasya padam anviccha tatra gacchāma yatra saḥ 16,005.001 vaiśaṃpāyana uvāca 16,005.001a tato yayur dārukaḥ keśavaś ca; babhruś ca rāmasya padaṃ patantaḥ 16,005.001c athāpaśyan rāmam anantavīryaṃ; vṛkṣe sthitaṃ cintayānaṃ vivikte 16,005.002a tataḥ samāsādya mahānubhāvaḥ; kṛṣṇas tadā dārukam anvaśāsat 16,005.002c gatvā kurūñ śīghram imaṃ mahāntaṃ; pārthāya śaṃsasva vadhaṃ yadūnām 16,005.003a tato 'rjunaḥ kṣipram ihopayātu; śrutvā mṛtān yādavān brahmaśāpāt 16,005.003c ity evam uktaḥ sa yayau rathena; kurūṃs tadā dāruko naṣṭacetāḥ 16,005.004a tato gate dāruke keśavo 'tha; dṛṣṭvāntike babhrum uvāca vākyam 16,005.004c striyo bhavān rakṣatu yātu śīghraṃ; naitā hiṃsyur dasyavo vittalobhāt 16,005.005a sa prasthitaḥ keśavenānuśiṣṭo; madāturo jñātivadhārditaś ca 16,005.005c taṃ vai yāntaṃ saṃnidhau keśavasya; tvarantam ekaṃ sahasaiva babhrum 16,005.005e brahmānuśaptam avadhīn mahad vai; kūṭonmuktaṃ musalaṃ lubdhakasya 16,005.006a tato dṛṣṭvā nihataṃ babhrum āha; kṛṣṇo vākyaṃ bhrātaram agrajaṃ tu 16,005.006c ihaiva tvaṃ māṃ pratīkṣasva rāma; yāvat striyo jñātivaśāḥ karomi 16,005.007a tataḥ purīṃ dvāravatīṃ praviśya; janārdanaḥ pitaraṃ prāha vākyam 16,005.007c striyo bhavān rakṣatu naḥ samagrā; dhanaṃjayasyāgamanaṃ pratīkṣan 16,005.007e rāmo vanānte pratipālayan mām; āste 'dyāhaṃ tena samāgamiṣye 16,005.008a dṛṣṭaṃ mayedaṃ nidhanaṃ yadūnāṃ; rājñāṃ ca pūrvaṃ kurupuṃgavānām 16,005.008c nāhaṃ vinā yadubhir yādavānāṃ; purīm imāṃ draṣṭum ihādya śaktaḥ 16,005.009a tapaś cariṣyāmi nibodha tan me; rāmeṇa sārdhaṃ vanam abhyupetya 16,005.009c itīdam uktvā śirasāsya pādau; saṃspṛśya kṛṣṇas tvarito jagāma 16,005.010a tato mahān ninadaḥ prādurāsīt; sastrīkumārasya purasya tasya 16,005.010c athābravīt keśavaḥ saṃnivartya; śabdaṃ śrutvā yoṣitāṃ krośatīnām 16,005.011a purīm imām eṣyati savyasācī; sa vo duḥkhān mocayitā narāgryaḥ 16,005.011c tato gatvā keśavas taṃ dadarśa; rāmaṃ vane sthitam ekaṃ vivikte 16,005.012a athāpaśyad yogayuktasya tasya; nāgaṃ mukhān niḥsarantaṃ mahāntam 16,005.012c śvetaṃ yayau sa tataḥ prekṣyamāṇo; mahārṇavo yena mahānubhāvaḥ 16,005.012d*0021_01 śveto yayau cāpi mahānubhāvo 16,005.012d*0021_02 mahārṇavaṃ yena tam īkṣamāṇaḥ 16,005.013a sahasraśīrṣaḥ parvatābhogavarṣmā; raktānanaḥ svāṃ tanuṃ tāṃ vimucya 16,005.013b*0022_01 saṃdṛśya taṃ sāgarāntaṃ viśantaṃ 16,005.013c samyak ca taṃ sāgaraḥ pratyagṛhṇān; nāgā divyāḥ saritaś caiva puṇyāḥ 16,005.014a karkoṭako vāsukis takṣakaś ca; pṛthuśravā varuṇaḥ kuñjaraś ca 16,005.014c miśrī śaṅkhaḥ kumudaḥ puṇḍarīkas; tathā nāgo dhṛtarāṣṭro mahātmā 16,005.015a hrādaḥ krāthaḥ śitikaṇṭho 'gratejās; tathā nāgau cakramandātiṣaṇḍau 16,005.015c nāgaśreṣṭho durmukhaś cāmbarīṣaḥ; svayaṃ rājā varuṇaś cāpi rājan 16,005.015e pratyudgamya svāgatenābhyanandaṃs; te 'pūjayaṃś cārghyapādyakriyābhiḥ 16,005.015f*0023_01 samāgatās te naradevarūpair 16,005.015f*0023_02 anandanta pūjayaṃś cādyadevam 16,005.015f*0024_01 saṃkarṣaṇaṃ bhūdharaṃ śuddhabuddhim 16,005.016a tato gate bhrātari vāsudevo; jānan sarvā gatayo divyadṛṣṭiḥ 16,005.016c vane śūnye vicaraṃś cintayāno; bhūmau tataḥ saṃviveśāgryatejāḥ 16,005.017a sarvaṃ hi tena prāk tadā vittam āsīd; gāndhāryā yad vākyam uktaḥ sa pūrvam 16,005.017c durvāsasā pāyasocchiṣṭalipte; yac cāpy uktaṃ tac ca sasmāra kṛṣṇaḥ 16,005.017d*0025_01 kulastrīṇāṃ suvratānāṃ gavāṃ ca 16,005.017d*0025_02 dvijendrāṇāṃ balam ādāya dharme 16,005.017d*0025_03 yonir devānāṃ varado brahmadevo 16,005.017d*0025_04 govindākhyo vāsudevo 'tha nityaḥ 16,005.018a sa cintayāno 'ndhakavṛṣṇināśaṃ; kurukṣayaṃ caiva mahānubhāvaḥ 16,005.018c mene tataḥ saṃkramaṇasya kālaṃ; tataś cakārendriyasaṃnirodham 16,005.018d*0026_01 yathā ca lokasthitipālanārthaṃ 16,005.018d*0026_02 durvāsavākyapratipālanārtham 16,005.018d*0026_03 devo 'pi saṃdehavimokṣahetor 16,005.018d*0026_04 nimittam aicchat sakalārthatattvavit 16,005.019a sa saṃniruddhendriyavāṅmanās tu; śiśye mahāyogam upetya kṛṣṇaḥ 16,005.019c jarātha taṃ deśam upājagāma; lubdhas tadānīṃ mṛgalipsur ugraḥ 16,005.020a sa keśavaṃ yogayuktaṃ śayānaṃ; mṛgāśaṅkī lubdhakaḥ sāyakena 16,005.020c jarāvidhyat pādatale tvarāvāṃs; taṃ cābhitas taj jighṛkṣur jagāma 16,005.020d*0027_01 kṛṣṇaṃ śayānaṃ sa vikṛṣya bāṇaṃ 16,005.020d*0027_02 vivyādha pāde mṛgaśaṅkayā jarā 16,005.020e athāpaśyat puruṣaṃ yogayuktaṃ; pītāmbaraṃ lubdhako 'nekabāhum 16,005.021a matvātmānam aparāddhaṃ sa tasya; jagrāha pādau śirasā cārtarūpaḥ 16,005.021c āśvāsayat taṃ mahātmā tadānīṃ; gacchann ūrdhvaṃ rodasī vyāpya lakṣmyā 16,005.021c*0028_01 tathānutāpāt karmaṇo janmanaś ca 16,005.021c*0028_02 dṛṣṭvā tathā devam anantavīryaṃ 16,005.021c*0028_03 devaiḥ svargaṃ prāpitas tyaktadehaḥ 16,005.021c*0028_04 gaṇair munīnāṃ pūjitas tatra kṛṣṇaḥ 16,005.021d*0029_01 āśvāsayām āsa tataś ca kṛṣṇa 16,005.021d*0029_02 ūrdhvaṃ gacchan vyāpya lokān svalakṣmyā 16,005.021d*0030_01 taṃ yogayuktyā sahasā hi lakṣya 16,005.022a divaṃ prāptaṃ vāsavo 'thāśvinau ca; rudrādityā vasavaś cātha viśve 16,005.022c pratyudyayur munayaś cāpi siddhā; gandharvamukhyāś ca sahāpsarobhiḥ 16,005.022d*0031_01 gandharvamukhyā uragāś caiva sarve 16,005.022d*0031_02 pratuṣṭuvus tatra varāpsarobhiḥ 16,005.023a tato rājan bhagavān ugratejā; nārāyaṇaḥ prabhavaś cāvyayaś ca 16,005.023c yogācāryo rodasī vyāpya lakṣmyā; sthānaṃ prāpa svaṃ mahātmāprameyam 16,005.024a tato devair ṛṣibhiś cāpi kṛṣṇaḥ; samāgataś cāraṇaiś caiva rājan 16,005.024b*0032_01 tataḥ sameto madhusūdanas tair 16,005.024b*0032_02 devaiḥ sarvair ṛṣibhiś cāraṇaiś ca 16,005.024c gandharvāgryair apsarobhir varābhiḥ; siddhaiḥ sādhyaiś cānataiḥ pūjyamānaḥ 16,005.025a te vai devāḥ pratyanandanta rājan; muniśreṣṭhā vāgbhir ānarcur īśam 16,005.025b*0033_01 śivabrahmādyair lokapālaiḥ sametya 16,005.025b*0033_02 saṃstūyamānaḥ surasiddhasaṃghaiḥ 16,005.025c gandharvāś cāpy upatasthuḥ stuvantaḥ; prītyā cainaṃ puruhūto 'bhyanandat 16,005.025d@001_0001 namo namas te bhagavañ śārṅgadhanvan 16,005.025d@001_0002 dharmasthityā prādurāsīr dharāyām 16,005.025d@001_0003 kaṃsākhyādīn devaśatrūṃś ca sarvān 16,005.025d@001_0004 hatvā bhūmiḥ sthāpitā bhārataptā 16,005.025d@001_0005 divyaṃ sthānam ajaraṃ cāprameyaṃ 16,005.025d@001_0006 durvijñeyaṃ cāgamair gamyam agryam 16,005.025d@001_0007 gaccha prabho rakṣa cārtiṃ prapannān 16,005.025d@001_0008 kalpe kalpe jāyamāna svamūrtyā 16,005.025d@001_0009 ity evam uktvā devasaṃgho 'nugamya 16,005.025d@001_0010 śriyā yuktaṃ puṣpavṛṣṭyā vavarṣa 16,005.025d@001_0011 vāṇī hy āsīt saṃśritā rūpiṇī sā 16,005.025d@001_0012 bhānor madhye praviśa tvaṃ tu rājan 16,005.025d@001_0013 bhujaiś caturbhiḥ samupetaṃ mamedaṃ 16,005.025d@001_0014 rūpaṃ viśiṣṭaṃ divi saṃsthitaṃ ca 16,005.025d@001_0015 bhūmau gataṃ pūjayatāprameyaṃ 16,005.025d@001_0016 sadā hi tasmin nivasāmi devāḥ 16,005.025d@001_0017 devā nivṛttās tat padaṃ nāpnuvanto 16,005.025d@001_0018 buddhyā devaṃ saṃsmarantaḥ pratītāḥ 16,005.025d@001_0019 brahmādyās te tadguṇān kīrtayantaḥ 16,005.025d@001_0020 śubhāṃl lokān svān prapeduḥ surendrāḥ 16,006.001 vaiśaṃpāyana uvāca 16,006.001a dāruko 'pi kurūn gatvā dṛṣṭvā pārthān mahārathān 16,006.001c ācaṣṭa mausale vṛṣṇīn anyonyenopasaṃhṛtān 16,006.002a śrutvā vinaṣṭān vārṣṇeyān sabhojakukurāndhakān 16,006.002c pāṇḍavāḥ śokasaṃtaptā vitrastamanaso 'bhavan 16,006.003a tato 'rjunas tān āmantrya keśavasya priyaḥ sakhā 16,006.003c prayayau mātulaṃ draṣṭuṃ nedam astīti cābravīt 16,006.004a sa vṛṣṇinilayaṃ gatvā dārukeṇa saha prabho 16,006.004c dadarśa dvārakāṃ vīro mṛtanāthām iva striyam 16,006.005a yāḥ sma tā lokanāthena nāthavatyaḥ purābhavan 16,006.005c tās tv anāthās tadā nāthaṃ pārthaṃ dṛṣṭvā vicukruśuḥ 16,006.005d*0034_01 arjunaṃ tāḥ sma nāthaṃ ca dṛṣṭvānāthaṃ vicukruśuḥ 16,006.006a ṣoḍaśastrīsahasrāṇi vāsudevaparigrahaḥ 16,006.006c tāsām āsīn mahān nādo dṛṣṭvaivārjunam āgatam 16,006.007a tās tu dṛṣṭvaiva kauravyo bāṣpeṇa pihito 'rjunaḥ 16,006.007c hīnāḥ kṛṣṇena putraiś ca nāśakat so 'bhivīkṣitum 16,006.008a tāṃ sa vṛṣṇyandhakajalāṃ hayamīnāṃ rathoḍupām 16,006.008c vāditrarathaghoṣaughāṃ veśmatīrthamahāgrahām 16,006.009a ratnaśaivalasaṃghāṭāṃ vajraprākāramālinīm 16,006.009c rathyāsrotojalāvartāṃ catvarastimitahradām 16,006.010a rāmakṛṣṇamahāgrāhāṃ dvārakāsaritaṃ tadā 16,006.010c kālapāśagrahāṃ ghorāṃ nadīṃ vaitaraṇīm iva 16,006.011a tāṃ dadarśārjuno dhīmān vihīnāṃ vṛṣṇipuṃgavaiḥ 16,006.011c gataśriyaṃ nirānandāṃ padminīṃ śiśire yathā 16,006.012a tāṃ dṛṣṭvā dvārakāṃ pārthas tāś ca kṛṣṇasya yoṣitaḥ 16,006.012c sasvanaṃ bāṣpam utsṛjya nipapāta mahītale 16,006.013a sātrājitī tataḥ satyā rukmiṇī ca viśāṃ pate 16,006.013c abhipatya praruruduḥ parivārya dhanaṃjayam 16,006.014a tatas tāḥ kāñcane pīṭhe samutthāyopaveśya ca 16,006.014c abruvantyo mahātmānaṃ parivāryopatasthire 16,006.015a tataḥ saṃstūya govindaṃ kathayitvā ca pāṇḍavaḥ 16,006.015c āśvāsya tāḥ striyaś cāpi mātulaṃ draṣṭum abhyagāt 16,007.001 vaiśaṃpāyana uvāca 16,007.001a taṃ śayānaṃ mahātmānaṃ vīram ānakadundubhim 16,007.001c putraśokābhisaṃtaptaṃ dadarśa kurupuṃgavaḥ 16,007.002a tasyāśruparipūrṇākṣo vyūḍhorasko mahābhujaḥ 16,007.002c ārtasyārtataraḥ pārthaḥ pādau jagrāha bhārata 16,007.002d*0035_01 tasya mūrdhānam āghrātum iyeṣānakadundubhiḥ 16,007.002d*0035_02 svasrīyasya mahābāhur na śaśāka ca śatruhan 16,007.003a samāliṅgyārjunaṃ vṛddhaḥ sa bhujābhyāṃ mahābhujaḥ 16,007.003c rudan putrān smaran sarvān vilalāpa suvihvalaḥ 16,007.003e bhrātṝn putrāṃś ca pautrāṃś ca dauhitrāṃś ca sakhīn api 16,007.004 vasudeva uvāca 16,007.004a yair jitā bhūmipālāś ca daityāś ca śataśo 'rjuna 16,007.004c tān dṛṣṭvā neha paśyāmi jīvāmy arjuna durmaraḥ 16,007.005a yau tāv arjuna śiṣyau te priyau bahumatau sadā 16,007.005c tayor apanayāt pārtha vṛṣṇayo nidhanaṃ gatāḥ 16,007.006a yau tau vṛṣṇipravīrāṇāṃ dvāv evātirathau matau 16,007.006c pradyumno yuyudhānaś ca kathayan katthase ca yau 16,007.007a nityaṃ tvaṃ kuruśārdūla kṛṣṇaś ca mama putrakaḥ 16,007.007c tāv ubhau vṛṣṇināśasya mukham āstāṃ dhanaṃjaya 16,007.008a na tu garhāmi śaineyaṃ hārdikyaṃ cāham arjuna 16,007.008c akrūraṃ raukmiṇeyaṃ ca śāpo hy evātra kāraṇam 16,007.009a keśinaṃ yas tu kaṃsaṃ ca vikramya jagataḥ prabhuḥ 16,007.009c videhāv akarot pārtha caidyaṃ ca balagarvitam 16,007.010a naiṣādim ekalavyaṃ ca cakre kāliṅgamāgadhān 16,007.010c gāndhārān kāśirājaṃ ca marubhūmau ca pārthivān 16,007.011a prācyāṃś ca dākṣiṇātyāṃś ca pārvatīyāṃs tathā nṛpān 16,007.011c so 'bhyupekṣitavān etam anayaṃ madhusūdanaḥ 16,007.011d*0036_01 tvaṃ hi taṃ nāradaś caiva munayaś ca sanātanam 16,007.011d*0036_02 govindaṃ paramaṃ devam abhijānīdhvam acyutam 16,007.011d*0036_03 pratyapaśyac ca sa vibhur jñātikṣayam adhokṣajaḥ 16,007.011d*0036_04 upaprekṣitavān nityaṃ svayaṃ sa mama putrakaḥ 16,007.011d*0036_05 gāndhāryā vacanaṃ yat tad ṛṣīṇāṃ ca paraṃtapa 16,007.011d*0036_06 tan nūnam anyathā kartuṃ naicchat sa jagataḥ prabhuḥ 16,007.011d*0036_07 pratyakṣaṃ bhavataś cāpi tava pautraḥ paraṃtapa 16,007.011d*0036_08 aśvatthāmnā hataś cāpi jīvitas tasya tejasā 16,007.011d*0036_09 imāṃs tu naicchat svāñ jñātīn rakṣituṃ sa sakhā tava 16,007.012a tataḥ putrāṃś ca pautrāṃś ca bhrātṝn atha sakhīn api 16,007.012c śayānān nihatān dṛṣṭvā tato mām abravīd idam 16,007.013a saṃprāpto 'dyāyam asyāntaḥ kulasya puruṣarṣabha 16,007.013c āgamiṣyati bībhatsur imāṃ dvāravatīṃ purīm 16,007.014a ākhyeyaṃ tasya yad vṛttaṃ vṛṣṇīnāṃ vaiśasaṃ mahat 16,007.014c sa tu śrutvā mahātejā yadūnām anayaṃ prabho 16,007.014e āgantā kṣipram eveha na me 'trāsti vicāraṇā 16,007.015a yo 'haṃ tam arjunaṃ viddhi yo 'rjunaḥ so 'ham eva tu 16,007.015b*0037_01 yathā jīvaṃ paraṃ brahma mahāvākyasya niścayāt 16,007.015c yad brūyāt tat tathā kāryam iti budhyasva mādhava 16,007.016a sa strīṣu prāptakālaṃ vaḥ pāṇḍavo bālakeṣu ca 16,007.016c pratipatsyati bībhatsur bhavataś caurdhvadehikam 16,007.017a imāṃ ca nagarīṃ sadyaḥ pratiyāte dhanaṃjaye 16,007.017c prākārāṭṭālakopetāṃ samudraḥ plāvayiṣyati 16,007.018a ahaṃ hi deśe kasmiṃś cit puṇye niyamam āsthitaḥ 16,007.018c kālaṃ kartā sadya eva rāmeṇa saha dhīmatā 16,007.019a evam uktvā hṛṣīkeśo mām acintyaparākramaḥ 16,007.019c hitvā māṃ bālakaiḥ sārdhaṃ diśaṃ kām apy agāt prabhuḥ 16,007.020a so 'haṃ tau ca mahātmānau cintayan bhrātarau tava 16,007.020c ghoraṃ jñātivadhaṃ caiva na bhuñje śokakarśitaḥ 16,007.021a na ca bhokṣye na jīviṣye diṣṭyā prāpto 'si pāṇḍava 16,007.021c yad uktaṃ pārtha kṛṣṇena tat sarvam akhilaṃ kuru 16,007.022a etat te pārtha rājyaṃ ca striyo ratnāni caiva ha 16,007.022b*0038_01 prāpya vṛṣṇipravīreṇa yadubhiś caiva pālitaḥ 16,007.022b*0038_02 tair hīnāṃ pṛthivīṃ draṣṭuṃ na ca śakṣyāmi phalguna 16,007.022c iṣṭān prāṇān ahaṃ hīmāṃs tyakṣyāmi ripusūdana 16,008.001 vaiśaṃpāyana uvāca 16,008.001a evam uktaḥ sa bībhatsur mātulena paraṃtapaḥ 16,008.001c durmanā dīnamanasaṃ vasudevam uvāca ha 16,008.002a nāhaṃ vṛṣṇipravīreṇa madhubhiś caiva mātula 16,008.002c vihīnāṃ pṛthivīṃ draṣṭuṃ śaktaś ciram iha prabho 16,008.003a rājā ca bhīmasenaś ca sahadevaś ca pāṇḍavaḥ 16,008.003c nakulo yājñasenī ca ṣaḍ ekamanaso vayam 16,008.004a rājñaḥ saṃkramaṇe cāpi kālo 'yaṃ vartate dhruvam 16,008.004c tam imaṃ viddhi saṃprāptaṃ kālaṃ kālavidāṃ vara 16,008.005a sarvathā vṛṣṇidārāṃs tu bālavṛddhāṃs tathaiva ca 16,008.005c nayiṣye parigṛhyāham indraprastham ariṃdama 16,008.006a ity uktvā dārukam idaṃ vākyam āha dhanaṃjayaḥ 16,008.006c amātyān vṛṣṇivīrāṇāṃ draṣṭum icchāmi māciram 16,008.007a ity evam uktvā vacanaṃ sudharmāṃ yādavīṃ sabhām 16,008.007c praviveśārjunaḥ śūraḥ śocamāno mahārathān 16,008.008a tam āsanagataṃ tatra sarvāḥ prakṛtayas tathā 16,008.008c brāhmaṇā naigamāś caiva parivāryopatasthire 16,008.009a tān dīnamanasaḥ sarvān nibhṛtān gatacetasaḥ 16,008.009c uvācedaṃ vacaḥ pārthaḥ svayaṃ dīnataras tadā 16,008.010a śakraprastham ahaṃ neṣye vṛṣṇyandhakajanaṃ svayam 16,008.010c idaṃ tu nagaraṃ sarvaṃ samudraḥ plāvayiṣyati 16,008.011a sajjīkuruta yānāni ratnāni vividhāni ca 16,008.011c vajro 'yaṃ bhavatāṃ rājā śakraprasthe bhaviṣyati 16,008.012a saptame divase caiva ravau vimala udgate 16,008.012c bahir vatsyāmahe sarve sajjībhavata māciram 16,008.013a ity uktās tena te paurāḥ pārthenākliṣṭakarmaṇā 16,008.013c sajjam āśu tataś cakruḥ svasiddhyarthaṃ samutsukāḥ 16,008.014a tāṃ rātrim avasat pārthaḥ keśavasya niveśane 16,008.014c mahatā śokamohena sahasābhipariplutaḥ 16,008.015a śvobhūte 'tha tataḥ śaurir vasudevaḥ pratāpavān 16,008.015c yuktvātmānaṃ mahātejā jagāma gatim uttamām 16,008.016a tataḥ śabdo mahān āsīd vasudevasya veśmani 16,008.016c dāruṇaḥ krośatīnāṃ ca rudatīnāṃ ca yoṣitām 16,008.017a prakīrṇamūrdhajāḥ sarvā vimuktābharaṇasrajaḥ 16,008.017c urāṃsi pāṇibhir ghnantyo vyalapan karuṇaṃ striyaḥ 16,008.018a taṃ devakī ca bhadrā ca rohiṇī madirā tathā 16,008.018c anvāroḍhuṃ vyavasitā bhartāraṃ yoṣitāṃ varāḥ 16,008.019a tataḥ śauriṃ nṛyuktena bahumālyena bhārata 16,008.019c yānena mahatā pārtho bahir niṣkrāmayat tadā 16,008.020a tam anvayus tatra tatra duḥkhaśokasamāhatāḥ 16,008.020c dvārakāvāsinaḥ paurāḥ sarva eva nararṣabha 16,008.021a tasyāśvamedhikaṃ chatraṃ dīpyamānāś ca pāvakāḥ 16,008.021c purastāt tasya yānasya yājakāś ca tato yayuḥ 16,008.022a anujagmuś ca taṃ vīraṃ devyas tā vai svalaṃkṛtāḥ 16,008.022c strīsahasraiḥ parivṛtā vadhūbhiś ca sahasraśaḥ 16,008.023a yas tu deśaḥ priyas tasya jīvato 'bhūn mahātmanaḥ 16,008.023c tatrainam upasaṃkalpya pitṛmedhaṃ pracakrire 16,008.024a taṃ citāgnigataṃ vīraṃ śūraputraṃ varāṅganāḥ 16,008.024c tato 'nvāruruhuḥ patnyaś catasraḥ patilokagāḥ 16,008.025a taṃ vai catasṛbhiḥ strībhir anvitaṃ pāṇḍunandanaḥ 16,008.025c adāhayac candanaiś ca gandhair uccāvacair api 16,008.026a tataḥ prādurabhūc chabdaḥ samiddhasya vibhāvasoḥ 16,008.026c sāmagānāṃ ca nirghoṣo narāṇāṃ rudatām api 16,008.027a tato vajrapradhānās te vṛṣṇivīrakumārakāḥ 16,008.027c sarva evodakaṃ cakruḥ striyaś caiva mahātmanaḥ 16,008.028a aluptadharmas taṃ dharmaṃ kārayitvā sa phalgunaḥ 16,008.028c jagāma vṛṣṇayo yatra vinaṣṭā bharatarṣabha 16,008.029a sa tān dṛṣṭvā nipatitān kadane bhṛśaduḥkhitaḥ 16,008.029c babhūvātīva kauravyaḥ prāptakālaṃ cakāra ca 16,008.030a yathāpradhānataś caiva cakre sarvāḥ kriyās tadā 16,008.030c ye hatā brahmaśāpena musalair erakodbhavaiḥ 16,008.030d*0039_01 tato bhagavato dehaṃ dṛṣṭvā śiṣyaḥ pralapya ca 16,008.030d*0039_02 smṛtvā tad vacanaṃ sarvaṃ mohaśokopabṛṃhitam 16,008.031a tataḥ śarīre rāmasya vāsudevasya cobhayoḥ 16,008.031c anviṣya dāhayām āsa puruṣair āptakāribhiḥ 16,008.031d*0040_01 aṣṭau mahiṣyaḥ kṛṣṇasya rukmiṇīpramukhā nṛpa 16,008.031d*0040_02 revatī ca mahābhāgā viviśur jātavedasam 16,008.031d*0040_03 tayoḥ śarīre saṃśliṣya tatsaṅgāhlādaśītaḷe 16,008.032a sa teṣāṃ vidhivat kṛtvā pretakāryāṇi pāṇḍavaḥ 16,008.032c saptame divase prāyād ratham āruhya satvaraḥ 16,008.032e aśvayuktai rathaiś cāpi gokharoṣṭrayutair api 16,008.033a striyas tā vṛṣṇivīrāṇāṃ rudatyaḥ śokakarśitāḥ 16,008.033c anujagmur mahātmānaṃ pāṇḍuputraṃ dhanaṃjayam 16,008.034a bhṛtyās tv andhakavṛṣṇīnāṃ sādino rathinaś ca ye 16,008.034c vīrahīnaṃ vṛddhabālaṃ paurajānapadās tathā 16,008.034e yayus te parivāryātha kalatraṃ pārthaśāsanāt 16,008.035a kuñjaraiś ca gajārohā yayuḥ śailanibhais tathā 16,008.035c sapādarakṣaiḥ saṃyuktāḥ sottarāyudhikā yayuḥ 16,008.036a putrāś cāndhakavṛṣṇīnāṃ sarve pārtham anuvratāḥ 16,008.036c brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś caiva mahādhanāḥ 16,008.037a daśa ṣaṭ ca sahasrāṇi vāsudevāvarodhanam 16,008.037c puraskṛtya yayur vajraṃ pautraṃ kṛṣṇasya dhīmataḥ 16,008.038a bahūni ca sahasrāṇi prayutāny arbudāni ca 16,008.038c bhojavṛṣṇyandhakastrīṇāṃ hatanāthāni niryayuḥ 16,008.039a tat sāgarasamaprakhyaṃ vṛṣṇicakraṃ maharddhimat 16,008.039c uvāha rathināṃ śreṣṭhaḥ pārthaḥ parapuraṃjayaḥ 16,008.040a niryāte tu jane tasmin sāgaro makarālayaḥ 16,008.040c dvārakāṃ ratnasaṃpūrṇāṃ jalenāplāvayat tadā 16,008.040d*0041_01 yad yad dhi puruṣavyāghro bhūmes tasyā vyamuñcata 16,008.040d*0041_02 tat tat saṃplāvayām āsa salilena sa sāgaraḥ 16,008.040d*0042_01 abravīc ca tadā sarvān prāṇinas tatra sāgaraḥ 16,008.040d*0042_02 tyaktvā suvarṇanicayān ratnāni vividhāni ca 16,008.040d*0042_03 bhājanāni ca haimāni raupyāṇi vividhāni ca 16,008.040d*0042_04 parityajyeha saṃyātam abhedyaṃ dravyasattamam 16,008.040d*0042_05 saveśmakā purī ceyaṃ hareḥ pālyā mayādhunā 16,008.040d*0042_06 punar yatrāvatāraś ca bhaviṣyati kṛte yuge 16,008.040d*0042_07 kośādhyakṣo 'smy ahaṃ tasya tasyaitāny api no dhanam 16,008.041a tad adbhutam abhiprekṣya dvārakāvāsino janāḥ 16,008.041c tūrṇāt tūrṇataraṃ jagmur aho daivam iti bruvan 16,008.042a kānaneṣu ca ramyeṣu parvateṣu nadīṣu ca 16,008.042c nivasann ānayām āsa vṛṣṇidārān dhanaṃjayaḥ 16,008.043a sa pañcanadam āsādya dhīmān atisamṛddhimat 16,008.043c deśe gopaśudhānyāḍhye nivāsam akarot prabhuḥ 16,008.044a tato lobhaḥ samabhavad dasyūnāṃ nihateśvarāḥ 16,008.044c dṛṣṭvā striyo nīyamānāḥ pārthenaikena bhārata 16,008.045a tatas te pāpakarmāṇo lobhopahatacetasaḥ 16,008.045c ābhīrā mantrayām āsuḥ sametyāśubhadarśanāḥ 16,008.046a ayam eko 'rjuno yoddhā vṛddhabālaṃ hateśvaram 16,008.046b*0043_01 hatvā garvaṃ samārūḍho bhīṣmakarṇajayadrathān 16,008.046b*0043_02 yaṣṭihastān avekṣyāsmān avajānāti durmatiḥ 16,008.046c nayaty asmān atikramya yodhāś ceme hataujasaḥ 16,008.046d*0044_01 bhīṣmadroṇamukhān hatvā nivātakavacān api 16,008.046d*0044_02 jitvā śakraṃ ca rudraṃ ca so 'smān adyāvamanyate 16,008.047a tato yaṣṭipraharaṇā dasyavas te sahasraśaḥ 16,008.047c abhyadhāvanta vṛṣṇīnāṃ taṃ janaṃ loptrahāriṇaḥ 16,008.048a mahatā siṃhanādena drāvayantaḥ pṛthagjanam 16,008.048c abhipetur dhanārthaṃ te kālaparyāyacoditāḥ 16,008.049a tato nivṛttaḥ kaunteyaḥ sahasā sapadānugaḥ 16,008.049c uvāca tān mahābāhur arjunaḥ prahasann iva 16,008.050a nivartadhvam adharmajñā yadi stha na mumūrṣavaḥ 16,008.050c nedānīṃ śaranirbhinnāḥ śocadhvaṃ nihatā mayā 16,008.051a tathoktās tena vīreṇa kadarthīkṛtya tad vacaḥ 16,008.051c abhipetur janaṃ mūḍhā vāryamāṇāḥ punaḥ punaḥ 16,008.052a tato 'rjuno dhanur divyaṃ gāṇḍīvam ajaraṃ mahat 16,008.052b*0045_01 ākroṣṭuṃ nāśakaj jiṣṇuḥ sarvaprāṇaiś ca bhārata 16,008.052c āropayitum ārebhe yatnād iva kathaṃ cana 16,008.053a cakāra sajyaṃ kṛcchreṇa saṃbhrame tumule sati 16,008.053a*0046_01 **** **** tac cābhūc chithilaṃ punaḥ 16,008.053a*0046_02 tvagbhedaṃ na śarāś cakrur astā gāṇḍīvadhanvanā 16,008.053c cintayām āsa cāstrāṇi na ca sasmāra tāny api 16,008.054a vaikṛtyaṃ tan mahad dṛṣṭvā bhujavīrye tathā yudhi 16,008.054c divyānāṃ ca mahāstrāṇāṃ vināśād vrīḍito 'bhavat 16,008.055a vṛṣṇiyodhāś ca te sarve gajāśvarathayāyinaḥ 16,008.055c na śekur āvartayituṃ hriyamāṇaṃ ca taṃ janam 16,008.056a kalatrasya bahutvāt tu saṃpatatsu tatas tataḥ 16,008.056c prayatnam akarot pārtho janasya parirakṣaṇe 16,008.057a miṣatāṃ sarvayodhānāṃ tatas tāḥ pramadottamāḥ 16,008.057c samantato 'vakṛṣyanta kāmāc cānyāḥ pravavrajuḥ 16,008.058a tato gāṇḍīvanirmuktaiḥ śaraiḥ pārtho dhanaṃjayaḥ 16,008.058c jaghāna dasyūn sodvego vṛṣṇibhṛtyaiḥ saha prabhuḥ 16,008.059a kṣaṇena tasya te rājan kṣayaṃ jagmur ajihmagāḥ 16,008.059c akṣayā hi purā bhūtvā kṣīṇāḥ kṣatajabhojanāḥ 16,008.060a sa śarakṣayam āsādya duḥkhaśokasamāhataḥ 16,008.060c dhanuṣkoṭyā tadā dasyūn avadhīt pākaśāsaniḥ 16,008.061a prekṣatas tv eva pārthasya vṛṣṇyandhakavarastriyaḥ 16,008.061c jagmur ādāya te mlecchāḥ samantāj janamejaya 16,008.062a dhanaṃjayas tu daivaṃ tan manasācintayat prabhuḥ 16,008.062c duḥkhaśokasamāviṣṭo niḥśvāsaparamo 'bhavat 16,008.063a astrāṇāṃ ca praṇāśena bāhuvīryasya saṃkṣayāt 16,008.063c dhanuṣaś cāvidheyatvāc charāṇāṃ saṃkṣayeṇa ca 16,008.064a babhūva vimanāḥ pārtho daivam ity anucintayan 16,008.064c nyavartata tato rājan nedam astīti cābravīt 16,008.065a tataḥ sa śeṣam ādāya kalatrasya mahāmatiḥ 16,008.065c hṛtabhūyiṣṭharatnasya kurukṣetram avātarat 16,008.066a evaṃ kalatram ānīya vṛṣṇīnāṃ hṛtaśeṣitam 16,008.066b*0047_01 yudhiṣṭhirasyānumate vaṃśakartṛkumārakān 16,008.066c nyaveśayata kauravyas tatra tatra dhanaṃjayaḥ 16,008.067a hārdikyatanayaṃ pārtho nagaraṃ mārtikāvatam 16,008.067b*0048_01 dagdhe 'tra khāṇḍavāraṇye rājye taṃ saṃnyaveśayat 16,008.067c bhojarājakalatraṃ ca hṛtaśeṣaṃ narottamaḥ 16,008.068a tato vṛddhāṃś ca bālāṃś ca striyaś cādāya pāṇḍavaḥ 16,008.068c vīrair vihīnān sarvāṃs tāñ śakraprasthe nyaveśayat 16,008.069a yauyudhāniṃ sarasvatyāṃ putraṃ sātyakinaḥ priyam 16,008.069c nyaveśayata dharmātmā vṛddhabālapuraskṛtam 16,008.070a indraprasthe dadau rājyaṃ vajrāya paravīrahā 16,008.070c vajreṇākrūradārās tu vāryamāṇāḥ pravavrajuḥ 16,008.070d*0049_01 sarasvatīṃ praviviśus tathānyāḥ śuddhacetasaḥ 16,008.071a rukmiṇī tv atha gāndhārī śaibyā haimavatīty api 16,008.071c devī jāmbavatī caiva viviśur jātavedasam 16,008.072a satyabhāmā tathaivānyā devyaḥ kṛṣṇasya saṃmatāḥ 16,008.072c vanaṃ praviviśū rājaṃs tāpasye kṛtaniścayāḥ 16,008.072d*0050_01 phalamūlādibhojinyo haridhyānaikatatparāḥ 16,008.072d*0050_02 himavantam atikramya kalāpagrāmam āviśan 16,008.073a dvārakāvāsino ye tu puruṣāḥ pārtham anvayuḥ 16,008.073c yathārhaṃ saṃvibhajyainān vajre paryadadaj jayaḥ 16,008.074a sa tat kṛtvā prāptakālaṃ bāṣpeṇāpihito 'rjunaḥ 16,008.074c kṛṣṇadvaipāyanaṃ rājan dadarśāsīnam āśrame 16,009.001 vaiśaṃpāyana uvāca 16,009.001a praviśann arjuno rājann āśramaṃ satyavādinaḥ 16,009.001c dadarśāsīnam ekānte muniṃ satyavatīsutam 16,009.002a sa tam āsādya dharmajñam upatasthe mahāvratam 16,009.002c arjuno 'smīti nāmāsmai nivedyābhyavadat tataḥ 16,009.003a svāgataṃ te 'stv iti prāha muniḥ satyavatīsutaḥ 16,009.003c āsyatām iti covāca prasannātmā mahāmuniḥ 16,009.004a tam apratītamanasaṃ niḥśvasantaṃ punaḥ punaḥ 16,009.004c nirviṇṇamanasaṃ dṛṣṭvā pārthaṃ vyāso 'bravīd idam 16,009.004d*0051_01 nakhakeśadaśākumbhavāriṇā kiṃ samukṣitaḥ 16,009.004d*0052_01 paricārakeṣu yaḥ kaś cit tiṣṭhann eva vinidritaḥ 16,009.004d*0052_02 patitas tavopariṣadād gata ...................... 16,009.004d*0052_03 sarvopaniṣadām arthaṃ yo brūte sa mahāguruḥ 16,009.004d*0052_04 tena saṃpūjitaṃ liṅgam uddiśya prativāsaram 16,009.004d*0052_05 niṣkadāne namaskāre niyame kena vighnitaḥ 16,009.004d*0052_06 ahany ahani vedāntaśravaṇaṃ ghaṭikādvayam 16,009.005a avīrajo 'bhighātas te brāhmaṇo vā hatas tvayā 16,009.005c yuddhe parājito vāsi gataśrīr iva lakṣyase 16,009.006a na tvā pratyabhijānāmi kim idaṃ bharatarṣabha 16,009.006c śrotavyaṃ cen mayā pārtha kṣipram ākhyātum arhasi 16,009.006d*0053_00 vaiśaṃpāyanaḥ 16,009.006d*0053_01 tataḥ pārtho viniḥśvasya śrūyatāṃ bhagavan iti 16,009.006d*0053_02 proktvā yathāvad ācaṣṭe vyāsāyātmaparābhavam 16,009.007 arjuna uvāca 16,009.007a yaḥ sa medhavapuḥ śrīmān bṛhatpaṅkajalocanaḥ 16,009.007c sa kṛṣṇaḥ saha rāmeṇa tyaktvā dehaṃ divaṃ gataḥ 16,009.007d*0054_01 tad anusmṛtya saṃmohaṃ sadā śokaṃ mahāmate 16,009.007d*0054_02 prayāmi sarvadā mahyaṃ mumūrṣā copajāyate 16,009.007d*0054_03 tvadvākyasparśanālokasukhaṃ cāmṛtasaṃnibham 16,009.007d*0054_04 saṃsmṛtya devadevasya pramuhyāmi mahātmanaḥ 16,009.007d*0055_01 bhīṣmadroṇāṅgarājādyās tathā duryodhanādayaḥ 16,009.007d*0055_02 yatprabhāveṇa nirdagdhāḥ sa kṛṣṇas tyaktavān bhuvam 16,009.008a mausale vṛṣṇivīrāṇāṃ vināśo brahmaśāpajaḥ 16,009.008c babhūva vīrāntakaraḥ prabhāse romaharṣaṇaḥ 16,009.009a ye te śūrā mahātmānaḥ siṃhadarpā mahābalāḥ 16,009.009c bhojavṛṣṇyandhakā brahmann anyonyaṃ tair hataṃ yudhi 16,009.010a gadāparighaśaktīnāṃ sahāḥ parighabāhavaḥ 16,009.010c ta erakābhir nihatāḥ paśya kālasya paryayam 16,009.011a hataṃ pañcaśataṃ teṣāṃ sahasraṃ bāhuśālinām 16,009.011c nidhanaṃ samanuprāptaṃ samāsādyetaretaram 16,009.012a punaḥ punar na mṛśyāmi vināśam amitaujasām 16,009.012c cintayāno yadūnāṃ ca kṛṣṇasya ca yaśasvinaḥ 16,009.013a śoṣaṇaṃ sāgarasyeva parvatasyeva cālanam 16,009.013c nabhasaḥ patanaṃ caiva śaityam agnes tathaiva ca 16,009.014a aśraddheyam ahaṃ manye vināśaṃ śārṅgadhanvanaḥ 16,009.014c na ceha sthātum icchāmi loke kṛṣṇavinākṛtaḥ 16,009.015a itaḥ kaṣṭataraṃ cānyac chṛṇu tad vai tapodhana 16,009.015c mano me dīryate yena cintayānasya vai muhuḥ 16,009.016a paśyato vṛṣṇidārāś ca mama brahman sahasraśaḥ 16,009.016c ābhīrair anusṛtyājau hṛtāḥ pañcanadālayaiḥ 16,009.017a dhanur ādāya tatrāhaṃ nāśakaṃ tasya pūraṇe 16,009.017c yathā purā ca me vīryaṃ bhujayor na tathābhavat 16,009.018a astrāṇi me pranaṣṭāni vividhāni mahāmune 16,009.018c śarāś ca kṣayam āpannāḥ kṣaṇenaiva samantataḥ 16,009.018d*0056_01 tad dhanus tāni cāstrāṇi sa rathas te ca vājinaḥ 16,009.018d*0056_02 sarvam ekapade bhraṣṭaṃ dānam aśrotriye yathā 16,009.019a puruṣaś cāprameyātmā śaṅkhacakragadādharaḥ 16,009.019c caturbhujaḥ pītavāsā śyāmaḥ padmāyatekṣaṇaḥ 16,009.020a yaḥ sa yāti purastān me rathasya sumahādyutiḥ 16,009.020c pradahan ripusainyāni na paśyāmy aham adya tam 16,009.021a yena pūrvaṃ pradagdhāni śatrusainyāni tejasā 16,009.021c śarair gāṇḍīvanirmuktair ahaṃ paścād vyanāśayam 16,009.022a tam apaśyan viṣīdāmi ghūrṇāmīva ca sattama 16,009.022c parinirviṇṇacetāś ca śāntiṃ nopalabhe 'pi ca 16,009.022d*0057_01 devakīnandanaṃ devaṃ vāsudevam ajaṃ prabhum 16,009.023a vinā janārdanaṃ vīraṃ nāhaṃ jīvitum utsahe 16,009.023c śrutvaiva hi gataṃ viṣṇuṃ mamāpi mumuhur diśaḥ 16,009.024a pranaṣṭajñātivīryasya śūnyasya paridhāvataḥ 16,009.024c upadeṣṭuṃ mama śreyo bhavān arhati sattama 16,009.025 vyāsa uvāca 16,009.025*0058_01 devāṃśā devadevena saṃbhūtās te gatāḥ saha 16,009.025*0058_02 dharmavyavasthārakṣārthaṃ devena samupekṣitāḥ 16,009.025a brahmaśāpavinirdagdhā vṛṣṇyandhakamahārathāḥ 16,009.025c vinaṣṭāḥ kuruśārdūla na tāñ śocitum arhasi 16,009.026a bhavitavyaṃ tathā tad dhi diṣṭam etan mahātmanām 16,009.026c upekṣitaṃ ca kṛṣṇena śaktenāpi vyapohitum 16,009.027a trailokyam api kṛṣṇo hi kṛtsnaṃ sthāvarajaṅgamam 16,009.027c prasahed anyathā kartuṃ kim u śāpaṃ manīṣiṇām 16,009.027d*0059_01 striyaś ca tāḥ purā śaptāḥ prahāsakupitena vai 16,009.027d*0059_02 aṣṭāvakreṇa muninā tadarthaṃ tvadbalakṣayaḥ 16,009.028a rathasya purato yāti yaḥ sa cakragadādharaḥ 16,009.028c tava snehāt purāṇarṣir vāsudevaś caturbhujaḥ 16,009.029a kṛtvā bhārāvataraṇaṃ pṛthivyāḥ pṛthulocanaḥ 16,009.029c mokṣayitvā jagat sarvaṃ gataḥ svasthānam uttamam 16,009.030a tvayā tv iha mahat karma devānāṃ puruṣarṣabha 16,009.030c kṛtaṃ bhīmasahāyena yamābhyāṃ ca mahābhuja 16,009.031a kṛtakṛtyāṃś ca vo manye saṃsiddhān kurupuṃgava 16,009.031c gamanaṃ prāptakālaṃ ca tad dhi śreyo mataṃ mama 16,009.032a balaṃ buddhiś ca tejaś ca pratipattiś ca bhārata 16,009.032c bhavanti bhavakāleṣu vipadyante viparyaye 16,009.032d*0060_01 tvayaikena hatāḥ pūrvaṃ bhīṣmakarṇādayo nṛpāḥ 16,009.032d*0060_02 te mām arjuna kālotthakarmaṇābhibhavo na saḥ 16,009.032d*0060_03 tvayā yat kauravā dhvastā yadābhīrair bhavāñ jitaḥ 16,009.033a kālamūlam idaṃ sarvaṃ jagadbījaṃ dhanaṃjaya 16,009.033c kāla eva samādatte punar eva yadṛcchayā 16,009.034a sa eva balavān bhūtvā punar bhavati durbalaḥ 16,009.034c sa eveśaś ca bhūtveha parair ājñāpyate punaḥ 16,009.035a kṛtakṛtyāni cāstrāṇi gatāny adya yathāgatam 16,009.035c punar eṣyanti te hastaṃ yadā kālo bhaviṣyati 16,009.036a kālo gantuṃ gatiṃ mukhyāṃ bhavatām api bhārata 16,009.036c etac chreyo hi vo manye paramaṃ bharatarṣabha 16,009.037a etad vacanam ājñāya vyāsasyāmitatejasaḥ 16,009.037c anujñāto yayau pārtho nagaraṃ nāgasāhvayam 16,009.038a praviśya ca purīṃ vīraḥ samāsādya yudhiṣṭhiram 16,009.038c ācaṣṭa tad yathāvṛttaṃ vṛṣṇyandhakajanaṃ prati