1st kāṇḍa anādinidhanam brahma śabdatattvaṃ yad akṣaram vivartate 'rthabhāvena prakriyā jagato yataḥ // ekam eva yad āmnātaṃ bhinnaśaktivyapāśrayāt apṛthaktve 'pi śaktibhyaḥ pṛthaktveneva vartate // adhyāhitakalāṃ yasya kālaśaktim upāśritāḥ janmādayo vikārāḥ ṣaḍ bhāvabhedasya yonayaḥ // ekasya sarvabījasya yasya ceyam anekadhā bhoktṛbhoktavyarūpeṇa bhogarūpeṇa ca sthitiḥ // prāptyupāyo 'nukāraś ca tasya vedo maharṣibhiḥ eko 'py anekavartmeva samāmnātaḥ pṛthak pṛthak // bhedānāṃ bahumārgatvaṃ karmaṇy ekatra cāṇgatā śabdānāṃ yataśaktitvaṃ tasya śākhāsu dṛṣyate // smṛtayo bahurūpās ca dṛṣṭādṛṣṭaprayojanāḥ tam evāśritya liṅgebhyo vedavidbhiḥ prakalpitāḥ // tasyārthavādarūpāṇi niśritāḥ svavikalpajāḥ ekatvināṃ dvaitināṃ ca pravādā bahudhāgatā // satyā visuddhis tatroktā vidyaivekapadāgamā yuktā praṇavarūpeṇa sarvavādāvirodhinā // vidhātus tasya lokānām aṅgopāṅganibandhanāḥ vidyābhedāḥ pratāyante jnānasaṃskārahetavaḥ // āsannaṃ brahmaṇas tasya tapasām uttamaṃ tapaḥ prathamaṃ chandasām aṅgam āhur vyākaraṇaṃ budhāḥ // prāptarūpavibhāgāyā yo vācaḥ paramo rasaḥ yat tat puṇyatamaṃ jyotis tasya mārgo 'yam ānjasasḥ // arthapravṛttitattvānāṃ śabdā eva nibandhanam tattvāvabodjaḥ śabdānaṃ nāsti vyākaraṇād ṛte // tad dvāram apavargasya vāṅmalānāṃ cikitsitam pavitraṃ sarvavidyānām adhividyaṃ prakāsate // yathārthajātayaḥ sarvāḥ sabākṛtinibandhanāḥ tathaiva loke vidyānām esā vidyā parāyanam // idam ādyaṃ padasthānaṃ siddhisopānaparvaṇām iyaṃ sā mokṣamāṇānām ajihmā rājapaddhatiḥ // atrātītaviparyāsaḥ kevalām anupasyati chandasyas chandasāṃ yonim ātmā chandomayīṃ tanum // pratyasthamitabhedāyā yad vāco rūpam uttamam yad asminn eva tamasi jyotiḥ suddhaṃ vivartate // vaikṛtaṃ samati krāntā mūrtivyāpāradarśanam vyatītyālokatamasī prakāśaṃ yam upāsate // yatra vāco nimettāni cihnānīvākṣarasmṛteḥ śabdapūrveṇa yogena bhāsante pratibimbavat // atharvaṇām aṅgirasāṃ sāṃnām ṛgyajuṣasya ca yasminn uccāvacā varṇāḥ pṛthaksthitaparigrahāḥ // yad ekaṃ prakriyābhedair bahudhā pravibhajyate tad vyākaraṇaṃ āgamya paraṃ brahmādhigamyate // nityāḥ śabdārthasaṃbandhās tatrāmnātā maharṣibhiḥ sūtrāṇāṃ sānutantrāṇāṃ bhāṣyāṇāṃ ca praṇetṛbhiḥ // apoddhārapadārthāḥ ye ye cārthāḥ sthitalakṣaṇāḥ anvākhyeyāś ca ye śabdā ye cāpi pratipādakāḥ // kāryakāraṇabhāvena yogyabhāvena ca sthitāḥ dharme ye pratyaye cāṅgaṃ saṃbandhāḥ sādhvasādhuṣu // te liṅgaiś ca svaśabdaiś ca śāstre 'sminn upavarṇitāḥ smṛtyartham anugamyante ke cid eva yathāgamam // śiṣṭebhya āgamāt siddhāḥ sādhavo dharmasādhanam arthapratyāyanābhede viparītās tv asādhavaḥ // nityatve kṛtakatve vā teṣām ādir na vidyate prāṇinām iva sā caiṣā vyavasthānityatocyate // nānarthikām imāṃ kaś cid vyavasthāṃ kartum arhati tasmān nibadhyate śiṣṭaiḥ sādhutvaviṣayā smṛtiḥ // na cāgamād ṛte dharmas tarkeṇa vyavatiṣṭhate ṛṣīṇām api yaj jñānaṃ tad apy āgamapūrvakam // dharmasya cāvyavacchinnāḥ panthāno ye vyavasthitāḥ na tāṃl lokaprasiddhatvāt kaś cit tarkeṇa bādhate // avasthādeśakālānāṃ bhedād bhinnāsu śaktiṣu bhāvānām anumānena prasiddhir atidurlabhā // nirjñātaśakter dravyasya tāṃ tān arthakriyāṃ prati viśiṣṭadravyasaṃbandhe sā śaktiḥ pratibadhyate // yatnenānumito 'py arthaḥ kuśalair anumātṛbhiḥ abhiyuktatarair anyair anyathaivopapādyate // pareṣām asamākhyeyam abhyāsād eva jāyate maṇirūpyādivijñānaṃ tadvidāṃ nānumānikam // pratyakṣam anumānaṃ ca vyatikramya vyavasthitāḥ pitṛrakṣaḥpiśācānāṃ karmajā eva siddhayaḥ // āvirbhūtaprakāśānām anupaplutacetasām atītānāgatajñānaṃ pratyakṣān na viśiṣyate // atīndriyān asaṃvedyān paśyanty ārṣeṇa cakṣuṣā ye bhāvān vacanaṃ teṣāṃ nānumānena bādhate // yo yasya svam iva jñānaṃ darśanaṃ nātiśaṅkate sthitaṃ pratyakṣapakṣe taṃ katham anyo nivartayet // idaṃ puṇyam idaṃ pāpam ity etasmin padadvaye ācaṇḍālamanuṣyāṇām alpaṃ śāstraprayojanam // caitanyam iva yaś cāyam avicchedena vartate āgamas tam upāsīno hetuvādair na bādhyate // hastasparśād ivāndhena viṣame pathi dhāvatā anumānapradhānena vinipāto na durlabhaḥ // tasmād akṛtakaṃ śāstraṃ smṛtiṃ ca sanibandhanām āśrityārabhyate śiṣṭaiḥ sādhutvaviṣayā smṛtiḥ // dvāv upādānaśabdeṣu śabdau śabdavido viduḥ eko nimittaṃ śabdānām aparo 'rthe prayujyate // avibhakto vibhaktebhyo jāyate 'rthasya vācakaḥ śabdas tatrārtharūpātmā saṃbandham upagacchati // ātmabhedaṃ tayoḥ ke cid astīty āhuḥ purāṇagāḥ buddhibhedād abhinnasya bhedam eke pracakṣate // araṇisthaṃ yathā jyotiḥ prakāśāntarakāraṇam tadvac chabdo 'pi buddhisthaḥ śrutīnāṃ kāraṇaṃ pṛthak // vitarkitaḥ purā buddhyā kva cid arthe niveśitaḥ karaṇebhyo vivṛttena dhvaninā so 'nugṛhyate // nādasya kramajātatvān na pūrvo na paraś ca saḥ akramaḥ kramarūpeṇa bhedavān iva jāyate // pratibimbaṃ yathānyatra sthitaṃ toyakriyāvaśāt tatpravṛttim ivānveti sa dharmaḥ sphoṭanādayoḥ // ātmarūpaṃ yathā jñāne jñeyarūpaṃ ca dṛśyate artharūpaṃ tathā śabde svarūpaṃ ca prakāśate // āṇḍabhāvam ivāpanno yaḥ kratuḥ śabdasaṃjñakaḥ vṛttis tasya kriyārūpā bhāgaśo bhajate kramam // yathaikabuddhiviṣayā mūrtir ākriyate paṭe mūrtyantarasya tritayam evaṃ śabde 'pi dṛśyate // yathā prayoktuḥ prāg buddhiḥ śabdeṣv eva pravartate vyavasāyo grahītṝṇām evaṃ teṣv eva jāyate // arthopasarjanībhūtān abhidheyeṣu keṣu cit caritārthān parārthatvān na lokaḥ pratipadyate // grāhyatvaṃ grāhakatvaṃ ca dve śaktī tejaso yathā tathaiva sarvaśabdānām ete pṛthag avasthite // viṣayatvam anāpannaiḥ śabdair nārthaḥ prakāśyate na sattayaiva te 'rthānām agṛhītāḥ prakāśakāḥ // ato 'nirjñātarūpatvāt kim āhety abhidhīyate nendriyāṇāṃ prakāśye 'rthe svarūpaṃ gṛhyate tathā // bhedenāvagṛhītau dvau śabdadharmāv apoddhṛtau bhedakāreṣu hetutvam avirodhena gacchataḥ // vṛddhyādayo yathā śabdāḥ svarūpopanibandhanāḥ ādaicpratyāyitaiḥ śabdaiḥ saṃbandhaṃ yānti saṃjñibhiḥ // agniśabdas tathaivāyam agniśabdanibandhanaḥ agniśrutyaiti saṃbandham agniśabdābhidheyayā // yo ya uccāryate śabdo niyataṃ na sa kāryabhāk anyapratyāyane śaktir na tasya pratibadhyate // uccaran paratantratvād guṇaḥ kāryair na yujyate tasmāt tadarthaiḥ kāryāṇāṃ saṃbandhaḥ parikalpyate // sāmānyam āśritaṃ yad yad upamānopameyayoḥ tasya tasyopamāneṣu dharmo 'nyo vyatiricyate // guṇaḥ prakarṣahetur yaḥ svātantryeṇopadiśyate tasyāśritād guṇād eva prakṛṣṭatvaṃ pratīyate // tasyābhidheyabhāvena yaḥ śabdaḥ samavasthitaḥ tasāpy uccāraṇe rūpam anyat tasmād vivicyate // prāk samjñinābhisaṃbandhāt saṃjñā rūpapadārthikā ṣaṣṭyāś ca prathamāyāś ca nimittatvāya kalpate // tatrārthavattvāt prathamā saṃjñāśabdād vidhīyate asyete vyatirekaś ca tadarthād eva jāyate // svaṃ rūpam iti kaiś cit tu vyaktiḥ saṃjñopadiśyate jāteḥ kāryāṇi saṃsṛṣṭā jātis tu pratipadyate // saṃjñinīṃ vyaktim icchanti sūtre grāhyām athāpare jātipratyāyitā vyaktiḥ pradeśeṣūpatiṣṭhate // kāryatve nityatāyāṃ vā ke cid ekatvavādinaḥ kāryatve nityatāyāṃ vā ke cin nānātvavādinaḥ // padabhede 'pi varṇānām ekatvaṃ na nivartate vākyeṣu padam ekaṃ ca bhinneṣv apy upalabhyate // na varṇavyatirekeṇa padam anyac ca vidyate vākyaṃ varṇapadābhyāṃ ca pravibhāgo na kaś cana // pade na varṇā vidyante varṇeṣv avayavā na ca vākyāt padānām atyantaṃ pravibhāgo na kaś cana // bhinnadarśanam āśritya vyavahāro 'nugamyate tatra yan mukhyam ekeṣāṃ tatrānyeṣāṃ viparyayaḥ // sphotasyābhinnakālasya dhvanikālānupātinaḥ grahaṇopādhibhedena vṛttibhedaṃ pracakṣate // svabhāvabhedān nityatve hrasvadīrghaplutādiṣu prākṛtasya dhvaneḥ kālaḥ śabdasyety upacaryate // śabdasya grahaṇe hetuḥ prākṛto dhvanir iṣyate sthitibhedanimittatvaṃ vaikṛtaḥ pratipadyate // śabdasyordhvam abhivyakter vṛttibhedaṃ tu vaikṛtaḥ dhvanayaḥ samupohante sphoṭātmā tair na bhidyate // indriyasyaivasaṃskāraḥ śabdasyaivobhavasya vā kriyate dhvanibhir vādās trayo 'bhivyaktivādinām // indriyasyaiva saṃskāraḥ samādhānāñjanādibhiḥ viṣayasya tu saṃskāraḥ tadgandhapratipattaye // cakṣuṣaḥ prāpyakāritve tejasā tu dvayor api viṣayendriyayor iṣṭā saṃskāraḥ sa kramo dhvaneḥ // sphoṭarūpāvibhāgena dhvaner grahaṇam iṣyate kaiś cit dhvanir asaṃvedyaḥ svatantro 'nyaiḥ prakalpitaḥ // yathānuvākaḥ śloko vā soḍhatvam upagacchate āvṛttyā na tu sa granthaḥ pratyāvṛtti nirūpyate // pratyayair anupākhyeyair grahaṇānuguṇais tathā dhvaniprakāśite śabde svarūpam avadhāryate // nādair āhitabījāyām antyena dhvaninā saha āvṛttaparipākāyāṃ buddhau śabdo 'vadhāryate // asataś cāntarāle yāñ chabdān astīti manyate pratipattur aśaktiḥ sā grahaṇopāya eva saḥ // bhedānukāro jñānasya vācaś copaplavo dhruvaḥ kramopasṛṣṭarūpā vāg jñānaṃ jñeyavyapāśrayam // *jñeyena na vinā jñānaṃ vyavahāre 'vatiṣṭhate nālabdhakramayā vācā kaś cid artho 'bhidhīyate // yathādyasaṃkhyāgrahaṇam upāyaḥ pratipattaye saṃkhyāntarāṇāṃ bhede 'pi tathā śabdāntaraśrutiḥ // pratyekaṃ vyañjakā bhinna varṇavākyapadeṣu ye teṣām atyantabhede 'pi saṃkīrṇā iva śaktayaḥ // yathaiva darśanaiḥ pūrvair dūrāt saṃtamase 'pi vā anyathākṛtya viṣayam anyathaivādhyavasyati // vyajyamāne tathā vākye vākyābhivyaktihetubhiḥ bhāgāvagraharūpeṇa pūrvaṃ buddhiḥ pravartate // yathānupūrvīniyamo vikāre kṣīrabījayoḥ tathaiva pratipattṝṇāṃ niyato buddhiṣu kramaḥ // bhāgavatsv api teṣv eva rūpabhedo dhvaneḥ kramāt nirbhāgeṣv abhyupāyo vā bhāgabhedaprakalpanam // anekavyaktyabhivyaṅgyā jātiḥ sphoṭa iti smṛtā kaiś cit vyaktaya evāsya dhvanitvena prakalpitāḥ // avikārasya śabdasya nimittair vikṛto dhvaniḥ upalabdhau nimittatvam upayāti prakāśavat // na cānityeṣv abhivyaktir niyamena vyavasthitā āśrayair api nityānāṃ jātīnāṃ vyaktir iṣyate // deśādibhiś ca saṃbandho dṛṣṭaḥ kāyavatām api deśabhedavikalpe 'pi na bhedo dhvaniśabdayoḥ // grahaṇagrāhyayoḥ siddhā yogyatā niyatā yathā vyaṅgyavyañjakabhāve 'pi tathaiva sphoṭanādayoḥ // sadṛśagrahaṇānāṃ ca gandhādīnāṃ prakāśakam nimittaṃ niyataṃ loke pratidravyam avasthitam // prakāśakānāṃ bhedāṃś ca prakāśyo 'rtho 'nuvartate tailodakādibhede tat pratyakṣaṃ pratibimbake // viruddhaparimāṇeṣu vajrādarśatalādiṣu parvatādisarūpāṇāṃ bhāvānāṃ nāsti saṃbhavaḥ // tasmād abhinnakāleṣu varṇavākyapadādiṣu vṛttikālaḥ svakālaś ca nādabhedād vibhajyate // yaḥ saṃyogavibhāgābhyāṃ karaṇair upajanyate sa sphoṭaḥ śabdajāḥ śabdā dhvanayo 'nyair udāhṛtāḥ // alpe mahati vā śabde sphoṭakālo na bhidyate paras tu śabdasaṃtānaḥ pracayāpacayātmakaḥ // dūrāt prabheva dīpasya dhvanimātraṃ tu lakṣyate ghaṇṭādūnāṃ ca śabdeṣu vyakto bhedaḥ sa dṛśyate // dravyābhighātāt pracitau bhinnau dīrghaplutāv api kampe tūparate jātā nādā vṛtter viśeṣakāḥ // anavasthitakampe 'pi karaṇe dhvanayo 'pare sphoṭād evopajāyante jvālā jvālāntarād iva // vāyor aṇūnāṃ jñānasya śabdatvāpattir iṣyate kaiś cid darśanabhedo hi pravādeṣv anavasthitaḥ // *labdhakriyāḥ prayatnena vaktur icccānuvartinā sthāneṣv abhihato vāyuḥ śabdatvaṃ pratipadyate // *tasya kāraṇasāmarthyād vegapracayadharmaṇaḥ saṃnipātād vibhajyante sāravatyo 'pi mūrtayaḥ // *aṇavaḥ sarvaśaktitvād bhedasaṃsargavṛttayaḥ chāyātapatamaḥśabdabhāvena pariṇāminaḥ // *svaśaktau vyajyamānāyāṃ prayatnena samīritāḥ abhrāṇīva pracīyante śabdākhyāḥ paramāṇavaḥ // *athāyam āntaro jñātā sūkṣmavāgātmani sthitaḥ vyaktaye svasya rūpasya śabdatvena vivartate // *sa manobhāvam āpadya tejasā pākam āgataḥ vāyum āviśati prāṇam athāsau samudīryate // *antaḥkaraṇatattvasya vāyur āśrayatāṃ gataḥ taddharmeṇa samāviṣṭas tejasaiva vivartate // *vibhajan svātmano granthīñ chrutirūpaiḥ pṛthagvidhaiḥ prāṇo varṇān abhivyajya varṇeṣv evopalīyate // *ātmā buddhyā samarthyārthān mano yuṅkte vivakṣayā manaḥ kāyāgnim āhanti sa prerayati mārutam // ajasravṛttir yaḥ śabdaḥ sūkṣmatvān nopalabhyate vyajanād vāyur iva sa svanimittāt pratīyate // tasya prāṇe ca yā śaktir yā ca buddhau vyavasthitā vivartamānā sthāniṣu saiṣā bhedaṃ prapadyate // śabdeṣv evāśritā śaktir viśvasyāsya nibandhanī yannetraḥ pratibhātmāyaṃ bhedarūpaḥ pratāyate // śabdādibhedaḥ śabdena vyākhyāto rūpyate yataḥ tasmād arthavidhāḥ sarvāḥ śabdamātrāsu niśritāḥ // (ṣaḍgādibhedaḥ a) śabdasyapariṇāmo 'yam ity āmnāyavido viduḥ chandobhya eva prathamam etad viśvaṃ pravartate // vibhajya bahudhātmānaṃ sa cchandasyaḥ prajāpatiḥ chandomayībhir mātrābhir bahudhaiva viveśa tam // sādhvī vāg bhūyasī yeṣu puruṣeṣu vyavasthitā adhikaṃ vartate teṣu puṇyaṃ rūpaṃ prajāpateḥ // prājāpatyaṃ mahat tejas tatpātrair iva saṃvṛttam śarīrabhede viduṣāṃ svāṃ yonim upadhāvati // yad etan maṇḍalaṃ bhāsvad dhāma citrasya rādhasaḥ tadbhāvam abhisaṃbhūya vidyāyāṃ pravilīyate // itikartavyatā loke sarvā śabdavyapāśrayā yāṃ pūrvāhitasaṃskāro bālo 'pi pratipadyate // ādyaḥ kāraṇavinyāsaḥ prāṇasyordhvaṃ samīraṇam sthānānām abhighātaś ca na vinā śabdabhāvanām // na so 'sti pratyayo loke yaḥ śabdānugamād ṛte anuviddham iva jñānaṃ sarvaṃ śabdena bhāsate // vāgrūpatā cet utkrāmed avabodhasya śāśvatī na prakāśaḥ prakāśeta sā hi pratyavamarśinī // sā sarvavidyāśilpānāṃ kalānāṃ copabandhanī tadvaśād abhiniṣpannaṃ sarvaṃ vastu vibhajyate // saiṣā saṃsāriṇāṃ saṃjñā bahir antaś ca vartate tanmātrām avyatikrāntaṃ caitanyaṃ sarvajātiṣu // arthakriyāsu vāk sarvān samīhayati dehinaḥ tadutkrāntau visaṃjño 'yaṃ dṛśyate kāṣṭakuḍyavat // *bhedodgrāhavivartena labdhākāraparigrahā āmnātā sarvavidyāsu vāg eva prakṛtiḥ parā // *ekatvam anatikrāntā vāṅnetrā vāṅnibandhanāḥ pṛthak pratyavabhāsante vāgvibhāgā gavādayaḥ // *ṣaḍdvāraṃ ṣaḍadhiṣṭhānāṃ [ṣaṭpra]bodhāṃ ṣaḍavyayām te mṛtyum ativartante ye vai vācam upāsate // pravibhāge yathā kartā tayā kārye pravartate avibhāge tathā saiva kāryatvenāvatiṣṭhate // *pravibhajyātmanātmānaṃ sṛṣṭvā bhāvān pṛthagvidhān sarveśvaraḥ sarvamayaḥ svapne bhoktā pravartate // svamātrā paramātrā vā śrutyā prakramyate yathā tathaiva rūḍhatām eti tayā hy artho vidhīyate // atyantam atathābhūte nimitte śrutyapāśrayāt dṛśyate 'lātacakrādau vastvākāranirūpaṇā // api prayoktur ātmānaṃ śabdam antar avasthitam prāhur mahāntam ṛṣabhaṃ yena sāyujyam iṣyate // tasmād yaḥ śabdasaṃskāraḥ sā siddhiḥ paramātmanaḥ tasya pravṛttitattvajñas tad brahmāmṛtam aśnute // *prāṇavṛttim atikrānte vācas tattve vyavasthitaḥ kramasaṃhārayogena saṃhṛtyātmānam ātmani // *vācaḥ saṃskāram ādhāya vācaṃ jñāne niveśya ca vibhajya bandhanāny asyāḥ kṛtvā tāṃ chinnabandhanām // *jyotir āntaram āsādya cchinnagranthiparigrahaḥ kāraṇajyotiṣaikatvaṃ chittvā granthīn pravartate // na jātv akartṛkam kaś cid āgamaṃ pratipadyate bījaṃ sarvāgamāpāye trayy evāto vyavasthitā // astaṃ yāteṣu vādeṣu kartṛṣv anyeṣv asatsv api śrutismṛtyuditaṃ dharmaṃ loko na vyativartate // jñāne svābhāvike nārthaḥ śāstraiḥ kaś cana vidyate dharmo jñānasya hetuś cet tasyāmnāyo nibandhanam // vedaśāstrāvirodhī ca tarkaś cakśur apaśyatām rūpamātrād dhi vākyārthaḥ kevalaṃ nātitiṣṭhati // sato 'vivakṣā pārārthyaṃ vyaktir arthasya laiṅgikī iti nyāyo bahuvidhas tarkeṇa pravibhajyate // śabdānām eva sā śaktis tarko yaḥ puruṣāśrayaḥ sa śabdānugato nyāyo 'nāgameṣv anibandhanaḥ // *yad udumbaravarṇānāṃ ghaṭīnāṃ maṇḍalaṃ mahat pītaṃ na gamayet svargaṃ kiṃ tat kratugataṃ nayet // rūpādayo yathā dṛṣṭāḥ paryarthaṃ yataśaktayaḥ śabdās tathaiva dṛśyante viṣāpaharaṇādiṣu // yathaiṣāṃ tatra sāmarthyaṃ dharme 'py evaṃ pratīyatām sādhūnāṃ sādhubhis tasmād vācyam abhyudayārthinām // sarvo 'dṛṣṭaphalān arthān āgamāt pratipadyate viparītaṃ ca sarvatra śakyate vaktum āgame // sādhutvajñānaviṣayā seyaṃ vyākaraṇasmṛtiḥ avicchedena śiṣṭānām idaṃ smṛtinibandhanam // vaikharyā madhyamāyāś ca paśyantyāś caitad adbhutam anekatīrthabhedāyās trayyā cācaḥ paraṃ param // *gaur iva prakṣaraty ekā rasam uttamaśālinī divyādivyena rūpeṇa bhāratī gauḥ śucismitā // *etayor antaraṃ paśya sūkṣmayoḥ spandamānayoḥ prāṇāpānāntare nityam ekā sarvasya tiṣṭhati // *anyā tv apreryamāṇaiva vinā prāṇena vartate jāyate hi tataḥ prāṇo vācam āpyāyayan punaḥ // *prāṇenāpyāyitā saivaṃ vyavahāranibandhanī sarvasyocchvāsam āsādya na vāg vadati karhi cit // *ghoṣiṇī jātanirghoṣā aghoṣā ca pravartate tayor api ca ghoṣiṇyā nirghoṣaiva garīyasī // *sthāneṣu vivṛte vāyau kṛtavarṇaparigrahā vaikharī vāk prayoktṝṇāṃ prāṇavṛttinibandhanā // *kevalaṃ buddhyupādānakramarūpānupātinī prāṇavṛttim atikramya madhyamā vāk pravartate // *avibhāgā tu paśyantī sarvataḥ saṃhṛtakramā svarūpajyotir evāntaḥ sūkṣmā vāg anapāyinī // *pīyūṣāpūryamāṇāpi nityam āgantubhir malaiḥ antyā kaleva somasya nātyantam abhidhīyate // *yasyāṃ dṛṣṭasvarūpāyām adhikāro nivartate puruṣe ṣoḍaśakale tām āhur amṛtāṃ kalām // *prāptoparāgarūpā sā viplavair anuṣaṅgibhiḥ vaikharī sattvamātreva guṇair na vyavakīryate // tadvibhāgāvibhāgābhyāṃ kriyamāṇām avasthitam svabhāvajñais tu bhāvānāṃ dṛśyante śabdaśaktayaḥ // anādim avyavacchinnāṃ śrutim āhur akartṛkām śiṣṭair nibadhyamānā tu na vyavacchidyate smṛtiḥ // avibhāgād vivṛttānām abhikhyā svapnavac chrutau bhāvatattvaṃ tu vijñāya liṅgebhyo vihitā smṛtiḥ // kāyavāgbuddhiviṣayā ye malāḥ samavasthitāḥ cikitsālakṣaṇādhyātmaśāstrais teṣāṃ viśuddhayaḥ // śabdaḥ saṃskārahīno yo gaur iti prayuyukṣyate tam apabhraṃśam icchanti viśiṣṭārthaniveśinam // asvagoṇyādayaḥ śabdāḥ sādhavo viṣayāntare nimittabhedāt sarvatra sādhutvaṃ ca vyavasthitam // te sādhuṣv anumānena pratyayotpattihetavaḥ tādātmyam upagamyeva śabdārthasya prakāśakāḥ // na śiṣṭair anugamyante paryāyā iva sādhavaḥ te yataḥ smṛtiśāstreṇa tasmāt sākṣād avācakāḥ // aṃbvaṃbv iti yathā bālaḥ śikṣamāṇo 'pabhāṣate avyaktaṃ tadvidāṃ tena vyaktau bhavati niścayaḥ // evaṃ sādhau prayoktavye yo 'pabhraṃśaḥ prayujyate tena sādhuvyavahitaḥ kaś cid artho 'bhidhīyate // pāraṃparyād apabhraṃśā viguṇeṣv abhidhātṛṣu prasiddhim āgatā yena teṣāṃ sādhur avācakaḥ // daivī vāg vyatikīrṇeyam aśaktair abhidhātṛbhiḥ anityadarśināṃ tv asmin vāde buddhiviparyayaḥ // ubhayeṣām avicchedād anyaśabdavivakṣayā yo 'nyaḥ prayujyate śabdo na so 'rthasyābhidhāyakaḥ //

ākhyātaṃ śabdasaṃghāto jātiḥ saṃghātavartinī eko 'navayavaḥ śabdaḥ kramo buddhyanusaṃhṛtiḥ // padam ādyaṃ pṛthak sarvaṃ padaṃ sāpekṣam ity api vākyaṃ prati matir bhinnā bahudhā nyāyadarśinām // nighātādivyavasthārthaṃ śāstre yat paribhāṣitam sākāṅkṣāvayavaṃ tena na sarvaṃ tulyalakṣaṇaṃ // sākāṅkṣāvayavaṃ bhede parānākāṅkṣaśabdakam karmapradhānaṃ guṇavad ekārthaṃ vākyam ucyate // saṃbodhanapadaṃ yac ca tat kriyāyā viśeṣakam tathā tiṅantaṃ tatrāhus tiṅantasya viśeṣakam // yathānekam api ktvāntaṃ tiṅantasya viśeṣakam tathā tiṅantaṃ tatrāhus tiṅantasya viśeṣakam // yathaika eva sarvārthaprakāśaḥ pravibhajyate dṛśyabhedānukāreṇa vākyārthāvagamas tathā // citrasyaikasya rūpasya yathā bhedanidarśanaiḥ nīlādibhiḥ samākhyānaṃ kriyate bhinnalakṣaṇaiḥ // tathaivaikasya vākyasya nirākāṅkṣasya sarvataḥ śabdāntaraiḥ samākhyānaṃ sākāṅkṣair anugamyate // yathā pade vibhajyante prakṛtipratyayādayaḥ apoddhāras tathā vākye padānām upapadyate // varṇāntarasarūpatvaṃ varṇabhāgeṣu dṛṣyate padāntarasarūpāś ca padabhāgā iva sthitāḥ // bhāgair anarthakair yuktā vṛṣabhodakayāvakāḥ anvayavyatirekau tu vyavahāranibandhanam // śabdasya na vibhāgo 'sti kuto 'rthasya bhaviṣyati vibhāgaiḥ prakriyābhedam avidvān pratipadyate // brāhmaṇārtho yathā nāsti kaś cid brāhmaṇakambale devadattādayo vākye thataiva syur anarthakāḥ // sāmānyārthas tirobhūto na viśeṣe 'vatiṣṭhate upāttasya kutas tyāgo nivṛttaḥ kvāvatiṣṭhatām // aśābdo yadi vākyārthaḥ padārtho 'pi tathā bhavet evaṃ sati ca saṃbandhaḥ śabdasyārthena hīyate // viśeśaśabdāḥ keṣāṃ cit sāmānyapratirūpakāḥ śabdāntarābhisaṃbandhād vyajyante pratipattṛṣu // teṣāṃ tu kṛtsno vākyārthaḥ pratibhedaṃ samāpyate vyaktopavyañjanā siddhir arthasya pratipatṛṣu // sa vyaktaḥ kramavāñ chabda upāṃśu yam adhīyate akramas tu vitatyeva buddhir yatrāvatiṣṭhate // yathotkṣepaviśeṣe 'pi karmabhedo na gṛhyate āvṛttau vyajyate jātiḥ karmabhir bhramaṇādibhiḥ // varṇavākyapadeṣv evaṃ tulyopavyañjanā śrutiḥ atyantabhede tattvasya sarūpeva pratīyate // nityeṣu ca kutaḥ pūrvaṃ paraṃ vā paramārthataḥ ekasyaiva tu sā śaktir yad evam avabhāsate // ciraṃ kṣipram iti jñāne kālabhedād ṛte yathā bhinnakāle prakāśete sa dharmo hrasvadīrghayoḥ // na nityaḥ kramamātrābhiḥ kālo bhedam ihārhati vyāvartinīnāṃ mātrāṇām abhāve kīdṛśaḥ kramaḥ // tābhyo yā jāyate buddhir ekā sā bhāgavarjitā sā hi svaśaktyā bhinneva kramapratyavamarśinī // kramollekhānuṣaṅgeṇa tasyāṃ yad bījam āhitam tattvanānātvayos tasya niruktir nāvatiṣṭhate // bhāvanāsamaye tv etat kramasāmarthyam akramam vyāvṛttabhedo yenārtho bhedavān upalabhyate // padāni vākye tāny eva varṇās te ca pade yadi varṇeṣu varṇabhāgānāṃ bhedaḥ syāt paramāṇuvat // bhāgānām anupaśleṣān na varṇo na padaṃ bhavet teṣām avyapadeśyatvāt kim anyad vyapadiśyatām // yad antaḥśabdatattvaṃ tu bhāgair ekaṃ prakāśitam tam āhur apare śabdaṃ tasya vākye tathaikatām // arthabhāgais tathā teṣām antaro 'rthaḥ prakāśyate ekasyaivātmano bhedau śabdārthāv apṛthaksthitau // prakāśakaprakāśyatvaṃ kāryakāraṇarūpatā antarmātrātmanas tasya śabdatattvasya sarvadā // tasyaivāstitvanāstitve sāmarthye samavasthite akrame kramanirbhāse vyavahāranibandhane // saṃpratyayapramāṇatvāt padārthāstitvakalpane padārthābhyuccaye tyāgād ānarthakyaṃ prasajyate // rājaśabdena rājārtho bhinnarūpeṇa gamyate vṛttāv ākhyātasadṛśaṃ padam anyat prayujyate // yathāśvakarṇa ity ukte vinaivāśvena gamyate kaś cid eva viśiṣṭo 'rthaḥ sarveṣu pratyayas tathā // vākyeṣu arthāntaragataḥ sādṛśyaparikalpane keṣāṃ cit rūḍhiśabdatvaṃ śāstra evānugamyate // upādāyāpi ye heyās tān upāyān pracakṣate upāyānāṃ ca niyamo nāvaśyam avatiṣṭhate // arthaṃ kathaṃ cit puruṣaḥ kaś cit saṃpratipadyate saṃsṛṣṭā vā vibhaktā cā bhedā vākyanibandhanāḥ // so 'yam ity abhisaṃbandho buddhyā prakramyate yadā vākyārthasya tadaiko 'pi varṇaḥ pratyāyakaḥ kva cit // kevalena padenārtho yāvān evābhidhīyate vākyasthaṃ tāvato 'rthasya tad āhur abhidhāyakam // saṃbandhe sati yat tv anyad ādhikyam upajāyate vākyārtam eva taṃ prāhur anekapadasaṃśrayam // sa tv anekapadastho 'pi pratibhedaṃ samāpyate jātivat samudāye 'pi saṃkhyāvat kalpyate 'paraiḥ // sarvabhedānuguṇyaṃ tu sāmānyam apare viduḥ tad arthāntarasaṃsargād bhajate bhedarūpatām // bhedān ākāṅkṣatas tasya yā pariplavamāmatā avacchinatti saṃbandhas tāṃ viśeṣe niveśayan // kāryānumeyaḥ saṃbandho rūpaṃ tasya na vidyate asattvabhūtam atyantam atas taṃ pratijānate // niyataṃ sādhane sādhyaṃ kriyā niyatasādhanā sa saṃnidhānamātreṇa niyamaḥ saṃprakāśate // guṇabhāvena sākāṅkṣaṃ tatra nāma pravartate sādhyatvena nimittāni kriyāpadam apekṣate // santa eva viśeṣā ye padārtheṣv avibhāvitāḥ te kramād anugamyante na vākyam abhidhāyakam // śabdānāṃ kramamātre ca nānyaḥ śabdo 'sti vācakaḥ kramo hi dharmaḥ kālasya tena vākyaṃ na vidyate // ye ca saṃbhavino bhedāḥ padārtheṣv avibhāvitāḥ te saṃnidhāne vyajyante na tu varṇeṣv ayaṃ kramaḥ // varṇānāṃ ca padānāṃ ca kramamātraniveśinī padākhyā vākyasaṃjñā ca śabdatvaṃ neṣyate tayoḥ // samāne 'pi tu śabdatve dṛṣṭaḥ saṃpratyayaḥ padāt prativarṇaṃ tv asau nāsti padasyārtham ato viduḥ // yathā sāvayavā varṇā vinā vācyena kena cit arthavantaḥ samuditā vākyam apy evam iṣyate // anarthakāny apāyatvāt padārthenārthavanti vā krameṇoccaritāny āhur vākyārthaṃ bhinnalakṣaṇam // nityatve samudāyānāṃ jāter vā parikalpane ekasyaikārthatām āhur vākyasyāvyabhicāriṇīm // abhedapūrvakābhedāḥ kalpitā vākyavādibhiḥ bhedapūrvān abhedāṃs tu manyante padadarśinaḥ // padaprakṛtibhāvaś ca vṛttibhedena varṇyate padānāṃ saṃhitā yoniḥ saṃhitā vā padāśrayā // padāmnāyaś ca yady anyaḥ saṃhitāyā nidarśakaḥ nityas tatra kathaṃ kāryaṃ padaṃ lakṣaṇadarśanāt // prativarṇam asaṃvedyaḥ padārthapratyayo yathā padeśv evam asaṃvedyaṃ vākyārthasya nirūpaṇam // vākyārthaḥ saṃniviśate padeṣu sahavṛttiṣu yathā tathaiva varṇeṣu padārthaḥ sahavṛttiṣu // sūkṣmaṃ grāhyaṃ yathānyena saṃsṛṣṭaṃ saha gṛhyate varṇo 'py anyena varṇena saṃbaddho vācakas tathā // padasyoccāraṇād artho yathā kaś cin nirūpyate varṇānām api sāṃnidhyāt tathā so 'rthaḥ pratīyate // prāptasya yasya sāmarthyān niyamārthā punaḥ śrutiḥ tenātyantaṃ viśeṣeṇa sāmānyaṃ yadi bādhyate // yajeteti tato dravyaṃ prāptaṃ sāmarthyalakṣaṇam vrīhiśrutyā nivarteta na syāt pratinidhis tathā // tasmād vrīhitvam adhikaṃ vrīhiśabdaḥ prakalpayet dravyatvam aviruddhatvāt prāptyarthaḥ san na bādhate // tena cāpi vyavacchinne dravyatve sahacāriṇi asaṃbhavād viśeṣāṇāṃ tatrānyeṣām adarśanam // na ca sāmānyavat sarve kriyāśabdena lakṣitāḥ viśeṣā na hi sarveṣāṃ satāṃ śabdo 'bhidhāyakaḥ // śuklādayo guṇāḥ santo yathā tatrāvivakṣitāḥ tathāvivakṣā bhedānāṃ dravyatvasahacāriṇām // asaṃnidhau pratinidhir mā bhūn nityasya karmaṇaḥ kāmyasya vā pravṛttasya lopa ity upapadyate // viśiṣṭaiva kriyā yena vākyārthaḥ parikalpyate dravyābhāve pratinidhau tasya tat syāt kriyāntaram // nirjñātārthaṃ padaṃ yac ca tadarthe pratipādite pikādi yad avijñātaṃ tat kim ity anuyujyate // sāmarthyaprāpitaṃ yac ca vyaktyartham anuṣajyate śrutir evānuṣaṅgeṇa bādhikā liṅgavākyayoḥ // aprāpto yas tu śuklādiḥ saṃnidhānena gamyate sa yatnaprāpito vākye śrutidharmavilakṣaṇaḥ // abhinnam eva vākyaṃ tu yady abhinnārtham iṣyate tat sarvaṃ śrutibhūtatvān na śrutyaiva virotsyate // vākyānāṃ samudāyaś ca ya ekārthaprasiddhaye sākāṅkṣāvayavas tatra vākyārtho 'pi na vidyate // prāsaṅgikam idaṃ kāryam idaṃ tantreṇa labhyate idam āvṛttibhedābhyām atra bādhasamuccayau // ūho 'smin viṣaye nyāyyaḥ saṃbandho 'sya na bādhyate sāmānyasyātideśo 'yaṃ viśeṣo 'trātidiśyate // arthitvam atra sāmarthyam asminn artho na bhidyate śāstrāt prāptādhikāro 'yaṃ vyudāso 'sya kriyāntare // iyaṃ śrutyā kramaprāptir iyam uccāraṇād iti kramo 'yam atra balavān asmiṃs tu na vivakṣitaḥ // idaṃ parāṅgaiḥ saṃbaddham aṅgānām aprayojakam prayojakam idaṃ teṣām atredaṃ nāntarīyakam // idaṃ pradhānaṃ śeṣo 'yaṃ viniyogakramas tv ayam sākṣād asyopakārīdam idam ārād viśeṣakam // śaktivyāpārabhedo 'smin phalam atra tu bhidyate saṃbandhāj jātabhedo 'yaṃ bhedas tatrāvivakṣitaḥ // prasajyapratiṣedho 'yaṃ paryudāso 'yam atra tu idaṃ gauṇam idaṃ mukhyaṃ vyāpīdaṃ guru laghv idam // bhedenāṅgāṅgibhāvo 'sya bahubhedaṃ vikalpyate idaṃ niyamyate 'syātra yogyatvam upajāyate // asya vākyāntare dṛṣṭāl liṅgād bhedo 'numīyate ayaṃ śabdair apoddhṛtya padārthaḥ pravibhajyate // iti vākyeṣu ye dharmāḥ padārthopanibandhanāḥ sarve tena prakalperan padaṃ cet syad avācakam // avibhakte 'pi vākyārthe śaktibhedād apoddhṛte vākyāntaravibhāgena yathoktaṃ na virudhyate // yathaivaikasya gandhasya bhedena parikalpanā puṣpādiṣu tathā vākye 'py arthabhedo 'bhidhīyate // gavaye narasiṃhe vāpy ekajñānāvṛte yathā bhāgaṃ jātyantarasyaiva sadṛśaṃ pratipadyate // aprasiddhaṃ tu yaṃ bhāgam adṛṣṭam anupaśyati tāvaty asaṃvidaṃ mūḍhaḥ sarvatra pratipadyate // tathā pikādiyogena vākye 'tyantavilakṣaṇe sadṛśasyeva saṃjñānam asato 'rthasya manyate // ekasya bhāge sādṛśyaṃ bhāge bhedaś ca lakṣyate nirbhāgasya prakāśasya nirbhāgeṇaiva cetasā // tathaiva bhāge sādṛśyaṃ bhāge bhedo 'vasīyate bhāgābhāve 'pi vākyānām atyantaṃ bhinnadharmaṇām // rūpanāśe padānāṃ syāt kathaṃ cāvadhikalpanā agṛhītāvadhau śabde kathaṃ cārtho vivicyate // saṃsarga iva rūpāṇāṃ śabde 'nyatra vyavasthitaḥ nānārūpeṣu tadrūpaṃ tantreṇāparam iṣyate // tasminn abhede bhedānāṃ saṃsarga iva vartate rūpaṃ rūpāntarāt tasmād ananyat pravibhajyate // śāstre pratyāyakasyāpi kvacid ekatvam āśritam pratyāyyena kvacid bhedo grahaṇagrāhyayoḥ sthitaḥ // ū ity abhedam āśritya yathāsaṃkhyaṃ prakalpitam lṛluṭor grahaṇe bhedo grāhyābhyāṃ parikalpitaḥ // yasyety etad aṇo rūpaṃ saṃjñinām abhidhāyakam na hi pratīyamānena grahaṇasyāsti saṃbhavaḥ // ū ity etad abhinnaṃ ca bhinnavākyanibandhanam bhedena grahaṇaṃ yasya pararūpam iva dvayoḥ // plutasyāṅgavivṛddhiṃ ca samāhāram acos tathā vyudasyatā punar bhedaḥ śabdeṣv atyantam āśritaḥ // ardharcādiṣu śabdeṣu rūpabhedaḥ kramād yathā tantrāt tathaikaśabdatve bhinnānāṃ śrutir anyathā // saṃhitāviṣaye varṇāḥ svarūpeṇāvikāriṇaḥ śabdāntaratvaṃ yāntīva śaktyantaraparigrahāt // indriyādivikāreṇa dṛṣṭaṃ grāhyeṣu vastuṣu ātmatyāgād ṛte bhinnaṃ grahaṇaṃ sa kramaḥ śrutau // abhidhānakriyābhedāc chabdeṣv avikṛteṣv api rūpam atyantabhedena tad evaikaṃ prakāśate // ṛco vā gītimātraṃ vā sāma dravyāntaraṃ na tu gītibhedāt tu gṛhyante tā eva vikṛtā ṛcaḥ // upāyāc chrutisaṃhāre bhinnānām ekaśeṣiṇām tantreṇoccāraṇe teṣāṃ śāstre sādhutvam ucyate // parigṛhya śrutiṃ caikāṃ rūpabhedavatām api tantreṇoccāraṇaṃ kāryam anyathā te na sādhavaḥ // sarūpāṇāṃ ca vākyānāṃ śāstreṇāpratipāditam tantreṇoccāraṇād ekaṃ rūpaṃ sādhūpalabhyate // ekasyānekarūpatvaṃ nālikādiparigrahāt yathā tathaiva tantrāt syād bahūnām ekarūpatā // yathā padasarūpāṇāṃ vākyānāṃ saṃbhavaḥ pṛthak tathā vākyāntarābhāve syād eṣāṃ pṛthagarthatā // abhidheyaḥ padasyārtho vākyasyārthaḥ prayojanam yasya tasya na saṃbandho vākyānām upapadyate // tatra kriyāpadāny eva vyapekṣante parasparam kriyāpadānuṣaktas tu saṃbandho 'tha pratīyate // āvṛttir anuvādo vā padārthavyaktikalpane pratyekaṃ tu samāpto 'rthaḥ sahabhūteṣu vartate // avikalpitavākyārthe vikalpā bhāvanāśrayāḥ atrādhikaraṇe vādāḥ pūrveṣāṃ bahudhā matāḥ // abhyāsāt pratibhāhetuḥ sarvaḥ śabdo 'paraiḥ smṛtaḥ bālānāṃ ca tiraścāṃ ca yathārthapratipādane // anāgamaś ca so 'bhyāsaḥ samayaḥ kaiś cid iṣyate anantaram idaṃ kāryam asmād ity upadarśakaḥ // asty arthaḥ sarvaśabdānāṃ iti pratyāyyalakṣaṇam apūrvadevatāsvargaiḥ samam āhur gavādiṣu // prayogadarśanābhyāsād ākārāvagrahas tu yaḥ na sa śabdasya viṣayaḥ sa hi yatnāntarāśrayaḥ // ke cid bhedāḥ prakāśyante śabdais tadabhidhāyibhiḥ anuniṣpādinaḥ kāṃś cic chabdārthān iti manyate // jāteḥ pratyāyake śabde yā vyaktir anuṣaṅgiṇī na tadvyaktigatān bhedāñ jātiśabdo 'valambate // ghaṭādīnāṃ na cākārān pratyāyayati vācakaḥ vastumātraniveśitvāt tadgatir nāntarīyakā // kriyā vinā prayogeṇa na dṛṣṭā śabdacoditā prayogas tv anuniṣpādī śabdārtha iti gamyate // niyatās tu prayogā ye niyataṃ yac ca sādhanam teṣāṃ śabdābhidheyatvam aparair anugamyate // samudāyo 'bhidheyo vāpy avikalpasamuccayaḥ asatyo vāpi saṃsargaḥ śabdārthaḥ kaiś cid iṣyate // asatyopādhi yat satyaṃ tad vā śabdanibandhanām śabdo vāpy abhijalpatvam āgato yāti vācyatām // so 'yam ity abhisaṃbandhād rūpam ekīkṛtaṃ yatā śabdasyārthena taṃ śabdam abhijalpaṃ pracakṣate // tayor apṛthagātmatve rūḍhir avyabhicāriṇī kiṃ cid eva kva cid rūpaṃ prādhānyenāvatiṣṭhate // loke 'rtharūpatāṃ śabdaḥ pratipannaḥ pravartate śāstre tūbhayarūpatvaṃ pravibhaktaṃ vivakṣayā // aśakteḥ sarvaśakter vā śabdair eva prakalpitā ekasyārthasya niyatā kriyādiparikalpanā // yo vārtho buddhiviṣayo bāhyavastunibandhanaḥ sa bāhyaṃ vastv iti jñātaḥ śabdārtha iti gamyate // ākāravantaḥ saṃvedyā vyaktismṛtinibandhanāḥ ete pratyavabhāsante saṃvinṃātraṃ tv ato 'nyathā // yathendriyaṃ saṃnipatad vaicitreṇopadarśakaṃ tathaiva śabdād arthasya pratipattir anekadhā // vaktrānyathaiva prakrānto bhinneṣu pratipattṛṣu svapratyayānukāreṇa śabdārthaḥ pravibhajyate // ekasminn api dṛśye 'rthe darśanaṃ bhidyate pṛthak kālāntareṇa caiko 'pi taṃ paśyaty anyathā punaḥ // ekasyāpi ca śabdasya nimittair avyavasthitaiḥ ekena bahubhiś cārtho bahudhā parikalpyate // tasmād adṛṣṭatattvānāṃ sāparādhaṃ bahucchalaṃ darśanaṃ vacanaṃ vāpi nityam evānavasthitam // ṛṣīṇāṃ darśanaṃ yac ca tattve kiṃ cid avasthitam na tena vyavahāro 'sti na tac chabdanibandhanaṃ // talavad dṛśyate vyoma khadyoto havyavāḍ iva naiva cāsti talaṃ vyomni na khadyote hutāśanaḥ // tasmāt pratyakṣam apy arthaṃ vidvān īkṣeta yuktitaḥ na darśanasya prāmāṇyād dṛśyam arthaṃ prakalpayet // asamākhyeyatattvānām arthānāṃ laukikair yathā vyavahāre samākhyānaṃ tat prajño na vikalpayet // vicchedagrahaṇe 'rthānāṃ pratibhānyaiva jāyate vākyārtha iti tām āhuḥ padārthair upapāditām // idaṃ tad iti sānyeṣām anākyeyā kathaṃ cana pratyātmavṛtti siddhā sā kartrāpi na nirūpyate // upaśleṣam ivārthānāṃ sā karoty avicāritā sārvarūpyam ivāpannā viṣayatvena vartate // sākśāc chabdena janitāṃ bhāvanānugamena vā itikartavyatāyāṃ tāṃ na kaś cid ativartate // pramāṇatvena tāṃ lokaḥ sarvaḥ samanugacchati samārambhāḥ pratāyante tiraścām api tadvaśāt // yathā dravyaviśeṣāṇāṃ paripākair ayatnajāḥ madādiśaktayo dṛṣṭāḥ pratibhās tadvatāṃ tathā // svaravṛttiṃ vikurute madhau puṃskokilasya kaḥ jantvādayaḥ kulāyādikaraṇe śikṣitāḥ katham // āhāraprītyapadveṣaplavanādikriyāsu kaḥ jātyanvayaprasiddhāsu prayoktā mṛgapakṣiṇām // bhāvanānugatād etad āgamād eva jāyate āsattiviprakarṣābhyām āgamas tu viśiṣyate // svabhāvavaraṇābhāsayogādṛṣṭopapāditām viśiṣṭopahitāṃ ceti pratibhāṃ ṣaḍvidhāṃ viduḥ // yathā saṃyogibhir dravyair lakṣite 'rthe prayujyate gośabdo na tv asau teṣāṃ viśeśāṇāṃ prakāśakaḥ // ākāravarṇāvayavaiḥ saṃsṛṣṭeṣu gavādiṣu śabdaḥ pravartamāno 'pi na tān aṅgīkaroty asau // saṃsthānavarṇāvayavair viśiṣṭe 'rthe prayujyate śabdo na tasyāvayave pravṛttir upalabhyate // durlabhaṃ kasya cil loke sarvāvayavadarśanaṃ kaiś cit tv avayavair dṛṣṭair arthaḥ kṛtso 'numīyate // tathā jātyutpalādīnāṃ gandhena sahacāriṇām nityasaṃbandhināṃ dṛṣṭaṃ guṇānām avadhāraṇam // saṃkhyāpramāṇasaṃsthānanirapekṣaḥ pravartate bindau ca samudāye ca vācakaḥ salilādiṣu // saṃskārādiparicchinne tailādau yo vyavasthitaḥ āhaikadeśaṃ tattvena tasyāvayavavartinā // yenārthenābhisaṃbaddham abhidhānaṃ prayujyate tadarthāpagame tasya prayogo vinivartate // yāṃs tu saṃbhavino dharmān antarṇīya prayujyate śabdas teṣāṃ na sāṃnidhyaṃ niyamena vyapekṣate // yathā romaśaphādīnāṃ vyabhicāre 'pi dṛśyate gośabdo na tathā jāter viprayoge pravartate // tasmāt saṃbhavino 'rthasya śabdāt saṃpratyaye sati adṛṣṭaviprayogārthaḥ saṃbandhitvena gamyate // vācikā dyotikā va syur dvitvādīnāṃ vibhaktayaḥ syād vā saṃkhyāvato 'rthasya samudāyo 'bhidhāyakaḥ // vinā saṃkhyābhidhānād vā saṃkhyābhedasamanvitān arthān svarūpabhedena kāmś cid āhur gavādayaḥ // ye śabdā nityasaṃbandhā viveke jñātaśaktayaḥ anvayavyatirekābhyāṃ teṣām artho vibhajyate // yāvac cāvyabhicāreṇa tayoḥ śakyaṃ prakalpanam niyamas tatra na tv evaṃ niyamo nuṭśabādiṣu // saṃbhave nābhidhānasya lakṣaṇatvaṃ prakalpate āpekṣikyo hi saṃsarge niyatāḥ śabdaśaktayaḥ // na kūpasūpayūpānām anvayo 'rthasya dṛśyate ato 'rthāntaravācitvaṃ saṃghātasyaiva gamyate // anvākhyānāni bhidyante śabdavyutpattikarmasu bahūnāṃ saṃbhave 'rthānāṃ nimittaṃ kiṃ cid iṣyate // vairavāsiṣṭhagiriśās tathaikāgārikādayaḥ kaiś cit kathaṃ cid ākhyātā nimittāvadhisaṃkaraiḥ // yathā pathaḥ samākhyānaṃ vṛkṣavalmīkaparvataiḥ aviruddhaṃ gavādīnāṃ bhinnaiś ca sahacāribhiḥ // anyathā ca samākhyānam avasthābhedadarśibhiḥ kriyate kiṃśukādīnām ekadeśāvadhāraṇaṃ // kaiś cin nirvacanaṃ bhinnaṃ girater garjater gameḥ gavater gadater vāpi gaur ity atrānudarśitam // gaur ity eva svarūpād vā gośabdo goṣu vartate vyutpādyate na vā sarvaṃ kaiś cic cobhayatheṣyate // sāmānyenopadeśaś ca śāstre laghvartham āśritaḥ jātyantaravad anyasya viśeṣāḥ pratipādakāḥ // arthāntare ca yad vṛttaṃ tat prakṛtyantaraṃ viduḥ tulyarūpaṃ na tad rūḍhāv anyasminn anuṣajyate // bhinnāv ijiyajī dhātū niyatau viṣayāntare kaiś cit kathaṃ cid uddiṣṭau citraṃ hi pratipādanam // evaṃ ca vālavāyādi jitvarīvad upācaret bhedābhedābhyupagame na virodho 'sti kaś cana // aḍādīnāṃ vyavasthārthaṃ pṛthaktvena prakalpanam dhātūpasargayoḥ śāstre dhātur eva tu tādṛśaḥ // tathā hi saṃgrāmayateḥ sopasargād vidhiḥ smṛtaḥ kriyāviśeṣāḥ samghāte prakramyante tathāvidhāḥ // kāryāṇām antaraṅgatvam evaṃ dhātūpasargayoḥ sādhanair yāti saṃbandhaṃ tathābhūtaiva sā kriyā // prayogārtheṣu siddhaḥ san bhettavyo 'rtho viśiṣyate prāk ca sādhanasaṃbandhāt kriyā naivopajāyate // dhātoḥ sādhanayogasya bhāvinaḥ prakramād yathā dhātutvaṃ karmabhāvaś ca tathānyad api dṛśyatām // bījakāleṣu saṃbandhād yathā lākṣārasādayaḥ varṇādipariṇāmena phalānām upakurvate // buddhisthād abhisaṃbandhāt tathā dhātūpasargayoḥ abhyantarīkṛtād bhedaḥ padakāle prakāśate // kva cit saṃbhavino bhedāḥ kevalair anidarśitāḥ upasargeṇa saṃbandhe vyajyante pranirādinā // sa vācako viśeṣāṇāṃ saṃbhavād dyotako 'pi vā śaktyādhānāya vā dhātoḥ sahakārī prayujyate // sthādibhiḥ kevalair yac ca gamanādi na gamyate tatrānumānād dvividhāt taddharmā prādir ucyate // aprayoge 'dhiparyoś ca yāvad dṛṣṭaṃ kriyāntaram tasyābhidhāyako dhātuḥ saha tābhyām anarthakaḥ // tathaiva svārthikāḥ ke cit saṃghātāntaravṛttayaḥ anarthakena saṃsṛṣṭāḥ prakṛtyarthānuvādinaḥ // nipātā dyotakāḥ ke cit pṛthagarthaprakalpane āgamā iva ke cit tu saṃbhūyārthasya sādhakāḥ // upariṣṭāt purastād vā dyotakatvaṃ na bhidyate teṣu prayujyamāneṣu bhinnārtheṣv api sarvathā // cādayo na prayujyante padatve sati kevalāḥ pratyayo vācakatve 'pi kevalo na prayujyate // samuccitābhidhāne tu vyatireko na vidyate asattvabhūto bhāvaś ca tiṅpadair abhidhīyate // samuccitābhidhāne 'pi viśiṣṭārthābhidhāyinām guṇair padānāṃ saṃbandhaḥ paratantrās tu cādayaḥ // janayitvā kriyā kā cit saṃbandhaṃ vinivartate śrūyamāṇe kriyāśabde saṃbandho jāyate kva cit // tatra ṣaṣṭhī pratipadaṃ samāsasya nivṛttaye vihitā darśanārthaṃ tu kārakaṃ pratyudāhṛtam // sa copajātaḥ saṃbandho vinivṛtte kriyāpade karmapravacanīyena tatra tatra niyamyate // yena kriyāpadākṣepaḥ sa kārakavibhaktibhiḥ yujyate vir yathā tasya likhāv anupasargatā // tiṣṭhater aprayogaś ca dṛṣṭo 'praty ajayann iti sunv abhīty ābhimukhye ca kevalo 'pi prayujyate // karmapravacanīyatvaṃ kriyāyoge vidhīyate ṣatvādivinivṛttyarthaṃ svatyādīnāṃ vidharmaṇām // hetuhetumator yogaparicchede 'nunā kṛte ārambhād bādhyate prāptā tṛtīyā hetulakṣaṇā // kriyāyā dyotako nāyaṃ na saṃbandhasya vācakaḥ nāpi kriyāpadākṣepi saṃbandhasya tu bhedakaḥ // anarthakānāṃ saṃghātaḥ sārthako 'narthakas tathā varṇānāṃ padam arthena yuktaṃ nāvayavāḥ pade // padānām arthayuktānāṃ saṃghāto bhidyate punaḥ arthāntarāvabodhena saṃbandhavigamena ca // sārthakānarthakau bhede saṃbandhaṃ nādhigacchataḥ adhigacchata ity eke kuṭīrādinidarśanāt // arthavadbhyo viśiṣṭārthaḥ saṃghāta upajāyate nopajāyata ity eke samāsasvārthikādiṣu // ke cid dhi yutasiddhārthā bhede nirjñātaśaktayaḥ anvayavyatirekābhyāṃ ke cit kalpitaśaktayaḥ // śāstrārtha eva varṇānām arthavattve pradarśitaḥ dhātvādīnāṃ hi śuddhānāṃ laukiko 'rtho na vidyate // kṛttaddhitānām arthaś ca kevalānām alaukikaḥ prāg vibhaktes tadantasya tathaivārtho na vidyate // abhivyaktataro yo 'rthaḥ pratyayānteṣu lakṣyate arthavattāprakaraṇād āśritaḥ sa tathāvidhaḥ // ātmabhedo na cet kaś cid varṇebhyaḥ padavākyayoḥ anyonyāpekṣayā śaktyā varṇaḥ syād abhidhāyakaḥ // varṇena kena cin nyūnaḥ saṃghāto yo 'bhidhāyakaḥ na cec chabdāntaram asāv anyūnas tena gamyate // sa tasmin vācake śabde nimittāt smṛtim ādadhat sākṣād iva vyavahitaṃ śabdenārtham upohate // padavācyo yathā nārthaḥ kaś cid gaurakharādiṣu saty api pratyaye 'tyantaṃ samudāye na gamyate // samanvita ivārthātmā padārthair yaḥ pratīyate padārthadarśanaṃ tatra tathaivānupakārakam // samudāyāvayavayor bhinnārthatve ca vṛttiṣu yugapad bhedasaṃsargau viruddhāv anuṣaṅgiṇau // kaś ca sādhanamātrārthān adhyādīn parikalpayet aprayuktapadaś cārtho bahuvrīhau kathaṃ bhavet // prajñusaṃjñvādyavayavair na cāsty arthāvadhāraṇam tasmāt saṃghāta evaiko viśiṣṭārthanibandhanam // gargā ity eka evāyaṃ bahuṣv artheṣu vartate dvandvasaṃjño 'pi saṃghāto bahūnām abhidhāyakaḥ // yathaikaśeṣe bhujyādiḥ pratyekam avatiṣṭhate kriyaivaṃ dvandvavācye 'rthe pratyekaṃ pravibhajyate // yac ca dvandvapadārthasya tacchabdena vyapekṣaṇam sāpi vyāvṛttarūpe 'rthe sarvanāmasarūpatā // yathā ca khadiracchede bhāgeṣu kramavāṃs chidiḥ tathā dvandvapadārthasya bhāgeṣu kramadarśanam // saṅghaikadeśe prakrāntān yathā saṅghānupātinaḥ kriyāviśeṣān manyante sa dvandvāvayave kramaḥ // pratipādayatā vṛttim abuddhān vākyapūrvikām vṛttau padārthabhedena prādhānyam upadarśitam // abhedād abhidheyasya nañsamāse vikalpitam prādhānyaṃ bahudhā bhāṣye doṣās tu prakriyāgatāḥ // jahatsvārthavikalpe ca sarvārthatyāgam icchatā bahuvrīhipadārthasya tyāgaḥ sarvasya darśitaḥ // śāstre kva cit prakṛtyarthaḥ pratyayenābhidhīyate prakṛtau vinivṛttāyāṃ pratyayārthaś ca dhātubhiḥ // yam artham āhatur bhinnau pratyayāv eka eva tam kva cid āha pacantīti dhātus tābhyāṃ vinā kva cit // anvākhyānasmṛter ye ca pratyayārthā nibandhanam nirdiṣṭās te prakṛtyarthāḥ smṛtyantara udāhṛtāḥ // prasiddher udvamikarīty evaṃ śāstre 'bhidhīyate vyavahārāya manyante śāstrārthaprakriyā yataḥ // śāstreṣu prakriyābhedair avidyaivopavarṇyate anāgamavikalpā tu svayaṃ vidyopavartate // anibaddhaṃ nimitteṣu nirupākhyaṃ phalaṃ yathā tathā vidyāpy anākhyeyā śāstropāyeva lakṣyate // yathābhyāsaṃ hi vāg arthe pratipattiṃ samīhate svabhāva iva cānādir mithyābhyāso vyavasthitaḥ // utprekṣate sāvayavaṃ paramāṇum apaṇḍitaḥ tathāvayavinaṃ yuktam anyair avayavaiḥ punaḥ // ghaṭādidarśanāl lokaḥ paricchinno 'vasīyate samārambhāc ca bhāvānām ādimad brahma śāśvatam // upāyāḥ śikṣamāṇānāṃ bālānām upalāpanāḥ asatye vartmani sthitvā tataḥ satyaṃ samīhate // anyathā pratipadyārthaṃ padagrahaṇapūrvakam punar vākye tam evārtham anyathā pratipadyate // upāttā bahavo 'py arthā yeṣv ante pratiṣedhanam kriyate te nivartante tasmāt tāṃs tatra nāśrayet // vṛkṣo nāstīti vākyaṃ ca viśiṣṭābhāvalakṣaṇam nārthe na buddhau saṃbandho nivṛtter avatiṣṭhate // vicchedapratipattau ca yady astīty avadhāryate aśabdavācyā sā buddhir nivartyeta sthitā katham // atha yaj jñānam utpannaṃ tan mithyeti nañā kṛtam naño vyāpārabhede 'sminn abhāvāvagatiḥ katham // nirādhārapravṛttau ca prākpravṛttir naño bhavet athādhāraḥ sa evāsya niyamārthā śrutir bhavet // niyamadyotanārthā vāpy anuvādo yathā bhavet kaś cid evārthavāṃs tatra śabdaḥ śeṣās tv anarthakāḥ // viruddhaṃ cābhisaṃbandham udāhāryādibhiḥ kṛtam vākye samāpte vākyārtham anyathā pratipadyate // stutinindāpradhāneṣu vākyeṣv artho na tādṛśaḥ padānāṃ pravibhāgena yādṛśaḥ parikalpyate // athāsaṃsṛṣṭa evārthaḥ padeṣu samavasthitaḥ vākyārthasyābhyupāyo 'sāv ekasya pratipādane // pūrvaṃ padeṣv asaṃsṛṣṭo yaḥ kramād upacīyate chinnagrathitakalpatvāt tad viśiṣṭataraṃ viduḥ // ekam āhur anekārthaṃ śabdam anye parīkṣakāḥ nimittabhedād ekasya sārvārthyaṃ tasya bhidyate // yaugapadyam atikramya paryāye vyavatiṣṭhate arthaprakaraṇābhyāṃ vā yogāc chabdāntareṇa vā // yathā sāsnādimān piṇḍo gośabdenābhidhīyate tathā sa eva gośabdo vāhīke 'pi vyavasthitaḥ // sarvaśaktes tu tasyaiva śabdasyānekadharmaṇaḥ prasiddhibhedād gauṇatvaṃ mukhyatvaṃ copajāyate // eko mantras tathādhyātmam adhidaivam adhikratu asaṃkareṇa sarvārtho bhinnaśaktir avasthitaḥ // gotvānuṣaṅgo vāhīke nimittāt kaiś cid iṣyate arthamātraṃ viparyastaṃ śabdaḥ svārthe vyavasthitaḥ // tathā svarūpaṃ śabdānāṃ sarvārtheṣv anuṣajyate arthamātraṃ viparyastaṃ svarūpe tu śrutiḥ sthitā // ekatvaṃ tu sarūpatvāc chabdayor gauṇamukhyayoḥ prāhur atyantabhede 'pi bhedamārgānudarśinaḥ // sāmidhenyantaraṃ caivam āvṛttāv anuṣajyate mantrās ca viniyogena labhante bhedam ūhavat // tāny āmnāyāntarāṇy eva paṭhyate kiṃ cid eva tu anarthakānāṃ pāṭho vā śeṣas tv anyaḥ pratīyate // śabdasvarūpam arthas tu pāṭhe 'nyair upavarṇyate atyantabhedaḥ sarveṣāṃ tatsaṃbandhāt tu tadvatām // anyā saṃskārasāvitrī karmaṇy anyā prayujyate anyā japaprabandheṣu sā tv ekaiva pratīyate // arthasvarūpe śabdānāṃ svarūpād vṛttim icchataḥ vākyarūpasya vākyārthe vṛttir anyānapekṣayā // anekārthatvam ekasya yaiḥ śabdasyānugamyate siddhyasiddhikṛtā teṣāṃ gauṇamukhyaprakalpanā // arthaprakaraṇāpekṣo yo vā śabdāntaraiḥ saha yuktaḥ pratyāyayaty arthaṃ taṃ gauṇam apare viduḥ // śuddhasyoccāraṇe svārthaḥ prasiddho yasya gamyate sa mukhya iti vijñeyo rūpamātranibandhanaḥ // yas tv anyasya prayogeṇa yatnād iva niyujyate tam aprasiddhaṃ manyante gauṇārthābhiniveśinam // svārthe pravartamāno 'pi yasyārthaṃ yo 'valambate nimittaṃ tatra mukhyaṃ syān nimittī gauṇa iṣyate // purārād iti bhinne 'rthe yau vartete virodhini arthaprakaraṇāpekṣaṃ tayor apy avadhāraṇam // vākyasyārthāt padārthānām apoddhāre prakalpite śabdāntareṇa saṃbandhaḥ kasyaikasyopapadyate // yac cāpy ekaṃ padaṃ dṛṣṭaṃ caritāstikriyaṃ kva cit tad vākyāntaram evāhur na tad anyena yujyate // yac ca ko 'yam iti praśne gaur aśva iti cocyate praśna eva kriyā tatra prakrāntā darśanādikā // naivādhikatvaṃ dharmāṇāṃ nyūnatā vā prayojikā ādhikyam api manyante prasiddher nyūnatāṃ kva cit // jātiśabdo 'ntareṇāpi jātiṃ yatra prayujyate saṃbandhisadṛśād dharmāt taṃ gauṇam apare viduḥ // viparyāsād ivārthasya yatrārthāntaratām iva manyante sa gavādis tu gauṇa ity ucyate kva cit // niyatāḥ sādhanatvena rūpaśaktisamanvitāḥ yathā karmasu gamyante sīrāsimusalādayaḥ // kriyāntare na caiteṣāṃ vibhavanti na śaktayaḥ rūpād eva tu tādarthyaṃ niyamena pratīyate // tathaiva rūpaśaktibhyām utpattyā samavasthitaḥ śabdo niyatatādarthyaḥ śaktyānyatra prayujyate // śrutimātreṇa yatrāsya sāmarthyam avasīyate taṃ mukhyam arthaṃ manyante gauṇaṃ yatnopapāditam // goyuṣmanmahatāṃ cvyarthe svārthād arthāntare sthitau arthāntarasya tadbhāvas tatra mukhyo 'pi dṛśyate // mahattvaṃ śuklabhāvaṃ ca prakṛtiḥ pratipadyate bhedenāpekṣitā sā tu gauṇatvasya prasādhikā // agnisomādayaḥ śabdā ye svarūpapadārthakāḥ saṃjñibhiḥ saṃprayujyante 'prasiddhes teṣu gauṇatā // agnidattas tu yo 'gniḥ syāt tatra svārthopasarjanaḥ śabdo dattārthavṛttitvād gauṇatvaṃ pratipadyate // nimittabhedāt prakrānte śabdavyutpattikarmaṇi hariścandrādiṣu suṭo bhāvābhāvau vyavasthitau // ṛṣyādau prāptasaṃskāro yaḥ śabdo 'nyena yujyate tatrāntaraṅgasaṃskāro bāhye 'rthe na nivartate // atyantaviparīto 'pi yathā yo 'rtho 'vadhāryate yathāsaṃpratyayaṃ śabdas tatra mukhyaḥ prayujyate // yady api pratyayādhīnam arthatattvāvadhāraṇam na sarvaḥ pratyayas tasmin prasiddha iva jāyate // darśanaṃ salile tulyaṃ mṛgatṛṣṇādidarśanaiḥ bhedāt tu sparśanādīnāṃ na jalaṃ mṛgatṛṣṇikā // yad asādhāraṇaṃ kāryaṃ prasiddhaṃ rajjusarpayoḥ tena bhedaparicchedas tayos tulye 'pi darśane // prasiddhārthaviparyāsanimittaṃ yac ca dṛśyate yas tasmāl lakṣyate bhedas tam asatyaṃ pracakṣate // yac ca nimnonnataṃ citre sarūpaṃ parvatādibhiḥ na tatra pratighātādi kāryaṃ tadvat pravartate // sparśaprabandho hastena yathā cakrasya saṃtataḥ na tathālātacakrasya vicchinnaṃ spṛśyate hi tat // vapraprākārakalpaiś ca sparśanāvaraṇe yathā nagareṣu na te tadvad gandharvanagareṣv api // mṛgapaśvādibhir yāvān mukhyair arthaḥ prasādhyate tāvān na mṛnmayeṣv asti tasmāt te viṣayaḥ kanaḥ // mahān āvriyate deśaḥ prasiddhaiḥ parvatādibhiḥ alpadeśāntarāvasthaṃ pratibimbaṃ tu dṛśyate // maraṇādinimittaṃ ca yathā mukhyā viṣādayaḥ na te svapnādiṣu svasya tadvad arthasya sādhakāḥ // deśakālendriyagatair bhedair yad dṛśyate 'nyathā yathā prasiddhir lokasya tathā tad avasīyate // yac copaghātajaṃ jñānaṃ yac ca jñānam alaukikam na tābhyāṃ vyavahāro 'sti śabdā lokanibandhanāḥ // ghaṭādiṣu yathā dīpo yenārthena prayujyate tato 'nyasyāpi sāṃnidhyāt sa karoti prakāśanam // saṃsargiṣu tathārtheṣu śabdo yena prayujyate tasmāt prayojakād anyān api pratyāyayaty asau // nirmanthanaṃ yathāraṇyor agnyartham upapāditam dhūmam apy anabhipretaṃ janayaty ekasādhanam // tathā śabdo 'pi kasmiṃś cit pratyāyye 'rthe vivakṣite avivakṣitam apy arthaṃ prakāśayate saṃnidheḥ // yathaivātyantasaṃsṛṣṭas tyaktum artho na śakyate tathā śabdo 'pi saṃbandhī pravivaktuṃ na śakyate // arthānāṃ saṃnidhāne 'pi sati caiṣāṃ prakāśane prayojako 'rthaḥ śabdasya rūpābhede 'pi gamyate // kva cid guṇapradhānatvam arthānām avivakṣitam kva cit sāṃnidhyam apy eṣāṃ pratipattāv akāraṇam // *yac cānupāttaṃ śabdena tat kasmiṃś cit pratīyate kva cit pradhānam evārtho bhavaty ayasya lakṣaṇam // *ākhyātaṃ taddhitārthasya yat kiṃ cid upadarśakam guṇapradhānabhāvasya tatra dṛṣṭo viparyayaḥ // *nirdeśe liṅgasaṃkhyānāṃ saṃnidhānam akāraṇam pramāṇam ardhahrasādāv anupāttaṃ pratīyate // hrasvasyārdhaṃ ca yad dṛṣṭaṃ tat tasyāsaṃnidhāv api hrasvasya lakṣaṇārthatvāt tadvad evābhidhīyate // dīrghaplutābhyāṃ tasya syān mātrayā vā viśeṣaṇam jāter vā lakṣaṇāya syāt sarvathā saptaparṇavat // gantavyaṃ dṛśyatāṃ sūrya iti kālasya lakṣaṇe jñāyatāṃ kāla ity etat sopāyam abhidhīyate // vidhyaty adhanuṣety atra viśeṣeṇa nidarśyate sāmānyam āśrayaḥ śakter yaḥ kaś cit pratipādakaḥ // kākebhyo rakṣyatāṃ sarpir iti bālo 'pi coditaḥ upaghātapare vākye na śvādibhyo na rakṣati // prakṣālane śarāvāṇāṃ sthānanirmārjanaṃ tathā anuktam api rūpeṇa bhujyaṅgatvāt pratīyate // vākyāt prakaraṇād arthād aucityād deśakālataḥ śabdārthāḥ pravibhajyante na rūpād eva kevalāt // saṃsargo viprayogaś ca sāhacaryaṃ virodhitā arthaḥ prakaraṇaṃ liṅgaṃ śabdasyānyasya saṃnidhiḥ // sāmarthyam aucitī deśaḥ kālo vyaktiḥ svarādayaḥ śabdārthasyānavacchede viśeṣasmṛtihetavaḥ // bhedapakṣe 'pi sārūpyād bhinnārthāḥ pratipattṛṣu niyatā yānty abhivyaktiṃ śabdāḥ prakaraṇādibhiḥ // nāmākhyātasarūpā ye kāryāntaranibandhanāḥ śabdā vākyasya teṣv artho na rūpād adhigamyate // yā pravṛttinivṛttyarthā stutinindāprakalpanā kuśalaḥ pratipattā tām ayathārthāṃ samīhate // vidhīyamānaṃ yat krarma dṛṣṭādṛṣṭaprayojanam stūyate sā stutis tasya kartur eva prayojikā // vyāghrādivyapadeśena yathā bālo nivartyate asatyo 'pi tathā kaś cit pratyavāyo 'bhidhīyate // na saṃvidhānāṃ kṛtvāpi pratyavāye tathāvidhe śāstreṇa pratiṣiddhe 'rthe vidvān kaś cit pravartate // sarpeṣu saṃvidhāyāpi siddhair mantrauṣadhādibhiḥ nānyathā pratipattavyaṃ na dato gamayed iti // kva cit tattvasamākhyānaṃ kriyate stutinindayoḥ tatrāpi ca pravṛttiś ca nivṛttiś copadiśyate // rūpaṃ sarvapadārthānāṃ vākyārthopanibandhanam sāpekṣā ye tu vākyārthāḥ padārthair eva te samāḥ // vākyaṃ tad api manyante yat padaṃ caritakriyam antareṇa kriyāśabdaṃ vākyāder dvitvadarśanāt // ākhyātaśabde niyataṃ sādhanaṃ yatra gamyate tad apy ekaṃ samāptārthaṃ vākyam ity abhidhīyate // śabdavyavahitā buddhir aprayuktapadāśrayā anumānaṃ tadarthasya pratyaye hetur ucyate // [this verse is only in Rau] apare tu padasyaiva tam arthaṃ pratijānate śabdāntarābhisaṃbandham antareṇa vyavasthitam // yasminn uccarite śabde yadā yo 'rthaḥ pratīyate tam āhur arthaṃ tasyaiva nānyad arthasya lakṣaṇam // kriyārthopapadeśv evaṃ sthānināṃ gamyate kriyā vṛttau nirādibhiś caivaṃ krāntādyarthaḥ pratīyate // tāni śabdāntarāṇy eva paryāyā iva laukikāḥ arthaprakaraṇābhyāṃ tu teṣāṃ svārtho niyamyate // pratibodhābhyupāyās tu ye taṃ taṃ puruṣaṃ prati nāvaśyaṃ te 'bhisaṃbaddhāḥ śabdā jñeyena vastunā // asatyāṃ pratipattau vā mithyā vā pratipādane svair arthair nityasaṃbandhās te te śabdā vyavasthitāḥ // yathāprakaraṇaṃ dvāram ity asyāṃ karmaṇaḥ śrutau badhāna dehi vety etad upāyād avagamyate // tatra sādhanavṛttir yaḥ śabdaḥ sattvanibandhanaḥ na sa pradhānabhūtasya sādhyasyārthasya vācakaḥ // svārthamātraṃ prakāśyāsau sāpekṣo vinivartate arthas tu tasya saṃbandhī prakalpayati saṃnidhim // pārārthyasyāviśiṣṭatvān na śabdāc chabdasaṃnidhiḥ nārthāc chabdasya sāṃnidhyaṃ na śabdād arthasaṃnidhiḥ // naṣṭarūpam ivākhyātam ākṣiptaṃ karmavācinā yadi prāptaṃ pradhānatvaṃ yugapad bhāvasattvayoḥ // tais tu nāmasarūpatvam ākhyātasyāsya varṇyate anvayavyatirekābhyāṃ vyavahāro vibhajyate // na cāpi rūpāt saṃdehe vācakatvaṃ nivartate ardhaṃ paśor iti yathā sāmarthyāt tad dhi kalpate // sarvaṃ sattvapadaṃ śuddhaṃ yadi bhāvanibandhanam saṃsarge ca vibhakto 'sya tasyārtho na pṛthag yadi // kriyāpradhānam ākhyātaṃ nāmnāṃ sattvapradhānatā catvāri padajātāni sarvam etad virudhyate // vākyasya buddhau nityatvam arthayogaṃ ca laukikam dṛṣṭvā catuṣṭvaṃ nāstīti vadaty audumbarāyaṇaḥ // vyāptimāṃś ca laghuś caiva vyavahāraḥ padāśrayaḥ loke śāstre ca kāryārthaṃ vibhāgenaiva kalpitaḥ // na loke pratipattṝṇām arthayogāt prasiddhayaḥ tasmād alaukiko vākyād anyaḥ kaś cin na vidyate // anyatra śrūyamāṇaiś ca liṅgair vākyaiś ca sūcitāḥ svārthā eva pratīyante rūpābhedād alakṣitāḥ // utsargavākye yat tyaktam aśabdam iva śabdavat tad bādhakeṣu vākyeṣu śrutam anyatra gamyate // brāhmaṇānāṃ śrutir dadhni prakrāntā māṭharād vinā māṭharas takrasaṃbandhāt tatrācaṣṭe yathārthatām // anekākhyātayoge 'pi vākyaṃ nyāyāpavādayoḥ ekam eveṣyate kaiś cid bhinnarūpam iva sthitam // niyamaḥ pratiṣedhaś ca vidhiśeṣas tathā sati dvitīye yo lug ākhyātas taccheṣam alukaṃ viduḥ // nirākāṅkṣāṇi nirvṛttau pradhānāni parasparam teṣām anupakāritvāt kathaṃ syād ekavākyatā // viśeṣavidhinārthitvād vākyaśeṣo 'numīyate vidheyavan nivartye 'rthe tasmāt tulyaṃ vyapekṣaṇam // saṃjñāśabdaikadeśo yas tasya lopo na vidyate viśiṣṭarūpā sā saṃjñā kṛtā ca na nivartate // saṃjñāntarāc ca dattāder nānyā saṃjñā pratīyate saṃjñinaṃ devadattākhyaṃ dattaśabdaḥ kathaṃ vadet // sarvair avayavais tulyaṃ saṃbandhaṃ samudāyavat ke cic chabdasvarūpāṇāṃ manyante sarvasaṃjñibhiḥ // varṇānām arthavattvaṃ tu saṃjñānāṃ saṃjñibhir bhavet saṃbaddho 'vayavaḥ saṃjñāpraviveke na kalpate // sarvasvarūpair yugapat saṃbandhe sati saṃjñinaḥ naikadeśasarūpebhyas tatpratyāyanasaṃbhavaḥ // ekadeśāt tu saṃghāte keṣāṃ cij jāyate smṛtiḥ smṛtes tu viṣayāc chabdāt saṃghātārthaḥ pratīyate // ekadeśāt smṛtir bhinne saṃghāte niyatā katham kathaṃ pratīyamānaḥ syāc chabdo 'rthasyābhidhāyakaḥ // ekadeśasarūpās tu tais tair bhedaiḥ samanvitāḥ anuniṣpādinaḥ śabdāḥ saṃjñāsu samavasthitāḥ // sādhāraṇatvāt saṃdhigdhāḥ sāmarthyān niyatāśrayāḥ teṣāṃ ye sādhavas teṣu śāstre lopādi śiṣyate // tulyāyām anuniṣpattau jye-drā-ghā ity asādhavaḥ na hy anvākhyāyake śāstre teṣu dattādivat smṛtiḥ // kṛtaṇatvāś ca ye śabdā nityāḥ kharaṇasādayaḥ ekadravyopadeśitvāt tān sādhūn saṃpracakṣate // gotrāṇy eva tu tāny āhuḥ saṃjñāśaktisamanvayāt nimittāpekṣaṇaṃ teṣu svārthe nāvaśyam iṣyate // vyavahārāya niyamaḥ saṃjñānāṃ saṃjñini kva cit nitya eva tu saṃbandho ḍitthādiṣu gavādivat // kṛtakatvād anityatvaṃ saṃbandhasyopapadyate saṃjñāyāṃ sā hi puruṣair yathākāmaṃ niyujyate // yathā hi pāṃsulekhānāṃ bālakair madhukrādayaḥ saṃjñāḥ kriyante sarvāsu saṃjñāsv eṣaiva kalpanā // vṛddhyādīnāṃ ca śāstre 'smiñ chaktyavacchedalakṣaṇaḥ akṛtrimo hi saṃbandho viśeṣaṇaviśeṣyavat // saṃjñā svarūpam āśritya nimitte sati laukikī kā cit pravartate kā cin nimittāsaṃnidhāv api // śāstre 'pi mahatī saṃjñā svarūpopanibandhanā anumānaṃ nimittasya saṃnidhāne pratīyate // āvṛtter anumānaṃ vā sārūpyāt tatra gamyate śabdabhedānumānaṃ vā śaktibhedasya vā gatiḥ // kva cid viṣayabhedena kṛtrimā vyavatiṣṭhate saṃkhyāyām ekaviṣayaṃ vyavasthānaṃ dvayor api // viṣayaṃ kṛtrimasyāpi laukikaḥ kva cid uccaran vyāpnoti dūrāt saṃbuddhau tathā hi grahaṇaṃ dvayoḥ // saṅghaikaśeṣadvandveṣu ke cit sāmarthyalakṣaṇam pratyāśrayam avasthānaṃ kriyāṇāṃ pratijānate // bhojanaṃ phalarūpābhyām ekaikasmin samāpyate anyathā hi vyavasthāne na tadarthaḥ prakalpyate // annādānādi rūpāṃ ca sarve tṛptiphalāṃ bhujim pratyekaṃ pratipadyante na tu nāṭyakriyām iva // pādyavat sā vibhāgena sāmarthyād avatiṣṭhate bhujiḥ karoti bhujyarthaṃ na tantreṇa pradīpavat // dṛśyādis tu kriyaikāpi tathābhūteṣu karmasu āvṛttim antareṇāpi samudāyāśrayā bhavet // bhinnavyāpārarūpāṇāṃ vyavahārādidarśane kartṝṇāṃ darśanaṃ bhinnaṃ saṃbhūyārthasya sādhakam // lakṣyasya lokasiddhatvāc chāstre liṅgasya darśanāt arthiṣv ādaikṣu bhedena vṛddhisaṃjñā samāpyate // śatādānapradhānatvād daṇḍane śatakarmake arthināṃ guṇabhede 'pi saṃkhyeyo 'rtho na bhidyate // saṅghasyaiva vidheyatvāt kāryavat pratipādane tatra tantreṇa saṃbandhaḥ samāsābhyastasaṃjñayoḥ // lakṣaṇārthā śrutir yeṣāṃ kāṃ cid eva kriyāṃ prati tair vyastaiś ca samastaiś ca sa dharma upalakṣyate // vṛṣalair na praveṣṭavyam ity etasmin gṛhe yathā pratyekaṃ saṃhatānāṃ ca praveśaḥ pratiṣidhyate // saṃbhūya tv arthalipsādipratiṣedhopadeśane pṛthag apratiṣiddhatvāt pravṛttir na virudhyate // vyavāyalakṣaṇārthātvād aṭkupvāṅādibhis tathā pratyekaṃ vā samastair vā ṇatvaṃ na pratiṣidhyate // anugrahārthā bhoktṝṇāṃ bhujir ārabhyate yadā deśakālādyabhedena nānugṛhṇāti tān asau // pātrādibhedān nānātvaṃ yasyaikasyopadiśyate viparyaye vā bhinnasya tasyaikatvaṃ prakalpyate // saṃhatyāpi ca kurvāṇā bhedena pratipāditāḥ svaṃ svaṃ bhojyaṃ vibhāgena prāptaṃ saṃbhūya bhuñjate // vīpsāyā viṣayābhāvād virodhād anyasaṃkhyayā dvidhā samāptyayogāc ca śatam saṅghe 'vatiṣṭhate // bhujir dvandvaikaśeṣābhyāṃ yatrānyaiḥ saha śiṣyate tatrāpi lakṣaṇārthatvād dvidhā vākyaṃ samāpyate // vākyāntarāṇāṃ pratyekaṃ samāptiḥ kaiś cid iṣyate rūpāntareṇa yuktānāṃ vākyanāṃ tena saṃgrahaḥ // na vākyasyābhidheyāni bhedavākyāni kāni cit tasmiṃs tūccarite bhedāṃs tathānyān pratipadyate // yeṣāṃ samasto vākyārthaḥ pratibhedaṃ samāpyate teṣāṃ tadānīṃ bhinnasya kiṃ padārthasya sattayā // atha tair eva janitaḥ so 'rtho bhinneṣu vartate pūrvasyārthasya tena syād virodhaḥ saha vā sthitiḥ // sahasthitau virodhitvaṃ syād viśiṣṭāviśiṣṭayoḥ vyabhicārī tu saṃbandhas tyāge 'rthasya prasajyate // ekaḥ sādhāraṇo vācyaḥ pratiśabdam avasthitaḥ saṅghe saṅghiṣu cārthātmā samnidhānanideśakaḥ // yathā sādhāraṇe svatvaṃ tyāgasya ca phalaṃ dhane prītiś cāvikalā tadvat saṃbandho 'rthena tadvatām // varṇānām arthavattāyāṃ tenaivārthena tadvati samudāye na caikatvaṃ bhedena vyavatiṣṭhate // ekenaiva pradīpena sarve sādhāraṇaṃ dhanam paśyanti tadvad ekena supā saṃkhyābhidhīyate // nārthavattā pade varṇe vākye caivaṃ viśiṣyate abhyāsāt prakramo 'nyas tu viruddha iva dṛśyate // viniyogād ṛte śabdo na svārthasya prakāśakaḥ arthābhidhānasaṃbandham uktidvāraṃ pracakṣate // yathā praṇihitaṃ cakṣur darśanāyopakalpate tathābhisaṃhitaḥ śabdo bhavaty arthasya vācakaḥ // kriyāvyavetaḥ saṃbandho dṛṣṭaḥ karaṇakarmabhiḥ abhidhāniyamas tasmād abhidhānābhidheyayoḥ // bahuṣv ekābhidhāneṣu sarveṣv ekārthakāriṣu yat prayoktābhisaṃdhatte śabdas tatrāvatiṣṭhate // āmnāyaśabdān abhyāse ke cid āhur anarthakān svarūpamātravṛttīṃś ca pareṣāṃ pratipādane // abhidhānakriyāyogād arthasya pratipādakān niyogabhedān manyante tān evaikatvadarśinaḥ // teṣām atyantanānātvaṃ nānātvavyavahāriṇaḥ akṣādīnām iva prāhur ekajātisamanvayāt // prayogād abhisaṃdhānam anyad eṣu na vidyate viṣaye yataśaktitvāt sa tu tatra vyavasthitaḥ // nānātvasyaiva saṃjñānam arthaprakaraṇādibhiḥ na jātv arthāntare vṛttir anyārthānāṃ kathaṃ cana // padarūpam ca yad vākyam astitvopanibandhanam kāmaṃ vimarśas tatrāyaṃ na vākyāvayave pade // yathaivānarthakair varṇair viśiṣṭo 'rtho 'bhidhīyate padair anarthakair evaṃ viśiṣṭo 'rtho 'bhidhīyate // yad antarāle jñānaṃ tu padārtheṣūpajāyate pratipatter upāyo 'sau prakramānavadhāraṇāt // pūrvair arthair anugato yathārthātmā paraḥ paraḥ saṃsarga eva prakrāntas tathānyeṣv arthavastuṣu // aṅgīkṛte tu keṣāṃ cit sādhyenārthena sādhane ārādhaniyamārthaiva sādhanānāṃ punaḥ śrutiḥ // ādhāre niyamābhāvāt tadākṣepo na vidyate sāmarthyāt saṃbhavas tasya śrutis tv anyanivṛttaye // kriyā kriyāntarād bhinnā niyatādhārasādhanā prakrāntā pratipattṝṇāṃ bhedāḥ saṃbodhahetavaḥ // avibhāgaṃ tu śabdebhyaḥ kramavadbhyo 'padakramam prakāśate tadanyeṣāṃ vākyaṃ vākyārtha eva ca // svarūpaṃ vidyate yasya tasyātmā na nirūpyate nāsti yasya svarūpaṃ tu tasyaivātmā nirūpyate // aśabdam apare 'rthasya rūpanirdhāraṇaṃ viduḥ arthāvabhāsarūpā ca śabdebhyo jāyate smṛtiḥ // anyathaivāgnisaṃbandhād dāhaṃ dagdho 'bhimanyate anyathā dāhaśabdena dāhārthaḥ saṃpratīyate // pṛthaṅniviṣṭatattvānāṃ pṛthagarthānupātinām indriyāṇāṃ yathā kāryam ṛte dehān na kalpate // tathā padānāṃ sarveṣāṃ pṛthagarthaniveśinām vākyebhyaḥ pravibhaktānām arthavattā na vidyate // saṃsargarūpaṃ saṃsṛṣṭeṣv arthavastuṣu gṛhyate nātropākhyāyate tattvam apadārthasya darśanāt // darśanasyāpi yat satyaṃ na tathā darśanaṃ sthitam vastu saṃsargarūpeṇa tad arūpaṃ nirūpyate // astitvenānuṣakto vā nivṛttyātmani vā sthitaḥ artho 'bhidhīyate yasmād ato vākyaṃ prayujyate // kriyānuṣaṅgeṇa vinā na padārthaḥ pratīyate satyo vā viparīto vā vyavahāre na so 'sty ataḥ // sad ity etat tu yad vākyaṃ tad abhūd asti neti vā kriyābhidhānasaṃbandham antareṇa na gamyate // ākhyātapadavācye 'rthe sādhanopanibandhane vinā sattvābhidhānena nākāṅkṣā vinivartate // prādhānyāt tu kriyā pūrvam arthasya pravibhajyate sādhyaprayuktāny aṅgāni phalaṃ tasya prayojakam // prayoktaivābhisaṃdhatte sādhyasādhanarūpatām arthasya cābhisaṃbandhakalpanāṃ prasamīhate // pacikriyāṃ karotīti karmatvenābhidhīyate paktiḥ karaṇarūpaṃ tu sādhyatvena pratīyate // yo 'ṃśo yenopakāreṇa prayoktṝṇāṃ vivakṣitaḥ arthasya sarvaśaktitvāt sa tathaiva vyavasthitaḥ // ārādvṛttiṣu saṃbandhaḥ kadā cid abhidhīyate āśliṣṭo yo 'nupaśliṣṭaḥ sa kadā cit pratīyate // saṃsṛṣṭānāṃ vibhaktatvaṃ saṃsargaś ca vivekinām nānātmakānām ekatvaṃ nānātvaṃ ca viparyaye // sarvātmakatvād arthasya nairātmyād vā vyavasthitam atyantayataśaktitvāc chabda eva nibandhanam // vastūpalakṣaṇaḥ śabdo nopakārasya vācakaḥ na svaśaktiḥ padārthānāṃ saṃspraṣṭuṃ tena śakyate // saṃbandhidharmā saṃyogaḥ svaśabdenābhidhīyate saṃbandhaḥ samavāyas tu saṃbandhitvena gamyate // lakṣaṇād vyavatiṣṭhante padārthā na tu vastutaḥ upakārāt sa evārthaḥ kathaṃ cid anugamyate // vākyārtho yo 'bhisaṃbandho na tasyātmā kva cit sthitaḥ vyavahāre padārthānāṃ tam ātmānaṃ pracakṣate // padārthe samudāye vā samāpto naiva vā kva cit padārtharūpabhedena tasyātmā pravibhajyate // anvākhyānāya yo bhedaḥ pratipattinibandhanam sākāṅkṣāvayavaṃ bhede tenānyad upavarṇyate // anekaśakter ekasya pravibhāgo 'nugamyate ekārthatvaṃ hi vākyasya mātrayāpi pratīyate // saṃpratyayārthād bāhyo 'rthaḥ sann asan vā vibhajyate bāhyīkṛtya vibhāgas tu śaktyapoddhāralakṣaṇaḥ // pratyayārthātmaniyatāḥ śaktayo na vyavasthitāḥ anyatra ca tato rūpaṃ na tāsām upalabhyate // bahuśv api tiṅanteṣu sākāṅkṣeṣv ekavākyatā tiṅā tiṅbhyo nighātasya paryudāsas tathārthavān // ekatiṅ yasya vākyaṃ tu śāstre niyatalakṣaṇam tasyātiṅgrahaṇenārtho vākyabhedān na vidyate // tiṅantāntarayukteṣu yuktayukteṣu vā punaḥ mṛgaḥ paśyata yātīti bhedābhedau na tiṣṭhataḥ // itikartavyatārthasya sāmarthyād yatra kāṅkṣyate aśabdalakṣaṇākāṅkṣaṃ samāptārthaṃ tad ucyate // tattvānvākhyānamātre tu yāvān artho 'nuṣajyate vināpi tatprayogeṇa śruter vākyaṃ samāpyate // ciṅkramyamāṇo 'dhīṣvātra japaṃś caṅkramaṇaṃ kuru tādarthyasyāviśeṣe 'pi śabdād bhedaḥ pratīyate // phalavantaḥ kriyābhedāḥ kriyāntaranibandhanāḥ asaṃkhyātāḥ kramoddeśair ekākhyātanidarśitāḥ // nivṛtabhedā sarvaiva kriyākhyāte 'bhidhīyate śruter aśakyā bhedānāṃ pravibhāgaprakalpanā // aśvamedhena yakṣyante rājānaḥ sattram āsate brāhmaṇā iti nākhyātarūpād bhedaḥ pratīyate // sakṛc chrutā saptadaśasv anāvṛttāpi yā kriyā prajāpatyeṣu sāmarthyāt sā bhedaṃ pratipadyate // devadattādiṣu bhujiḥ pratyekam avatiṣṭhate pratisvatantraṃ vākyaṃ vā bhedena pratipadyate // uccāraṇe tu vākyānām anyad rūpaṃ na gṛhyate pratipattau tu bhinnānām anyad rūpaṃ pratīyate // ekaṃ grahaṇavākyaṃ ca sāmānyenābhidhīyate kartarīti yathā tac ca paśvādiṣu vibhajyate // yadi ākāṅkṣā nivarteta tadbhūtasya sakṛc chrutau naivānyenābhisaṃbandhaṃ tad upeyāt kathaṃ cana // ekarūpam anekārthaṃ tasmād upanibandhanam yonir vibhāgavākyānāṃ tebhyo 'nanyad iva sthitam // kva cit kriyā vyaktibhāgair upakāre pravartate sāmānyabhāga evāsyāḥ kva cid arthasya sādhakaḥ // kālabhinnāś ca ye bhedā ye cāpy uṣṭrāsikādiṣu prakrame jātibhāgasya śabdātmā tair na bhidyate // ekasaṃkhyeṣu bhedeṣu bhinnā jātyādibhiḥ kriyāḥ bhedena viniyujyante tacchabdasya sakṛc chrutau // akṣādeṣu yathā bhinnā bhakṣibhañjidivikriyāḥ prayogakālābhede 'pi pratibhedaṃ pṛthak sthitāḥ // akṣiṇāṃ tantriṇāṃ tantram upāyas tulyarūpatā eṣāṃ kramo vibhaktānāṃ tannibaddhā sakṛc chrutiḥ // dvāv apy upāyau śabdānāṃ prayoge samavasthitau kramo vā yaugapadyaṃ vā yau loko nātivartate // krame vibhajyate rūpaṃ yaugapadye na bhidyate kriyā tu yaugapadye 'pi kramarūpānupātinī // bhedasaṃsargaśaktī dve śabdād bhinne iva sthite yaugapadye 'py anekena prayoge bhidyate śrutiḥ // abhinno rūpabhedena ya eko 'rtho vivakṣitaḥ tasyāvayavadharmeṇa samudāyo 'nugamyate // bhedanirvacane tv asya pratyedaṃ vā samāpyate śrutir vacanabhinnā vā vākyabhede 'vatiṣṭhate // tatraikavacanānto vā so 'kṣaśabdaḥ prayujyate pratyekaṃ vā bahutvena pravibhāgo yathāśruti // dviṣṭhāni yāni vākyāni teṣv apy ekatvadarśinām anekaśakter ekasya svaśaktiḥ pravibhajyate // atyantabhinnayor vā syāt prayoge tantralakṣaṇaḥ upāyas tatra saṃsargaḥ pratipattṛṣu bhidyate // bhedenādhigatau pūrvaṃ śabdau tulyaśrutī punaḥ tantreṇa pratipattāraḥ prayoktrā pratipāditāḥ // ekasyāpi vivakṣāyām anuniṣpadyate paraḥ vinābhisaṃdhinā śabdaḥ śaktirūpaḥ prakāśate // anekā śaktir ekasya yugapac chrūyate kva cit agniḥ prakāśadāhābhyām ekatrāpi niyujyate // āvṛttiśaktibhinnārthe vākye sakṛd api śrute liṅgād vā tantradharmād vā vibhāgo vyavatiṣṭhate // saṃprasāraṇasaṃjñāyāṃ liṅgābhyāṃ varṇavākyayoḥ pravibhāgas tathā sūtra ekasminn eva jāyate // tathā dvirvacane 'cīti tantropāyād alakṣaṇaḥ ekaśeṣeṇa nirdeśo bhāṣya eva pradarśitaḥ // prāyeṇa saṃkṣeparucīn alpavidyāparigrahān saṃprāpya vaiyākaraṇān saṃgrahe 'stam upāgate // kṛte 'tha pātañjalinā guruṇā tīrthadarśinā sarvesaṃ nyāyabījānāṃ mahābhāṣye nibandhane // alabdhagādhe gāmbhīryād uttāna iva sauṣṭhavāt tasminn akṛtabuddhīnām naivāvāsthita niścayaḥ // vaijisaubhavaharyakṣaiḥ śuṣkatarkānusāribhiḥ ārṣe viplāvite granthe saṃgrahapratikañcuke // yaḥ pātañjaliśiṣyebhyo bhraṣṭo vyākaraṇāgamaḥ kālena dākṣiṇātyeṣu granthamātro vyavasthitaḥ // parvatād āgamaṃ labdhvā bhāṣyabījānusāribhiḥ sa nīto bahuśākhatvaṃ cāndrācāryādibhiḥ punaḥ // nyāyaprasthānamārgāṃs tān abhyasya svam ca darśanam praṇīto guruṇāsmākam ayam āgamasaṃgrahaḥ // vartmanām atra keṣām cid vastumātram udāhṛtam kāṇḍe tṛtīye nyakṣena bhaviṣyati vicāraṇā // prajñā vivekaṃ labhate bhinnair āgamadarśanaiḥ kiyad vā śakyam unnetuṃ svatarkam anudhāvatā // tat tad utprekṣamāṇānāṃ purāṇair āgamair vinā anupāsitavṛddhānāṃ vidyā nātiprasīdati //

3,1: Jātisamuddeśa dvidhā kaiś cit padaṃ bhinnaṃ caturdhā pañcadhāpi vā apoddhṛtyaiva vākyebhyaḥ prakṛtipratyayādivat // padārthānām apoddhāre jātir vā dravyam eva vā padārthau sarvaśabdānāṃ nityāv evopavarṇitau // keṣāṃ cit sāhacaryeṇa jātiḥ śaktyupalakṣaṇam khadirādiṣv aśakteṣu śaktaḥ pratinidhīyate // asvātantryaphalo bandhiḥ pramāṇādīva śiṣyate ato jātyabhidhāne 'pi śaktihīnaṃ na gṛhyate // saṃśleṣamātraṃ badhnātir yadi syāt tu vivakṣitaḥ śaktyāśraye tato liṅgaṃ pramāṇādyanuśāsanam // svā jātiḥ prathamaṃ śabdaiḥ sarvair evābhidhīyate tato 'rthajātirūpeṣu tadadhyāropakalpanā // yathā rakte guṇe tattvaṃ kaṣāye vyapadiśyate saṃyogisannikarṣāc ca vastrādiṣv api gṛhyate // tathā śabdārthasaṃbandhāc chabde jātir avasthitā vyapadeśe 'rthajātīnāṃ jātikāryāya kalpate // jātiśabdaikaśeṣe sā jātīnāṃ jātir iṣyate śabdajātaya ity atra tajjātiḥ śabdajātiṣu // yā śabdajātiḥ śabdeṣu śabdebhyo bhinnalakṣaṇā jātiḥ sā śabdajātitvam avyatikramya vartate // arthajātyabhidhāne 'pi sarve jātyabhidhāyinaḥ vyāpāralakṣaṇā yasmāt padārthāḥ samavasthitāḥ // jātau padārthe jātir vā viśeṣo vāpi jātivat śabdair apekṣyate yasmād atas te jātivācinaḥ // dravyadharmā padārthe tu dravye sarvo 'rtha ucyate dravyadharmāśrayād dravyam ataḥ sarvo 'rtha iṣyate // anupravṛttidharmo vā jātiḥ syāt sarvajātiṣu vyāvṛttidharmasāmānyaṃ viśeṣe jātir iṣyate // saṃyogidharmabhedena deśe ca parikalpite teṣu deśeṣu sāmānyam ākāśasyāpi vidyate // adeśānāṃ ghaṭādīnāṃ deśāḥ saṃbandhino yathā ākāśasyāpy adeśasya deśāḥ saṃbandhinas tathā // bhinnavastvāśrayā buddhiḥ saṃyogiṣv anuvartate samavāyiṣu bhedasya grahaṇaṃ vinivartate // ataḥ saṃyogideśānāṃ gauṇatvaṃ parikalpyate avivekāt pradeśebhyo mukhyatvaṃ samavāyinām // anupravṛttirūpā yā prakhyā tām ākṛtiṃ viduḥ ke cid vyāvṛttirūpāṃ tu dravyatvena pracakṣate // bhinnā iti paropādhir abhinnā iti vā punaḥ bhāvātmasu prapañco 'yaṃ saṃsṛṣṭeṣv eva jāyate // naikatvaṃ nāpi nānātvaṃ na sattvam na ca nāstitā ātmatattveṣu bhāvānām asaṃsṛṣṭeṣu vidyate // sarvaśaktyātmabhūtatvaṃ ekasyaiveti nirṇaye bhāvānām ātmabhedasya kalpanā syād anarthikā // tasmād dravyādayaḥ sarvāḥ śaktayo bhinnalakṣaṇāḥ saṃsṛṣṭāḥ puruṣārthasya sādhikā na tu kevalāḥ // yathaiva cendriyādīnām ātmabhūtā samagratā tathā saṃbandhisaṃbandhasaṃsarge 'pi pratīyate // na tad utpadyate kiṃ cid yasya jātir na vidyate ātmābhivyaktaye jātiḥ kāraṇānāṃ prayojikā // kāraṇeṣu padaṃ kṛtvā nityānityeṣu jātayaḥ kva cit kāryeṣv abhivyaktim upayānti punaḥ punaḥ // nirvarttyamānaṃ yat karma jātis tatrāpi sādhanam svāśrayasyābhiniṣpattyai sā kriyāṇāṃ prayojikā // vidhau vā pratiṣedhe vā brāhmaṇatvādi sādhanam vyaktyāśritāsritā jāteḥ saṃkhyājātir viśeṣikā // yathā jalādibhir vyaktaṃ mukham evābhidhīyate tathā dravyair abhivyaktā jātir evābhidhīyate // yathendriyagato bheda indriyagrahaṇād ṛte indriyārtheṣv adṛśyo 'pi jñānabhedāya kalpate // tathātmarūpagrahaṇāt keṣāṃ cid vyaktayo vinā sāmānyajñānabhedānām upayānti nimittatām // satyāsatyau tu yau bhāgau pratibhāvaṃ vyavasthitau satyaṃ yat tatra sā jātir asatyā vyaktayaḥ smṛtāḥ // saṃbandhibhedāt sattaiva bhidyamānā gavādiṣu jātir ity ucyate tasyāṃ sarve śabdā vyavasthitāḥ // tāṃ prātipadikārthaṃ ca dhātvarthaṃ ca pracakṣate sā nityā sā mahān ātmā tām āhus tvatalādayaḥ // prāptakramā viśeṣeṣu kriyā saivābhidhīyate kramarūpasya saṃhāre tat sattvam iti kathyate // saiva bhāvavikāreṣu ṣaḍ avasthāḥ prapadyate krameṇa śaktibhiḥ svābhir evaṃ pratyavabhāsate // ātmabhūtaḥ kramo 'py asyā yatredaṃ kāladarśanam paurvāparyādirūpeṇa pravibhaktam iva sthitam // tirobhāvābhyupagame bhāvānāṃ saiva nāstitā labdhakrame tirobhāve naśyatīti pratīyate // pūrvasmāt pracyutā dharmād aprāptā cottaraṃ padam tadantarāle bhedānām āśrayāj janma kathyate // āśrayaḥ svātmamātrā vā bhāvā vā vyatirekinaḥ svaśaktayo vā sattāyā bhedadarśanahetavaḥ // pṛthivyādiṣv abhivyaktau na saṃsthānam apekṣate anucchinnāśrayāj jātir anitye 'py āśraye sthitā // anucchedyāśrayām eke sarvāṃ jātiṃ pracakṣate na yaugapadyaṃ pralaye sarvasyeti vyavasthitāḥ // prakṛtau pravilīneṣu bhedeṣv ekatvadarśinām dravyasattvaṃ prapadyante svāśrayā eva jātayaḥ // brāhmaṇatvādayo bhāvāḥ sarvaprāṇiṣv avasthitāḥ abhivyaktāḥ svakāryāṇāṃ sādhakā ity api smṛtiḥ // citrādiṣv apy abhivyaktir jātīnāṃ kaiścid iṣyate prāṇyāśritās tu tāḥ prāptau nimittaṃ puṇyapāpayoḥ // jñānaṃ tv asmad viśiṣṭānāṃ tāsu sarvendriyam viduḥ ābhyāsān maṇirūpyādiviśeṣeṣv iva tadvidām // jātyutpalādigandhādau bhedatattvaṃ yad āśritam tad bhāvapratyayair loke 'nityatvān nābhidhīyate // asvaśabdābhidhānās tu narasiṃhādijātayaḥ sarūpāvayavevānyā tāsu śrutir avasthitā // jātyavasthāparicchede saṃkhyā saṃkhyātvam eva vā viprakarṣe 'pi saṃsargād upakārāya kalpate // lakṣaṇā śabdasaṃskāre vyāpāraḥ kāryasiddhaye saṃkhyākarmādiśaktīnāṃ śrutisāmye 'pi dṛśyate // na vinā saṃkhyayā kaś cit sattvabhūto 'rtha ucyate ataḥ sarvasya nirdeśe saṃkhyā syād avivakṣitā // ekatvaṃ vā bahutvaṃ vā keṣāṃ cid avivakṣitam tad dhi jātyabhidhānāya dvitvaṃ tu syād vivakṣitam // yady etau vyādhitau syātāṃ deyaṃ syād idam auṣadham ity evaṃ lakṣaṇe 'rthasya dvitvaṃ syād avivakṣitam // ekādiśabdavācyāyāḥ karmasv aṅgatvam iṣyate saṃkhyāyāḥ khanati dvābhyām iti rūpād dhi sāśritā // yajeta paśunety atra saṃskārasyāpi saṃbhave yathā jātis tathaikatvaṃ sādhanatvena gamyate // liṅgāt tu syāt dvitīyādes tad ekatvaṃ vivakṣitam ekārthaviṣayatve ca tal liṅgaṃ jātisaṃkhyayoḥ // anyatrāvihitasyaiva sa vidhiḥ prathamaṃ paśoḥ kriyāyām aṅgabhāvaś ca tat tv etasmād vivakṣitam // grahās tv anyatra vihitā bhinnasaṃkhyāḥ pṛthak pṛthak prājāpatyā navety evamādibhedasamanvitāḥ // aṅgatvena pratītānāṃ saṃmārge tv aṅgināṃ punaḥ nirdeśaṃ prati yā saṃkhyā sā kathaṃ syād vivakṣitā // nānyatra vidhir astīti saṃskāro nāpi cāṅgitā hetuḥ saṃkhyāvivakṣāyā yatnāt sā hi vivakṣitā // saṃmārjane viśeṣaś ca na grahe kva cid āśritaḥ vihitās te ca saṃskāryāḥ sarveṣām āśrayas tataḥ // pratyāśrayaṃ samāptāyāṃ jātāv ekena cet kriyā paśunā na prakalpeta tat syād eva prakalpanam // ekena ca prasiddhāyāṃ kriyāyāṃ yadi saṃbhavāt paśvantaram upādeyam upādānam anarthakam // yathaivāhitagarbhāyāṃ garbhādhānām anarthakam tathaikena prasiddhāyāṃ paśvantaram anarthakam // tāvatārthasya siddhatvād ekatvasyāvyatikramam ke cid icchanti na tv atra saṃkhyāṅgatvena gṛhyate // dvitīyādi tu yal liṅgam uktanyāyānuvādi tat na saṃkhyā sādhanatvena jātivat tena gamyate // anvayavyatirekābhyāṃ saṃkhyābhyupagame sati yuktaṃ yat sādhanatvaṃ syān na tv anyārthopalakṣaṇaṃ // sādhanatve padārthasya sāmarthyaṃ na prahīyate saṃkhyāvyāpāradharmo 'tas tena liṅgena gamyate // apūrvasya vidheyatvāt prādhānyam avasīyate vihitasya parārthatvāc cheśabhāvaḥ pratīyate // saṃmārgasya vidheyatvāt anyatra vihite grahe vidhivākye śrutā saṃkhyā lakṣaṇāyāṃ na bādhyate // vidhivākyāntare saṃkhyā paśor nāsti virodhinī tasmāt saguṇa evāsau sahaikatvena gamyate // nirjñātadravyasaṃbandhe yaḥ karmaṇy upadiśyate gunas tenārthitā tasya dravyeṇeva pratīyate // kaścid eva guṇo dravye yathā sāmarthyalakṣaṇaḥ ādhāro 'pi guṇasyaivaṃ prāptaḥ sāmarthyalakṣaṇaḥ // tayos tu pṛthagarthitve saṃbandho yaḥ pratīyate na tasminn upaghāto 'sti kalpyam anyan na cāśrutam // kriyayā yo 'bhisaṃbandhaḥ sa śrutiprāpitas tayoḥ āśrayāśrayiṇor vākyān niyamas tv avatiṣṭhate // tatra dravyaguṇābhāve pratyekaṃ syād vikalpanam śrutiprāpto hi saṃbandho balavān vākyalakṣaṇāt // yadā tu jātiḥ śaktir vā kriyāṃ praty upadiśyate sāmarthyāt saṃnidhīyete tatra dravyaguṇau tadā // jātīnāṃ ca guṇānāṃ ca tulye 'ṅgatve kriyāṃ prati guṇāḥ pratinidhīyante chāgādīnāṃ na jātayaḥ // vyaktiśakteḥ samāsannā jātayo na tathā guṇāḥ sākṣād dravyaṃ kriyāyogi guṇas tasmād vikalpate // sāmyenānyatarābhāve vikalpaḥ kaiścid iṣyate atadguṇo 'taś chāgaḥ syān meṣo vā tadguṇo bhavet // jāter āśritasaṃkhyāyāḥ pravṛttir upalabhyate saṃkhyāviśeṣam utsṛjya kvacit saiva pravartate // parāṅgabhūtaṃ sāmānyaṃ yujyate dravyasaṃkhyayā svārthaṃ pravartamānaṃ tu na saṃkhyām avalambate // yajeta paśunety atra yajyarthāyāṃ paśuśrutau kṛtārthaikena paśunā pradhānaṃ bhavati kriyā // yāvatāṃ saṃbhavo yasya sa kuryāt tāvatāṃ yadi ālambhanaṃ guṇais tena pradhānaṃ syāt prayojitam // saṃmṛjyamānatantre tu grahe yatra kriyāśrutiḥ saṃkhyāviśeṣagrahaṇaṃ naiva tatrādriyāmahe // śiṣyamāṇapare vākye yad ekagrahaṇaṃ kṛtam śeṣe viśiṣṭasaṃkhye 'pi vyaktaṃ tal liṅgadarśanam // samāsapratyayavidhau yathā nipatitā śrutiḥ guṇānāṃ paratantrāṇāṃ nyāyenaivopapadyate // guṇe 'pi nāṅgīkriyate pradhānāntarasiddhaye saṃkhyā kartā tathā karmaṇy aviśiṣṭaḥ pratīyate // yasyānyasya prasaktasya niyamārthā punaḥ śrutiḥ nivṛttau caritārthatvāt saṃkhyā tatrāvivakṣitā // sarūpasamudāyāt tu vibhaktir yā vidhīyate ekas tatrārthavān siddhaḥ samudāyasya vācakaḥ // pratyayasya pradhānasya samāsasyāpi vā vidhau siddhaḥ saṃkhyāvivakṣāyāṃ sarvathānugraho guṇe // abhedarūpaṃ sādṛśyam ātmabhūtāś ca śaktayaḥ jātiparyāyavācitvam eṣām apy upavarṇyate // daṇḍopāditsayā daṇḍaṃ yady api pratipadyate na tasmād eva sāmarthyāt sa daṇḍīti pratīyate // necchānimittād icchāvān iti jñānam pravartate tasmāt saty api sāmarthye buddhir arthāntarāśrayā // svabhāvo vyapadeśyo vā sāmarthyaṃ vāvatiṣṭhate sarvasyānte yatas tasmād vyavahāro na kalpate // yadā bhedān parityajya buddhyaika iva gṛhyate vyaktyātmaiva tadā tatra buddhir ekā pravartate // bhedarūpair anusyūtaṃ yadaikam iva manyate samūhāvagrahā buddhir bahubhyo jāyate tadā // *yadā sahavivakṣāyām ekabuddhinibandhanaḥ baddhāvayavavicchedaḥ samudāyo 'bhidhīyate // *pratikriyaṃ samāptatvād eko bhedasamanvitaḥ dvandve dvitvādibhedena tadāsāv upagamyate // sakṛtpravṛttāv ekatvam āvṛttau sadṛśātmatām bhinnātmakānāṃ vyaktīnāṃ bhedāpohāt prapadyate // anupravṛtteti yathābhinnā buddhiḥ pratīyate artho vyāvṛttarūpo 'pi tathā tattvena gṛhyate // sarūpāṇāṃ ca sarveṣāṃ na bhedopanipātinaḥ vidyante vācakāḥ śabdā nāpi bhedo 'vadhāryate // jñānaśabdārthaviṣayā viśeṣā ye vyavasthitāḥ teṣāṃ duravadhāratvāj jñānādyekatvadarśanam // jñāneṣv api yathārtheṣu tathā sarveṣu jātayaḥ saṃsargadarśane santi tāś cārthasya prasādhikāḥ // jñeyastham eva sāmānyaṃ jñānānām upakārakam na jātu jñeyavaj jñānaṃ pararūpeṇa rūpyate // yathā jyotiḥ prakāśena nānyenābhiprakāśyate jñānākāras tathānyena na jñānenopagṛhyate // *na cātmasamavetasya sāmānyasyāvadhāraṇe jñānaśaktiḥ samarthā syāj jñātasyānyasya vastunaḥ // *ayaugapadye jñānānām asyety agrahaṇaṃ na ca yathopalabdhi smaraṇam upalabdhe ca jāyate // ghaṭajñānam iti jñānaṃ ghaṭajñānavilakṣaṇam ghaṭa ity api yaj jñānaṃ viṣayopanipāti tat // yato viṣayarūpeṇa jñānarūpaṃ na gṛhyate artharūpaviviktaṃ ca svarūpaṃ nāvadhāryate // 3,2: Dravyasamuddeśaḥ ātmā vastu svabhāvaś ca śarīraṃ tattvam ity api dravyam ity asya paryāyās tac ca nityam iti smṛtam // satyaṃ vastu tadākārair asatyair avadhāryate asatyopādhibhiḥ śabdaiḥ satyam evābhidhīyate // adhruveṇa nimittena devadattagṛhaṃ yathā gṛhītaṃ gṛhaśabdena śuddham evābhidhīyate // suvarṇādi yathā yuktam svair ākārair apāyibhiḥ rucakādyabhidhānānāṃ śuddham evaiti vācyatām // ākāraiś ca vyavacchedāt sārvārthyam avarudhyate yathaiva cakṣurādīnāṃ sāmarthyaṃ nālikādibhiḥ // teṣv ākāreṣu yaḥ śabdas tathābhūteṣu vartate tattvātmakatvāt tenāpi nityam evābhidhīyate // na tattvātattvayor bheda iti vṛddhebhya āgamaḥ atattvam iti manyante tattvam evāvicāritam // vikalparūpaṃ bhajate tattvam evāvikalpitam na cātra kālabhedo 'sti kālabhedaś cagṛhyate // yathā viṣayadharmāṇāṃ jñāne 'tyantam asaṃbhavaḥ tadātmeva ca tat siddham atyantam atadātmakam // tathā vikārarūpāṇāṃ tattve 'tyantam asaṃbhavaḥ tadātmeva ca tat tattvam atyamntam atadātmakam // satyam ākṛtisaṃhāre yad ante vyavatiṣṭhate tan nityaṃ śabdavācyaṃ tac chabdāt tac ca na bhidyate // na tad asti na tan nāsti na tad ekaṃ na tat pṛthak na saṃsṛṣṭaṃ vibhaktaṃ vā vikṛtaṃ na ca nānyathā // tan nāsti vidyate tac ca tad ekaṃ tat pṛthak pṛthak saṃsṛṣṭaṃ ca vibhaktaṃ ca vikṛtaṃ tat tad anyathā // tasya śabdārthasaṃbandharūpam ekasya dṛśyate tad dṛśyaṃ darśanaṃ draṣṭā darśane ca prayojanam // vikārāpagame satyaṃ suvarṇaṃ kuṇḍale yathā vikārāpagame satyāṃ tathāhuḥ prakṛtiṃ parām // vācyā sā sarvaśabdānāṃ śabdāś ca na pṛthak tataḥ apṛthaktve ca saṃbandhas tayor nānātmanor iva // ātmā paraḥ priyo dveṣyo vaktā vācyaṃ prayojanam viruddhāni yathaikasya svapne rūpāṇi cetasaḥ // ajanmani tathā nitye paurvāparyavivarjite tattve janmādirūpatvaṃ viruddham upalabhyate // 3.3: Saṃbandhasamuddeśa jñānaṃ prayoktur bāhyo 'rthaḥ svarūpaṃ ca pratīyate śabdair uccaritais teṣāṃ saṃbandhaḥ samavasthitaḥ // pratipattur bhavaty arthe jñāne vā saṃśayaḥ kvacit svarūpeṣūpalabhyeṣu vyabhicāro na vidyate // asyāyaṃ vācako vācya iti ṣaṣṭhyā pratīyate yogaḥ śabdārthayos tattvam apy ato vyapadiśyate // nābhidhānaṃ svadharmeṇa saṃbandhasyāsti vācakam atyantaparatantratvād rūpaṃ nāsyāpadiśyate // upakārāt sa yatrāsti dharmas tatrānugamyate śaktīnām api sā śaktir guṇānām apy asau guṇaḥ // taddharmaṇos tu tācchabdyaṃ saṃyogasamavāyayoḥ tayor apy upakārārthā niyatās tadupādhayaḥ // kā cid eva hi sāvasthā kāryaprasavasūcitā kasya cit kena cid yasyāṃ saṃyoga upajāyate // nirātmakānām utpattau niyamaḥ kvacid eva yaḥ tenaivāvyapavargaś ca prāptabhede sa yatkṛtaḥ // ātmāntarasya yenātmā tadātmevāvadhāryate yataś caikatvanānātvaṃ tattvaṃ nādhyavasīyate // tāṃ śaktiṃ samavāyākhyāṃ śaktīnām upakāriṇīm hedābhedāv atikrāntām anyathaiva vyavasthitām // dharmaṃ sarvapadārthānām atītaḥ sarvalakṣaṇaḥ anugṛhṇāti saṃbandha iti pūrvebhya āgamaḥ // padārthīkṛta evānyaiḥ sarvatrābhyupagamyate saṃbandhas tena śabdārthaḥ pravibhaktuṃ na śakyate // samavāyāt sva ādhāraḥ svā ca jātiḥ pratīyate ekārthasamavāyāt tu guṇāḥ svādhāra eva ye // dravyatvasattāsaṃyogāḥ svānyādhāropabandhanāḥ tatpradeśavibhāgāś ca guṇā dvitvādayaś ca ye // ke cit svāśrayasaṃyuktāḥ ke cit tatsamavāyinaḥ saṃyuktasamaveteṣu samavetās tathāpare // svāśrayeṇa tu saṃyuktaiḥ saṃyuktaṃ vibhu gamyate samavāyasya saṃbandho nāparas tatra dṛśyate // saṃbandhasyāviśiṣṭatvān na cātra niyamo bhavet tasmācchabdārthayor naivaṃ saṃbandhaḥ parikalpyate // adṛṣṭavṛttilābhena yathā saṃyoga ātmanaḥ kva cit svasvāmiyogākhyo 'bhede 'nyatrāpi sa kramaḥ // prāptiṃ tu samavāyākhyāṃ vācyadharmātivartinīm prayoktā pratipattā vā na śabdair anugacchati // avācyam iti yad vācyaṃ tad avācyatayā yadā vācyam ityavasīyeta vācyam eva tadā bhavet // athāpy avācyam ity evaṃ, na tad vācyaṃ pratīyate vivakṣitāsya yāvasthā saiva nādhyavasīyate // tathānyathā sarvathā ca yasyāvācyatvam ucyate tatrāpi naiva sāvasthā taiḥ śabdaiḥ pratiṣidhyate // na hi saṃśayarūpe 'rthe śeṣatvena vyavasthite avyudāse svarūpasya saṃśayo 'nyaḥ pravartate // yadā ca nirṇayajñāne nirṇayatvena nirṇayaḥ prakramyate tadā jñānaṃ svadharme nāvatiṣṭhate // sarvaṃ mithyā bravīmīti naitad vākyaṃ vivakṣyate tasya mithyābhidhāne hi prakrānto 'rtho na gamyate // na ca vācakarūpeṇa pravṛttasyāsti vācyatā pratipādyaṃ na tat tatra yenānyat pratipādyate // asādhikā pratijñeti neyam evābhidhīyate yathā, tathāsya dharmo 'pi nātra kaścit pratīyate // vyāpārasyāparo yasmān na vyāpāro 'sti kaścana virodham anavasthāṃ vā tasmāt sarvatra nāśrayet // indriyāṇāṃ svaviṣayeṣv anādir yogyatā yathā anādir arthaiḥ śabdānāṃ saṃbandho yogyatā tathā // asādhur anumānena vācakaḥ kaiścid iṣyate vācakatvāviśeṣe vā niyamaḥ puṇyapāpayoḥ // saṃbandhaśabde saṃbandho yogyatāñṃ prati yogyatā samayād yogyatāsaṃvin mātāputrādiyogavat // śabdaḥ kāraṇam arthasya sa hi tenopajanyate tathā ca buddhiviṣayād arthāc chabdaḥ pratīyate // bhojanādy api manyante buddhyarthe yad asaṃbhavi buddhyarthād eva buddhyarthe jāte tad api dṛśyate // anityeṣv api nityatvam abhidheyātmanā sthitam anityatvaṃ svaśaktir vā sā ca nityān na bhidyate // śabdenārthasya saṃskāro dṛṣṭādṛṣṭaprayojanaḥ kriyate so 'bhisaṃbandham antareṇa kathaṃ bhavet // nāvaśyam abhidheyeṣu saṃskāraḥ sa tathāvidhaḥ dṛsyate na ca saṃbandhas tathābhūto vivakṣitaḥ // sati pratyayahetutvaṃ saṃbandha upapadyate śabdasyārthe yatas tatra saṃbandho 'stīti gamyate // nitye 'nitye 'pi vāpy arthe puruṣeṇa kathaṃcana saṃbandho 'kṛtasaṃbandhaiḥ śabdaiḥ kartuṃ na śakyate // vyapadeśe padārthānām anyā sattaupacārikī sarvāvasthāsu sarveṣām ātmarūpasya darśikā // sphaṭikādi yathā dravyaṃ bhinnarūpair upāśrayaiḥ svaśaktiyogāt saṃbandhaṃ tādrūpyeṇeva gacchati // tadvac chabdo 'pi sattāyām asyāṃ pūrvaṃ vyavasthitaḥ dharmair upaiti saṃbandham avirodhivirodhibhiḥ // evaṃ ca pratiṣedhyeṣu pratiṣedhaprakḷptaye āśriteṣūpacāreṇa pratiṣedhaḥ pravartate // ātmalābhasya janmākhyā satā labhyaṃ ca labhyate yadi saj jāyate kasmād athāsaj jāyate katham // sato hi gantur gamanaṃ, sati gamye pravartate gantṛvac cen na janmārtho, na cet tadvan na jāyate // upacarya tu kartāram abhidhānapravṛttaye punaś ca karmabhāvena tāṃ kriyāṃ ca tadāśrayām // athopacārasattaivaṃ vidheyas tatra lādayaḥ janmanā tu virodhitvān mukhyā sattā na vidyate // ātmānam ātmanā bibhrad astīti vyapadiśyate antarbhāvāc ca tenāsau karmaṇā na sakarmakaḥ // prāk ca sattābhisaṃbandhān mukhyā sattā kathaṃ bhavet asaṃś ca nāsteḥ kartā syād upacāras tu pūrvavat // tasmād bhinneṣu dharmeṣu virodhiṣv avirodhinīm virodhikhyāpanāyaiva śabdais tais tair upāśritām // abhinnakālām artheṣu bhinnakāleṣv avasthitām pravṛttihetuṃ sarveṣāṃ śabdānām aupacārikīm // etāṃ sattāṃ padārtho hi na kaś cid ativartate sā ca saṃpratisattāyāḥ pṛthag bhāśye nidarśitā // pradeśasyaikadeśaṃ vā parato vā nirūpaṇam viparyayam abhāvaṃ vā vyavahāro 'nuvartate // yathendriyasya vaiguṇyān mātrādhyāropavān iva jāyate pratyayo 'rthebhyas tathaivoddeśajā matiḥ // akṛtsnaviṣayābhāsaṃ śabdaḥ pratyayam āśritaḥ artham āhānyarūpeṇa svarūpeṇānirūpitam // rūpaṇavyapadeśābhyāṃ laukike vartmani sthitau jñānaṃ praty abhilāpaṃ ca sadṛśau bālapaṇḍitau // sarvārtharūpatā śuddhir jñānasya nirupāśrayā tato 'py asya parāṃ śuddhim eke prāhur arūpikām // upaplavo hi jñānasya bāhyākārānupātitā kāluṣyam iva tat tasya saṃsarge vyatibhedajam // yathā ca jñānam ālekhād aśuddhau vyavatiṣṭhate tathopāśrayavān arthaḥ svarūpād viprakṛṣyate // evam arthasya śabdasya jñānasya ca viparyaye bhāvābhāvāv abhedena vyavahārānupātinau // yathā bhāvam upāśritya tadabhāvo 'nugamyate tathābhāvam upāśritya tadbhāvo 'py anugamyate // nābhāvo jāyate bhāvo naiti bhāvo 'nupākhyatām ekasmād ātmano 'nanyau bhāvābhāvau vikalpitau // abhāvasyānupākhyatvāt kāraṇaṃ na prasādhakam sopākhyasya tu bhāvasya kāraṇaṃ kiṃ kariśyati // tasmāt sarvam abhāvo vā bhāvo vā sarvam iṣyate na tv avasthāntaraṃ kiṃ cid ekasmāt satyataḥ sthitam // tasmān nābhāvam icchanti ye loke bhāvavādinaḥ abhāvavādino vāpi na bhāvaṃ tattvalakṣaṇam // advaye caiva sarvasmin svabhāvād ekalakṣaṇe parikalpeṣu maryādā vicitraivopalabhyate // catasro hi yathāvasthā nirupākhye prakalpitāḥ evaṃ dvaividhyam apy etad bhāvābhāvavyapāśrayam // avirodhī virodhī vā sann asan vāpi yuktitaḥ kramavān akramo vāpi nābhāva upapadyate // avirodhī virodhī vā sann asan vāpi tattvataḥ kramavān akramo vāpi tena bhāvo na vidyate // abhāve triṣu kāleṣu na bhedasyāsti saṃbhavaḥ tasminn asati bhāve 'pi traikālyaṃ nāvatiṣṭhate // ātmatattvaparityāgaḥ parato nopapadyate ātmatattvaṃ tu parataḥ svato vā nopakalpate // tattve virodho nānātva upakāro na kaś cana tattvānyatvaparityāge vyavahāro nivartate // yatra draṣṭā ca dṛśyaṃ ca darśanaṃ cāvikalpitam tasyaivārthasya satyatvaṃ śritās trayyantavedinaḥ // sāmānyaṃ vā viśeṣaṃ vā yasmād āhur viśeṣavat śabdās tasmād asatyeṣu bhedeṣv eva vyavasthitāḥ // na hy abhāvasya sadbhāve bhāvasyātmā prahīyate na cābhāvasya nāstitve bhāvasyātmā prasūyate // na śābaleyasyāstitvaṃ bāhuleyasya bādhakam na śābaleyo nāstīti bāhuleyaḥ prakalpate // abhāvo yadi vastu syāt tatreyaṃ syāt vicāraṇā tataś ca tadabhāve 'pi syād vicāryam idaṃ punaḥ // avastu syād atītaṃ yad vyavahārasya gocaram tatra vastugato bhedo na nirvacanam arhati // apade 'rthe padanyāsaḥ kāraṇasya na vidyate atha ca prāgasadbhāvaḥ kāraṇe sati dṛṣyate // kā tasya prāgavastheti vastvāśritam idaṃ punaḥ prāg avastheti na hy etad dvayam apy asty avastuni // na cordhvam asti nāstīti vacanāyānibandhanam alaṃ syād apadasthānam etad vācaḥ pracakṣate // atyadbhutā tv iyaṃ vṛttir yad abhāgaṃ yad akramam bhāvānāṃ prāg abhūtānām ātmatattvaṃ prakāśate // vikalpotthāpitenaiva sarvo bhāvena laukikaḥ mukhyeneva padārthena vyavahāro vidhīyate // bhāvaśaktim ataś caināṃ manyante nityavādinaḥ bhāvam eva kramam prāhur na bhāvād aparaḥ kramaḥ // kramān na yaugapadyasya kaś cid bhedo 'sti tattvataḥ yathaiva bhāvān nābhāvaḥ kaś cid anyo 'vasīyate // kālasyāpy aparaṃ kālaṃ nirdiśanty eva laukikāḥ na ca nirdeśamātreṇa vyatireko 'nugamyate // ādhāraṃ kalpayan buddhyā nābhāve vyavatiṣṭhate avastuṣv api notprekṣā kasya cit pratibadhyate // tasmāc chaktivibhāgena nityaḥ sadasadātmakaḥ eko 'rthaḥ śabdavācyatve bahurūpaḥ prakāśate // vyavahāraś ca lokasya padārthaiḥ parikalpitaiḥ śāstre padārthaḥ kāryārthaṃ laukikaḥ pravibhajyate // 3,4: Bhūyodravyasamuddeśaḥ saṃsargarūpāt saṃbhūtāḥ saṃvidrūpād apoddhṛtāḥ śāstre vibhaktā vākyārthāt prakṛtipratyayārthavat // nimittabhūtāḥ sādhutve śāstrād anumitātmakāḥ ke cit padārthā vakṣyante saṃkśepeṇa yathāgamam // vastūpalakṣaṇaṃ yatra sarvanāma prayujyate dravyam ity ucyate so 'rto bhedyatvena vivakśitaḥ // 3,5: Guṇasamudeśa saṃsargi bhedakaṃ yad yat savyāpāraṃ pratīyate guṇatvaṃ paratantratvāt tasya śāstra udāhṛtam // dravyasyāvyapadeśasya ya upādīyate guṇaḥ bhedako vyapadeśāya tatprakarṣo 'bhidhīyate // sarvasyaiva pradhānasya na vinā bhedahetunā prakarṣo vidyate nāpi 'śabdasyopaiti vācyatām // vidyamānāḥ pradhāneṣu na sarve bhedahetavaḥ viśeṣaśabdair ucyante vyāvṛttārthābhidhāyibhiḥ // vastūpalakṣaṇe tatra viśeṣo vyāpṛto yadi prakarṣo niyamābhāvāt syād avijñātahetukaḥ // sarvaṃ ca sarvato 'vaśyaṃ niyamena prakṛṣyate saṃsargiṇā nimittena nikṛṣṭenādhikena vā // nāpekṣate nimittaṃ ca prakarṣe vyāpṛtaṃ yadi dravyasya syād upādānaṃ prakarṣaṃ praty anarthakaṃ // savyāpāro guṇas tasmāt svaprakarṣanibandhanaḥ dravyātmānaṃ bhinatty eva svaprakarṣaṃ niveśayan // arūpaṃ pararūpeṇa dravyam ākhyāyate yathā aprakarṣaṃ prakarṣeṇa guṇasyāviśyate tathā // 3,6: Diksamuddeśa dik sādhanam kriyā kāla iti vastvabhidhāyinaḥ śaktirūpe padārthānām atyantam anavasthitāḥ // vyatirekasya yo hetur avadhipratipādyayoḥ ṛjv ity evam yato 'nyena vinā buddhiḥ pravartate // karmano jātibhedānām abhivyaktir yadāśrayā sā svair upādhibhir bhinnā śaktir dig iti kathyate // parāparatve mūrtināṃ deśabhedanibandhane tata eva prakalpete kramarūpe tu kālataḥ // ākāśasya pradeśena bhāgaiś cānyaiḥ pṛthak pṛthak sā saṃyogavibhāgānām upādhitvāya kalpate // diśo vyavasthā deśānāṃ digvyavasthā na vidyate śaktayaḥ khalu bhāvānām upakāraprabhāvitāḥ // pratyastarūpā bhāveṣu dik pūrvety abhidhīyate pūrvabuddhir yato dik sā samākhyāmātram anyathā // svāṅgād vyavasthā yā loke na tasyām niyatā diśaḥ pratyaṅmukhasya yat paścāt tat purastād viparyaye // deśavyavasthāniyamo dikṣu na vyavatiṣṭhate rūḍham apy aparatvena pūrvam ity abhidhīyate // ato bhāṣitapuṃskatvāt puṃvadbhāvo na sidhyati asminn arthe na śabdena prasavaḥ kva cid ucyate // dikśakter abhidhāne tu niyataṃ diśi darśanam pūrvādināṃ yathā ṣaṣṭer jīvitasyāvadhāraṇe // chāyābhābhyāṃ nagādīnām bhāgabhedaḥ prakalpate ataddharmasu bhāveṣu bhāgabhedo na kalpate // paramāṇor abhāgasya diśā bhāgo vidhīyate bhāgaprakalpanāśaktiṃ prathamāṃ tāṃ pracakṣate // adeśāś cāpy abhāgāś ca niṣkramā nirupāśrayāḥ bhāvāḥ saṃsargirūpāt tu śaktibhedaḥ prakalpate // nirbhāgātmakatā tulyā paramāṇor ghaṭasya ca bhāgaḥ śaktyantaraṃ tatra parimāṇaṃ ca yat tayoḥ // yataḥ prakalpate bhedo bhedas tatrāpi dṛśyate adṛṣṭoparatiṃ bhedam ato 'yuktataraṃ viduḥ // sarvatra tasya kāryasya darśanād vibhur iṣyate vibhutvam etad evāhur anyaḥ kāyavatāṃ vidhiḥ // caitanyavat sthitā loke dikkālaparikalpanā prakṛtiṃ prāṇināṃ tāṃ hi ko 'nyathā sthāpayiṣyati // saṃkaro vyavahārāṇāṃ prakṛteḥ syād viparyaye tasmāt tyajann imān bhāvān punar evāvalambate // tasyās tu śakteḥ pūrvādibhedo bhāvāntarāśrayaḥ bhinnā dik tena bhedena bhedāyaivopakalpate // avadhitvena cāpekṣāyoge diglakṣaṇo vidhiḥ pūrvam asyeti ṣaṣṭhy eva dṛṣṭā dharmāntarāśraye // pūrvādināṃ viparyāso 'dṛṣṭaś cāvadhyasaṃkare ṛjv etad asyety etac ca liṅgaṃ na vyatikīryate // antaḥkaraṇadharmo vā bahir evaṃ prakāśate asyāṃ tv antarbahirbhāvaḥ prakriyāyāṃ na vidyate // ekatvam āsāṃ śaktīnāṃ nānātvaṃ veti kalpane avastupatite jñātvā satyato na parāmṛśet // vikalpātītatattveṣu saṃketopanibandhanāḥ bhāveṣu vyavahārā ye lokas tatrānugamyate // naikatvam asty anānātvaṃ vinaikatvena netarat paramārthe tayor eṣa bhedo 'tyantaṃ na vidyate // na śaktīnāṃ tathā bhedo yathā śaktimatām sthitiḥ na ca laukikam ekatvaṃ tāsām ātmasu vidyate // naikatvaṃ vyavatiṣṭheta nānātvaṃ cen na kalpayet nānātvaṃ cāvahīyeta yady ekatvaṃ na kalpayet // 3,7: Sādhanasamuddeśa svāśraye samavetānāṃ tadvad evāśrayāntare kriyāṇām abhiniṣpattau sāmarthyaṃ sādhanaṃ viduḥ // śaktimātrāsamūhasya viśvasyānekadharmaṇaḥ sarvadā sarvathā bhāvāt kva cit kiṃ cid vivakṣyate // sādhanavyavahāraś ca buddhyavasthānibandhanaḥ sann asan vārtharūpeṣu bhedo buddhyā prakalpyate // buddhyā samīhitaikatvān pañcālān kurubhir yadā punar vibhajate vaktā tadāpāyaḥ pratīyate // śabdopahitarūpāṃś ca buddher viṣayatāṃ gatān pratyakṣam iva kaṃsādīn sādhanatvena manyate // buddhipravṛttirūpaṃ ca samāropyābhidhātṛbhiḥ artheṣu śaktibhedānāṃ kriyate parikalpanā // vyaktau padārthe śabdāder janyamānasya karmaṇaḥ sādhanatvaṃ tathā siddhaṃ buddhirūpaprakalpitam // svatantraparatantratve kramarūpaṃ ca darśitam nirīheṣv api bhāveṣu kalpanopanibandhanam // śaktayaḥ śaktimantaś ca sarve saṃsargavādinām bhāvās teṣv asvaśabdeṣu sādhanatvaṃ nirūpyate // ghaṭasya dṛśikarmatve mahattvādīni sādhanam rūpasya dṛśikarmatve rūpatvādīni sādhanam // svaiḥ sāmānyaviśeṣaiś ca śaktimanto rasādayaḥ niyatagrahaṇā loke śaktayas tās tathāśrayaiḥ // indriyārthamanaḥkartṛsaṃbandhaḥ sādhanaṃ kva cit yad yadā yadanugrāhi tat tadā tatra sādhanam // svaśabdair abhidhāne tu sa dharmo nābhidhīyate vibhaktyādibhir evāsāv upakāraḥ pratīyate // nimittabhāvo bhāvānām upakārārtham āśritaḥ natir āvarjanety evaṃ siddhaḥ sādhanam iṣyate // sa tebhyo vyatirikto vā teṣām ātmaiva vā tathā vyatirekam upāśritya sādhanatvena kalpyate // saṃdarśanaṃ prārthanāyāṃ vyavasāye tv anantarā vyavasāyas tathārambhe sādhanatvāya kalpate // pūrvasmin yā kriyā saiva parasmin sādhanaṃ matā saṃdarśane tu caitanyaṃ viśiṣṭaṃ sādhanaṃ viduḥ // niṣpattimātre kartṛtvaṃ sarvatraivāsti kārake vyāpārabhedāpekṣāyāṃ karaṇatvādisaṃbhavaḥ // putrasya janmani yathā pitroḥ kartṛtvam ucyate ayam asyām iyaṃ tv asmād iti bhedo vivakṣayā // guṇakriyāṇāṃ kartāraḥ kartrā nyakkṛtaśaktayaḥ nyaktāyām api saṃpūrṇaiḥ svair vyāpāraiḥ samanvitāḥ // karaṇatvādibhir jñātāḥ kriyābhedānupātibhiḥ svātantryam uttaraṃ labdhvā pradhāne yānti kartṛtām // yathā rājñā niyukteṣu yoddhṛtvaṃ yoddhṛṣu sthitam teṣu vṛttau tu labhate rājā jayaparājayau // tathā kartrā niyukteṣu sarveṣv ekārthakāriṣu kartṛtvaṃ karaṇatvāder uttaraṃ na virudhyate // anāśrite tu vyāpāre nimittaṃ hetur iṣyate āśritāvadhibhāvaṃ tu lakṣaṇe lakṣaṇaṃ viduḥ // dravyādiviṣayo hetuḥ kārakaṃ niyatakriyam kartā kartrantarāpekṣaḥ kriyāyāṃ hetur iṣyate // kriyāyai karaṇaṃ tasya dṛṣṭaḥ pratinidhis tathā hetvarthā tu kriyā tasmān na sa pratinidhīyate // prātilomyānulomyābhyāṃ hetur arthasya sādhakaḥ tādarthyam ānulomyena hetutvānugataṃ tu tat // sarvatra sahajā śaktir yāvaddravyam avasthitā kriyākāle tv abhivyakter āśrayād upakāriṇī // kuḍyasyāvaraṇe śaktir asyādīnāṃ vidāraṇe sarvadā sa tu san dharmaḥ kriyākāle nirūpyate // svā"ngasaṃyoginaḥ pāśā daityānāṃ vāruṇā yathā vyajyante vijigīṣūṇāṃ dravyāṇāṃ śaktayas tathā // taikṣṇyagauravakāṭhinyasaṃsthānaiḥ svair asir yadā chedyaṃ prati vyāpriyate śaktimān gṛhyate tadā // prā"n nimittāntarodbhūtaṃ kriyāyāḥ kaiś cid iṣyate sādhanaṃ sahajaṃ kaiś cit kriyānyaiḥ pūrvam iṣyate // pravṛttir eva prathamaṃ kva cid apy anapāśritā śaktīr ekādhikaraṇe srotovad apakarṣati // apūrvaṃ kālaśaktiṃ vā kriyāṃ vā kālam eva vā tam evamlaksanam bhāvam ke cid āhuh katham ca na // nityāḥ ṣaṭ śaktayo 'anyeṣāṃ bhedābhedasamanvitāḥ kriyāsaṃsiddhaye 'rtheṣu jātivat samavasthitāḥ // dravyākārādibhedena tāś cāparimitā iva dṛśyante tattvam āsāṃ tu ṣaṭ śaktīr nātivartate // nimittabhedād ekaiva bhinnā śaktiḥ pratīyate ṣoḍhā kartṛtvam evāhus tatpravṛtter nibandhanam // tattve vā vyatireke vā vyatiriktaṃ tad ucyate śabdapramāṇako lokaḥ sa śāstreṇānugamyate // paramārthe tu naikatvaṃ pṛthaktvād bhinnalakṣaṇam pṛthaktvaikatvarūpeṇa tattvam eva prakāśate // yat pṛthaktvam asaṃdigdhaṃ tad ekatvān na bhidyate yad ekatvam asaṃdigdhaṃ tat pṛthaktvān na bhidyate // dyauḥ kṣamā vāyur ādityaḥ sāgarāḥ sarito diśaḥ antaḥkaraṇatattvasya bhāgā bahir avasthitāḥ // kālavicchedarūpeṇa tad evaikam avasthitam sa hy apūrvāparo bhāvaḥ kramarūpeṇa lakṣyate // dṛṣṭo hy avyatireke 'pi vyatireko 'nvaye 'sati vṛkṣādyarthānvayas tasmād vibhaktyartho 'nya iṣyate // sāmānyaṃ kārakaṃ tasya saptādyā bhedayonayaḥ ṣaṭ karmākhyādibhedena śeṣabhedas tu saptamī // [atha karmādhikāraḥ] nirvartyaṃ ca vikāryaṃ ca prāpyaṃ ceti tridhā matam tatrepsitatamaṃ karma caturdhānyat tu kalpitam // audāsīnyena yat prāpyaṃ yac ca kartur anīpsitam saṃjñāntarair anākhyātaṃ yad yac cāpy anyapūrvakam // satī vāvidyamānā vā prakṛtiḥ pariṇāminī yasya nāśriyate tasya nirvartyatvaṃ pracakṣate // prakṛtes tu vivakṣāyāṃ vikāryaṃ kaiś cid anyathā nirvartyaṃ ca vikāryaṃ ca karma śāstre pradarśitam // yad asaj jāyate sad vā janmanā yat prakāśyate tan nirvartyaṃ vikāryaṃ ca karma dvedhā vyavasthitam // prakṛtyucchedasaṃbhūtaṃ kiṃ cit kāṣṭhādibhasmavat kiṃ cid guṇāntarotpattyā suvarṇādivikāravat // kriyākṛtā viśeṣāṇāṃ siddhir yatra na gamyate darśanād anumānād vā tat prāpyam iti kathyate // viśeṣalābhaḥ sarvatra vidyate darśanādibhiḥ keṣāṃ cit tadabhivyaktisiddhir dṛṣṭiviṣādiṣu // ābhāsopagamo vyaktiḥ soḍhatvam iti karmaṇaḥ viśeṣāḥ prāpyamāṇasya kriyāsiddhau vyavasthitāḥ // nirvartyādiṣu tat pūrvam anubhūya svatantratām kartrantarāṇāṃ vyāpāre karma saṃpadyate tataḥ // tadvyāpāraviveke 'pi svavyāpāre vyavasthitam karmāpadiṣṭāṃllabhate kva cic chāstrāśrayān vidhīn // nivṛttapreṣaṇaṃ karma svakriyāvayave sthitam nivartamāne karmatve sve kartṛtve 'vatiṣṭhate // tāni dhātvantarāṇy eva pacisidhyativad viduḥ bhede 'pi tulyarūpatvād ekatvaparikalpanā // ekadeśe samūhe ca vyāpārāṇāṃ pacādayaḥ svabhāvataḥ pravartante tulyarūpasamanvitāḥ // nyagbhāvanā nyagbhavanaṃ ruhau śuddhe pratīyate nyagbhāvanā nyagbhavanaṃ ṇyante 'pi pratipadyate // avasthāṃ pañcamīm āhur ṇyante tāṃ karmakartari nivṛttapreṣaṇād dhātoḥ prākṛte 'rthe ṇij ucyate // bravīti pacater arthaṃ sidhyatir na vinā ṇicā sa ṇyantaḥ pacater arthe prākṛte vyavatiṣṭhate // keṣāṃ cid devadattāder vyāpāro yaḥ sakarmake sa vinā devadattādeḥ kaṭādiṣu vivakṣyate // nivṛttapreṣaṇaṃ karma svasya kartuḥ prayojakam preṣaṇāntarasaṃbandhe ṇyante lenābhidhīyate // sadṛśādiṣu yat karmakartṛtvaṃ pratipadyate āpattyāpādane tatra viṣayatvaṃ prati kriye // kutaś cid āhṛtya padam evaṃ ca parikalpane karmasthabhāvakatvaṃ syād darśanādyabhidhāyinām // viśeṣadarśanaṃ yatra kriyā tatra vyavasthitā kriyāvyavasthā tv anyeṣāṃ śabdair eva prakāśyate // kālabhāvādhvadeśānām antarbhūtakriyāntaraiḥ sarvair akarmakair yoge karmatvam upajāyate // ādhāratvam iva prāptās te punar dravyakarmasu kālādayo bhinnakakṣyaṃ yānti karmatvam uttaram // atas taiḥ karmabhir dhātur yukto 'dravyair akarmakaḥ lasya karmaṇi bhāve ca nimittatvāya kalpate // sarvaṃ cākathitaṃ karma bhinnakakṣyaṃ pratīyate dhātvarthoddeśabhedena tan nepsitatamaṃ kila // pradhānakarma kathitaṃ yat kriyāyāḥ prayojakam tatsiddhaye kriyāyuktam anyat tv akathitaṃ smṛtam // duhyādivan nayatyādau karmatvam akathāśrayam ākhyātānupayoge tu niyamāc cheṣa iṣyate // antarbhūtaṇijarthānāṃ duhyādīnāṃ ṇijantavat siddhaṃ pūrveṇa karmatvaṃ ṇijantaniyamas tathā // karaṇasya svakakṣyāyāṃ na prakarṣāśrayo yathā karmaṇo 'pi svakakṣyāyāṃ na syād atiśayas tathā // karmaṇas tv āptum iṣṭatva āśrite 'tiśayo yataḥ āśrīyate tato 'tyantaṃ bhedaḥ pūrveṇa karmaṇā // ṇijante ca yathā kartā sakriyaḥ san prayujyate na duhyādau tathā kartā niṣkriyo 'pi prayujyate // bhedavākyaṃ tu yan ṇyante nīduhiprakṛtau ca yat śabdāntaratvān naivāsti saṃsparśas tasya dhātunā // yathaivaikam apādānaṃ śāstre bhedena darśitam tathaikam eva karmāpi bhedena pratipāditam // nirvartyo vā vikāryo vā prāpyo vā sādhanāśrayaḥ kriyāṇām eva sādhyatvāt siddharūpo 'bhidhīyate // ahiteṣu yathā laulyāt kartur icchopajāyate viṣādiṣu bhayādibhyas tathaivāsau pravartate // pradhānetarayor yatra dravyasya kriyayoḥ pṛthak śaktir guṇāśrayā tatra pradhānam anurudhyate // pradhānaviṣayā śaktiḥ pratyayenābhidhīyate yadā guṇe tadā tadvad anuktāpi prakāśate // pacāv anuktaṃ yat karma ktvānte bhāvābhidhāyini bhujau śaktyantare 'py ukte tat taddharma prakāśate // iṣeś ca gamisaṃsparśād grāme yo lo vidhīyate tatreṣiṇaiva nirbhogaḥ kriyate gamikarmaṇaḥ // paktvā bhujyata ity atra keṣāṃ cin na vyapekṣate odanaṃ pacatiḥ so 'sāv anumānāt pratīyate // tathābhiniviśau karma yat ti"nante 'bhidhīyate ktvānte 'dhikaraṇatve 'pi na tatrecchanti saptamīm // yan nirvṛttāśrayaṃ karma prāpter apracitaṃ punaḥ bhakṣyādiviṣayāpattyā bhidyamānaṃ tad īpsitam // dhātor arthāntare vṛtter dhātvarthenopasaṃgrahāt prasiddher avivakṣātaḥ karmaṇo 'karmikā kriyā // bhedā ya ete catvāraḥ sāmānyena pradarśitāḥ te nimittādibhedena bhidyante bahudhā punaḥ // [iti karmādhikāraḥ] [atha karaṇādhikāraḥ] kriyāyāḥ pariniṣpattir yadvyāpārād anantaram vivakṣyate yadā tatra karaṇatvaṃ tadā smṛtam // vastutas tad anirdeśyaṃ na hi vastu vyavasthitam sthālyā pacyata ity eṣā vivakṣā dṛśyate yataḥ // karaṇeṣu tu saṃskāram ārabhante punaḥ punaḥ viniyogaviśeṣāṃś ca pradhānasya prasiddhaye // svakakṣyāsu prakarṣaś ca karaṇānāṃ na vidyate āśritātiśayatvaṃ tu paratas tatra lakṣaṇam // svātantrye 'pi prayoktāra ārād evopakurvate karaṇena hi sarveṣāṃ vyāpāro vyavadhīyate // kriyāsiddhau prakarṣo 'yaṃ nyagbhāvas tv eva kartari siddhau satyāṃ hi sāmānyaṃ sādhakatvaṃ prakṛṣyate // asyādīnāṃ tu kartṛtve taikṣṇyādi karaṇaṃ viduḥ taikṣṇyādīnāṃ svatantratve dvedhātmā vyavatiṣṭhate // ātmabhede 'pi saty evam eko 'rthaḥ sa tathā sthitaḥ tadāśrayatvād bhede 'pi kartṛtvaṃ bādhakaṃ tataḥ // yathā ca saṃnidhānena karaṇatvaṃ pratīyate tathaivāsaṃnidhāne 'pi kriyāsiddheḥ pratīyate // stokasya vābhinirvṛtter anirvṛtteś ca tasya vā prasiddhiṃ karaṇatvasya stokādīnāṃ pracakṣate // dharmāṇāṃ tadvatā bhedād abhedāc ca viśiṣyate kriyāvadher avacchedaviśeṣād bhidyate yathā // [iti karaṇādhikāraḥ] [atha kartradhikāraḥ] prāg anyataḥ śaktilābhān nyagbhāvāpādanād api tadadhīnapravṛttitvāt pravṛttānāṃ nivartanāt // adṛṣṭatvāt pratinidheḥ praviveke ca darśanāt ārād apy upakāritve svātantryaṃ kartur ucyate // dharmair abhyuditaiḥ śabde niyamo na tu vastuni kartṛdharmavivakṣāyāṃ śabdāt kartā pratīyate // ekasya buddhyavasthābhir bhede ca parikalpite kartṛtvaṃ karaṇatvaṃ ca karmatvaṃ copajāyate // utpatteḥ prāg asadbhāvo buddhyavasthānibandhanaḥ aviśiṣṭaḥ satānyena kartā bhavati janmanaḥ // kāraṇaṃ kāryabhāvena yadā vāvyavatiṣṭhate kāryaśabdaṃ tadā labdhvā kāryatvenopajāyate // yathāheḥ kuṇḍalībhāvo vyagrāṇāṃ vā samagratā tathaiva janmarūpatvaṃ satām eke pracakṣate // vibhaktayoni yat kāryaṃ kāraṇebhyaḥ pravartate svā jātir vyaktirūpeṇa tasyāpi vyavatiṣṭhate // bhāveṣv eva padanyāsaḥ prajñāyā vāca eva vā nāstīty apy apade nāsti na ca sad bhidyate tataḥ // buddhiśabdau pravartete yathābhūteṣu vastuṣu teṣām anyena tattvena vyavahāro na vidyate // ākāśasya yathā bhedaś chāyāyāś calanaṃ yathā janmanāśāv abhede 'pi tathā kaiś cit prakalpitau // yathaivākāśanāstitvam asan mūrtinirūpitam tathaiva mūrtināstitvam asadākāśaniśrayam // yathā tadarthair vyāpāraiḥ kriyātmā vyapadiśyate abhedagrahaṇād eṣa kāryakāraṇayoḥ kramaḥ // vikāro janmanaḥ kartā prakṛtir veti saṃśaye bhidyate pratipattṛṇāṃ darśanaṃ li"ngadarśanaiḥ // kḷpi saṃpadyamāne yā caturthī sā vikārataḥ suvarṇapiṇḍe prakṛtau vacanaṃ kuṇḍalāśrayam // vākye saṃpadyateḥ kartā sa"nghaś cvyantasya kathyate vṛttau saṅghībhavantīti brāhmaṇānāṃ svatantratā // atvaṃ saṃpadyate yas tvaṃ na tasmin yuṣmadāśrayā pravṛttiḥ puruṣasyāsti prākṛtaḥ sa vidhīyate // pūrvāvasthām avijahat saṃspṛśan dharmam uttaram saṃmūrchita ivārthātmā jāyamāno 'bhidhīyate // savyāpārataraḥ kaś cit kva cid dharmaḥ pratīyate saṃsṛjyante ca bhāvānāṃ bhedavatyo 'pi śaktayaḥ // viparītārthavṛttitvaṃ puruṣasya viparyaye gamyeta sādhanaṃ hy atra savyāpāraṃ pratīyate // tvam anyo bhavasīty eṣā tatra syāt parikalpanā rājñi bhṛtyatvamāpanne yathā tadvad gatir bhavet // saṃbhāvanāt kriyāsiddhau kartṛtvena samāśritaḥ kriyāyām ātmasādhyāyāṃ sādhanānāṃ prayojakaḥ // prayogamātre nyagbhāvaṃ svātantryād eva niśritaḥ aviśiṣṭo bhavaty anyaiḥ svatantrair muktasaṃśayaiḥ // nimittebhyaḥ pravartante sarva eva svabhūtaye abhiprāyānurodho 'pi svārthasyaiva prasiddhaye // [iti kartradhikāraḥ][atha hetvadhikāraḥ] preṣaṇādhyeṣaṇe kurvaṃs tatsamarthāni cācaran kartaiva vihitāṃ śāstre hetusaṃjñāṃ prapadyate // dravyamātrasya tu praiṣe pṛcchyāder loḍ vidhīyate sakriyasya prayogas tu yadā sa viṣayo ṇicaḥ // guṇakriyāyāṃ svātantryāt preṣaṇe karmatāṃ gataḥ niyamāt karmasaṃjñāyāḥ svadharmeṇābhidhīyate // kriyāyāḥ prerakaṃ karma hetuḥ kartuḥ prayojakaḥ karmārthā ca kriyotpattisaṃskārapratipattibhiḥ // [iti hetvadhikāraḥ] [atha saṃpradānādhikāraḥ] anirākaraṇāt kartus tyāgā"ngaṃ karmaṇepsitam preraṇānumatibhyāṃ ca labhate saṃpradānatām // hetutve karmasaṃjñāyāṃ śeṣatve vāpi kārakam rucyarthādiṣu śāstreṇa saṃpradānākhyam ucyate // bhedasya ca vivakṣāyāṃ pūrvāṃ pūrvāṃ kriyāṃ prati parasyā"ngasya karmatvān na kriyāgrahaṇaṃ kṛtam // kriyāṇāṃ samudāye tu yadaikatvaṃ vivakṣitam tadā karma kriyāyogāt svākhyayaivopacaryate // bhedābhedavivakṣā ca svabhāvena vyavasthitā tasmād gatyarthakarmatve vyabhicāro na dṛśyate // vikalpenaiva sarvatra saṃjñe syātām ubhe yadi ārambheṇa na yogasya pratyākhyānaṃ samaṃ bhavet // tyāgarūpaṃ prahātavye prāpye saṃsargadarśanam āsthitaṃ karma yat tatra dvairūpyaṃ bhajate kriyā // [iti saṃpradānādhikāraḥ] [athāpādānādhikāraḥ] nirdiṣṭaviṣayaṃ kiṃ cid upāttaviṣayaṃ tathā apekṣitakriyaṃ ceti tridhāpādānam ucyate // saṃyogabhedād bhinnātmā gamir eva bhramir yathā dhruvāvadhir apāyo 'pi samavetas tathādhruve // dravyasvabhāvo na dhrauvyam iti sūtre pratīyate apāyaviṣayaṃ dhrauvyaṃ yat tu tāvad vivakṣitam // saraṇe devadattasya dhrauvyaṃ pāte tu vājinaḥ āviṣṭaṃ yad apāyena tasyādhrauvyaṃ pracakṣate // ubhāv apy adhruvau meṣau yady apy ubhayakarmaje vibhāge pravibhakte tu kriye tatra vivakṣite // meṣāntarakriyāpekṣam avadhitvaṃ pṛthak pṛthak meṣayoḥ svakriyāpekṣaṃ kartṛtvaṃ ca pṛthak pṛthak // abhedena kriyaikā tu dvisādhyā ced vivakṣitā meṣāv apāye kartārau yady anyo vidyate 'vadhiḥ // gatir vinā tv avadhinā nāpāya iti gamyate vṛkṣasya parṇaṃ patatīty evaṃ bhāṣye nidarśitam // bhedābhedau pṛthagbhāvaḥ sthitiś ceti virodhinaḥ yugapan na vivakṣyante sarve dharmā balāhake // dhanuṣā vidhyatīty atra vināpāyavivakṣayā karaṇatvaṃ yato nāsti tasmāt tad ubhayaṃ saha // ekaiva vā satī śaktir dvirūpā vyavatiṣṭhate nimittaṃ saṃjñayos tatra parayā bādhyate 'parā // nirdhāraṇe vibhakte yo bhītrādīnāṃ ca yo vidhiḥ upāttāpekṣitāpāyaḥ so 'budhapratipattaye // [ity apādānādhikāraḥ] [athādhikaraṇādhikāraḥ] kartṛkarmavyavahitām asākṣād dhārayat kriyām upakurvat kriyāsiddhau śāstre 'dhikaraṇaṃ smṛtam // upaśleṣasya cābhedas tilākāśakaṭādiṣu upakārās tu bhidyante saṃyogisamavāyinām // avināśo gurutvasya pratibandhe svatantratā digviśeṣād avaccheda ityādyā bhedahetavaḥ // ākāśam eva keṣāṃ cid deśabhedaprakalpanāt ādhāraśaktiḥ prathamā sarvasaṃyogināṃ matā // idam atreti bhāvānām abhāvān na prakalpate vyapadeśas tam ākāśanimittaṃ saṃpracakṣate // kālāt kriyā vibhajyanta ākāśāt sarvamūrtayaḥ etāvāṃś caiva bhedo 'yam abhedopanibandhanaḥ // yady apy upavasir deśaviśeṣam anurudhyate śabdapravṛttidharmāt tu kālam evāvalambate // vasatāv aprayukte 'pi deśo 'dhikaraṇaṃ tataḥ aprayuktaṃ trirātrādi karma copavasau smṛtam // [ity adhikaraṇādhikāraḥ] [atha śeṣādhikāraḥ] saṃbandhaḥ kārakebhyo 'nyaḥ kriyākārakapūrvakaḥ śrutāyām aśrutāyāṃ vā kriyāyāṃ so 'bhidhīyate // dviṣṭho 'py asau parārthatvād guṇeṣu vyatiricyate tatrābhidhīyamānaḥ san pradhāne 'py upayujyate // nimittaniyamaḥ śabdāt saṃbandhasya na gṛhyate karmapravacanīyais tu sa viśeṣo 'varudhyate // sādhanair vyapadiṣṭe ca śrūyamāṇakriye punaḥ proktā pratipadaṃ ṣaṣṭhī samāsasya nivṛttaye // niṣṭhāyāṃ karmaviṣayā ṣaṣthī ca pratiṣidhyate śeṣalakṣaṇayā ṣaṣṭhyā samāsastatra neṣyate // anyena vyapadiṣṭasya yasyānyatropajāyate vyatirekaḥ sa dharmau dvau labhate viṣayāntare // prādhānyaṃ svaguṇe labdhvā pradhāne yāti śeṣatām sahayoge svayoge 'taḥ pradhānatvaṃ na hīyate // [iti śeṣādhikāraḥ] siddhasyābhimukhībhāvamātraṃ saṃbodhanaṃ viduḥ prāptābhimukhyo hy arthātmā kriyāsu viniyujyate // saṃbodhanaṃ na vākyārtha iti pūrvebhya āgamaḥ uddeśena vibhaktyarthā vākyārthāt samapoddhṛtāḥ // vibhaktyarthe 'vyayībhāvavacanād avasīyatām anyo dravyād vibhaktyarthaḥ so 'vyayenābhidhīyate // dravyaṃ tu yad yathābhūtaṃ tad atyantaṃ tathā bhavet kriyāyoge 'pi tasyāsau dravyātmā nāpahīyate // tasmād yat karaṇaṃ dravyaṃ tat karma na punar bhavet sarvasya vānyathābhāvas tasya dravyātmano bhavet // 3,8: Kriyāsamuddeśa yāvat siddham asiddhaṃ vā sādhyatvenābhidhīyate āśritakramarūpatvāt tat kriyeti pratiyate // kāryakāraṇabhāvena dhvanatīty āśritakramaḥ dhvaniḥ kramanivṛttau tu dhvanir ity eva kathyate // śvete śvetata ity etac chvetatvena prakāśate āśritakramarūpatvād abhidhānaṃ pravartate // guṇabhūtair avayavaiḥ samūhaḥ kramajanmanām buddhyā prakalpitābhedaḥ kriyeti vyapadiśyate // samūhaḥ sa tatbābhūtaḥ pratibhedam samūhisu samāpyate tato bhede kālabhedasya saṃbhavaḥ // kramāt sadasatāṃ teṣām ātmāno na samūhinām sadvastuviṣayair yānti saṃbandhaṃ cakṣurādibhiḥ // yathā gaur iti samghātaḥ sarvo nendriyagocaraḥ bhāgaśas tūpalabdhasya buddhau rūpaṃ nirūpyate // indriyair anyathāprāptau bhedāmśopanipātibhiḥ alātacakravad rūpaṃ kriyāṇāṃ parikalpyate // yathā ca bhāgāḥ pacater udakāsecanādayaḥ udakāsecanādināṃ jñeyā bhāgās tathāpare // yaś cāpakarṣaparyantam anuprāptaḥ pratīyate tatraikasmin kriyāśabdaḥ kevale na prayujyate // pūrvottarais tathā bhāgaiḥ samavasthāpitakramaḥ ekaḥ so 'py asadadhyāsād ākhyātair abhidhīyate // kālānupāti yad rūpaṃ tad astīty anugamyate paritas tu paricchinnaṃ bhāva ity eva kathyate // vyavahārasya siddhatvān na ceyaṃ guṇakalpanā upacāro hi mukhyasya saṃbhavād avatiṣṭhate // āhitottaraśaktitvāt pratyekaṃ vā samūhinaḥ anekarūpā lakṣyante kramavanta ivākramāḥ // anantaraṃ phalaṃ yasyāḥ kalpate tām kriyām viduḥ pradhānabhūtāṃ tādarthyād anyāsāṃ tu tadākhyatā // *kriyāpravṛttau yo hetus tadarthaṃ yad viceṣṭitam anapekṣya prayuñjīta gacchatīty avadhārayan // satsu pratyayarūpo 'sau bhāvo yāvan na jāyate tāvat pareṣāṃ rūpeṇa sādhyaḥ sann abhidhīyate // siddhe tu sādhanākāṅkṣā kṛtārthatvān nivartate na kriyāvācināṃ tasmāt prayogas tatra vidyate // sa cāpūrvāparibhūta ekatvād akramātmakaḥ pūrvāparāṇāṃ dharmeṇa tadarthenānugamyate // asan nivartate tasmād yat sat tad upalabhyate tayoḥ sadasatoś cāsāv ātmaika iva gṛhyate // jātim anye kriyām āhur anekavyaktivartinīm asādhyā vyaktirūpeṇa sā sādhyevopalabhyate // ante yā vā kriyābhāge jātiḥ saiva kriyā smṛtā sā vyakter anuniṣpāde jāyamāneva gamyate // svavyāpāraviśiṣṭānām sattā vā, kartṛkarmanām kriyā vyāpārabhedeṣu sattā vā samavāyinī // antye vātmani yā sattā sā kriyā kaiś cid iṣyate bhāva eva hi dhātvartha ity avicchinna āgamaḥ // buddhiṃ tajjātim anye tu buddhisattām athāpare pratyastarūpāṃ bhāveṣu kriyeti pratijānate // āvirbhāvatirobhāvau janmanāśau tathāparaiḥ ṣaṭsu bhāvavikāreṣu kalpitau vyāvahārikau // tābhyāṃ sarvapravṛttīnām abhedenopasamgrahaḥ janmaivāśritasārūpyaṃ sthitir ity abhidhīyate // *jāyamānān na janrnānyad vināśe 'py apadārthatā ato bhāvavikāreṣu sattaikā vyavatiṣṭhate // *pūrvabhāgas tu yaj jātāt taj janmety apadiśyate āśritakramarūpeṇa nimittatve vivakṣite // ākhyātaśabdair artho 'sāv evaṃbhūto 'bhidhīyate nāmaśabdāḥ pravartante saṃharanta iva kramam // phalaṃ phalāpadeśo vā vastu vā tadvirodhi yat tad anyad eva pūrveṣāṃ nāga ity apadiśyate // naivāsti naiva nāstīti vastuno grahanād vinā kalpate pararūpeṇa vastv anyad anugamyate // bhāvābhāvau ghaṭādinām aspṛśann api pāṇinā kaś cid vedāprakāśe 'pi prakāśe tata eva vā // vyāpi saukṣmyaṃ kva cid yāti kva cit saṃhanyate punaḥ akurvāṇo 'tha vā kiṃ cit svaśaktyaivaṃ prakāśate // sarvarūpasya tattvasya yat krameṇeva darśanam bhāgair iva prakḷptiś ca tāṃ kriyām apare viduḥ // sattā svaśaktiyogena sarvarūpā vyavasthitā sādhyā ca sādhanaṃ caiva phalaṃ bhoktā phalasya ca // kriyām anye tu manyante kva cid apy anapāśritām sādhanaikārthakāritve pravṛttim anapāyinīm // sāmānyabhūtā sā pūrvaṃ bhāgaśaḥ pravibhajyate tato vyāpārarūpeṇa sādhyeva vyavatiṣṭhate // prakṛtiḥ sādhanānāṃ sā prathamaṃ tac ca kārakam vyāpārāṇāṃ tato 'nyatvam aparair upavarṇyate // bahūnāṃ saṃbhave 'rthānāṃ ke cid evopakārinaḥ saṃsarge kaś cid esāṃ tu prādhānyena pratīyate // sādhyatvāt tatra cākhyātair vyāpārāḥ siddhasādhanāḥ prādhānyenābhidhīyante phalenāpi pravartitāḥ // ekatvāvṛttibhāvābhyāṃ bhedābhedasamanvaye saṃkhyās tatropalabhyante saṃkhyeyāvayavakriyāḥ // siddhasyārthasya pākādeḥ kathaṃ sādhanayogitā sādhyatve vā tiṅantena kṛtāṃ bhedo na kaś cana // tatra kārakayogāyā yady ākhyātaṃ nibandhanam ṣaṣṭhvāḥ sā lena saṃbandhe vyudastā kartṛkarmanoḥ // ekābhidhāna eko 'rtho yugapac ca dvidharmabhāk na saṃbhavati siddhatve sa sādhyaḥ syāt kathaṃ punaḥ // etāvat sādhanaṃ sādhyam etāvad iti kalpanā śāstra eva na vākye 'sti vibhāgaḥ paramārthataḥ // ākhyātaśabde bhāgābhyāṃ sādhyasādhanavartitā prakalpitā yathā śāstre sa ghañādisv api kramaḥ // sādhyatvena kriyā tatra dhāturūpanibandhanā sattvabhāvas tu yas tasyāḥ sa ghañādinibandhanaḥ // bandhutābhedarūpeṇa bandhuśabde vyavasthitā samūho bandhvavasthā tu pratyayenābhidhīyate // tatra yam prati sādhyatvam asiddhā taṃ prati kriyā siddhā tu yasmin sādhyatvaṃ na tam eva punaḥ prati // rājñaḥ putrasya napteti na rājñi vyatiricyate putrasyārthaḥ pradhānatvaṃ na cāsya vinivartate // mṛgo dhāvati paśyeti sādhyasādhanarūpatā tathā viṣayabhedena saraṇasyopapadyate // lakṛtyaktakhalarthānāṃ tathāvyayakṛtām api rūḍhiniṣṭhāghañādinām dhātuḥ sādhyasya vācakaḥ // sādhyasyāpariniṣpatteḥ so 'yam ity anupagrahaḥ tiṅantair antareṇevam upamānaṃ tato na taiḥ // sādhanatvaṃ prasiddhaṃ ca tiṅkṣu saṃbandhināṃ yataḥ tenādhyāropa eva syād upamā tu na vidyate // nyūneṣu ca samāptārtham upamānaṃ vidhīyate kriyā caivāśraye sarvā tatra tatra samāpyate // yenaiva hetunā haṃsaḥ patatīty abhidhīyate ātau tasya samāptatvād upamārtho na vidyate // kriyāṇāṃ jātibhinnānāṃ sādṛśyaṃ nāvadhāryate siddheś ca prakrame sādhyam upamātum na śakyate // vanam vṛkṣā iti yathā bhedābhedavyapāśrayāt arthātmā bhidyate bhāve sa bāhyābhyantare kramaḥ // sāmānye bhāva ity atra yal liṅgam upalabhyate bhedānāṃ anumeyatvān na tat teṣu vivakṣyate // nirdeśe caritārthatvāl liṅgaṃ bhāve 'vivaksitam upamānavidhitvāc ca bhāvād anyat pacādisu // bhavatau yat pacādināṃ tāvad atropadiśyate na ca liṅgam pacādināṃ bhavatau samavasthitam // ekaś ca so 'rthaḥ sattākhyaḥ katham cit kaiś cid ucyate liṅgāni cāsya bhidyante pacirūpādibhedavat // ācāryo mātulaś ceti yathaiko vyapadiśyate sambandhibhedād arthātmā sa vidhiḥ paktibhāvayoḥ // 3,9: Kālasamuddeśaḥ vyāpāravyatirekeṇa kālam eke pracakṣate nityam ekaṃ vibhu dravyaṃ parimāṇaṃ kriyāvatām // diṣṭiprasthasuvarṇādi mūrtibhedāya kalpate kriyābhedāya kālas tu saṃkhyā sarvasya bhedikā // utpattau ca sthitau caiva vināśe cāpi tadvatām nimittaṃ kālam evāhur vibhaktenātmanā sthitam // tam asya lokayantrasya sūtradhāraṃ pracakṣate pratibandhābhyanujñābhyāṃ tena viśvaṃ vibhajyate // yadi na pratibadhnīyāt pratibandhaṃ ca notsṛjet avasthā vyatikīryeran paurvāparyavinākṛtāḥ // tasyātmā bahudhā bhinno bhedair dharmāntarāśrayaiḥ na hi bhinnam abhinnaṃ vā vastu kiṃ cana vidyate // naiko na cāpy aneko 'sti na śuklo nāpi cāsitaḥ dravyātmā sa tu saṃsargād evaṃrūpaḥ prakāśate // saṃsargināṃ tu ye bhedā viśeṣās tasya te matāḥ sa bhinnas tair vyavasthānāṃ kālo bhedāya kalpate // viśiṣṭakālasaṃbandhād vṛttilābhaḥ prakalpate śaktīnāṃ saṃprayogasya hetutvenāvatiṣṭhate // janmābhivyaktiniyamāḥ prayogopanibandhanāḥ nityādhīnasthititvāc ca sthitir niyamapūrvikā // sthitasyānugrahas tais tair dharmaiḥ saṃsargibhis tataḥ pratibandhas tirobhāvaḥ prahāṇam iti cātmanaḥ // pratyavasthaṃ tu kālasya vyāpāro 'tra vyavasthitaḥ kāla eva hi viśvātmā vyāpāra iti kathyate // mūrtīnāṃ tena bhinnānām ācayāpacayāḥ pṛthak lakṣyante pariṇāmena sarvāsāṃ bhedayoginā // jalayantrabhramāveśasadṛśībhiḥ pravṛttibhiḥ sa kalāḥ kalayan sarvāḥ kālākhyāṃ labhate vibhuḥ // pratibhaddhāś ca yās tena citrā viśvasya vṛttayaḥ tāḥ sa evānujānāti yathā tantuḥ śakuntikāḥ // viśiṣṭakālasaṃbandhāl labdhapākāsu śaktiṣu kriyābhivyajyate nityā prayogākhyena karmaṇā // jātiprayuktā tasyāṃ tu phalavyaktiḥ prajāyate kuto 'py adbhutayā vṛttyā śaktibhiḥ sā niyamyate // tatas tu samavāyākhyā śaktir bhedasya bādhikā ekatvam iva tā vyaktīr āpādayati kāraṇaiḥ // athāsmān niyamād ūrdhvaṃ jātayo yāḥ prayojikāḥ tāḥ sarvā vyaktim āyānti svacche chāyā ivāmbhasi // kāraṇānuvidhāyitvād atha kāraṇa pūrvakāḥ guṇās tatropajāyante svajātivyaktihetavaḥ // āśrayāṇāṃ ca nityatvam āśritānāṃ ca nityatā tā vyaktīr anugṛhṇāti sthitis tena prakalpate // anityasya yathotpāde pāratantryaṃ tathā sthitau vināśāyaiva tat śṛṣṭam asvādhīnasthitiṃ viduḥ // sthitaḥ saṃsargibhir bhāvaiḥ svakriyāsv anugṛhyate naiṣāṃ sattām anudgṛhya vṛttir janmavatāṃ smṛtā // jarākhyā kālaśaktir yā śaktyantaravirodhinī sā śaktīḥ pratibadhnāti jāyante ca virodhinaḥ // prayojakās tu ye bhāvāḥ sthitibhāgasya hetavaḥ tirobhavanti te sarve yata ātmā prahīyate // yathaivādbutayā vṛttyā niṣkramaṃ nirnibandhanam apadaṃ jāyate sarvaṃ tathāsyātmā prahīyate // kriyayor apavargiṇyor nānārthasamavetayoḥ saṃbandhinā vinaikena paricchedaḥ kathaṃ bhavet // yathā tulāyāṃ haste vā nānādravyavyavasthitam gurutvaṃ parimīyeta kālād evaṃ kriyāgatiḥ // jahāti sahavṛttāś ca kriyāḥ sa samavasthitāḥ vrīhir yathodakaṃ tena hāyanākhyāṃ prapadyate // pratibandhābhyanujñābhyāṃ vṛttir yā tasya śāsvatī tayā vibhajyamāno 'sau bhajate kramarūpatāṃ // kartṛbhedāt tadartheṣu pracayāpacayau gataḥ samatvaṃ viṣamatvaṃ vā sa ekaḥ pratipadyate // kriyābhedād yathaikasmiṃs takṣādyākhyā pravartate kriyābhedāt tathaikasminn ṛtvādyākhyopajāyate // ārambhaś ca kriyā caiva niṣṭhā cety abhidhīyate dharmāntarāṇām adhyāsabhedāt sadasadātmanaḥ // yāvāṃś ca dvyaṇukādīnāṃ tāvān himavato 'py asau na hy ātmā kasya cid bhettuṃ pracetuṃ vāpi śakyate // anyais tu bhāvair anyeṣāṃ pracayaḥ parikalpyate śanair idam idaṃ kṣipram iti tena pratīyate // asataś ca kramo nāsti sa hi bhettuṃ na śakyate sato 'pi cātmatattvaṃ yat tat tathaivāvatiṣṭhate // kriyopādhiś ca san bhūtabhaviṣyadvartamānatāḥ ekādaśābhir ākārair vibhaktāḥ pratipadyate // bhūtaḥ pañcavidhas tatra bhaviṣyaṃś ca caturvidhaḥ vartamāno dvidhākhyāta ity ekādaśa kalpanāḥ // kāle nidhāya svaṃ rūpaṃ prajñayā yan nigṛhyate bhāvās tato nivartante tatra saṃkrāntaśaktayaḥ // bhāvināṃ caiva yad rūpaṃ tasya ca pratibimbakam sunirmṛṣṭa ivādarśe kāla evopapadyate // tṛṇaparṇalatādīni yathā sroto 'nukarṣati pravartayati kālo 'pi mātrā mātrāvatāṃ tathā // āviśyevānusaṃdhatte yathā gatimatāṃ gatīḥ vāyus tatraiva kālātmā vidhatte kramarūpatām // ayanapravibhāgaś ca gatīś ca jyotiṣāṃ dhruvā nivṛttiprabhavāś caiva bhūtānāṃ tannibandhanāḥ // mātrāṇāṃ pariṇāmā ye kālavṛttyanupātinaḥ nakṣatrākhyā pṛthak teṣu cihnamātraṃ tu tārakāḥ // rutair mṛgaśakuntānāṃ sthāvarāṇāṃ ca vṛttibhiḥ chāyādipariṇāmaiś ca ṛtudhāmā nirūpyate // nirbhāsopagamo yo 'yaṃ kramavān iva dṛśyate akramasyāpi viśvasya tat kālasya viceṣṭitam // dūrāntikavyavasthānam adhvādhikaraṇaṃ yathā cirakṣipravyavasthānaṃ kālādhikaraṇaṃ tathā // tasyābhinnasya kālasya vyavahāre kriyākṛtāḥ bhedā iva trayaḥ siddhā yāṃl loko nātivartate // ekasya śaktayas tisraḥ kālasya samavasthitāḥ yatsaṃbandhena bhāvānāṃ darśanādarśane satām // dvābhyāṃ sa kila śaktibhyāṃ bhāvānāṃ varaṇātmakaḥ śaktis tu vartamānākhyā bhāvarūpaprakāśinī // anāgatā janmaśakteḥ śaktir apratibandhikā atītākhyā tu yā śaktis tayā janma virudhyate // tamaḥprakāśavat tv ete trayo 'dhvāno vyavasthitāḥ akramās teṣu bhāvānāṃ kramaḥ samupalabhyate // dvau tu tatra tamorūpāv ekasyālokavat sthitiḥ atītam api keṣāṃ cit punar viparivartate // yugapad vartamānatvaṃ taddharmā pratipadyate keṣāṃ cid vartamānatvāc caiti tadvad atītatām // hetupakārād ākṣipto vartamānatvam āgataḥ śāntahetūpakāraḥ san punar nopaiti darśanam // dve eva kālasya vibhoḥ keṣāṃ cic chaktivartmanī karoti yābhyāṃ bhāvānām unmīlananimīlane // kalābhiḥ pṛthagarthābhiḥ pravibhaktaṃ svabhāvataḥ ke cid buddhyanusaṃhāralakṣaṇaṃ taṃ pracakṣate // jñānānugataśaktiṃ vā bāhyaṃ vā satyataḥ sthitam kālātmānam anāśritya vyavahartuṃ na śakyate // tisro bhāvasya bhāvasya keṣāṃ cid bhāvaśaktayaḥ tābhiḥ svaśaktibhiḥ sarvaṃ sadaivāsti ca nāsti ca // sattvād avyatirekeṇa tās tisro 'pi vyavasthitāḥ kramas tās tadabhedāc ca sadasattvaṃ na bhidyate // darśanādarśanenaikaṃ dṛṣṭādṛṣṭaṃ tad eva tu adhvanām ekatā nāsti na ca kiṃ cin nivartate // śaktyātmadevatāpakṣair bhinnaṃ kālasya darśanam prathamaṃ tad avidyāyāṃ yad vidyāyāṃ na vidyate // abhede yadi kālasya hrasvadīrghaplutādiṣu dṛśyate bhedanirbhāsaḥ sa cirakṣiprabuddhivat // hrasvadīrghaplutāvṛttyā nālikāsalilādiṣu kathaṃ pracayayogaḥ syāt kalpanāmātrahetukaḥ // abhivyaktinimittasya pracayena pracīyate abhinnam api śabdasya tattvam apracayātmakam // evaṃ mātrāturīyasya bhedo dāśatayasya vā parimāṇavikalpena śabdātmani na vidyate // anuniṣpādikalpena ye 'ntarāla iva sthitāḥ śabdās te pratipattṝṇām upāyāḥ pratipattaye // viśiṣṭam avadhiṃ taṃ tam upādāya prakalpate kālaḥ kālavatām ekaḥ kṣaṇamāsartubhedabhāk // buddhyavagrahabhedāc ca vyavahārātmani sthitaḥ tāvān eva kṣaṇaḥ kālo yugamanvantarāṇi vā // pratibandhābhyanujñābhyāṃ nālikāvivarāśrite yad ambhasi prakṣaraṇaṃ tat kālasyaiva ceṣṭitam // alpe mahati vā chidre tatsaṃbandhe na bhidyate kālasya vṛttir ātmāpi tam evāsyānuvartate // ākrīḍa iva kālasya dṛśyate yaḥ svaśaktibhiḥ bahurūpasya bhāveṣu bahudhā tena bhidyate // tvacisārasya vā vṛddhiṃ tṛṇarājasya vā dadhat tāvat tadvṛddhiyogena kālatattvaṃ vikalpate // vyatikrame 'pi mātrāṇāṃ tasya nāsti vyatikramaḥ na gantṛgatibhedena mārgabhedo 'sti kaś cana // udayāstamayāvṛttyā jyotiṣāṃ lokasiddhayā kālasyāvyatipāte 'pi tāddharmyam iva lakṣyate // ādityagrahanakṣatraparispandam athāpare bhinnam āvṛttibhedena kālaṃ kālavido viduḥ // kriyāntaraparicchedapravṛttā yā kriyāṃ prati nirjñātaparimāṇā sā kāla ity abhidhīyate // jñāne rūpasya saṃkrāntir jñānenaivānusaṃhṛtiḥ ataḥ kriyāntarābhāve sā kriyā kāla iṣyate // bhūto ghaṭa itīyaṃ ca sattāyā eva bhūtatā bhūtā satteti sattāyāḥ sattā bhūtābhidhīyate // parato bhidyate sarvam ātmā tu na vikalpyate parvatādisthitis tasmāt pararūpeṇa bhidyate // prasiddhabhedā vyāpārā virūpāvayavakriyāḥ sāhacaryeṇa bhidyante sarūpāvayavakriyāḥ // *vyavadhānam ivopaiti nivṛtta iva dṛśyate kriyāsamūho bhujyādir antarālapravṛttibhiḥ // *na ca vicchinnarūpo 'pi so 'virāmān nivartate sarvaiva hi kriyānyena samkīrṇevopalabhyate // *tadantarāladṛṣṭā vā sarvaivāvayavakriyā * sādṛśyāt sati bhede tu tadaṅgatvena gṛhyate // sad asad vāpi vastu syāt tṛtīyaṃ nāsti kiṃ cana tena bhūtabhaviṣyantau muktvā madhyaṃ na vidyate // nirvṛttirūpam ekasya bhedābhāvān na kalpate sad asad vāpi tenaikaṃ kramarūpaṃ kathaṃ bhavet // bahūnāṃ cānavasthānād ekam evopalabhyate yathopalabdhi smaraṇaṃ tatra cāpy upapadyate // sadasadrūpam ekaṃ syād sarvasyaikatvakalpane nirvṛttirūpaṃ nirvṛtteḥ sāmānyam atha vā bhavet // kāryotpattau samarthaṃ vā svena dharmeṇa tat tathā ātmatattvena gṛhyeta sā cāsmin vartamānatā // kriyāprabandharūpaṃ yad adhyātmaṃ vinigṛhyate saṃkrāntarūpam ekatra tām āhur vartamānatām // kriyātipattir atyantaṃ kriyānutpattilakṣaṇā na ca bhūtam anutpannaṃ na bhaviṣyat tathāvidham // prāg viruddhakriyotpādān nirvṛtte vā virodhini vyāpāre 'vadhibhedena viṣayas tatra bhidyate // vyabhicāre nimittasya sādhutvaṃ na prakalpate bhāvy āsīd iti sūtreṇa tat kāle 'nyatra śiṣyate // svakāla eva sādhutve kālabhede gatiḥ katham vākyārthād atadartheṣu viśiṣṭatvaṃ na sidhyati // tadarthaś ced avayavo bhāvino bhūtatāgatiḥ na syād atyantabhūtatvam evaikaṃ tatra saṃbhavet // viśiṣṭakālatā pūrvaṃ tathāpi tu viśeṣaṇe āśrayāt so 'ntaraṅgatvāt tatra sādhur bhaviṣyati // āmiśra eva prakrāntaḥ sa padārthas tathāvidhaḥ kevalasya vimiśratvaṃ nitye 'rthe nopapadyate // śuddhe ca kāle vyākhyātam āmiśre na prasidhyati sādhutvam ayathākālaṃ tat sūtreṇopadiśyate // ākhyātapadavācye 'rthe nirvartyatvāt pradhānatā viśeṣaṇaṃ tadākṣepāt tatkāle vyavatiṣṭhate // saṃpratyayānukāro vā śabdavyāpāra eva vā adhyasyate viruddhe 'rthe na ca tena virudhyate // bhūtaṃ bhaviṣyad ity etau pratyayau vartamānatām atyajantau prapadyete viruddhāśrayarūpatām // adhvano vartamānasya viṣayeṇa bhaviṣyatā bhāṣye bhaviṣyatkāleti kāryārthaṃ vyapadiśyate // icchā cikīrśatīty atra svakālam anurudhyate bhaviṣyati prakṛtyarthe tatkālaṃ nānurudhyate // āśāsyamānatantratvād āśaṃsāyāṃ viparyayaḥ prayoktṛdharmaḥ śabdārthe śabdair evānuśajyate // apchālibījasaṃyoge vartate niṣpadir yadā tatrāvayavavṛttitvād bhaviṣyatpratiṣedhanam // phalaprasavarūpe tu niṣpadau bhūtakālatā dharmāntareṣu tad rūpam adhyasya parikalpyate // upayukte nimittānāṃ vyāpāre phalasiddhaye tatra rūpaṃ yad adhyastaṃ tatkālaṃ tat pratīyate // niṣpattāv avadhiḥ kaś cit kaś cit prativivakṣitaḥ hetujanmavyapekṣātaḥ phalajanmeti cocyate // abahiḥsādhanādhīnā siddhir yatra vivakṣitā tat sādhanāntarābhāvāt siddham ity apadiśyate // tasmād avadhibhedena siddhā mukhyaiva bhūtatā anāgatatvam astitvaṃ hetudharmavyapekṣaṇe // satām indriyasaṃbandhāt saiva sattā viśiṣyate bhedena vyavahāro hi vastvantaranibandhanaḥ // astitvaṃ vastumātrasya buddhyā tu parigṛhyate yaḥ samāsādanād bhedaḥ sa tatra na vivakṣitaḥ // yogād vā strītvapuṃstvābhyāṃ na kiṃ cid avatiṣṭhate svasminn ātmani tatrānyad bhūtaṃ bhāvi ca kathyate // 3,10: Puruṣasamuddeśa pratyaktā parabhāvaś cāpy upādhī kartṛkarmanoḥ tayoḥ śrutiviśeṣeṇa vācakau madhyamottamau // sad asad vāpi caitanyam etābhyām avagamyate caitanyabhāge prathamaḥ puruṣo na tu vartate // budhijānāticitibhiḥ prathame puruṣe sati samjñānārthair na caitanyasyopayogaḥ prakāśyate // saṃbodhanārthaḥ sarvatra madhyame kaiś cid iṣyate tathā saṃbodhane sarvāṃ prathamāṃ yuṣmado viduḥ // saṃbodhanaṃ na loke 'sti vidhātavyena vastunā svāhendraśatrur vardhasva yathā rājā bhaveti ca // yuṣmadarthasya siddhatvān niyatā cādyudāttatā yuṣmadaḥ prathamāntasya paraś cen na padād asau // guṇapradhānatābhedaḥ puruśādiviparyayaḥ nirdeśaś cānyathā śāstre nityatvān na virudhyate // yathānirdeśam arthāḥ syur yesāṃ śāstraṃ vidhāyakam kim cit sāmānyam āśritya sthite tu pratipādanam // yo 'śve yaḥ pīṭha ity atra bhūtayor aśvapīṭhayoḥ yathopalakṣaṇārthatvaṃ tathārtheṣv anuśāsanam // 3,11: Saṃkhyāsamuddeśa saṃkhyāvān sattvabhūto 'rthaḥ sarva evābhidhīyate bhedābhedavibhāgo hi loke saṃkhyānibandhanaḥ // sa dharmo vyatirikto vā teṣāṃ ātmaiva vā tathā bhedahetutvam āśritya saṃkhyeti vyapadiśyate // samavetā paricchedye kva cid anyatra sā sthitā prakalpayati bhāvānāṃ saṃkhyā bhedaṃ tathātmanaḥ // paratve cāparatve ca bhede tulyā śrutir yathā saṃkhyāśabdābhidheyatvaṃ bhedahetos tathā guṇe // asvatantre svatantratvaṃ paradharmo yathā guṇe abhedye bhedyabhāvo 'pi dravyadharmas tathā guṇe // svabuddhyā tam apoddhṛtya loko 'py āgamam āśritaḥ svadharmād anyadharmeṇa vyācaṣṭe pratipattaye // paropakāratattvānāṃ svātantryenābhidhāyakaḥ śabdaḥ sarvapadārthānā svadharmad viprakṛṣyate // yathaivāviṣayaṃ jñānaṃ na kiṃ cid avabhāsate tathā bhāvo 'py asaṃsṛṣṭo na kaś cid upalabhyate // bhedena tu samākhyātaṃ yal loko 'py anuvartate āgamāc chāstrasadṛśo vyavahāraḥ sa varṇyate // buddhau sthiteṣu teṣv evam adhyāropo na durlabhaḥ paradharmasya na hy atra sadasattvaṃ prayojakam // sāmānyeṣv api sāmānyaṃ viśeṣeṣu viśiṣṭatā saṃkhyāsu saṃkhyā liṅgeṣu liṅgam evaṃ prakalpate // ato dravyāśritāṃ saṃkhyām āhuḥ saṃsargavādinaḥ bhedābhedavyatīteṣu bhedābhedavidhāyinīm // ātmāntarānāṃ yenātmā tadrūpa iva lakṣyate atadrūpeṇa saṃsargāt sā nimittasarūpatā // saṃsṛṣṭeṣv api nirbhāge bhūteṣv arthakriyā yathā sattvādiṣu ca mātrāsu sarvāsv evaṃ pratīyate // dvitvādiyonir ekatvaṃ bhedās tatpūrvakā yataḥ vinā tena na saṃkhyānām anyāsām asti saṃbhavaḥ // ekatve buddhisahite nimittaṃ dvitvajanmani ekatvābhyāṃ samutpannam evaṃ vā tat pratīyate // ekatvasamudāyo vā sāpekṣe vā pṛthak pṛthak ekatve dvitvam ity evaṃ tayor dvivacanaṃ bhavet // eko 'pi guṇabhedena saṅgho bhedaṃ prakalpayet āśrayāśrayibhedo hi tadāśrayanibandhanaḥ // saṃkhyeyasaṅghasaṃkhyānasaṅghaḥ saṃkhyeti kathyate vimśatyādisu sānyasva dravyasaṅghasya bhedikā // ekaviṃśatisaṃkhvāvāṃ saṃkhyāntarasarūpayoḥ ekasyāṃ buddhyanāvṛttyā, bhāgayor iva kalpanā // asaṃkhyāsamudāyatvāt saṃkhyākāryaṃ vidhīyate samūhatve tu tan na syāt svāṅgādisamudāyavat // saṃkhyeyāntaratantrāsu yā saṃkhyāsu pravartate āvṛttivargasaṃkhyeyā tāṃ saṃkhyāṃ tādṛśīṃ viduḥ // na saṃkhyāyāṃ na saṃkhyeye dvau daśety asti saṃbhavaḥ bhedābhāvān na saṃkhyāyāṃ virodhān na tadāśraye // saṃkhyāyete daśadvargau dvidaśā iti saṃkhyayā tadrūpe vāpi saṃkhyeya āvṛttiḥ parigaṇyate // saṃkhyā nāma na saṃkhyāsti saṃjñaiṣeti yathocyate rūpaṃ na rūpam apy evaṃ samjñā sā hi sitādiṣu // saṃkhyānajātiyogāt tu saṃkhyā saṃkhyeti kathyate rūpatvajātiyogāc ca rūpe rūpam iti smṛtam // nimittam ekam ity atra vibhaktyā nābhidhīyate tadvatas tu yad ekatvaṃ vibhaktis tatra vartate // ekasya pracayo dṛṣṭaḥ samūhaś ca dvayos tathā nimittavyatirekeṇa saṃkhyānyā bhedikā tataḥ // tad ekam api caikatvaṃ vibhaktiśravaṇād ṛte nocyate tena śabdena vibhaktyā tu sahocyate // anvayavyatirekau ca yadi syād vacanāntaram syātām asati tasmimś ca prakṛtyartho na kalpyate // ekatvam eka ity atra śuddhadravyaviśeṣaṇam saguṇas tu prakṛtyartho vibhaktyarthena bhidyate // dvyekayor iti nirdeśāt saṃkhyāmātre 'pi saṃbhavaḥ ekādīnāṃ prasiddhyā tu saṃkhyeyārthatvam ucyate // 3,12: Upagrahasamuddeśa ya ātmanepadād bhedaḥ kva cid arthasya gamyate anyataś cāpi lādeśān manyante tam upagraham // kva cit sādhanam evāsau kva cit tasya viśeṣaṇam sādhanaṃ tatra karmādi vyaktavāco viśeṣaṇam // kriyā viṣayabhedena jīvikādiṣu bhidyate lādeśaiḥ sa kriyābhedo vākyeṣv api niyamyate // dhātvarthas tadviśeṣaś cāpy uktaḥ kva cid upagrahaḥ dhātvartho gandhanādiḥ syād vyatihāro viśeṣaṇam // kriyāpravṛttāv ākhyātā kaiś cit svārthaparārthatā asati vā sati vāpi vivakṣitanibandhanā // kesāṃ cit kartrabhiprāye ṇicā saha vikalpate ātmanepadam anyesāṃ tadarthā prakṛtir yathā // krīṇīṣva vapate dhatte cinoti cinute 'pi ca āptaprayogā dṛśyante yeṣu ṇyartho 'bhidhīyate // saṃvidhānaṃ pacādināṃ kva cid arthaḥ pratīyate tannimittā yathānyāpi kriyādhiśrayaṇādikā // kartrabhiprāyatā sūtre kriyābhedopalakṣaṇam tathābhūtā kriyā yā hi tatkartā phalabhāg yataḥ // yathopalakṣyate kālas tārakādarśanādibhiḥ tathā phalaviśeṣeṇa kriyābhedo nidarśyate // kriyāviśeṣavacane sāmarthyam uparudhyate kesāṃ cid anye tu kṛtāḥ svariteto ñitas tathā // anubandhaś ca siddhe 'rthe smṛtyartham anuṣajyate tulyārtheṣv api cāvaśyaṃ na sarveṣv ekadharmatā // dṛśīkṣyoḥ sadṛśe 'py arthe nābhedaḥ pratipūrvayoḥ ṇyarthopādāyinas tasmān na tulyārthāḥ pacādibhiḥ // umbhyarthe vartamānasya karoter bhinnadharmaṇaḥ ṇyarthopādāyitā tasmān niyatāḥ śabdaśaktayaḥ // tathā hy anuprayogasya karoter ātmanepade pūrvavadgrahaṇaṃ prāpte svaritaṃ samupasthitam // ekatve 'pi kriyākhyāte sādhanāśrayasaṃkhyayā bhidyate na tu liṅgākhyo bhedas tatra tadāśritaḥ // tasmād avasthite 'py arthe kasya cit pratibadhyate śabdasya śaktiḥ sa tv eṣa śāstre 'nvākhyāyate vidhiḥ // yasyārthasya prasiddhyartham ārabhyante pacādayaḥ tat pradhānaṃ phalaṃ teṣāṃ na lābhādi prayojanam // yatrobhau svāmidāsau tu prārabhete saha kriyām yugapad dharmabhedena dhātus tatra na vartate // yatra pratividhānārthaḥ pacis tatrātmanepadam parasmaipadam anyatra saṃskārādyabhidhāyini // saṃvidhātuś ca sāṃnidhyād dāse dharmo 'nusajyate plakṣaśabdasya sāṃnidhyān nyagrodhe plakṣatā yathā // puroḍāśābhidhānaṃ ca dhānādiṣu yathā sthitam chattriṇā cābhisaṃbandhāc chattriśabdābhidheyatā // arthāt pratītam anyonyaṃ pārārthyam avivakṣitam ity ayaṃ śeṣaviṣayaḥ kaiś cid atrānuvarṇyate // atha pratividhātā yo halaiḥ kṛṣati pañcabhiḥ bhāṣye nodāhṛtaṃ kasmāt prāptaṃ tatrātmanepadam // pratītatvāt tadarthasya śeṣatvaṃ yadi kalpyate na syāt prāptavibhāṣāsau svaritetāṃ nivartikā // śuddhe tu saṃvidhānārthe kaiś cid atreṣyate kṛṣiḥ taddharmā yajir ity evaṃ na syāt tatrātmanepadam // atra tūpapadenāyam arthabhedaḥ pratīyate prāpte vibhāṣā kriyate tasmān nātrātmanepadam // 3,13: Liṅgasamuddeśa stanakeśādisaṃbandho viśiṣṭā vā stanādayaḥ tadupavyañjanā jātir guṇāvasthā guṇās tathā // śabdopajanito 'rthātmā śabdasaṃskāra ity api liṅgānāṃ liṅgatattvajñair vikalpāḥ sapta darśitāḥ // upādānavikalpāś ca liṅgānāṃ sapta varṇitāḥ vikalpasaṃniyogābhyāṃ ye śabdeṣu vyavasthitāḥ // tisro jātaya evaitāḥ kesāṃ cit samavasthitāḥ aviruddhā, viruddhābhir gomahiṣyādijātibhiḥ // hastinyāṃ vaḍavāyāṃ ca strīti buddheḥ samanvayaḥ atas tāṃ jātim icchanti dravyādisamavāyinīm // paratantrasya yal liṅgam apoddhāre vivakṣite tatrāsau śabdasaṃskāraḥ śabdair eva vyapāśritaḥ // buddhyā kalpitarūpeṣu liṅgeṣv api ca saṃbhavaḥ strītvādīnāṃ vyavasthā hi sā liṅgair vyapadiśyate // yathā salilanirbhāsā mṛgatṛṣṇāsu jāyate jalopalabdhyanuguṇād bījād buddhir jale 'sati // tathaivāvyapadeśyebhyo hetubhyas tārakādiṣu mukhyebhya iva liṅgebhyo bhedā loke vyavasthitāḥ // vyakteṣu vyaktarūpāṇāṃ stanādīnāṃ tu darśanāt avyaktavyañjanāvyakter jātir na parikalpyate // astitvaṃ ca pratijñāya sadādarśanam icchataḥ atyantādarśane na syād asattvaṃ prati niścayaḥ // na cālam anumānāya śabdo 'darśanapūrvakaḥ siddhe hi darśane kiṃ syād anumānaprayojanam // āvirbhāvas tirobhāvaḥ sthitiś cety anapāyinaḥ dharmā mūrtiṣu sarvāsu liṅgatvenānudarśitāḥ // sarvamūrtyātmabhūtānāṃ śabdādināṃ guṇe guṇe trayaḥ sattvādidharmās te sarvatra samavasthitāḥ // rūpasya cātmamātrānāṃ śuklādināṃ pratikṣaṇam kā cit pralīyate kā cit kathaṃ cid abhivardhate // kvathitodakavac caiṣām anavasthitavṛttitā ajasraṃ sarvabhāvānāṃ bhāṣya evopavarṇitā // pravṛtter ekarūpatvaṃ sāmyaṃ vā sthitir ucyate avirbhāvatirobhāvapravṛttyā vāvatiṣṭhate // guṇā ity eva buddher vā nimittatvaṃ sthitir matā sthiteś ca sarvaliṅgānāṃ sarvanāmatvam ucyate // sthiteṣu sarvaliṅgeṣu vivakṣāniyamāśrayaḥ kasya cic chabdasaṃskāre vyāpāraḥ kva cid iṣyate // saṃnidhāne nimittānāṃ kiṃ cid eva pravartakam yathā takṣādiśabdānāṃ lingeṣu niyamas tathā // bhāvatattvadṛśaḥ śiṣṭāḥ śabdārtheṣu vyavasthitāḥ yad yad dharme 'ṅgatām eti liṅgaṃ tat tat pracakṣate // svarabhedād yathā śabdāḥ sādhavo viṣayāntare liṅgabhedāt tathā siddhāt sādhutvam anugamyate // prayogo viprayogaś ca loke yatropalabhyate śāstram ārabhyate tatra na prayogāviparyaye // upādhibhedād artheṣu guṇadharmasya kasya cit nimittabhāvaḥ sādhutve vivakṣā ca vyavasthitā // himāraṇye mahattvena yukte strītvam avasthitam hrasvopādhiviśiṣṭāyāḥ kuṭyāḥ prasavayogitā // śabdāntarānāṃ bhinne 'rtha upāyāḥ pratipattaye ekatām iva niścitya laghvartham upadarśitāḥ // utpattiḥ prasavo 'nyeṣāṃ nāśaḥ saṃstyānam ity api ātmarūpaṃ tu bhāvānāṃ sthitir ity apadiśyate // dṛṣṭaṃ nimittaṃ kesāṃ cij jātyādivad avasthitam dṛṣṭavac chabdasaṃskāramātraṃ tu parikalpitam // yathā prasiddhe 'py ekatve nānātvābhiniveśinaḥ nānātvaṃ janayantīva śabdā liṅge 'pi sa kramaḥ // idaṃ veyam ayaṃ veti śabdasaṃskāramātrakam nimittadarśanād arthe kaiś cit sarvatra varṇyate // nāvaśyaṃ viṣayatvena nimittaṃ vyavatiṣṭhate indriyādi yathādṛṣṭaṃ bhedahetus tad iṣyate // 3,14: Vṛttisamuddeśa kutsāpraśaṃsātiśayaiḥ samāptārthaṃ tu yujyate padaṃ svārthādayaḥ sarve yasmāt kutsādihetavaḥ // devadattādikutsāyāṃ vartate kutsitaśrutiḥ kutsitasthā tu yā kutsā tadarthaḥ ko vidhīyate // prakṛṣṭa iti śuklādiprakarṣasyābhidhāyakaḥ prakṛṣṭasya prakarṣe tu tarabādir vidhīyate // kutsitatvena kutsyo vā na samyag vāpi kutsitaḥ svaśabdābhihite kena viśiṣṭo 'rthaḥ pratīyate // na ca sāṃpratikī kutsā bhedābhāvāt pratīyate pūjyate kutsitatvena praśastatvena kutsyate // viśeṣaṇaviśeṣyatvaṃ padayor upajāyate na prātipadikārthaś ca tatraiva vyatiricyate // viśeṣyaṃ syād anirjñātaṃ nirjñāto 'rtho viśeṣaṇam parārthatvena śeṣatvaṃ sarveṣām upakāriṇām // vibhaktibhedo niyamād guṇaguṇyabhidhāyinoḥ sāmānādhikaraṇyasya prasiddhir dravyaśabdayoḥ // dravye 'nirjñātajātīye kṛṣṇaśabdaḥ prayujyate anirjñātaguṇe caivaṃ tilaśabdaḥ pravartate // sāmānyānām asaṃbandhāt tau viśeṣe vyavasthitau rūpābhedād viśeṣaṃ tam abhivyaṅktuṃ na śaknutaḥ // tāv eva saṃnipatitau bhedena pratipādane avacchedam ivādhāya saṃśayaṃ vyapakarṣataḥ // dravyātmā guṇasaṃsargabhedād āśrīyate pṛthak jātisaṃbandhabhedāc ca dvitīya iva gṛhyate // nimittair abhisaṃbandhād yā nimittasarūpatā tayaikasyāpi nānātvaṃ rūpabhedāt prakalpate // dravyāvasthā tṛtīyā tu yasyāṃ saṃsṛjyate dvayam tayor avasthayor bhedād āśrayatve niyujyate // buddhyaikaṃ bhidyate bhinnam ekatvaṃ copagacchati buddhyāvasthā vibhajyante sā hy arthasya vidhāyikā // vyapadeśivad ekasmin buddhyā nānātvakalpanā tayā kalpitabhedaḥ sann arthātmā vyapadiśyate // kriyābhedena dṛṣṭānām aśmādīnāṃ punaḥ punaḥ kiṃ cid darśanam anyena darśanenāpadiśyate // prayogabhedād dhātūnāṃ prakalpya bahurūpatām bhedābhedāv upādāya kva cid ekāctvam ucyate // anvayavyatirekābhyām arthavān parikalpitaḥ eko dhātvarthavigamād varṇatvenopacaryate // dravyātmānas trayas tasmād buddhau nānā vyavasthitāḥ āśrayāśrayidharmeṇety ayaṃ pūrvebhya āgamaḥ // sāmānādhikaraṇyaṃ ca śabdayoḥ kaiś cid iṣyate viśeṣaṇaviśeṣyatvaṃ saṃjñāsaṃjñitvam eva ca // keṣāṃ cij jātiguṇayor ekārthasamavetayoḥ vṛttiḥ kṛṣṇatileṣv iṣṭā śabde dravyābhidhāyini // saṃs tu rūparasādinām āśrayo nābhidhīyate dravyābhidhānena vinā tatas te dvandvabhāvinaḥ // dravyābhidhāyī kṛṣṇādir ākāṅkṣāvān pravartate nimittānuvidhāyitvāt tat tilādau na vidyate // evaṃ jātimati dravye pratyāsanne kriyāṃ prati guṇadharma guṇāviṣṭaṃ dravyaṃ bhedāya kalpate // guṇamātrābhidhāyitvaṃ ke cid icchanti vṛttiṣu ajāśvādiṣu saṃbandhād rūḍhīnām iva rūḍhibhiḥ // tile pūrvam upātte vā tatraiva matub iṣyate sa ca dharmaḥ samāseṣu guṇas tasmād viśeṣaṇam // [paṭvīmṛdvyoḥ samāse tu yady apy ekārthavṛttitā bhinnam atrādhikaraṇaṃ prāg vṛttes tac ca gṛhyate // anusyūteva bhedābhyām ekā prakhyopajāyate yadā sahavivakṣāṃ tām āhur dvandvaikaśeṣayoḥ // itaretarayogas tu bhinnasaṅghābhidhāyinām pratyekaṃ ca samūho 'sau samūhiṣu samāpyate // vyāpārasamudāyasya yathādhiśrayaṇādiṣu pratyekaṃ jātivad vṛttis tathā dvandvapadeṣv api // śauṇḍārdharcapuroḍāśacchattriṇo 'tra nidarśanam te viṣṇumitrā iti ca bhinneṣu sahacāriṣu // arthāntarābhidhāyitvaṃ tathārthāntaravartinām yābhyāṃ caikam anekārthaṃ tābhyām evāparaṃ padam // samudāyāntaratvāc ca tādṛśo 'rtho na laukikaḥ anvayavyatirekābhyāṃ śāstrārtho 'pi na dṛśyate // duḥkhā durupapādā ca tasmād bhāṣye 'py udāhṛtā yugapadvācitā sā tu vyavahārārtham āśritā // samudāyam upakramya padaṃ tasyāṃ prayujyate vibhāgena samākhyāne tatas tad dvyartham ucyate // vākye 'pi niyatā dharmāḥ ke cid vṛttau dvayos tathā te tv abhedena sāmarthyamātra evopavarṇitāḥ // vṛttau viśeṣavṛttitvād bhede sāmānyavācitā upamānasamāsādau śyāmādīnām udāhṛtā // vṛttir anyapadārthe yā tasyā vākyeṣv asaṃbhavaḥ cārthe dvandvapadānāṃ ca bhede vṛttir na vidyate // bhede sati nirādīnāṃ krāntādyartheṣv asaṃbhavaḥ prāg vṛtter jātivācitvaṃ na ca gaurakharādiṣu // krīḍāyā, jīvikāyāś ca vākyenāvacanāt tathā na nityagrahaṇaṃ yuktaṃ kauṭilye yaṅvidhau yathā // nirdhāraṇādiviṣaye vyapekṣaiva yataḥ sthitā samāsapratiṣedhānāṃ tato nāsti prayojanam // vidhibhiḥ pratiṣedhaiś ca bhedābhedanidarśanam kṛtaṃ dvandvaikavadbhāve saṅghavṛttyupadeśavat // sāmarthyam aviśeṣoktam api lokavyavasthayā vṛttyavṛttyoḥ prayogajñair vibhaktaṃ pratipattṛbhiḥ // arthasya vinivṛttatvāl lugādi na virudhyate ekārthībhāva evātaḥ samāsākhyā vidhīyate // vyavasthitavibhāṣā ca sāmānye kaiś cid iṣyate tathā vākyaṃ vyapekṣāyāṃ samāso 'nyatra śiṣyate // tulyaśrutitvāt tattve 'pi rājādīnām upāśrite vṛttau viśeṣaṇākāṅkṣāgamakatvān nivartate // saṃbandhiśabdaḥ sāpekṣo nityaṃ sarvaḥ prayujyate svārthavat sā vyapekṣāsya vṛttāv api na hīyate // samudāyena saṃbandho yesāṃ gurukulādinā saṃspṛśyāvayavāṃs te 'pi yujyante tadvatā saha // abudhān praty upāyāś ca vicitrāḥ pratipattaye śabdāntaratvād atyantabhedo vākyasamāsayoḥ // asamāse samāse ca gorathādiṣv adarśanāt yuktādināṃ na śāstreṇa nivṛttyanugamaḥ kṛtaḥ // śabdāntaratvād yuktādiḥ kva cid vākye prayujyate praparṇaprapalāśādau gataśabdaś ca vṛttiṣu // viśeṣaṇaviśesyatvaṃ kaiś cid ekas tathāśrayaḥ upāye tattvadarśitvād iṣyate vṛttivākyayoḥ // padaṃ yathaiva vṛkṣādi viśiṣṭe 'rthe vyavasthitam nīlotpalādy api tathā bhāgābhyāṃ vartate vinā // śrotriyakṣetriyādināṃ na ca vāsiṣṭhagārgyavat bhedena pratyayo loke tulyarūpāsamanvayāt // saptaparṇādivad bhedo na vṛttau vidyate kva cit rūḍhyarūḍhivibhāgo 'pi kriyate pratipattaye // yā sāmānyāśrayā saṃjñā viśeṣaviṣayā ca yā bahulagrahaṇān nāsti pravṛttir ubhayos tayoḥ // susūkṣmajaṭakeśādau samāso 'vayave yadi syāt syāt tatrāntaraṅgatvād bādhako 'vayavasvaraḥ // samudāyasya vṛttau ca naikadeśo vibhāṣyate bheda eva vibhāṣāyā niyato viṣayo yataḥ // yataś cāviṣayaḥ so 'syās tasmān nāsty akṛtārthatā abhedaprakrame 'tyantaṃ bhedānām apasāraṇāt // mahākaṣṭaśritety evaṃ na syād bhedaḥ padatraye vṛttāv avayavasyāttvaṃ yasmān na pratiṣidhyate // mahāraṇyam atīte tu tripadād bhidyate svaraḥ yasmāt tatrāntaraṅgatvād bādhako 'vayavasvaraḥ // satiśiṣṭabaliyastvāt thāthādisvara eva tu dvipade tena yagapat tritayaṃ na samasyate // yeṣām apūjyamānatvaṃ parārthānugamātmake viśeṣaṇaviśeṣyatvam api teṣāṃ na kalpate // viśeṣaḥ śrūyamāṇo 'pi pradhāneṣu guṇeṣu vā śabdāntaratvād vākye tu vṛttau nityaṃ na vidyate // viśeṣakarmasaṃbandhe nirbhukte 'pi kṛtādibhiḥ viśeṣanirapekṣo 'nyaḥ kṛtaśabdaḥ pravartate // akarmakatve saty evaṃ ktāntaṃ bhāvābhidhāyi tat tataḥ kriyāvatā kartrā yogo bhavati karmaṇām // avigrahā gatādisthā yathā grāmādikarmabhiḥ saṃbadhyate kriyā tadvat kṛtapūrvyādiṣu sthitā // muṇḍisūtrvādayo 'sadbhir bhāgair anugatā iva vibhaktāḥ kalpitātmāno dhātavaḥ kuṭṭicarcivat // putrīyatau na putro 'sti viśeṣecchā tu tādṛśī vinaiva putrānugamād yā putre vyavatiṣṭhate // prāṇair vinā yathā dhārir jīvatau prāṇakarmakaḥ na cātra dhārir na prāṇā jīvatis tu kriyāntaram // tathā vineṣiputrābhyāṃ putrīyāyāṃ kriyāntaram anvākhyānāya bhedās tu sadṛśāḥ pratipādakāḥ // ākṣepāc ca prayoge.na viṣayāntaravartinā sad apīcchākyacaḥ karma vākya eva prayujyate // prasiddhena hṛtaḥ śabdo bhāvagarhābhidhāyinā abhyāse tulyarūpatvān na yaṅantaḥ prayujyate // śabdā yathā vibhajyante bhāgair iva vikalpitaiḥ anvākhyeyās tathā śāstram atidūre vyavasthitam // arthasyānugamaṃ kaṃ cid dṛṣṭvaiva parikalpitam padaṃ vākye pade dhātur dhātau bhāgaś ca muṇḍivat // aviprayogaḥ sādhutve vyutpattir anavasthitā upāyān pratipattīnāṃ nābhimanyeta satyataḥ // yathaiva ḍitthe davatiḥ pācake pacatis tathā ḍayatiś ca paciś caiva dvāv apy etāv alaukikau // prakṛtipratyayāv ūhyau padāt tābhyāṃ padaṃ tathā anubandhasvarādibhyaḥ śiṣṭaiḥ śāstraṃ na tān prati // śāstradṛṣṭis tu śāstrasya prāptimātre 'py aniścite yujyate pratyavāyena śāstraṃ cakṣur apaśyatām // arthāntarābhidhānāc ca paurvāparyaṃ na bhidyate rājadantāhitāgnyādirājāśvādiṣu sarvathā // vinaiva pratyayair vṛttau ye bhinnārthābhidhāyinaḥ gargādayo lukā teṣāṃ sādhutvam anugamyate // [so 'yam ity abhisaṃbandhāt pratyayena vinā yadi bhṛgvādayaḥ prayujyeran nāpatye niyamo bhavet // so 'yam ity abhisaṃbandhe liṅgopavyañjanād ṛte praṣṭhādiṣu na jāyaiva niyamena pratīyate // mānameyābhisaṃbandhaviśeṣe 'ṅgīkṛte tathā prasthādīnām asādhutvaṃ taddhitena vinā bhavet // taddhito yogabhedena vākyaṃ vā syād vibhāṣitam parimāṇādhike tatra prathamā śiṣyate punaḥ // vyatiriktasya sādhutve tad eva ca nidarśanam yujyate 'ṅgīkṛtādhikyaṃ tat sarvābhir vibhaktibhiḥ // śuklādiṣu matublopo vyatirekasya darśanāt asādhutvanivṛttyarthaṃ sādhavas te bidādivat // viśeṣaṇād viśeṣye 'rthe tadbhāvābhyuccaye sati punaś ca pratisaṃhāre vṛttim eke pracakṣate // nimitte pratyayaḥ pūrvo nānuprāpto nimittinā nimittavati buddheś ca na nimittasarūpatā // saṃskārasahitāj jñānān nopaślesaḥ smṛter api vyāpāre tannimittānāṃ na grāhyaṃ syāt tathā sthitam // antaḥkaraṇavṛttau ca vyarthā bāhyārthakalpanā tasmād anupakāre vā grāhyaṃ vā na tathā sthitam // anusyūteva saṃsṛṣṭair arthe buddhiḥ pravartate vyākhyātāro vibhajyārthāṃs tān bhedena pracakṣate // tadātmany avibhakte ca buddhyantaram upāśritāḥ vibhāgam iva manyante viśeṣaṇaviśeṣyayoḥ // abudhān prati vṛttiṃ ca vartayantaḥ prakalpitām āhuḥ parārthavacane tyāgābhyuccayadharmatām // anvayād gamyate so 'rtho virodhī vā nivartate dvyartham arthāntare vāpi tatrāhur upasarjanam // upāyamātraṃ nānātvaṃ samūhas tv eka eva saḥ vikalpābhyuccayābhyāṃ vā bhedasaṃsargakalpanā // vṛttiṃ vartayatām evam abudhapratipattaye bhinnāḥ saṃbodhanopāyāḥ puruṣeṣv anavasthitāḥ // vācikā dyotikā vāpi saṃkhyānāṃ vā vibhaktayaḥ tadrūpe 'vayave vṛttau saṃkhyābhedo nivartate // abhedaikatvasaṃkhyā vā tatrānyaivopajāyate saṃsargarupaṃ saiṃkhyānām avibhaktaṃ tad ucyate // yathauṣadhirasāḥ sarve madhuny āhitaśaktayaḥ avibhāgena vartante tāṃ saṃkhyāṃ tādṛśīṃ viduḥ // bhedānāṃ vā parityāgāt saṃkhyātmā sa tathāvidhaḥ vyāpārāj jātibhāgasya bhedāpohena vartate // agṛhītaviśeṣeṇa yathā rūpeṇa rūpavān prakhyāyate na śuklādibhedarūpas tu gṛhyate // bhedarūpasamāveśe tathā saty avivakṣite bhāgaḥ prakāśitaḥ kaś cic chāstre 'ṅgatvena gṛhyate // saṃkḥyāsāmānyarūpeṇa tadā so 'mśaḥ pratīyate arthasyānekaśaktitve śabdair niyataśaktibhiḥ // avyayānāṃ ca yo dharmo yaś ca bhedavatāṃ kramaḥ abhinnavyapadeśārham antarālaṃ tad etayoḥ // alukaś caikavadbhāvas tasmin sati na śiṣyate sa ca goṣucarādīnāṃ dharmo 'sti vacanāntare // jātau dvivacanābhāvāt tad vṛttiṣu na vidyate pratyākhyāne tu yogasya dravye goṣucarādayaḥ // āśrayād bhedavattāyāḥ sarvabhedasamanvayaḥ dravyābhidhānapakṣo 'pi jātyākhyāyāṃ na vidyate // sarvadravyagatiś caivam ekaśeṣaś ca nocyate pratyākhyāte 'nyathā sūtre bhinnadravyagatir bhavet // vṛttau yo yuktavadbhāvo varaṇādiṣu śiṣyate abhedaikatvasaṃkhyāyāṃ godau tatra na sidhyati // prāg vṛtter yuktavadbhāve ṣaṣṭhī bhedāśrayā bhavet vṛttau saṃkhyāviśeṣāṇāṃ tyāgād bhedo nivartate // vidyamānāsu saṃkhyāsu ke cit saṃkhyāntaraṃ viduḥ abhedākhyam upagrāhi vṛttau tac copajāyate // vyāpāraṃ yāti bhedākhyais tat svair avayavaiḥ kva cit ātmā bhedānapekṣo 'sya kva cid eti nimittatām // dāsyāḥ patir iti vyakto godāv iti ca dṛśyate vyāpārabhedaḥ saṃkhyāyās tasmād eva vyavasthitaḥ // dvyādināṃ ca dviputrādau bāhyo bhedo nivartate vibhaktivācyaḥ svārthatvān nimittaṃ tv avatiṣṭhate // dvitvopasarjane saṅghe dviśabdas tatra vartate so 'yam ity abhisaṃbandhād ubhaśabde na tat tathā // ubhayas tatra tulyārtho vṛttau nityaṃ prayujyate sūtre 'pi nityagrahaṇaṃ tadartham abhidhīyate // āpi ke cāparārthatvān nābheda upajāyate ubhe iti tataḥ svārthe bhede vṛttiḥ prayujyate // strītvābhidhānapakṣe 'pi guṇabhāvaviparyayaḥ svabhāvād aparārthatvāt tatra bhedo na hīyate // tasmād dvivacanāṭ ṭāpaś cobhayo 'nyatra dṛśyate pratyayaṃ tayapaṃ hitvā nāsty uttarapade punaḥ // prāptiḥ pragṛhyasaṃjñāyā na syāt pratyayalakṣaṇāt kumāryagāre na hy asti samāso vacanāntare // ekadvayor yañādināṃ vibhāṣā luṅ na kalpate yauṣmākas tāvakaś ceti bhedābhāvān na sidhyati // dṛṣṭo gārgyatare bhedas tathā gargatarā iti yuṣmatpitā tvatpiteti tathādeśau vyavasthitau // upādhibhūtā yā saṃkhyā prakṛtau samavasthitā ādeśaiḥ samjnayā vāpi vibhaktyā vyajyate vinā // śaurpike māsajāte ca parimāṇaṃ svabhāvataḥ upādhibhūtām āśritya saṃkhyāṃ bhedena vartate // vayasvini paricchedaḥ krīte cāpi na gamyate iṣṭo 'bhedād ṛte tatra patimāṇam anarthakam // bhinnasyābhedavacanāt prasthādibhyaḥ śaso vidhiḥ taddharmatvād abhedāt tu ghaṭādibhyo na dṛśyate // śrūyate vacanaṃ yatra bhāvas tatra viśiṣyate nivartate yad vacanaṃ tasya bhāvo na vidyate // kāryaṃ sattāśrayaṃ śāstrād apravṛttir adarśanam vākye dṛṣṭaṃ yad atyantam abhāvas tasya vṛttiṣu // samjñāviṣayabhedārthaṃ prasaktādarśanaṃ smṛtam śrūyamānaṃ tu vacanaṃ viśiṣṭam upalabhyate // abhāvo vā luko yatra rūpavān vā vidhīyate vyabhicārān nimittasya tatrāsādhuḥ prasajyate // bhedaḥ saṃkhyāviśeṣo vā vyākhyāto vṛttivākyayoḥ sarvatraiva viśeṣas tu nāvaśyaṃ tādṛśo bhavet // āteś ca bhedahetutvān na liṅgena viśeṣyate pradhānaṃ mṛgadugdhādau gārgīputre na sa kramaḥ // abhede liṅgasaṃkhyābhyāṃ yogāc chuklaṃ paṭā iti prasakte śāstram ārabdhaṃ siddhaye liṅgasaṃkhyayoḥ // parārthaṃ śeṣabhāvaṃ yo vṛttiṣu pratipadyate guṇo viśeṣaṇatvena sa sūtre vyapadiśyate // śabdāntaratvād vākyeṣu viśeṣā yady api śrutāḥ vṛtter abhinnarūpatvāt teṣu vṛttir na vidyate // rūpāc ca śabdasaṃskāraḥ sāmānyaviṣayo yataḥ tasmāt tadāśrayaṃ liṅgaṃ vacanaṃ ca prasajyate // saliṅgaṃ ca sasaṃkhyaṃ ca tato dravyābhidhāyinā saṃbadhyate padaṃ tatra tayor bhinnā śrutir bhavet // bhāvino bahiraṅgasya vacanād āśrayasya ye liṅgasaṃkhye guṇānāṃ te sūtreṇa pratipādite // viśeṣavṛtter api ca rūpābhedād alakṣitaḥ yasmād viśeṣas tenātra bhedakāryaṃ na kalpate // viśeṣa eva sāmānyaṃ viśesād bhidyate yataḥ abhedo hi viśeṣāṇām āśrito vinivartakaḥ // yad yad āśrīyate tat tad anyasya vinivartakam bhedābhedavibhāgas tu sāmānye na nirūpyate // apoddhāraś ca sāmānyam iti tasyopakārinaḥ nimittāvastham evātas tat svadharmeṇa gṛhyate // anirdhāritadharmatvād bhedā eva vikalpitāḥ nimittair vyapadiśyante sāmānyākhyāviśesitāḥ // yadā tu vyapadiśyete liṅgasaṃkhye svabhāvataḥ prayogeṣv eva sādhutvaṃ vākye prakramyate tadā // tatra prayogo 'niyato guṇānām āśrayaiḥ saha sāmānyaṃ yat tad atyantaṃ tatraiva samavasthitam // na gotvaṃ śābaleyasya gaur iti vyapadiśyate śuklatvaṃ bāhuleyasya śukla ity apadiśyate // vyatireke ca saty evaṃ matupaḥ śravanaṃ bhavet lug anvākhyāyate tasmād rasādibhyaś ca nāsti saḥ // yat so 'yam iti saṃbandhād rūpābhedena vartate śuklādivat tato lopas tad rasādau na vidyate // āveśo liṅgasaṃkhyābhyāṃ kva cin mañcādivat sthitah so 'yam ity abhisaṃbandhe sa prasthādau na vidyate // liṅgam liṅgaparityāge sūtraṃ pratyayaśāsanam so 'yam ity abhisaṃbandhāt puṃśabde stryabhidhāyini // āśraye liṅgasaṃkhyābhyām āśritaṃ vyapadiśyate viśeṣaṇānāṃ cājāter iti śāstravyavasthayā // nimittānuvidhāyitvād ye dharmā bhedahetuṣu ta āśraye 'pi vidyanta iti buddhir nivartyate // ākhyāyate ca śāstreṇa lokarūḍhā svabhāvataḥ nimittatulyā godādau pravṛttir liṅgasaṃkhyayoḥ // haritakyādiṣu vyaktiḥ saṃkhyā khalatikādiṣu manuṣyalubviśeṣāṇām abhidheyāśrayaṃ dvayam // jātiprayoge jātyā cet saṃbandham upagacchati viśeṣaṇaṃ tato dharmāñ jātes tat pratipadyate // lubante saṃnipatitaṃ jāter anyad viśeṣaṇam lubantasya pradhānatvāt taddharmair vyapadiśyate // nañsamāsabahuvrīhidvandvastryatiśayeṣu ye bhedā bhāṣyānusāreṇa vācyās te liṅgasaṃkhyayoḥ // yadi ṣaṣṭhīdvitīyāntān nikṛṣṭāt tamabādayaḥ nyakkāriṇi syur utkṛṣṭe prakṛteḥ syād viliṅgatā // kālyāṃ kālād dvitīyāntāt kāle kālyās tarab bhavet nyakkāriṇi tathā gārgye gargebhyaḥ pratyayo bhavet // nyakkartṛṣu ca gargeṣu gārgyāt syāt tac ca neṣyate kumāryāḥ svārthike ṅīp syāt prakṛtyartho hi nādhikaḥ // ṣaṣṭhyantād adhike tasmād guṇe svāśrayavartini utkṛṣṭasamavetāyāṃ kriyāyāṃ vā vidhīyate // upāttaṃ ca prakṛtyartho dravyam evāśrayas tayoḥ so 'yam ity abhisaṃbandhād abhedena pratīyate // rūpābhedāc ca tad dravyam ākāṅkṣāvat pratīyate viśeṣair bhinnarūpais tad āśrayair iva yujyate // bhinnarūpesu yal liṅgaṃ viśeṣesu vyavasthitam saṃkhyā ca tābhyām dravyātmā so 'bhinno vyapadiśyate // āśrayaḥ samavāyi ca nimittaṃ liṅgasaṃkhyayoḥ kartṛsthabhāvakaḥ śetir ato bhāṣya udāhṛtaḥ // nimittam āśrayatvena gṛhyeta yadi sādhanam karmāpadiṣṭayoḥ prāptis tatra syāl liṅgasaṃkhyayoḥ // śāstre nimittabhāvena samudāyād apoddhṛtaḥ stryarthas tasyecchayā yogaḥ prakṛtyā pratyayena vā // strīśabdo guṇaśabdatvāt tulyadharmā sitādibhiḥ guṇamātre prayujyeta saṃstyānavati vāśraye // stryarthaḥ saṃstyānavad dravyaṃ prakṛtyarthaś ca yady asau dravyopalakṣaṇārthatvaṃ saṃstyānasya tathā sati // saṃstyānena kva cid dravyaṃ dṛṣṭaṃ yady upalakṣitam anaṅgīkṛtasaṃstyānāt tadvṛtteḥ pratyayo bhavet // bhūtādayaḥ ṣaḍākhyāś ca saṃstyānenopalakṣite brāhmaṇyādau yadā vṛttās tebhyaḥ syuḥ pratyayās tadā // tadvanto hi pradhānatvāt pratyayāṇām prayojakāḥ sāmānādhikaraiṇye 'pi tasmāṭ ṭābādisaṃbhavaḥ // guṇamātrābhidhāyitvaṃ strīśabde varṇyate yadā prakṛtyarthaś ca saṃstyānaṃ svārthikāḥ pratyayās tadā // saṃstyāne kevale vṛttiḥ prakṛtīnām na vidyate tadāviṣṭe tato dravye gṛhyante samavasthitāḥ // upakāri ca saṃstyānaṃ yeṣu śabdeṣv apekṣitam tebhyaṣ ṭābādayas tac ca bhūtādiṣv avivakṣitam // saṃstyānaṃ pratyayasyārthaḥ śuddham āśrīyate yadā tadā dvivacanānekapratyayatvaṃ na sidhyati // jātiś cet strītvam evāsau bhedo 'nyatrāvivakṣitaḥ yasmād bhinnair api dravyais tad ekaṃ sad viśiṣyate // mātrāṇām hi tirobhāve parimāṇam na vidyate kumārya iti tena syāt kumāryāṃ bhedasaṃbhavāt // jātisaṃkhyāsamāhārair yathaiva sahacāriṇi dravye kriyāḥ pravartanta ekātmatve vyapekṣite // mūrtibhyo mūrtidharmāṇām tathābhedasya darśanāt sāmānādhikaraṇyaṃ ca kriyāyogaś ca kalpate // sāmānādhikaraṇye tu matublopād apekṣite luk taddhitalukīti syāl luk tatrāpy upalakṣaṇam // kesāṃ cit tyaktabhedeṣu dravyeṣv eva vidhīyate saṃstyānavatsu ṭābādir abhedena samanvayāt // sāmānyabhūto dravyātmā paricchinnaparigrahaḥ kriyābhir yujyate bhedair bhāgaśaś cāvatiṣṭhate // śuklādiṣv āśrayadravyaṃ prādhānyenābhidhīyate strītvaṃ tu pratyayārthatvād abhidhāviṣayo yataḥ // so 'yam ity abhisaṃbandhād āśrayaṃ pratipadyate strītvaṃ svabhāvasiddho vā guṇabhāvaviparyayaḥ // sākāṅkṣatvād guṇatvena sāmānyaṃ vopadiśyate vyaktīnām ātmadharmo 'sāv ekaprakhyānibandhanaḥ // evambhūtā ca sāvasthā bhāgabhedaparigrahe kṛte buddhyaiva bhedānām āśrayatve ca kalpite // niskṛṣṭeṣv api bhedeṣu vyaktirūpāśraye tataḥ liṅgapratyavamarśena liṅgasaṃkhye prapadyate // antarena caśabdasya prayogaṃ dvandvabhāvinām aviśiṣṭārthavṛttitvaṃ rūpābhedāt pratīyate // vikalpavati vā vṛttir nivartye 'tha samuccite teṣām ajñātaśaktīnāṃ dyotakena niyamyate // vṛttau viśiṣṭarūpatvāc caśabdo vinivartate arthabhede 'pi sārūpyāt tac cārthenāpadiśyate // casya cāsattvabhūto 'rthaḥ sa evāśriyate yadi taddharmatvaṃ tato dvandve cādiṣv arthakṛtaṃ hi tat // cārthaḥ śabde kva cid bhedāt kathaṃ cit samavasthitaḥ dyotakāś cādayas tasya vaktā dvandvas tu tadvatām // vikalpādyabhidheyasya cārthasyānyapadārthatā dyotakatvān na kalpeta tasmāt sad upalakṣyate // tatra svābhāvikaṃ liṅgaṃ śabdadharme vyapekṣite śabdaḥ kaś cit tam evārthaṃ kathaṃ cit pratipadyate // śabdād arthāḥ pratāyante sa bhedānāṃ vidhāyakaḥ anumānaṃ vivakṣāyāḥ śabdād anyan na vidyate // samuccitaḥ syād dvandvārtho guṇabhūtasamuccayaḥ samuccayo vāpi bhaved guṇabhūtasamuccitaḥ // samuccitasya prādhānye liṅgasaṃkhye svabhāvataḥ samuccayasya prādhānye śāstraṃ syāt pratipādakam // samuccayavato 'rthasya prādhānye 'py apare viduḥ nimittānuvidhāyitvād asiddhim liṅgasaṃkhyayoḥ // samuccayo nimittaṃ cet syān nimittānuvartanam anvayavyatirekābhyāṃ cārtho dvandvanibandhanaḥ // samuccitanimittatve cārthasyāpagame 'pi vā svabhāvasiddhe dvandvasya liṅgasaṃkhye vyavasthite // padāntarasthasyārthasya dyotakatvān na yujyate nipāto liṅgasaṃkhyābhyāṃ dvandvas tv arthasya vācakaḥ // nimittānuvidhāne ca dravyadharmānapekṣaṇāt guṇapradhānabhāvena kriyāyogo na kalpate // yasya nāsti kriyāyogaḥ svatantro 'sau na vidyate artho dvandvasya tatra syād upādānam anarthakam // samuccayavato 'rthasya vācako nānuvartate nimittam api cāsyārthaḥ svadharmair yujyate tataḥ // bāhyo nāsty āśrayo dvandve viśeṣau tatra hi śrutau samuccayas tadādhāras taddharmair vyapadiśyate // yo vāvayavabhedābhyāṃ bhedavadbhyām ivānvitaḥ ekaḥ samūho dharmān sa bhāgayoḥ pratipadyate // ekaś ca dvyātmako 'rtho 'sau bhedābhedasamanvitaḥ yau bhedāv āśritas tatsthe liṅgasaṃkhye prapadyate // yathā svaśabdābhihite caitrārthe na prayujyate caitraśabdo bahuvrihāv aprayogas tathā bhavet // yathā gaur iti śuklāder abhidhānaṃ na vidyate evaṃ yasyābhisaṃbandho gobhis tāvat pratīyate // saṃbandhī niyato rūḍhaś citrāṇāṃ na ca vidyate gavāṃ yathā vajrapāṇis tryakṣe vā 'pi vyavasthitaḥ // śabdāntaratvād vākyeṣu viśeṣā yady api śrutāḥ vṛttiśabdo 'nya evāyaṃ sāmānyasyābhidhāyakaḥ // agor acitragoś caiva rūpabhedān nivartakaḥ na citragur viśeṣāṇāṃ rūpābhedāt tu vācakaḥ // yathā citragur ity etat prayukte na prayujyate evaṃ yadi syāt sāmānyaṃ tasya na syāt pratiśrutiḥ // sarvādayo viśeṣās tu pradeśānāṃ nivartakāḥ yathā pradeśāḥ sāmānyapradeśāntarabādhakāḥ // vibhaktyarthābhidhānād vā ṣaṣṭhī nānuprayujyate dravyasyānabhidhānāt tu tacchabdo 'nuprayujyate // sāmānādhikaraṇyaṃ cen matublopāt prakalpate matupo 'pi tadarthatvād anavasthā prasajyate // saṃbandhasya ca saṃbandī saṃbandho 'nyaḥ prasajyate vibhaktyarthapradhāne ca kriyāyogo na kalpate // vibhaktyarthapradhānatvāt tatas tatreti na kriyā dṛśyādiḥ karmakartrādinimittatvāya kalpate // antarbhavec ca saṃbandhaḥ prādhānyābhihitaḥ katham sa prātipadikārthaś ca tathābhūtaḥ kathaṃ bhatvet // asaṃbhavāt tu saṃbandhe saṃbandhasahacāriṇi jātisaṃkhyāsamāhārakāryāṇām iva saṃbhavaḥ // so 'yam ity abhisaṃbandhād viśiṣṭāśrayavācinām śuklādival liṅgasaṃkhye śāstrārambhād bhaviṣyataḥ // bhedena tu vivakṣāyāṃ sāmānye vā vivakṣite saliṅgasya sasaṃkhyasya padārthasyāgatir bhavet // sādhutvaṃ na vibhaktyarthamātre vṛttasya dṛśyate kṛtsnārthavṛtteḥ sādhutvam ity arthagrahaṇaṃ kṛtam // so 'yam ity abhisaṃbandhād dravyavṛttir ayaṃ yadā saliṅgasya sasaṃkhyasya tadā sādhutvam ucyate // antarbhūtavibhaktyarthe ṣaṣṭhī na śrūyate yathā tathāśrutiḥ prasajyeta liṅgasaṃkhyābhidhāyinām // sādharmyam avyayena syād bahuvrīhes tathā sati liṅgasaṃkhyānimittasya saṃskārasyāpavartanāt // prayuktena ca saṃbandhāc caitrādiśravanaṃ bhavet vinā vibhaktyā saṃbandho vibhaktyā vidyate vinā // abhidhāne 'pi saṃkhyāyāḥ saṃkhyātvaṃ na nivartate ṣaṣṭhyarthasyābhidhāne tu syāt prātipadikārthatā // anuprayogasiddhyarthaṃ na vibhaktyarthakalpanā vastvantaram upakṣiptam iti ke cit pracakṣate // saṃbandibhir viśiṣṭānām saṃbandhānāṃ nimittatā saṃbandhair vā viśiṣṭānāṃ tadvatāṃ syān nimittatā // ke cit saṃyogino daṇḍād viṣāṇāt samavāyinaḥ tadvati pratyayān āhur bahuvrīhiṃ tathaiva ca // bhinnaṃ saṃbandhibhedena saṃbandham apare viduḥ nimittaṃ sa vibhaktyarthaḥ samāsenābhidhīyate // pradhānam anyārthatayā bhinnaṃ svair upasarjanaiḥ nimittam abbidheyaṃ vā sarvapaścād apekṣyate // svāmini vyatirekaś ca vākye yady api dṛśyate prādhānya eva tasyeṣṭo bahuvrīhir vivakṣite // gavāṃ viśeṣaṇatvena yadā tadvān pravartate asyaitā iti tatrārthe bahuvrīhir na vidyate // yadā pratyavamarśas tu tāsāṃ svāmī gavām iti gobhis tadābhisaṃbandho nimittatvāya kalpate // apekṣamānaḥ saṃbandhaṃ rūḍhitvasya nivṛttaye nimittānuvidhāyitvāt taddharmārthaḥ prasajyate // nānā citrā iti yathā nimittam anurudhyate nānābhūte 'pi vṛttaḥ san bahuvrīhis tathā bhavet // saṃbandhini nimitte tu dravyadharmo na hīyate liṅgābhāvo hi liṅgasya virodhitvena vartate // saṃkhvāvāṃl liṅgavāmś cārtho 'bhinnadharmā, nimittataḥ āsanna eva dravyatvāt taddharmair na virudhyate // vibhaktyarthena cāviṣṭaṃ śuddhaṃ ceti dvidhā sthitam dravyaṃ śuddhasya yo dharmaḥ sa na syād anyadharmaṇaḥ // dravyamātrasya nirdeśe bhedo 'yam avivakṣitaḥ granthe pūrvatra bhedas tu dvitīye 'nupradarśitaḥ // dravyasya grahaṇaṃ cātra liṅgasaṃkhyāviśeṣaṇam dravyāśritatvaṃ hi tayos tato 'nyasya na sidhyataḥ // saṃbandhibhinnasaṃbandhaparichinne pravartate samāso dravyasāmānye viśiṣṭārthānupātini // dravyadharmānatikrānto bhedadharmeṣv avasthitaḥ bhaviṣyadāśrayāpekṣe liṅgasaṃkhye prapadyate // śāstrapravṛttibhede 'pi laukiko 'rtho na bhidyate nañsamase yatas tatra trayaḥ pakṣā vicāritāḥ // śabdāntare 'pi caikatvam āśrityaivaṃ vicāraṇā abrahmaṇādiṣu nañaḥ prayogo na hi vidyate // prāk samāsāt padārthānāṃ nivṛttir dyotyate nañā svabhāvato nivṛttānāṃ rūpābhedād alakṣitā // brāhmaṇādisthayā vākyeṣv ākhyātapadavācyayā kriyayā yasya saṃbandho vṛttis tasya na vidyate // pācakādipadasthā cen nañā saṃbadhyate kriyā tatra sattānupādānāt tripakṣī nopapadyate // sattayaivābhisaṃbandho yadi sarvatra kalpyate asann iti samāse 'smin sattānyā parikalpyatām // ktvānte ca tumunante ca nañsamāse na dṛśyate viśeṣaṇaviśeṣyatvaṃ nañāsattābhidhāyinā // kriyāyāḥ sādhanādhārasāmānye nañ vyavasthitaḥ tato viśiṣṭair ādhārair yujyate brāhmaṇādibhiḥ // vṛttau yathā gatādyartham upādāya nirādayaḥ yujyante sādhanādhārair nañsamāse 'pi sa kramaḥ // tatrāsati naño vṛtter brāhmaṇakṣatriyādibhiḥ viśeṣaṇaviśeṣyatvaṃ kalpyate kubjakhañjavat // kāmacāre ca saty evam asataḥ syāt pradhānatā, guṇatvam itareṣāṃ ca teṣāṃ vā syāt pradhānatā // prādhānyenāśritāḥ pūrvaṃ śruteḥ sāmānyavṛttayaḥ viśeṣa eva prakrāntā brāhmaṇakṣatrivādavaḥ // yathā gaurādibhis teṣām avacchedo vidhīyate asatāpy anabhivyaktaṃ tādātmyaṃ vyajyate tathā // yathā sattābhidhānāya sann arthaḥ parikalpyate tathāsattābhidhānāya nirupākhyo 'pi kalpate // kṣatriyādau padaṃ kṛtvā buddhiḥ sattāntarāśrayā jātyā bhinnāṃ tataḥ sattāṃ prasaktām apakarṣati // abhāva iti bhāvasya pratiṣedhe vivakṣite sopākhyatvam anāśritya pratiṣedho na kalpate // anekadharmavacanāḥ śabdāḥ saṅghābhidhāyinaḥ ekadeśeṣu vartante tulyarūpāḥ svabhāvataḥ // yathaikadeśakaraṇāt kṛta itv abhidhīyate akṛtaś ceti saṃghātaḥ sa evābrāhmaṇe kramaḥ // brāhmaṇo 'brāhmaṇas tasmād upanyāsāt prasajyate akṛte vā kṛtāsaṅgād aviśiṣṭaṃ kṛtākṛtāt // amukhyasaṃbhave tatra mukhyasya vinivṛttaye śāstrānvākhyānasamaye nañ prayukto viśeṣakaḥ // padārthānupaghātena dṛśyate 'nyaviśeṣaṇam atha jātimato 'rthasya kaś cid dharmo nivartitaḥ // avaśyaṃ brāhmaṇe kaś cit kva cid dharmo na vidyate viśeṣāvacanāt tatra nañaḥ śrutir anarthikā // aviśiṣṭasya paryāyo nañviśiṣṭaḥ prasajyate anvākhyānād dhi sādhutvam evaṃbhūte pratīyate // padārthānupaghātena yady apy atra viśeṣaṇam upacārasato 'rthasya sāvasthā dyotyate nañā // viśeṣyeṣu yathābhūtaḥ padārthaḥ samavasthitaḥ tathābhūte tathābhāvo gamyate bhedahetubhiḥ // nivṛtte 'vayavas tasmin padārthe vartate katham nānimittā hi śabdasya pravṛttir upapadyate // ārāc chabdavad ekasya viruddhe 'rthe svabhāvataḥ śabdasya vṛttir yady asti nañaḥ śrutir anarthikā // atha svabhāvo vacanād anvākhyeyatvam arhati tad vācyam aprasiddhatvān nañārtho vinivartyate // yady apy ubhayavṛttitvaṃ pradhānaṃ tu pratīyate prasthānaṃ gamyate śuddhe tadarthe 'pi na tiṣṭhatau // kimartham atathābhūte 'sati mukhyārthasaṃbhave bhede brāhmaṇaśabdasya vṛttir abhyupagamyate // ayaṃ padārtha etasmin kṣatriyādau na vidyate iti tadvacanaḥ śabdaḥ pratyayāya prayujyate // buddher viṣayatāṃ prāpte śabdād arthe pratīyate pravṛttir vā nivṛttir vā grutyā hy artho 'nusajyate // asamyagupadeśād vā nimittāt saṃśayasya vā śabdapravṛttir na tv asti loṣṭādiṣu viparyayāt // anekasmād asa iti prādhānye sati sidhyati sāpekṣatvaṃ pradhānānām evaṃ yuktaṃ tvatalvidhau // ekasya ca pradhānatvāt tadviśeṣaṇasaṃnidhau pradhānadharmāvyāvṛttir ato na vacanāntaram // pradhānam atra bhedyatvād ekārtho vikṛto nañā hitvā svadharmān vartante dvyādayo 'py ekatāṃ gatāḥ // brāhmaṇatvaṃ yathāpannā nañyuktāḥ kṣatriyādayaḥ dvitvādiṣu tathaikatvaṃ nañyogād upacaryate // ekatvayogam āsādya sa dharmaḥ pratiṣidhyate dvyādibhyas teṣu tacchabdo vartate brāhmaṇādivat // āviṣṭasaṃkhyo vākye 'sau yathā dvyādau prayujyate vṛttau tasya pradhānatvāt sā saṃkhyā na nivartate // pratiṣedhyo yathābhūtas tathābhūto 'nuṣajyate vacanāntarayoge hi na so 'rthaḥ pratiṣidhyate // aśukla iti kṛṣṇādir yathārthaḥ saṃpratīyate saṃkhyāntaraṃ tathāneka ity atrāpy abhidhīyate // kriyāprasaṅgāt sarveṣu karmasv aṅgīkṛteṣu ca ekasmin pratiṣiddhe 'pi prāptam anyat pratīyate // kriyāśrutiś ca prakrānte prasajyapratiṣedhane paryudāse tu niyataṃ saṃkhyeyāntaram ucyate // dhātvarthaḥ karmaviṣayo vyapadiṣṭaḥ svasādhanaiḥ arthāt sarvāṇi karmāṇi prāg ākṣipyāvatiṣṭhate // nirjñātasādhanādhāre yatrākhyāte prayujyate aneka iti paścāc ca tiṣṭhatīty anuṣajyate // sādhyatvāt tatra siddhena kriyā dravyeṇa lakṣyate prāg evāṅgīkṛtaṃ dravyam ataḥ pūrveṇa bhidyate // saṃkhyaiva pratiṣedhena saṃkhyāntaram apekṣate vākye 'pi tena naikatvamātram eva nivartyate // snehāntarād avacchedas tathāsatteḥ pratīyate tailena bhojane 'prāpte na tv anyad upasecanam // ekārthe vartamānābhyām asatā brāhmaṇena ca yadā jātyantaraṃ bāhyaṃ kṣatriyādy apadiśyate // śyāmeva śastrī kanyeti yathānyad vyapadiśyate asan brāhmaṇa ity ābhyāṃ tathānye kṣatriyādayaḥ // asāsno gaur iti yathā, gavayo vyapadiśyate jātyantaraṃ na gor eva sasnābhāvaḥ pratīyate // tulyarūpaṃ yathākhyātaṃ kaṇṭakair bhedahetubhiḥ khadiraṃ jātibhedena kharjūrāt pratipadyate // avidyamānabrāhmaṇyo yādṛśo brāhmaṇo bhavet aṅgīkṛtopamānena tathānyo 'rtho 'bhidhīyate // avṛṣṭayo yathā varsā nīhārābhrasamāvṛtāḥ tadrūpatvāt sa hemanta ity abhinnaḥ pratīyate // apare brāhmaṇādīnāṃ sarveṣāṃ jātivācinām dravyasyānyapadārthatve nañā yogaṃ pracakṣate // na caivaṃviṣayaḥ kaś cid bahuvrīhiḥ prakalpate agur aśva iti vyāptir nañsamāsena yasya na // dvandvaikadeśinor uktā paravalliṅgatā yataḥ avarṣāsu tato 'siddhir iṣṭayor liṅgasaṃkhyayoḥ // viśeṣaṇaṃ brāhmaṇādi kriyāsaṃbandhino 'sataḥ yadā viṣayabhinnaṃ tat tadāsattvam pratīyate // brāhmaṇatvena cāsattvād ucyate sat tad anyathā asad ity api sattvena sataḥ sattā nivartyate // samanyadravyavṛttitvān nimittānuvidhāyinaḥ ayogo liṅgasaṃkhyābhyāṃ syād vā sāmānyadharmatā // prāg asattvābhidhāyitvaṃ samāse dravyavācitā nimittānuvidhānaṃ ca na sarvatra svabhāvataḥ // nimittānuvidhāne ca kriyāyogo na kalpate tathā cāvyapadeśyatvād upādānam anarthakam // asatsāmānyavṛttir vā viśeṣaiḥ kṣatriyādibhiḥ prayuktair āśrayair bhinno yāti talliṅgasaṃkhyatām // prāg āśrayo hi bhedāya pradhāne 'bhyantarīkṛtaḥ punaḥ pratyavamarśena vibhakta iva dṛśyate // samāse śrūyate svārtho yena tadvāṃs tadāśrayaḥ dravyaṃ tu liṅgasaṃkhyāvad asatābhyantarīkṛtam // ekārthaviṣayau śabdau tasminn anyārthavartinau asataiva tu bhedānāṃ sarveṣām upasaṃgrahaḥ // te kṣatriyādibhir vācyā vācyā vā sarvanāmabhiḥ yāntīvānyapadārthatvaṃ naño rūpāvikalpanāt // viśeṣasyāprayoge tu liṅgasaṃkhye na sidhyataḥ avarṣādiṣu dosaś ca hemanto 'nyāśrayo yataḥ // ākṛtiḥ sarvaśabdānāṃ yadā vācyā pratīyate ekatvād ekaśabdatvaṃ nyāyyaṃ tasyāś ca varṇyate // āviṣṭaliṅgatā tasyāṃ syād grāmyapagusaṅghavat dravyabhede 'pi caikatvāt tatraikavacanaṃ bhavet // āśrayāṇāṃ hi liṅgaiḥ sā niyatair eva yujyate tathā ca yuktavadbhāve pratiṣedho nirarthakaḥ // sarvatrāviṣṭaliṅgatvaṃ lokaliṅgaparigrahe virodhitvāt prasajyeta nāśritaṃ tac ca laukikam // sāmānyam ākṛtir bhāvo jātir ity atra laukikam liṅgaṃ na saṃbhavaty eva tenānyat parigṛhyate // pravṛttir iti sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ tasya kathyate āvirbhāvas tirobhāvaḥ sthitiś cety atha bhidyate // pravṛttimantaḥ sarve 'rthās tisṛbhiś ca pravṛttibhiḥ satataṃ na viyujyante vācaś caivātra saṃbhavaḥ // yaś cāpravṛttidharmārthaś citirūpeṇa gṛhyate anuyātīva so 'nyeṣāṃ pravṛttīr viśvagāśrayāḥ // tenāsya citirūpaṃ ca citikālaś ca bhidyate tasya svarūpabhedas tu na kaś cid api vidyate // acetaneṣu caitanyaṃ saṃkrāntam iva dṛśyate pratibimbakadharmeṇa yat tac chabdanibandhanam // avasthā tādṛśī nāsti yā liṅgena na yujyate kva cit tu śabdasaṃskāro liṅgasyānāśraye sati // kṛttaddhitābhidheyānāṃ bhāvānāṃ na virudhyate śāstre liṅgaṃ guṇāvasthā tathā cākṛtir iṣyate // liṅgaṃ prati na bhedo 'sti dravyapakṣe 'pi kaś cana tasmāt sapta vikalpā ye saivātrāviṣṭaliṅgatā // vacane niyamaḥ śāstrād dravyasyābhyupagamyate yatas tad ākṛtau śāstram anyathaiva samarthyate // vartate yo bahuṣv artho 'bhede tasya vivakṣite svāśrayair vyapadiṣṭasya śāstre vacanam ucyate // yadā tv āśrayabhedena bheda eva pratīyate ākṛter dravyapakṣena tadā bhedo na vidyate // abhede tv ekaśabdatvāc chāstrāc ca vacane sati ekaśeṣo na vaktavyo vacanānāṃ ca saṃbhavaḥ // nanu cānabhidheyatve dravyasya tadapāśrayaḥ ākṛter upakāro 'yaṃ dravyābhāvān na kalpate // vyapadeśo 'bhidheyena na śāstre kaś cid āśritaḥ dravyaṃ nāma padārtho yo na ca sa pratiṣidhyate // guṇabhāvo 'bhidheyatvaṃ prati dravyasya nāśritaḥ upakāri guṇaḥ śeṣaḥ parārtha iti kalpanā // dravye na guṇabhāvo 'sti vinādravyābhidhāyitām ākṛtau vā pradhānatvam ata evaṃ samarthyate // kaiś cid guṇapradhānatvaṃ nāmākhyātavad iṣyate na vṛttivat parārthasya guṇabhāvas tu varṇyate // guṇabhūtasya nānātvād ākṛter ekaśabdatā siddho vacanabhedaś ca dravyabhedasamanvayāt // sādhanaṃ guṇabhāvena kriyāyā bhedakaṃ yathā ākhyāteṣv ekaśabdāyā jāter dravyaṃ tathocyate // ekatve tulyarūpatvāc chabdānāṃ pratipādane nimittāt tadvato 'rthasya viśiṣṭagrahaṇe sati // so 'yam ity abhisaṃbandhād āśrayair ākṛteḥ saha pravṛttau bhinnaśabdāyāṃ liṅgasaṃkhye prasidhyataḥ // prāk ca jātyabhisaṃbandhāt sarvanāmābhidheyatā vastūpalakṣaṇaṃ sattve prayujyante tyadādayaḥ // pākau pākā iti yathā bhedakaḥ kaiś cid āśrayaḥ iṣyate cānupādāno dharmo 'sau guṇavācinām // āśrayasyānupādāne kevalaṃ labhate yadi ādhāradharmān sāmānyaṃ purastāt tad vicāritam // jātau pūrvaṃ pravṛttānāṃ śabdānāṃ jātivācinām aśabdavācyāt saṃbandhād vyaktir apy upajāyate // so 'yam ity abhisaṃbandhāj jātidharmopacaryate dravyaṃ tadāśrayo bhedo jāteś cābhyupagamyate // mañcaśabdo yathādheyaṃ mañceṣv eva vyavasthitaḥ tattvenāha tathā jātiśabdo dravyeṣu vartate // tatra jātipadārthatvaṃ tathaivābhyupagamyate jātir utsṛṣṭasaṃkhyā tu dravyātmany anuṣajyate // asyedam iti vā yatra so 'yam ity api vā śrutiḥ vartate paradharmeṇa tad anyad abhidhīyate // yat pradhānaṃ na tasyāsti svarūpam anirūpanāt guṇasya cātmanā dravyaṃ tadbhāvenopalakṣyate // guṇasya bhedakāle tu prādhānyam upajāyate saṃsargaśrutir artheṣu sākṣād eva na vartate // jātau vṛtto yadā dravye sa śabdo vartate punaḥ jāter eva padārthatvaṃ na tadābhyupagamyate // pravṛttānāṃ punar vṛttir ekatvenopavarṇyate pratipatter upāyeṣu na tattvam anugamyate // apṛthakśabdavācyasya jātir āśrīyate yadā dravyasya sati saṃsparśe tadā jātipadārthatā // dravyasya sati saṃsparśe dravyam āśrīyate yadā vācyaṃ tenaiva śabdena tadā dravyapadārthatā // apṛthakśabdavācyāpi bhedamātre pravartate yadā saṃbandhavaj jātiḥ sāpi dravyapadārthatā // atyantabhinnayor eva jātidravyābhidhāyinoḥ avācyasyopakāritva āśrite tūbhayārthatā // āśrite tv āśrayakṛtaṃ bhedam abhyupagacchatā punaś cāpy ekaśabdatvaṃ jātiśabde 'nuvarṇitam // anirjātasya nirjñānaṃ yena tan mānam ucyate prasthādi tena meyātmā sākalyenāvadhāryate // anirjñātaṃ prasiddhena yena taddharma gamyate sākalyenāparijñānād upamānaṃ tad ucyate // dvayoḥ samānayor dharma upamānopameyayoḥ samāsa upamānānāṃ śabdais tadabhidhāyibhiḥ // ādhārabhedād bhedo yaḥ śyāmatve so 'vivakṣitaḥ guṇo 'sāv āśritaikatvo bhinnādhāraḥ pratīyate // guṇayor niyato bhedo guṇajātes tathaikatā ekatve 'tyantabhede vā, nopamānasya saṃbhavaḥ // jātimātravyapekṣāyām upamārtho na kaś cana śyāmatvam ekaṃ guṇayor ubhayor api vartate // yenaiva hetunā śyāmā śastrī tatra pratīyate sa hetur devadattāyāḥ pratyaye na viśiṣyate // āśrayād yo guṇe bhedo jāter yā cāviśiṣṭatā tābhyām ubhābhyāṃ dravyātmā savyāpāraḥ pratīyate // so 'yam ekatvanānātve vyavahāraḥ samāśritaḥ bhedābhedavimarśena vyatikīrṇena vartate // śyāmety evābhidhiyeta jātimātre vivakṣite śastryādinām upādāne tatra nāsti prayojanam // aśabdavācyo yo bhedaḥ śyāmamātre na vartate śyāmeṣu keṣu cid vṛttir yasya so 'tra vyapekṣyate // śyāmeṣu keṣu cit kiṃ cit kiṃ cit sarvatra vartate sāmānyaṃ kaś cid ekasmiñ chyāme bhedo vyavasthitaḥ // tathā hi sati saurabhye bhedo jātyutpalādiṣu gandhānāṃ sati bhede tu sādṛśyam upalabhyate // guṇānām āśrayād bhedaḥ svato vāpy anugamyate anirdeśyād viśeṣād vā saṃkarād vā guṇāntaraiḥ // upamānaṃ prasiddhatvāt sarvatra vyatiricyate upameyatvam ādhikye sāmye vā na nivartate // anyais tu mānaṃ jātyādi bhedyasyārthasya varṇyate anirjñātasvarūpo hi jñeyo 'rthas tena mīyate // mitas tu svena mānena prasiddho yo guṇāśrayaḥ āśrayāntaramānāya svadharmeṇa pravartate // rūpāntareṇa saṃsparśo rūpāntaravatāṃ satām bhinnena yasya bhedyānām upamānaṃ tad ucyate // dharmaḥ samānaḥ śyāmādir upamānopameyayoḥ āśriyamānaprādhānyo dharmeṇānyena bhidyate // śastrīkumāryoḥ sadṛśaḥ śyāma ity evam āśrite vyapadeśyam aneneti nimittaṃ guṇayoḥ sthitam // yadā nimittais tadvanto gacchantīva tadātmatām bhedāśrayaṃ tadākhyānam upamānopameyayoḥ // tattvāsaṅgavivakṣāyāṃ yeṣu bhedo nivartate luptopamāni tāny āhus taddharmeṇa samāśrayāt // śastryāṃ prasiddhaṃ śyāmatvaṃ mānaṃ sā tena mīyate anyā śyāmā tu tadrūpā tenātyantaṃ na mīyate // śastriṃ svena guṇenāto mimānām āśrayāntaram asamāptaguṇaṃ siddher upamānaṃ pracakṣate // upameye sthito dharmaḥ śruto 'nyatrānumīyate śruto 'tha vopamānastha upameye 'numiyate // adhīyate brāhmaṇavat kṣatriyā iti dṛśyate upameyasya bhinnatvād vacanaṃ kṣatriyāśrayam // sādhāraṇaṃ bruvan dharma kva cid eva vyavasthitam sāmānyavacanaḥ śabda iti sūtre 'padiśyate // nābhedena na bhedena guṇo dviṣṭho 'bhidhīyate bhinnayor dharmayor ekaḥ śrūyate 'nyaḥ pratīyate // nātyantāya mimīte yat sāmānye samavasthitam sādṛśyād upameyārthasamīpe parikalpyate // mānaṃ prati samīpaṃ vā sādṛśyena pratīyate paricchedād dhi sādṛśyam iha mānopamānayoḥ // ekajātivyapekṣāyāṃ tad evety avasīyate bhedasyaiva vyapekṣāyām anyad eveti gamyate // karmatvaṃ karaṇatvaṃ ca bhedenaivāśritaṃ yataḥ atyantaikatvaviṣayo na syāt tenātra samśayaḥ // bhede 'pi tulyarūpatvāc chālīmṃ tān iti dṛśyate jātyabhedāt sa evāyam iti bhinno 'bhidhīyate // kathaṃ hy avayavo 'nyasya syād anya iti cocyate atyantabhede nānātvaṃ yatra tattvaṃ na vidyate // abhedasya vivakṣāyām ekatvaṃ saṅghasaṅghinoḥ saṅghinor na tv abhedo 'sti tathānyatvam udāhṛtam // tatrābhinnavyapekṣāyām upamārtho na vidyate yo hi gaur iti vijñāne hetuḥ so 'sti gavāntare // vyāvṛttānāṃ viśeṣāṇāṃ vyāpāre tu vivakṣite na kaś cid upakāro 'sti buddher buddhyantaraṃ prati // kiṃ cid yatrāsti sāmānyaṃ yadi bhedāś ca ke cana gotvaṃ goṣv asti sāmānyaṃ bhedāś ca śabalādayaḥ // sāmānyaṃ śyāmatānyaiva tad dhi sādhāraṇaṃ dvayoḥ tad eva siddhyasiddhibhyāṃ bheda ity apadiśyate // śyāmatvam eva sāmānyam anyeṣām ubhayoḥ sthitam saṃpūrnatvāt tad anyasmād viśeṣa iti gamyate // ākṛtau vāpi sāmānye kva cid eva vyavasthitāḥ śyāmādau ye 'vasīyante viśeṣās ta ihāśritāḥ // jāter abhede bhede vā sādṛśyaṃ tat pracakṣate kaś cit kadā cit arthātmā tathābhūto 'padiśyate // yatrārthe pratyayābhedo na kadā cid vikalpate avidyamānabhedatvāt sa eka iti gamyate // yo 'rtha āśritanānātvaḥ sa evety apadiśyate vyāpāraṃ jātibhāgasya tatrāpi pratijānate // jātibhāgāśrayā prakhyā tatrābhinnā pravartate vyaktibhāgāśrayā buddhis tatra bhedena jāyate // anyatra vartamānaṃ sad bhedābhedasamanvitam nimittaṃ punar anyatra nānātveneva gṛhyate // ādhāreṣu padanyāsaṃ kṛtvopaiti tadāśrayam sa sādṛśyasya viṣaya ity anyair apadiśyate // parāpekṣe yathā bhāve kāraṇākhyā pravartate tathānyādhigamāpekṣam upamānaṃ pracakṣate // gurugiśyapitāputrakriyākālādayo yathā vyavahārās tathaupamyam apy apekṣānibandhanam // śyāmatvam upamāne ced vṛttaṃ vṛttau prayujyate upameyaṃ samāsena bāhyaṃ tatrābhidhīyate // ṭābanta eva caitrādau śyāmāśabdas tathā bhavet sūtre ca prathamābhāvān na śyāmādyupasarjanam // atha tv ekavibhaktitvād guṇatvād vopasarjanam naivaṃ tittirikalmāṣyām iṣṭaḥ strīpratyayo bhavet // satiśiṣṭabalīyastvād bāhye ṅiṣi ca saty api upamānasvaro na syāt tasmāt stryantaḥ samasyate // guṇe na copamānasthe sāpekṣatvaṃ prakalpate pradhānasya tathā na syād vyāghrādau liṅgadarśanam // tasmāt sati guṇatve 'pi prādhānyaṃ vigrahāntare naivaṃjātīyakaṃ śāstre saṃbhavaty upasarjanam // upameyātmani śyāmo vartamāno 'bhidhīyate upamāneṣv anirdiṣṭaḥ sāmarthyāt sa pratīyate // dravyamātre 'pi nirdiṣṭe candravaktre 'nugamyate viśiṣṭa eva candrastho guṇo nopaplavādayaḥ // bhedabhāvanayaitac ca samāse 'py upavarṇyate viśiṣṭaguṇabhinne 'rthe padam anyat prayujyate // yadi bhinnādhikaraṇo vacanād anugamyate mṛgīva capalety atra puṃvadbhāvo na sidhyati // astrīpūrvapadatvāt tu puṃvadbhāvo bhaviṣyati yathaiva mṛgadugdhādau na cet stryartho vivakṣyate // śastrīva śastrīśyāmeti devadattaiva kathyate tasyām evobhayaṃ tasmād ucyate śāstravigrahe // puṃvadbhāvasya siddhyarthaṃ pakṣe strīpratyayasya ca bahv apekṣyam atas tasyām ubhayapratipādanam // śyāmā śastrī yathā śyāmā śastrīkalpeti cocyate tatropamānetarayoḥ śyāmety etad apekṣyate // atha śyāmeva śastrīyaṃ śyāmety evaṃ prayujyate śastrī yatheyam śyāmeti tāvad eva pratīyate // upalakṣaṇamātrārthā guṇasyāsya yadi śrutiḥ pṛthag dvayoḥ śruto 'py eṣa neṣṭasvārthasya vācakaḥ // upameyaṃ tu yad vācyaṃ tasya cet pratipādane savyāpārā guṇās tatra sarvasyoktiḥ sakṛcchrutau // prakārādhārabhedena viśeṣe samavasthitaḥ śabdāntarābhisaṃbandhe sāmānyavacanaḥ katham // sādṛśyamātraṃ sāmānyaṃ dviṣṭhaṃ kaiś cit pratīyate guṇo bhede 'py abhedena dvivṛttir vā vivakṣitaḥ // vyāpāro jātibhāgasya dravyayor vābhidhitsitaḥ rūpāt sāmānyavācitvaṃ prāg vā vṛtter udāhṛtam // vyāghraśabdo yadā śauryāt puruṣārthe 'vatiṣṭhate tadādhikaraṇābhedāt samāsasyāsti saṃbhavaḥ // śūraśabdaprayoge tu vyāghraśabdo mṛge sthitaḥ bhinne 'dhikaraṇe vṛttes tatra naivāsti saṃbhavaḥ // sāmānādhikaraṇye 'pi guṇabhedasya saṃbhavāt prayogaḥ śūraśabdasya samāse 'py anuṣajyate // pūjopādhiś ca yo dṛṣṭaḥ kutsanopādhayaś ca ye teṣāṃ bhinnanimittatvān niyamārthā punaḥ śrutiḥ // asaṃbhave 'pi vā vṛtteḥ syād etal liṅgadarśanam acver iti yathā liṅgam abhāve 'pi bhṛśādiṣu // vatyantāvayave vākye yad aupamyaṃ pratīyate tatpratyayavidhau sūtre nirdeśo 'yaṃ vicāryate // kriyety upādhiḥ prāthamyāt prakṛtyarthasya yady api na prātipadikaṃ tatra kriyāvācy upapadyate // sattvavṛttasya śeṣe vā tṛtīyā sādhane 'pi vā tiṅām asattvavācitvād ubhayaṃ tan na vidyate // pākādayas tṛtīyāntāḥ sattvadharmasamanvayāt na kriyety apadiśyante kṛtvo 'rthapratyaye yathā // ye cāvyayakṛtaḥ ke cit kriyādharmasamanvitāḥ teṣām asattvavācitvaṃ tiṅantair na viśiṣyate // kṛtvasujviṣayā yāpi śayitavyādiṣu kriyā upamānopameyatvaṃ tatrātyantam asaṃbhavi // na kevalau dravyaguṇau tadvān vāpy upamīyate śayitavyādibhis teṣu nopamārtho 'sti kaś cana // upamānopameyatve dravye cānuktadharmiṇi nimittatvena gamyante rūḍhayogāḥ kriyāguṇāḥ // hotavyasadṛśo hotety atrāpy artho na vidyate virodhāt kriyayā tasmāt kriyāvān nopamīyate // kriyā samānajātiyā tadbhāvān nopamīyate jātibhede 'pi pākena bhinnāḥ pākādayaḥ kriyāḥ // ādhārabhedād bhinnāyām upamānasya saṃbhavaḥ adhyetavyena viprāṇāṃ tulyam adhyayanaṃ viśām // arthāt prakaraṇād vāpi yatrāpekṣyaṃ pratīyate sāmarthyād anapekṣasya tasya vṛttiḥ prasajyate // tailapākena tulye ca ghṛtapāke vivakṣite kriyāvad api kāryāṇāṃ darśanāt pratyayo bhavet // atiṅgrahaṇam evaṃ tu samāsasya nivartakam gamanaṃ kārakasyeti ṇvuly anyasmin na saṃbhavet // sarvasya parihārārthaṃ samudāyatvam āśritam śuddhāyāḥ saṃbhavān na syāt kriyāyā brāhmaṇādiṣu // upamānavivakṣāyāṃ svadharmaś ca nivartate kriyāyā na śrutād yasmād upamānaṃ samāpyate // tṛtīyo 'py āśrito bhedo dharmaḥ sādhāraṇo dvayoḥ vyāpāravān na kṛtsnasya sāmyaṃ kṛtsnena vidyate // dravye vāpi kriyāyāṃ vā nimittāt tat prakalpate kriyāṇāṃ vidyamānatvād vṛttir na syād gavādiṣu // abhāvāt kevalāyās tu tadvān arthaḥ pratīyate pradhānāsaṃbhave yuktā lakṣaṇārthā kriyāśrutiḥ // kriyāntareṣu sāpekṣāḥ kriyāśabdāḥ kriyāntare upakārāya gṛhyante yathaiva brāhmaṇādayaḥ // yathā prakarṣaḥ sarvatra nimittāntarahetukaḥ dravyavad guṇaśabde 'pi sa nimittam apekṣate // yo ya uccāryate śabdaḥ sa svarūpanibandhanaḥ yathā tathopamāneṣu vyapekṣa na nivartate // kriyāvṛttes tṛtīyāntasyaivaṃ cāsaṃbhave sati prasiddhanyāyakaraṇo bhāṣye yujir udāhṛtaḥ // antarbhūte tu karaṇe prayogo na punar bhavet nyāyenāyuktam ity atra jīvatau prāṇakarmavat // śāstrābhyāsāc ca bhedo 'yam ayuktam iti varṇyate aśobhanam asaṃbaddham iti rūḍhir vyavasthitā // vivibhaktiḥ prakṛtyarthaṃ praty upādhiḥ kathaṃ bhavet vibhaktipariṇāme ca prakalpyaṃ viṣayāntaram // vibhaktyantarayogo hi yasya tad viṣayāntare vibhaktyantarasaṃbandhaḥ sāmarthyād anumīyate // sārūpyāt tu tad evedam iti tatropacaryate śabdāntaraṃ vibhaktyā tu yuktaṃ śāstre tad aśrutam // prakṛtiś cet tṛtīyāntā tenety asmāt pratīyate kriyeti prathamāntā sā kathaṃ bhavitum arhati // kriyayeti tṛtīyā ca prayoge kasya kalpyatām tenety asya hi saṃbandhaḥ sūtrasthena na vidyate // sopaskāreṣu sūtreṣu vākyaśeṣaḥ samarthyate tena yat tat tṛtīyāntaṃ kriyā cet seti gamyate // upādheḥ kasya cid vākye prayoga upalabhyate pratīyamānadharmānyo na kadā cit prayujyate // nīlam utpalam ity atra na viśeṣye na bhedake kaś cit taddharmavacano vākye śabdaḥ prayujyate // atyantānugamāt tatra na sūtre na ca vigrahe vibhaktipariṇāmena kiṃ cid asti prayojanam // tṛtīyāntaṃ kriyety etad vigrahe na prayujyate yathā daṇḍaḥ praharaṇaṃ krīḍāyām iti dṛśyate // ghavidhau yac ca saṃjñāyām iti sūtra udāhṛtam upādānaṃ prayogeṣu tasyātyantaṃ na vidyate // yair aprayuktaiḥ saṃskāraḥ pradhāneṣu pratīyate te bhede 'pi vibhaktīnāṃ nirdiśyanta upādhayaḥ // samudāyeṣu vartante bhāvānāṃ sahacāriṇām śabdās tat tv avivakṣāyāṃ samuccayavikalpayoḥ // samuccayas tu kriyate yeṣu pratyarthavṛttiṣu bhedādhiṣṭhānayā yogas tesāṃ bhavati saṃkhyayā // sarvair viśiṣṭās tair arthair janyante sahacāribhiḥ buddhayaḥ pratipattṝṇāṃ śabdārthāṃs tān ato viduḥ // saṃsṛṣṭāḥ pratyayeṣv arthāḥ sarva evopakārinaḥ teṣāṃ pratyayarūpeṇa sarveṣāṃ śabdavācyatā // kevalānāṃ tu bhāvānāṃ na rūpam avadhāryate anirūpitarūpeṣu teṣu śabdo na vartate // pūrvaśabdaprayogāc ca samūhān na nivartate vartate 'vayave nāpi nopāttaṃ tyajate kva cit // samudāyābhidhāyi ca yadi bhedaṃ viśeṣayet tatrātulyavibhaktitvaṃ pūrvakāyādivad bhavet // samūhe ca pradeśe ca pañcālā iti dṛśyate tathā viśeṣaṇaṃ sarva ity etad upapadyate // tathārdhapippalīty atra jātyantaranivṛttaye ardhaṃ ca pippalī ceti khande śabdaḥ pratīyate // pañcālānāṃ pradeśo 'pi bhinno janapadāntarāt tatrānyasya nivṛttyarthe śabde bhedo na gamyate // prasiddhās tu viśeṣeṇa samudāye vyavasthitāḥ pradeśe darśanaṃ teṣām arthaprakaraṇādibhiḥ // yad upavyañjanaṃ jāteḥ sahacāri ca karmasu tatra vā rūḍhasaṃbandhaṃ yat prāyeṇopalakṣitam // samudāyaḥ pradeśo vety evaṃ tasminn anāśrite arthātmany aviśeṣeṇa vartante brāhmaṇādayaḥ // yaś ca tulyaśrutir dṛṣṭaḥ samudāye vyavasthitaḥ tenopacaritaikatvaṃ pradeśe 'py upalabhyate // saṃskārād upaghātād vā vṛtto 'ktaparimāṇake tailādau jātiśabdo 'tra sāmarthyād avasīyate // na jātiguṇaśabdeṣu mūrtibhedo vivakṣitaḥ te jātiguṇasaṃbandhabhedamātranibandhanāḥ // kṛṣṇādivyapadeśaś ca sarvāvayavavṛttibhiḥ guṇais te 'py ekadeśasthāḥ paṭādīnāṃ viśeṣakāḥ // paṭāvayavavṛttās tu yadā tatra paṭādayaḥ tadā tailādivat teṣāṃ jātiśabdatvam ucyate // nivṛttyarthā śrutir yeṣāṃ bhedas teṣv anapekṣitaḥ pradeśe samudāye vā guṇo 'nyeṣāṃ nivartakaḥ // brāhmaṇādhyayane tatra vartate brāhmaṇaśrutiḥ sādṛśyaṃ tatra dṛṣṭaṃ hi kṣatriyādhyayanādibhiḥ // brāhmaṇādhyayane vṛttir yadi syād brāhmaṇaśruteḥ vaktavyaṃ kena dharmeṇa tulyatvaṃ kriyayor iti // adhyetari yadā vṛttir ucyate brāhmaṇaśruteḥ nimittatvaṃ tadopaiti kriyaivādhyetari sthitā // simhaśabdena saṃbandhe gauryamātrābhidhāyinā caitrāt ṣaṣṭhī prasajyeta yoge śattryādibhir yathā // brāhmaṇāyeva dātavyaṃ vaiśyāyety evamādiṣu saṃpradānādiyogaś ca kriyāmātre na kalpate // kriyāmātrābhidhāyitvād avyayeṣu vater na ca pāṭhaḥ kadā cit kartavyas tulyau pakṣāv ubhau yataḥ // jahāti jātiṃ dravyaṃ vā tasmān nāvayave sthitaḥ kriyāyās tu śrutir yasmāt tadvaty arthe 'vatiṣṭhate // akriyāṇāṃ nivṛttyarthā, yataś cātra kriyāśrutiḥ kriyopalakṣite tasmāt kriyāśabdaḥ pratīyate // hotavyādiṣu yasmāc ca kriyānyā brāhmaṇādivat apekṣaṇīyā śuddhe 'rthe tasmād vṛttir na kasya cit // sarvaṃ vāpy ekadeśo vā yasminn āśriyate kva cit viśeṣavṛttiṃ taṃ sarvam āhur bhede vyavasthitam // samuccayo vikalpo vā prakārāḥ sarva eva vā viśeṣā iti varṇyante sāmānyaṃ vāvikalpitam // na hi brāhmaṇa ity atra bhedaḥ kaś cid apāśritaḥ apākṛto vā tenāyaṃ samudāye vyavasthitaḥ // kriyā tv āśrīyate yasmin sa bhedo 'dhyavasīyate tathānyathā sarvathā cety aprayoge na vidyate // upamāne kriyāvṛttim upameye kriyāśrutiḥ pratyāyayantī bhedasya karotīva padārthatām // vyāpāreṇaiva sādṛśye vyāpārasya vivakṣite kriyāvadvacanāc chabdāt pratyayaḥ pratipādyate // kriyāvato 'pi sādṛśye vaktum iṣṭe kriyāvatā adhyetā brāhmaṇa iva pratyayo na nivartate // adhīte tulya ity evaṃ puṃlliṅgena viśeṣaṇam kriyāvati kriyāyāṃ tu tulyaśabde napuṃsakam // prakṛtyarthe viśiṣṭe 'pi pratyayārthāviśeṣaṇāt putreṇa tulyaḥ kapila iti vṛttiḥ prasajyate // yāḥ putre rūḍhasaṃbandhāḥ kriyā loke vivakṣitāḥ tābhiḥ kriyāvataḥ putrād guṇatulye vatir bhavet // antarbhūtaṃ nimittaṃ ca rūḍhiśabdeṣu yady api kriyās tu sahacāriṇyo rūḍhāḥ santi padārthavat // kramaṃ tu yadi bādhitvā pratyayārthaviśeṣaṇam pradhānānugrahāt sāmyād vibhakteś cāvatiṣṭhate // prakṛter aviśiṣṭatvāt kriyātulye prasajyate putrādau guṇaśabdebhyaḥ pūrvoktasya viparyaye // sthūlena tulyo yātīti bahiraṅgā kriyāśrutiḥ animittaṃ vates tulyaṃ yātīty atreṣyate vatiḥ // dvayaṃ viśeṣyate tena yad ekatra viśeṣaṇaṃ tulyaśabdo hi taṃ dharmam ubhayastham apekṣate // ekaḥ samāno dharmaś ced upamānopameyayoḥ tulayā saṃmitaṃ tulyam iti tatropapadyate // sūtre śrutaś ca dviṣṭho 'sāv abhedena pratīyate na ca sāmānyaśabdatvād aśrutā gamyate kriyā // aśrutāś ca pratīyante nideśasthāyitādayaḥ ye dharmā niyatās teṣāṃ putrādiṣu na vidyate // anāśritakriyas tasmān na tulyo 'sti kriyāvatā kriyāyāḥ śravaṇe sāpi kriyāvattā pratīyate // dvayoḥ pratividhānāc ca jyāyastvam abhidhīyate nityāsattvābhidhāyitvāt pratyayārthaviśeṣaṇe // asattvabhūto vyāpāraḥ kevalaḥ pratyaye yataḥ vidyate lakṣaṇārthatvaṃ nāsti tena kriyāśruteḥ // kriyāvatas tu grahaṇāt prakṛtyarthaviśeṣaṇe kriyāmātrena tulyatve siddhāsattvābhidhāyitā // yadā kriyānimittaṃ tu sādṛśyaṃ syāt kriyāvatoḥ kriyāvato 'bhidheyatvāt tadā dravyābhidhāyitā // avyayeṣu vateḥ pāṭhaḥ kāryas tatra svarādivat brāhmaṇena samo 'dhyetety atra ca pratyayo bhavet // sāmānādhikaraṇyaṃ ca vatyarthenāpadiśyate tulyam ity anyathā kalpyo vākyaśeṣo 'śruto bhavet // kriyāvatoś ca sādṛśye pratyayārthaviśeṣaṇe adhyetrā sadṛśo 'dhyetety atra nāsti vater vidhiḥ // tulyārthair iti yā tasyās tṛtīyāyā na bhidyate artho bhede 'pi sarvābhir itarābhir vibhaktibhiḥ // bhojyate brāhmaṇa iva tulyaṃ bhuktaṃ dvijātinā paśyati brāhmaṇam iva tulyaṃ vipreṇa paśyati // brāhmaṇeneva vijñātaṃ tulyaṃ jñātaṃ dvijātinā dīyatāṃ brāhmaṇāyeva tulyaṃ vipreṇa dīyatām // brāhmaṇād iva vaiśyāt tvam adhīṣvādhyayanaṃ bahu ity evamādibhir bhedas tṛtīyāyā na kaś cana // tulyaṃ madhurayādhīye mātrā tulyaṃ smarāmi tām madhurāyāś ca mātuś ca kathaṃ sādṛśyakalpanā // madhurāviṣayaḥ pāṭhaḥ smaraṇaṃ mātṛkarmakam madhurāmātṛśabdābhyām abhedenābhidhīyate // uṣṭrāvayavatulyeṣu mukheṣūṣṭraśrutir yathā vartate gṛhatulye ca prāsāde madhurāśrutiḥ // yathādhyayanayoḥ sāmyam adhyetror apadiśyate tathā kriyāgatair dharmair ucyante sādhanāśrayāḥ // ivārthe yac ca vacanaṃ pūrvasūtre ca yo vidhiḥ kriyāśabdaśrutau bhedo na kaś cid vidyate tayoḥ // yady apy upādhir anyatra niyato na prayujyate rūpābhedāt tv anirjñātā kriyātra śrūyate punaḥ // yathā vyutparayaḥ pucchau kyaṅante sudurādayaḥ saty api pratyayārthatve bhedābhāvād udāhṛtāḥ // evaṃ ca sati pūrveṇa siddho 'trāpi vater vidhiḥ niyame vābhidhāne vā bhidyate na kriyāśrutiḥ // ive dravyādiviṣayaḥ pratyayaḥ punar ucyate kriyāṇām eva sadṛśve pūrvasūtre vidhīyate // madhurāyām iva gṛhā brāhmaṇasyeva pāṇḍurāḥ ity atra dravyaguṇayoḥ pūrveṇa na vatir bhavet // ārambhasyākriyārthatve nārtho yogena vidyate ṛte kriyāyā grahaṇāt pūrvayogena sidhyati // madhurāvayave vṛttir vvākhyātā madhurāśruteḥ brāhmaṇāvayavān dantān vakṣyati brāhmaṇaśrutiḥ // na kā cid ivayoge tu bāhyāt saṃbandhino ṣaṣṭhī vidhīyate tatra pūrveṇa pratyayo bhavet // ādhikyaṃ tulyaśabdena saṃbandha upajāyate ṣaṣṭhītṛtīye tatra stas tulyaśabdo hi vācakaḥ // ivaśabdaprayoge tu bāhyāt saṃbandhino vinā nādhikyam upamāne 'sti dyotakaḥ sa prayujyate // ive yo vyatireko 'tra sa prāsādādihetukaḥ tulye tadviṣayāpekṣam ādhikyam upajāyate // gavayena samo 'nadvān iti vṛttis tathā bhavet na tv asti gaur ivety atra vyatireka ivāśrayaḥ // upameyena saṃbandhāt prāk prāsādādihetuke vyatireke vater bhāvo na tulyārthatvahetuke // ivaśabdena saṃbandhe na tṛtīyā vidhīyate prakṛtāṃ tām atas tyaktvā vibhaktyantaraṃ āśritam // saptamy api na tatrāsti jñāpakārthā tu sā kṛtā iṣṭā sā śeṣaviṣaye niyatāsu vibhaktiṣu // yadi tu vyatirekeṇa viṣaye 'smin vibhaktayaḥ pravarteraṃs tṛtīyaiva vyabhicāraṃ pradarśayet // vyabhicāre tathā siddhe saptamīgrahaṇād vinā saptamy evocyate sarvā na santy anyā vibhaktayaḥ // atyantam atra viṣaye saptamyā jñāpakārthayā bādhitā vinivarteta ṣaṣṭhī sā gṛhyate punaḥ // pūrvābhyām eva yogābhyāṃ vigrahāntarakalpanāt arhārthe 'pi vatiḥ siddhaḥ sa tv ekena nidarśyate // tena tulyam iti prāpte kriyopādhiḥ prasidhyati rājavad vartate rājety atra bhede vivakṣite // rājatvena prasiddhā ye pṛthuprabhṛtayo nṛpāḥ yudhiṣṭhirāntās te 'nyeṣām upamānaṃ mahīkṣitām // siddhyasiddhikṛto bheda upamānopameyayoḥ sarvatraiva yato 'siddhaṃ prasiddhenopamīyate // rājavad rūpam asyeti rājany eva vivakṣite akriyārthena yogena dvitīyena bhaviṣyati // upamānāvivakṣāyāṃ niyamārtho 'yam ucyate dharmo 'rhatikriyākartā tadarthaṃ vacanaṃ punaḥ // kṛtahastavad ity etat prasiddheṣv eva dṛśyate rājatvena prasiddhe ca rājñi rājavad ity api // arājñi yeṣāṃ dharmāṇāṃ dṛṣṭo 'tyantam asaṃbhavaḥ te rājani niyamyante tyajyante vyabhicāriṇaḥ // arhateś ca kriyā kartrī yā tasyāṃ vatir iṣyate rājānam arhati cchattram iti na tv evamādiṣu // prayuktānāṃ hi śabdānāṃ śāstreṇānugamaḥ satām chattrādyarthe tu vacane pratyākhyānaṃ na saṃbhavet // tadarham iti nārabdhaṃ sūtraṃ vyākaraṇāntare saṃbhavaty upamātrāpi bhedasya parikalpanāt // ekasya kāryanirjñānāt siddhasya viṣayāntare taddharmatvavivakṣāyāṃ buddhyā bhedaḥ prakalpyate // sūtrārambhān na caitasmād ivaśabdasya vidyate prayogaḥ so 'pi caitasya viṣaye vidyate vateḥ // dasyuhendra ivety etad aindramantre prayujyate anyatra dṛṣṭakarmendro yathety asmin vivakṣite // pūrvām avasthām āśritya yāvasthā vyapadiśyate sadṛśas tvaṃ tavaiveti tatraivam abhidhīyate // prasiddhabhedaṃ yatrānyad upamānaṃ na vidyate upameyasya tatrātmā svabuddhyā pravibhajyate // yo 'pi svābhāviko bhedaḥ so 'pi buddhinibandhanaḥ tenāsmin viṣaye bhinnam abhinnaṃ vā na vidyate // aṅgadī kuṇḍalī ceti darśayan bhedahetubhiḥ caitram īdṛśam ity āha buddhyavasthāparigrahāt // etaiḥ śabdair yathābhūtaḥ pratyayātmopajāyate tatpratyayānukāreṇa viṣayo 'py upapadyate // buddhyavasthāvibhāgena bhedakāryaṃ pratīyate janyanta iva śabdānām arthāḥ sarve vivakṣayā // tathāvidhe 'pi bāhye 'rthe bhidyante yatra buddhayaḥ na tatra kaś cit sādṛśyaṃ sad api pratipadyate // atyantaṃ viṣaye bhinne yāvat prakhyā na bhidyate na tāvat pratyabhijñānaṃ kasya cid vinivartate // ayam eva tu sūtreṇa bhedo bhedena darśitaḥ prasiddham api durjñānam abudhaḥ pratipadyate // vaiyākaraṇavad brūte na vaiyākaraṇaḥ sadā vaiyākaraṇavad brūṣvety ataḥ so 'py abhidhīyate // ke cit pumāṃso bhāṣante strīvat puṃvac ca yoṣitaḥ vyabhicāre svadharmo 'pi punas tenopadiśyate // sadṛśas tvaṃ tavaiveti loke yad abhidhīyate upamānāntaraṃ tatra prasaktaṃ vinivartate // yuktam aupayikaṃ rājña ity arthasya nidarśane upamānāvivakṣāyāṃ tadarham iti paṭhyate // prasaktānuprasaktas tu vatiśeṣo 'bhidhīyate upamānābhisaṃbandhād asmin vatir udāhṛtaḥ // pradhānakalpanābhāve guṇaśabdasya darśanāt upasargād vatau siddhā dhātau dhātvarthakalpanā // svaṃ rūpam iti caitasminn arthasyāpi parigrahaḥ rūpavaj jñāpitas tasmād āsanno 'rtho grahīṣyate // dhātvarthenopajanitaṃ sādhanatvena sādhanam dhātunā kṛtam ity evam asmin sūtre pratīyate // yaḥ śabdaś caritārthatvād atyantaṃ na prayujyate viṣaye 'darśanāt tatra lopas tasyābhidhīyate // kriyāyāṃ sādhane dravye prādayo ye vyavasthitāḥ tebhyaḥ sattvābhidhāyibhyo vatiḥ svārthe vidhīyate // pratyayena vinā prādis tatrārthe na prayujyate bhedena tu samākhyāne vibhāgaḥ parikalpitaḥ // anaṅgīkṛtasattvaṃ tu yadi gṛhyeta sādhanam vibhaktibhir niyogaḥ syād yathaiva tasilādiṣu // pāṭhād yair avibhaktitvaṃ vatyanteṣv anugamyate teṣām udvata ity atra vaktavyā savibhaktitā // vatyarthaṃ nāvagāhete puṃvad ity asya darśanāt nañsnañāv apavādasya bādhakaṃ tan nipātanam // etam utkrāmato nūnaṃ vatyarthaṃ nañsnañāv iti tayoḥ pravṛttāv utsargo bādhanān nopapadyate // nañsnañau vihitau yena sa yogo nāvagāhate vatiprakaraṇaṃ tad dhi liṅgam evaṃ samarthyate // abhedenopamānasya bhinnārthopanipātitā ūhas tathopamānānām aṅgavan nopalabhyate // gāvedhuke carau dṛṣṭā govikartākṣavāpayoḥ paśū rudra iva hy etāv ity ekavacanaśrutiḥ // upamānasya bhedāc ca bahuṣu syād año vidhiḥ kāśyapā iti lopaḥ syāt tathā pratikṛtiṣv api // evaṃ tu yuktavadbhāvād atraikavacanaṃ bhavet lum manuṣye tathoktaṃ syāl liṅgasyaikasya siddhaye // upameyeṣu bhinneṣu kiṃ cid ekaṃ pravartate pratyayasya vidhau tatra nityaṃ yuktavad iṣyate // yadā pratyupameyaṃ tu tad ekaikam avasthitam tadā bāhyārthabhedena taddhitāntaṃ pracīyate // yathā samūhapracaye dvigūnāṃ bhinnasaṃkhyatā pañcapūlyādiṣu tathā lubantapracayo bhavet // pracaye bhidyamāne tu saṃkhyā pūleṣu bhidyate arthabhedo lubanteṣu naivaṃ kaś cana dṛśyate // yeṣūpameyavacanaḥ śabdo 'nyo na prayujyate upamānasya tatrānyaiḥ saṃkhyāyā bheda iṣyate // yathā guḍatilādīnāṃ prayogād ekasaṃkhyatā pākāder aprayoge tu bhinnā saṃkhyābhidhīyate // yaḥ saṃbandhigato bhedaḥ sa prayoge pratīyate saṃbandhinām ato bheda upameye na gamyate // tasmāt sāmānyaśabdatvaprasaṅgavinivṛttaye upameyagato bheda upamāneṣu dṛśyate // upamānaṃ samastānām abhinnam śrūyate kva cit bhinnānām upameyanām ekaikam vopamīyate // yathā garuḍa ity etad vyūhāpekṣaṃ prayujyate ekena yatra sādṛśyaṃ vainateyena hastinām // ekasyāpi pratīyeta bhinnā pratikṛtiḥ saha kāśyapasyeti tenāyaṃ pratyekam avatiṣṭhate // meghāḥ śaila ivety ukte samastānāṃ pratīyate sādṛśyam giriṇaikena pratyekaṃ tena bhidyate // chāpekṣā tadviṣayatā vidheyatvān na gamyate kākatālīyam ity atra prasiddham hy upalakṣaṇam // rājāśvādiś ca viṣayaḥ syād anyo vety aniścitam tena cchasya vidhānāt prāg vyapadeśo na vidyate // dvayor ivārthayor atra nimittatvaṃ pratīyate ekenāvayavo yuktaḥ pratyayo 'nyena yujyate // caitrasya tatrāgamanaṃ kākasyāgamanaṃ yathā dasyor abhinipātas tu tālasya patanaṃ yathā // saṃnipāte tayor yānyā kriyā tatropajāyate vadhādir upameye 'rthe tayā chavidhir iṣyate // kriyāyāṃ samavetāyāṃ dravyaśabdo 'vatiṣṭhate pātāgamanayoḥ kākatālaśabdau tathā sthitau // yad anvākhyāyakaṃ vākyaṃ tad evaṃ parikalpyate prayogavākvaṃ yal loke tad evaṃ na prayujyate // yayor atarkitā prāptir dṛśyate kākatālavat tayoḥ samāsaprakṛter vṛttir abhyupagamyate // kākasya tālena yathā vadho yasya tu dasyunā tatra citrīkṛte 'nyasminn upameye cha iṣyate // cañcatprakāraś cañcatko bṛhatka iti cāpare maṇimaḍḍūkakhadyotān sādṛśvena pracakṣate // tatronmeṣanimeṣābhyāṃ khadyota upamīyate śvāsaprabandhair maṇḍūkaḥ spandamānaprabho maṇiḥ // pravikāsiprabho 'lpo 'pi mahān ya upalabhyate bṛhatka iti tatraiṣa maṇau śabdaḥ prayujyate // sādṛśyam eva sarvatra prakāraḥ kaiś cid iṣyate bhede 'pi tu prakārākhyā kaiś cid abhyupagamyate // prakāravacanaḥ kaś cit prakāravati saṃsthitaḥ prakāramātre vartitvā kaś cit tadvati vartate // sādṛśyagrahaṇaṃ sūtre sadṛśasyopalakṣaṇam tulyayor avyayībhāve sahaśabdo 'bhidhāyakaḥ // vipsāsādṛśyayor vṛttir yā yathārthābhidhāyinaḥ sa cāyam avyayībhāve bhedo bhedena darśitaḥ // sādṛśyaṃ yogyatā kaiś cid anāv abhyupagamyate yat tu mūrtigataṃ sāmyaṃ tat sahenābhidhīyate // itthaṃbhāve 'pi sādṛśyaṃ buddhyavasthānibandhanam grahaṇe bhedamātrasya tatrānyaivābhidhīyate // gaur vāhīka iti dvitve sādṛśyaṃ pratyudāhṛtam śuklādau sati niṣpanne vāhīko na dvir ucyate //