Śāstravārttāsamuccaya

dūsarā stabaka

(2)puṇya, pāpa tathā mokṣa se saṃbaṃdhita kuccha praśna hiṃsādibhyo 'śubhaṃ karma tadanyebhyaś ca tacchubham jāyate niyamo mānāt kuto 'yam iti nāpare // āgamākhyāt tadanye tu tac ca dṛṣṭādyabādhitam sarvārthaviṣayaṃ nityaṃ vyaktārthaṃ paramātmanā // candrasūryoparāgādes tataḥ saṃvādadarśanāt tasyāpratyakṣe 'pi pāpādau na prāmāṇyaṃ na yujyate // yadi nāma kvacid dṛṣṭaḥ saṃvādo 'nyatra vastuni tadbhāvas tasya tattvaṃ vā kathaṃ samavasīyate ? // āgamaikatvatas tac ca vākyādes tulyatādinā suvṛddhasaṃpradāyena tathā pāpakṣayeṇa ca // anyathā vastutattvasya parīkṣaiva na yujyate āśaṅkā sarvagā yasmāt chadmasthasyopajāyate // aparīkṣāpi no yuktā guṇadoṣāvivekataḥ mahat saṃkaṭamāyātam āśaṅke nyāyavādinaḥ // tasmād yathoditāt samyag āgamakhyāt pramāṇataḥ hiṃsādibhyo 'śubhādīni niyamo 'yaṃ vyavasthitaḥ // kliṣṭād hiṃsādyanuṣṭhānāt prāptiḥ kliṣṭasya karmaṇaḥ yathāpathyabhujo vyādher akliṣṭasya viparyayāt // svabhāva eṣa jīvasya yat tathāpariṇāmabhāk badhyate puṇyapāpābhyāṃ mādhyasthyāt tu vimucyate // sudūram api gatveha vihitāsūpapattiṣu kaḥ svabhāvāgamāvante śaraṇaṃ na prapadyate // pratipakṣasvabhāvena pratipakṣāgamena ca bādhitvāt kathaṃ hy etau śaraṇaṃ yuktivādinām // pratītyā bādhyate yo yat svabhāvo na sa yujyate vastunaḥ kalpyamāno 'pi vahnyādeḥ śītatādivat // vahneḥ śītatvam asty eva tatkāryaṃ kiṃ na dṛśyate dṛśyate hi himāsanne katham itthaṃ svabhāvataḥ // himasyāpi svabhāvo 'yaṃ niyamād vahnisaṃnidhau karoti dāham ity evaṃ vahnyādeḥ śītatā na kim // vyavasthābhāvato hy evaṃ yā tvadbuddhir ihedṛśī sā loṣṭād asya yat kāryaṃ tat tvattas tatsvabhāvataḥ // evaṃ subuddhiśūnyatvaṃ bhavato 'pi prasajyate astu cet ko vivādo no buddhiśūnyena sarvathā // anyastvāheha siddhe 'pi hiṃsādibhyo 'śubhādike śubhāder eva saukhyādi kena mānena gamyate // atrāpi bruvate kecit sarvathā yuktivādinaḥ pratītigarbhayā yuktyā kilaitad avasīyate // tayāhur nāśubhāt saukhyaṃ tadbāhulyaprasaṃgataḥ bahavaḥ pāpakarmāṇo viralāḥ śubhakāriṇaḥ // na caitad dṛśyate loke duḥkhabāhulyadarśanāt śubhāt saukhyaṃ tataḥ siddham ato 'nyac cāpy ato 'nyataḥ // anye punar idaṃ śrāddhā bruvate āgamena vai śubhāder eva saukhyādi gamyate nānyataḥ kvacit // atīndriyeṣu bhāveṣu prāyaḥ evaṃvidheṣu yat chadmasthasyāvisaṃvādi mānam atra na vidyate // yac coktaṃ duḥkhabāhulyadarśanaṃ tan na sādhakam kvacit tathopalambhe 'pi sarvatrādarśanād iti // sarvatra darśanaṃ yasya tadvākyāt kiṃ na sādhanam sādhanaṃ tad bhavaty evam āgamāt tu na bhidyate // aśubhād apy anuṣṭhānāt saukhyaprāptiś ca yā kvacit phalaṃ vipākavirasā sā tathāvidhakarmaṇaḥ // brahmahatyānideśānu-ṣṭhānād grāmādilābhavat na punas tata evaitad āgamād eva gamyate // pratipakṣāgamānāṃ ca dṛṣṭeṣṭābhyāṃ virodhataḥ tathānāptapraṇītatvād āgamatvaṃ na yujyate // dṛṣṭeṣṭābhyāṃ virodhāc ca teṣāṃ nāptapraṇītatā niyamād gamyate yasmāt tad asāv eva darśyate // agamyagamanādīnāṃ dharmasādhanatā kvacit uktā lokaprasiddhena pratyakṣeṇa viruddhyate // svadharmotkarṣād eva tathā muktir apīṣyate hetvabhāvena tadbhāvo nitya iṣṭena bādhyate // mādhyasthyam eva taddhetur agamyagamanādinā sādhyate tat paraṃ yena tena doṣo na kaścana // etad apy uktimātraṃ yad agamyagamanādiṣu tathāpravṛttito yuktyā mādhyasthyaṃ nopapadyate // apravṛttyaiva sarvatra yathāsāmarthyabhāvataḥ viśuddhabhāvanābhyāsāt tanmādhyasthyaṃ paraṃ yataḥ // yāvad evaṃvidhaṃ naivaṃ pravṛttis tāvad eva yā sāviśeṣeṇa sādhvīti tasyotkarṣaprasādhanāt // nāpravṛtter iyaṃ hetuḥ kutaścid anivarttanāt sarvatra bhāvāvicchedād anyathāgamyasaṃsthitiḥ // tac cāstu lokaśāstroktaṃ tatraudāsīnyayogataḥ saṃbhāvyate paraṃ hy etad bhāvaśuddher mahātmanām // saṃsāramocakasyāpi hiṃsā yad dharmasādhanam muktiś cāsti tatas tasyāpy eṣa doṣo 'nivāritaḥ // muktikarmakṣayād eva jāyate nānyataḥ kvacit janmādirahitā yat tat sa evātra nirūpyate // hiṃsādyutkarṣasādhyo vā tadviparyayajo 'pi vā anyahetur ahetur vā sa vai karmakṣayo nanu // hiṃsādyutkarṣasādhyatve tadabhāve na tatsthitiḥ karmakṣayāsthitau ca syān muktānāṃ muktatākṣitiḥ // tadviparyayasādhyatve parasiddhāntasaṃsthitiḥ karmakṣayaḥ satāṃ yasmād ahiṃsādiprasādhanaḥ // tadanyahetusādhyatve tatsvarūpam asaṃsthitam ahetutve sadā bhāvo 'bhāvo vā syāt sadaiva hi // muktiḥ karmakṣayād iṣṭā jñānayogaphalaṃ ca saḥ ahiṃsādi ca taddhetur iti nyāyaḥ satāṃ mataḥ // evaṃ vedavihitāpi hiṃsāpāyāya tattvataḥ śāstracoditabhāve 'pi vacanāntarabādhanāt // na hiṃsyād iha bhūtāni hiṃsanaṃ doṣakṛn matam dāhavad vaidyake spaṣṭam utsargapratiṣedhataḥ // tato vyādhinivṛttyarthaṃ dāhaḥ kāryas tu codite na tato 'pi na doṣaḥ syāt phaloddeśena codanāt // evaṃ tatphalabhāve 'pi codanāto 'pi sarvathā dhruvam autsargiko doṣo jāyate phalacodanāt // anyeṣām api buddhyaivaṃ dṛṣṭeṣṭābhyāṃ viruddhatā darśanīyā kuśāstrāṇāṃ tataś ca sthitamityadaḥ // kliṣṭaṃ hiṃsādyanuṣṭhānaṃ na yat tasyānyato bhavet tataḥ kartā sa eva syāt sarvasyaiva hi karmaṇaḥ // anādikarmayuktatvāt tanmohāt saṃpravartate ahite 'py ātmanaḥ prāyo vyādhipīḍitacittavat //

(1)kālavāda, svabhāvavāda, niyativāda, karmavāda, kālādisāmagrīvāda kālādīnāṃ ca kartṛtvaṃ manyante 'nye pravādinaḥ kevalānāṃ tadanye tu mithaḥ sāmagryapekṣayā // na kālavyatirekeṇa garbhabālaśubhādikam yat kiñcij jāyate loke tad asau kāraṇaṃ kila // kālaḥ pacati bhūtāni kālaḥ saṃharati prajāḥ kālaḥ supteṣu jāgartti kālo hi duratikramaḥ // kiñca kālādṛte naiva mudgapaktir apīṣyate sthālyādisaṃnidhāne 'pi tataḥ kālād asau matā // kālābhāve ca garbhādi sarvaṃ syād avyavasthayā pareṣṭahetusadbhāvamātrād eva tadudbhavāt // na svabhāvātirekeṇa garbhabālaśubhādikam yat kiñcij jāyate loke tad asau kāraṇaṃ kila // sarvabhāvāḥ svabhāvena svasvabhāve tathā tathā varttante 'tha nivarttante kāmacāraparāṅmukhāḥ // na vineha svabhāvena mudgapaktir apīṣyate tathākālādibhāve 'pi nāśvamāṣasya sā yataḥ // atatsvabhāvāt tadbhāve'tiprasaṃgo 'nivāritaḥ tulye tatra mṛdaḥ kumbho na paṭādītyayuktimat // niyatenaiva rūpeṇa sarve bhāvā bhavanti yat tato niyatijā hy ete tatsvarūpānuvedhataḥ // yad yadaiva yato yāvat tat tadaiva tatas tathā niyataṃ jāyate nyāyāt ka etāṃ bādhituṃ kṣamaḥ // na carte niyatiṃ loke mudgapaktir apīkṣyate tatsvabhāvādibhāve 'pi nāsāvaniyatā yataḥ // anyathāniyatatvena sarvabhāvaḥ prasajyate anyonyātmakatāpatteḥ kriyāvaiphalyam eva ca // na bhoktṛvyatirekeṇa bhogyaṃ jagati vidyate na cākṛtasya bhogaḥ syān muktānāṃ bhogabhāvataḥ // bhogyaṃ ca viśvaṃ sattvānāṃ vidhinā tena tena yat dṛśyate 'dhyakṣam evedaṃ tasmāt tat karmajaṃ hi tat // na ca tat karmavaidhurye mudgapaktir apīkṣyate sthālyādibhaṅgabhāvena yat kvacin nopapadyate // citraṃ bhogyaṃ tathā citrāt karmaṇo 'hetutānyathā tasya yasmād vicitratvaṃ niyatyāder na yujyate // niyater niyatātmatvān niyatānāṃ samānatā tathāniyatabhāve ca balāt syāt tadvicitratā // na ca tanmātrabhāvāder yujyate 'syā vicitratā tadanyabhedakaṃ muktvā samyag nyāyāvirodhataḥ // na jalasyaikarūpasya viyatpātād vicitratā ūṣarādidharābhedam antareṇopajāyate // tadbhinnabhedakatve ca tatra tasyā na kartṛtā tatkartṛtve ca citratvaṃ tadvat tasyāpyasaṃgatam // tasyā eva tathābhūtaḥ svabhāvo yadi ceṣyate tyaktaḥ niyativādaḥ syāt svabhāvāśrayaṇān nanu // svo bhāvaś ca svabhāvo 'pi svasattaiva hi bhāvataḥ tasyāpi bhedakābhāve vaicitryaṃ nopapadyate // tatas tasyāviśiṣṭatvād yugapad viśvasaṃbhavaḥ na cāsāv iti sadyuktyā tadvādo 'ip na saṃgataḥ // tattatkālādisāpekṣo viśvahetuḥ sa cen nanu muktaḥ svabhāvavādaḥ syāt kālavādaparigrahāt // kālo 'pi samayādir yat kevalaṃ so 'pi kāraṇam tata eva hy asaṃbhūteḥ kasyacin nopapadyate // ataś ca kāle tulye 'pi sarvatraiva na tatphalam ato hetvantarāpekṣaṃ vijñeyaṃ tad vicakṣaṇaiḥ // ataḥ kālādayaḥ sarve samudāyena kāraṇam garbhādeḥ kāryajātasya vijñeyā nyāyavādibhiḥ // na caikaikata eveha kvacit kiñcid apīkṣyate tasmāt sarvasya kāryasya sāmagrī janikā matā // svabhāvo niyatiś caiva karmaṇo 'nye pracakṣate dharmāvanye tu sarvasya sāmānyenaiva vastunaḥ //

tīsarā stabaka

(1) īśvaravādakhaṃḍana īśvaraḥ prerakatvena kartā kaiścid iheṣyate acintyacic chaktiyukto 'nādiśuddhaś ca sūribhiḥ // jñānam apratighaṃ yasya vairāgyaṃ ca jagatpateḥ aiśvaryaṃ caiva dharmaś ca sahasiddhaṃ catuṣṭayam // ajño jantur anīśo 'yam ātmanaḥ sukhaduḥkhayoḥ īśvaraprerito gacchet svargaṃ vā śvabhram eva vā // anye tv abhidadhaty atra vītarāgasya bhāvataḥ itthaṃ prayojanābhāvāt kartṛtvaṃ yujyate katham ? // narakādiphale kāṃścit kāṃścit svargādisādhane karmaṇi prerayaty āśu sa jantūn kena hetunā ? // svayam eva pravartante sattvāś cet citrakarmaṇi nirarthakam iheśasya kartṛtvaṃ gīyate katham ? // phalaṃ dadāti cet sarvaṃ tat teneha pracoditam aphale pūrvadoṣaḥ syāt saphale bhaktimātratā // ādisarge 'pi na hetuḥ kṛtakṛtyasya vidyate pratijñātavirodhitvāt svabhāvo 'py apramāṇakaḥ // karmādes tatsvabhāvatve na kiñcid bādhyate vibhoḥ vibhos tu tatsvabhāvatve kṛtakṛtyatvabādhanam // tataś ceśvarakartṛtvavādo 'yaṃ yujyate param samyag nyāyāvirodhena yathāhuḥ śuddhabuddhayaḥ // īśvaraḥ paramātmaiva taduktavratasevanāt yato muktis tatas tasyāḥ kartā syād guṇabhāvataḥ // tadanāsevanād eva yat saṃsāro 'pi tattvataḥ tena tasyāpi kartṛtvaṃ kalpyamānaṃ na duṣyati // kartāyam iti tadvākye yataḥ keṣāṃcid ādaraḥ atas tadānuguṇyena tasya kartṛtvadeśanā // paramaiśvaryayuktatvān mata ātmaiva ceśvaraḥ sa ca karteti nirdoṣaḥ kartṛvādo vyavasthitaḥ // śāstrakārā mahātmānaḥ prāyo vītaspṛhā bhave sattvārthasaṃpravṛttāś ca kathaṃ te 'yuktabhāṣiṇaḥ // abhiprāyas tatas teṣāṃ samyag mṛgyo hitaiṣiṇā nyāyaśāstrāvirodhena yathāha manur apyadaḥ // ārṣaṃ ca dharmaśāstraṃ ca vedaśāstrāvirodhinā yas tarkeṇānusaṃdhatte sa dharmaṃ veda netaraḥ //

(2) prakṛtipuruṣavāda khaṇḍana pradhānodbhavam anye tu manyante sarvam eva hi mahad ādikrameṇeha kāryajātaṃ vipaścitaḥ // pradhānād mahato bhāvo 'haṃkārasya tato 'pi ca akṣatanmātravargasya tanmātrād bhūtasaṃhateḥ // ghaṭādy api pṛthivyādipariṇāmasamudbhavam nātmavyāpārajaṃ kiñcit teṣāṃ loke 'pi vidyate // anye tu bruvate hy etat prakriyāmātravarṇanam avicāryaiva tad yuktyā śraddhayā gamyate param // yuktyā tu bādhyate yasmāt pradhānaṃ nityam iṣyate tathātvāpracyutau cāsya mahadādi kathaṃ bhavet ? // tasyaiva tatsvabhāvatvād iti cet kiṃ na sarvadā ata eveti cet tasya tathātve nanu tat kutaḥ ? // nānupādānam anyasya bhāve 'nyaj jātucid bhavet tadupādānatāyāṃ ca na tasyaikāntanityatā // ghaṭādyapi kulālādisāpekṣaṃ dṛśyate bhavat ato na tat pṛthivyādipariṇāmasamudbhavam // tatrāpi dehaḥ kartā cen naivāsāv ātmanaḥ pṛthak pṛthag eveti ced bhoga ātmano yujyate katham ? // dehabhogena naivāsya bhāvato bhoga iṣyate pratibimbodayāt kintu yathoktaṃ pūrvasūribhiḥ // "puruṣo 'vikṛtātmaiva svanirbhāsam acetanam manaḥ karoti sānnidhyād upādhiḥ sphaṭikaṃ yathā // vibhaktedṛkpariṇatau buddhau bhogo 'sya kathyate pratibimbodayaḥ svacche yathā candramaso 'mbhasi" // pratibimbodayo 'py asya nāmūrtatvena yujyate muktair atiprasaṃgāc ca na vai bhogaḥ kadācana // na ca pūrvasvabhāvatvāt sa muktānām asaṃgataḥ svabhāvāntarabhāve ca pariṇāmo 'nivāritaḥ // dehāt pṛthaktva evāsya na ca hiṃsādayaḥ kvacit tadabhāve 'nimittatvāt kathaṃ bandhaḥ śubhāśubhaḥ // bandhādṛte na saṃsāro muktir vāsyopapadyate yamādi tadabhāve ca sarvam eva hy apārthakam // ātmā na badhyate nāpi mucyate 'sau kadācana badhyate mucyate cāpi prakṛtiḥ svātmaneti cet // ekāntenaikarūpāyā nityāyāś ca na sarvathā tasyāḥ kriyāntarābhāvād bandhamokṣau tu yujtitaḥ // mokṣaḥ prakṛtyayogo yad ato 'syaḥ sa kathaṃ bhavet svarūpavigamāpattes tathā tantravirodhataḥ // pañcaviṃśatitattvajño yatra tatrāśrame rataḥ jaṭī muṇḍī śikhī vāpi mucyate nātra saṃśayaḥ // puruṣasyoditā muktir iti tantre cirantanaiḥ itthaṃ na ghaṭate ceyam iti sarvamayuktimat // atrāpi puruṣasyānye muktim icchanti vādinaḥ prakṛtiṃ cāpi sannyāyāt karmaprakṛtim eva ca // tasyāś cānekarūpatvāt pariṇāmitvayogataḥ ātmano bandhanatvāc ca noktadoṣasamudbhavaḥ // nāmūrtaṃ mūrtatāṃ yāti mūrtaṃ na yāty amūrtatām yato bandhād yato nyāyād ātmano 'saṃgataṃ tayā // dehasparśādisaṃvittyā na yāty evety atyuktimat anyonyavyāptijā ceyam iti bandhādi saṃgatam // mūrtayāpyātmano yogo ghaṭate nabhaso yathā upaghātādibhāvaś ca jñānasyeva surādinā // evaṃ prakṛtivādo 'pi vijñeyaḥ satya eva hi kapiloktatvataś caiva divyo hi sa mahāmuniḥ //

caithā stabaka

(1) kṣaṇikavāda khaṃḍana kī prastāvanā manyante 'nye jagat sarvaṃ kleśakarmanibandhanam kṣaṇakṣayi mahāprajñā jñānamātraṃ tathāpare // ta āhuḥ kṣaṇikaṃ sarvaṃ nāśahetor ayogataḥ arthakriyāsamarthatvāt pariṇāmāt kṣayekṣaṇāt // jñānamātraṃ ca yal loke jñānam evānubhūyate nārthas tadvyatirekeṇa tato 'sau naiva vidyate // atrāpy abhidadhaty anye smaraṇāder asaṃbhavāt bāhyārthavedanāc caiva sarvam etad apārthakam // anubhūtārthaviṣayaṃ smaraṇaṃ laukikaṃ yataḥ kālāntare tathānitye mukhyam etan na yujyate // so 'ntevāsī guruḥ so 'yaṃ pratyabhijñāpyasaṃgatā dṛṣṭakautukam udvegaḥ pravṛttiḥ prāptir eva ca // svakṛtasyopabhogas tu dūrotsārita eva hi śīlānuṣṭhānahetur yaḥ sa naśyati tadaiva yat // saṃtānāpekṣayāsmākaṃ vyavahāro 'khilo mataḥ sa caika eva tasmiṃś ca sati kasmān na yujyate // yasminn eva tu saṃtāne āhitā karmavāsanā phalaṃ tatraiva saṃdhatte karpāse raktatā yathā // etad apy uktimātraṃ yan na hetuphalabhāvataḥ santāno 'nyaḥ sa cāyukta evāsatkāryavādinaḥ //

(2) bhāva abhāva bana jātā hai isa mata kā khaṃḍana nābhāvo bhāvatāṃ yāti śaśaśṛṅge tathāgateḥ bhāvo nābhāvam etīha tadutpattyādidoṣataḥ // sato 'sattve tadutpādas tato nāśo 'pi tasya yat tannaṣṭasya punarbhāvaḥ sadā nāśo na tatsthitiḥ // sa kṣaṇasthitidharmā ced dvitīyādikṣaṇasthitau yujyate hy etad apy asya tathā coktānatikramaḥ // kṣaṇasthitau tadaivāsya nāsthitir yuktyasaṃgateḥ na paścād api sā neti sato 'sattvaṃ vyavasthitam // na tad bhavati cet kiṃ na sadā sattva tad eva yat na bhavaty etad evāsya bhavanaṃ sūrayo viduḥ // kādācitkamado yasmād utpādyasya tad dhruvam tucchatvān nety atucchasyāpy atucchatvāt kathaṃ nanu ? // tadā bhūter iyaṃ tulyā tannivṛtter na tasya kim tucchatāpterna bhāvo 'stu nāsat sat sadasat katham ? // svahetor eva tajjātaṃ tatsvabhāvaṃ yato nanu tadanantarabhāvitvād itaratrāpy adaḥ samam // nāhetorasya bhavanaṃ na tucche tatsvabhāvatā tataḥ kathaṃ nu tadbhāva iti yuktyā kathaṃ samam ? // sa eva bhāvas taddhetus tasyaiva tathāsthiteḥ svanivṛttiḥ svabhāvo 'sya bhāvasyeva tato na kim ? // jñeyatvavat svabhāvo 'pi na cāyukto 'sya tadvidhaḥ tadabhāve na tajjñānaṃ tannivṛtter gatiḥ katham ? // tat tadvidhasvabhāvaṃ yat pratyakṣeṇa tathaiva hi gṛhyate tadgatis tena naitat kvacid aniścayāt // samāropādasau neti gṛhītaṃ tattvatas tu tat yathābhāvagrahāt tasyātiprasaṃgādado 'pyasat // gṛhītaṃ sarvam etena tattvato niścayaḥ punaḥ mitagrahasamāropād iti tattvavyavasthiteḥ // ekatra niścayo 'nyatra niraṃśānubhavād api na tathā pāṭavābhāvād ity apūrvam idaṃ tamaḥ // svabhāvakṣaṇato hy ūrdhvaṃ tucchatā tannivṛttitaḥ nāsāv ekakṣaṇagrāhijñānāt samyag vibhāvyate // tasyāṃ ca nāgṛhītāyāṃ tat tatheti viniścayaḥ na hīndriyam atītādigrāhakaṃ sadbhir iṣyate // ante 'pi darśanaṃ nāsya kapālādigateḥ kvacit na tad eva ghaṭābhāvo bhāvatvena pratītitaḥ // na tadgater gatis tasya pratibandhavivekataḥ tasyaivābhavanatve tu bhāvāvicchedato 'nvayaḥ // tasmād avaśyam eṣṭavyaṃ tad ūrdhvaṃ tuccham eva tat jñeyaṃ sad jñāyate hy etad apareṇāpi yuktimat // notpattyādes tayor aikyaṃ tucchetaraviśeṣataḥ nivṛttibhedataś caiva buddhibhedāc ca bhāvyatām // etenaitat pratikṣiptaṃ yad uktaṃ nyāyamāninā na tatra kiñcid bhavati na bhavaty eva kevalam // bhāve hy eṣa vikalpaḥ syād vidher vastvanurodhataḥ na bhāvo bhavatīty uktam abhāvo bhavatīty api // etenāhetukatve 'pi hy abhūtvā nāśabhāvataḥ sattānāśitvadoṣasya pratyākhyātaṃ prasañjanam // pratikṣiptaṃ ca yat sattā'nāśitvāgo 'nivāritam tuccharūpā tadāsattā bhāvāpternāśitoditā // bhāvasyābhavanaṃ yat tad abhāvabhavanaṃ tu yat tattathādharmake hy uktavikalpo na virudhyate // tad eva na bhavatyetad viruddhamiva lakṣyate tad eva vastusaṃsparśād bhavanapratiṣedhataḥ // sato 'sattvaṃ yataś caivaṃ sarvathā nopapadyate bhāvo nābhāvametīha tataś caitad vyavasthitam //

(3) abhāva bhāva bana jātā hai isa mata kā khaṃḍana asataḥ sattvayoge tu tattathāśaktiyogataḥ nāsattvaṃ tadabhāve tu na tatsattvaṃ tadanyavat // asadutpadyate taddhi vidyate yasya kāraṇam viśiṣṭaśaktimat tac ca tatastatsattvasaṃsthitiḥ // atyantāsati sarvasmin kāraṇasya na yuktitaḥ viśiṣṭaśaktimattvaṃ hi kalpyamānaṃ virājate // tatsattvasādhakaṃ tan na tad eva hi tadā na yat ata evedamicchantu na vai tasyetyayogataḥ // vastusthityā tathā tadyat tadanantarabhāvi tat nānyat tataś ca nāmneha na tathāsti prayojanam // nāmnā vināpi tattvena viśiṣṭāvidhinā vinā cintyatāṃ yadi sannyāyād vastusthityāpi tattathā // sādhakatve tu sarvasya tato bhāvaḥ prasajyate kāraṇāśrayaṇo 'py evaṃ na tatsattvaṃ tadanyavat // kiñca tat kāraṇaṃ kāryabhūtikāle na vidyate tato na janakaṃ tasya tadāsattvāt paraṃ yathā // anantaraṃ ca tadbhāvas tattvād eva nirarthakaḥ samaṃ ca hetuphalayor nāśotpādavasaṅgatau // stastau bhinnāvabhinnau vā tābhyāṃ bede tayoḥ kutaḥ nāśotpādāvabhede tu tayorvai tulyakālatā // na hetuphalabhāvaś ca tasyāṃ satyāṃ hi yujyate tannibandhanabhāvasya dvayor api viyogataḥ // kalpitaś ced ayaṃ dharmadharmibhāvo hi bhāvataḥ na hetuphalabhāvaḥ syāt sarvathā tadabhāvataḥ // na dharmī kalpito dharmadharmibhāvas tu kalpitaḥ pūrvo hetur niraṃśaḥ sa uttaraḥ phalam ucyate // pūrvasyaiva tathābhāvābhāve hantottaraṃ kutaḥ tasyaiva tu tathābhāve 'sataḥ sattvamado na sat // taṃ pratītya tadutpāda iti tuccham idaṃ vacaḥ atiprasaṃgataś caiva tathā cāha mahāmatiḥ // sarvathaiva tathābhāvivastubhāvādṛte na yat kāraṇānantaraṃ kāryaṃ drāg nabhastas tato na tat // tasyaiva tatsvabhāvatvakalpanāsampad apy alam na yuktā yuktivaikalyarāhuṇā janmapīḍanāt // tadanantarabhāvitvamātratas tadvyavasthiteḥ viśvasya viśvakāryatvaṃ syāt tadbhāvāviśeṣataḥ // abhinnadeśatādīnām asiddhatvād ananvayāt sarveṣām aviśiṣṭatvān na tanniyamahetutā // yo 'py ekasyānyato bhāvaḥ santāne dṛśyate 'nyadā tata eva videśasthāt so 'pi yat tan na bādhakam // etenaitat pratikṣiptaṃ yad uktaṃ sūkṣmabuddhinā nāsato bhāvakartṛtvaṃ tadavasthāntaraṃ na saḥ // vastuno 'nantaraṃ sattā kasyacid yā niyogataḥ sā tatphalaṃ matā saiva bhāvotpattis tadātmikā // asadutpattir apy asya prāgasattvāt prakīrtitā nāsataḥ sattvayogena kāraṇāt kāryabhāvataḥ // pratikṣiptaṃ ca tad hetoḥ prāpnoti phalatāṃ vinā asato bhāvakartṛtvaṃ tadavasthāntaraṃ ca saḥ // vastuno 'nantaraṃ sattā tattathātāṃ vinā bhavet nabhaḥpātād asatsattvayogād veti na tatphalam // asadutpattir apy eva nāsyaiva prāg asattvataḥ kiṃ tv asat sad bhavaty evam iti samyag vicāryatām // etac ca noktavad yuktyā sarvathā yujyate yataḥ nābhāvo bhāvatāṃ yāti vyavasthitam idaṃ tataḥ //

(4) kṣaṇikavāda meṃ sāmagrīkāraṇatāvāda kī anupapatti yāpi rūpādisāmagrī viśiṣṭapratyayodbhavā janakatvena buddhyādeḥ kalpyate sāpy anarthikā // sarveṣāṃ buddhijanane yadi sāmarthyam iṣyate rūpādīnāṃ tataḥ kāryabhedas tebhyo na yujyate // rūpālokādikaṃ kāryam anekaṃ copajāyate tebhyas tāvadbhya eveti tad etac cintyatāṃ katham // prabhūtānāṃ ca naikatra sādhvī sāmarthyakalpanā teṣāṃ prabhūtabhāvena tadekatvavirodhataḥ // tān aśeṣān pratītyeha bhavad ekaṃ kathaṃ bhavet ekasvabhāvam ekaṃ yat tat tu nānekabhāvataḥ // yato bhinnasvabhāvatve sati teṣām anekatā tāvat sāmarthyajatve ca kutas tasyaikarūpatā // yaj jāyate pratītyaikasāmarthyaṃ nānyato hi tat tayor abhinnatāpatter bhede bhedas tayor api // na pratītyaikasāmarthyaṃ jāyate tatra kiñcana sarvasāmarthyabhūtisvabhāvatvāt tasya cen na tat // pratyekaṃ tasya tadbhāve yuktā hy uktasvabhāvatā na hi tatsarvasāmarthyaṃ tatpratyekatvavarjitam // atra coktaṃ na cāpy eṣāṃ tatsvabhāvatvakalpanā sādhvīty atiprasaṃgāder anyathāpy uktisaṃbhavāt // athānyatrāpi sāmarthyaṃ rūpādīnāṃ prakalpyate na tad eva tad ity evaṃ nānā caikatra tat kutaḥ // sāmagrībhedato yaś ca kāryabhedaḥ pragīyate nānākāryasamutpādād ekasyāḥ so 'pi bādhyate // upādānādibhāvena na caikasyāstu saṃgatā yuktyā vicāryamāṇeha tadenakatvakalpanā // rūpaṃ yena svabhāvena rūpopādānakāraṇam nimittakāraṇaṃ jñāne tat tenānyena vā bhavet // yadi tenaiva vijñānaṃ bodharūpaṃ na yujyate athānyena balād rūpaṃ dvisvabhāvaṃ prasajyate // abuddhijanakavyāvṛt-tyā ced buddhiprasādhakaḥ rūpakṣaṇo hy abuddhitvāt kathaṃ rūpasya sādhakaḥ // sa hi vyāvṛttibhedena rūpādijanako nanu ucyate vyavahārārtham ekarūpo 'pi tattvataḥ // agandhajananavyāvṛtty-āyaṃ kasmān na gandhakṛt ucyate tadabhāvāc ced bhāvo 'nyasyāḥ prasajyate // evaṃ vyāvṛttibhede 'pi tasyānekasvabhāvatā balād āpadyate sā cā-yuktābhyupagamakṣateḥ // vibhinnakāryajanana-svabhāvāś cakṣur ādayaḥ yadi jñāne 'pi bhedaḥ syāt na ced bhedo na yujyate // sāmagryapekṣayāpy evaṃ sarvathā nopapadyate yad hetuhetumadbhāvas tad eṣāpy uktimātrakam //

(5) kṣaṇikavāda meṃ vāsyavāsakabhāva kī anupapatti nānātvābādhānācceha kutaḥ svakṛtavedanam saty apy asmin mitho 'tyantaṃ tadbhedād iti cintyatām // vāsyavāsakabhāvāc cen naitat tasyāpy asaṃbhavāt asaṃbhavaḥ kathaṃ nv asya vikalpānupapattitaḥ // vāsakād vāsanā bhinnā abhinnā vā bhaved yadi bhinnā svayaṃ tayā śūnyo naivānyaṃ vāsayaty asau // athābhinnā na saṃkrāntis tasyā vāsakarūpavat vāsye satyāṃ ca saṃsiddhir dravyāṃśasya prajāyate // asatyām api saṃkrāntau vāsayaty eva ced asau atiprasaṃgaḥ syād evaṃ sa ca nyāyabahiṣkṛtaḥ // vāsyavāsakabhāvaś ca na hetuphalabhāvataḥ tattvato 'nya iti nyāyāt sa cāyukto nidarśitaḥ //

(6) kṣaṇikavāda meṃ kāryakāraṇa jñāna kī anupapatti tat tajjananasvabhāvaṃ janyabhāvaṃ tathāparam ataḥ svabhāvaniyamān nāyuktaḥ sa kadācana // ubhayor grahaṇābhāve na tathābhāvakalpanam tayor nyāyyaṃ na caikena dvayor gahaṇam asti vaḥ // ekam arthaṃ vijānāti na vijñānadvayaṃ yathā vijānāti na vijñānam ekam arthadvayaṃ tathā // vastusthityā tayos tattve ekenāpi tathāgrahāt no bādhakaṃ na caikena dvayor gahaṇam asty adaḥ // tathāgrahas tayor neta-retaragrahaṇātmakaḥ kadācid api yukto yad ataḥ katham abādhakam // tathāgrahe ca sarvatrāvinābhāvagrahaṃ vinā na dhūmādigrahād eva hy analādigatiḥ katham // samanantaravaikalyaṃ tatrety anupapattikam tulyayor api tadbhāve hanta kvacid adarśanāt // na tayos tulyataikasya yasmāt kāraṇakāraṇam aughāt taddhetuviṣayaṃ na tv evam itarasya ca // yaḥ kevalānalagrāhijñānakāraṇakāraṇaḥ so 'py evaṃ na ca taddhetos tajjñānād api tadgatiḥ // tajjñānaṃ yan na vai dhūmajñānasya samanantaraḥ tathābhūd ity ato neha tajjñānād api tadgatiḥ // tatheti hanta ko nv arthaḥ tattathābhāvato yadi itaratraikam evetthaṃ jñānaṃ tadgrāhi bhāvyatām // tadabhāve 'nyathā bhāvas tasya so 'syāpi vidyate anantaracirātītaṃ tat punarvastutaḥ samam // agnijñānajam etena dhūmajñānaṃ svabhāvataḥ tathā vikalpakṛn nānyad iti pratyuktam iṣyatām // ataḥ kathaṃcid ekena tayor agrahaṇe sati tathāpratītito nyāyyaṃ na tathābhāvakalpanam // pratyakṣānupalambhābhyāṃ hantaivaṃ sādhyate katham kāryakāraṇatā tasmāt tadbhāvāder aniścayāt // na pūrvam uttaraṃ ceha tadanyāgrahaṇād dhruvam gṛhyate 'ta idaṃ nāto na tv atīndriyadarśanam // vikalpo 'pi tathā nyāyād yujyate na hy anīdṛśaḥ tatsaṃskāraprasūtatvāt kṣaṇikatvāc ca sarvathā // netthaṃ bodhānvayābhāve ghaṭate tadviniścayaḥ mādhyasthyam avalambyaitat cintyatāṃ svayam eva tu // agnyādijñānam eveha na dhūmajñānatāṃ yataḥ vrajaty ākārabhedena kuto bodhānvayas tataḥ // tadākāraparityāgāt tasyākārāntarasthitiḥ bodhānvayaḥ pradīrghaikādhy-avasāyapravartakaḥ // svasaṃvedanasiddhatvāt na ca bhrānto 'yam ity api kalpanā yujyate yuktyā sarvabhrāntiprasaṃgataḥ // pradīrghādhyavasāyena naśvarādiviniścayaḥ asya ca bhrāntatāyāṃ yat tat tatheti na yuktimat // tasmād avaśyam eṣṭavyaṃ vikalpasyāpi kasyacit yena kena prakāreṇa sarvathābhrāntarūpatā // satyām asyāṃ sthito 'smākam uktavannyāyayogataḥ bodhānvayo 'dalotpattyabhāvāc cātiprasaṃgataḥ // anyādṛśapadārthebhyaḥ svayam anyādṛśo 'py ayam yataś ceṣṭas tato nāsmāt tatrāsaṃdigdhaniścayaḥ // tattajjananabhāvatve dhruvaṃ tadbhāvasaṃgatiḥ tasyaiva bhāvo nānyo yaj janyāc ca jananaṃ tathā // evaṃ tajjanyabhāvatve 'py eṣā bhāvyā vicakṣaṇaiḥ tad eva hi yato bhāvaḥ sa cetarasamāśrayaḥ // ity evam anvayāpattiḥ śabdārthād eva jāyate anyathā kalpanaṃ cāsya sarvathā nyāyabādhitam // tadrūpaśaktiśūnyaṃ tat kāryaṃ kāryāntaraṃ yathā vyāpāro 'pi na tasyāpi nāpekṣāsattvataḥ kvacit // tathāpi tu tayor eva tatsvabhāvatvakalpanam anyatrāpi samānatvāt kevalaṃ dhyāndhyasūcakam //

(7) buddhavacanoṃ kī sahāyatā se kṣaṇikavāda kā khaṃḍana kiñcanyāt kṣaṇikatve va ārṣo 'rtho 'pi virudhyate virodhāpādanaṃ cāsya nālpasya tamasaḥ phalam // ita ekanavate kalpe śaktyā me puruṣo hataḥ tena karmavipākena pāde viddho 'smi bhikṣavaḥ // me mayety ātmanirdeśas tadgatoktā vadhakriyā svayam āptena yat tad vaḥ ko 'yaṃ kṣaṇikatāgrahaḥ // santānāpekṣayaitac ced uktaṃ bhagavatā nanu sa hetuphalabhāvo yat tan me iti na saṃgatam // mameti hetuśaktyā cet tasyārtho 'yaṃ vivakṣitaḥ nātra pramāṇam atyakṣā tadvivakṣā yato matā // taddeśanā pramāṇaṃ cet na sānyārthā bhaviṣyati tatrāpi kiṃ pramāṇaṃ ced idaṃ pūrvoktam ārṣakam // tathānyad api yat kalpasthāyinī pṛthivī kvacit uktā bhagavatā bhikṣūn āmantrya svayam eva tu // pañca bāhyā dvivijñeyā ity anyad api cārṣakam pramāṇam avagantavyaṃ prakrāntārthaprasādhakam // kṣaṇikatve yato 'mīṣāṃ na dvivijñeyatā bhavet bhinnakālagrahe hy ābhyāṃ tacchabdārthopapattitaḥ // ekakālagrahe tu syāt tasyaikasyāpramāṇatā gṛhītagrahaṇād evaṃ mithyā tathāgataṃ vacaḥ // indriyeṇa paricchinne rūpādau tadanantaram yadrūpādi tatas tatra manojñānaṃ pravartate // evaṃ ca na virodho 'sti dvivijñeyatvabhāvataḥ pañcānām api cen nyāyād etad apy asamañjasam // naiko 'pi yad dvivijñeya ekaikenaiva vedanāt sāmānyāpekṣayaitac cen na tatsattvaprasaṃgataḥ // sattve 'pi nendriyajñānaṃ hanta tad gocaraṃ matam dvivijñeyatvam ity evaṃ kṣaṇabhede na tattvataḥ // sarvam etena vikṣiptaṃ kṣaṇikatvaprasādhanam tathāpy ūrdhvaṃ viśeṣeṇa kiñcit tatrāpi vakṣyate //

pāṃcavāṃ stabaka

(1)bāhyārthakhaṃḍana khaṃḍana vijñānamātravādo 'pi na samyagupapadyate mānaṃ yat tattvataḥ kiñcid arthābhāve na vidyate // na pratyakṣaṃ yato 'bhāvālambanaṃ na tad iṣyate nānumānaṃ tathābhūtasalliṅgānupapattitaḥ // upalabdhilakṣaṇaprāp-to 'rtho yan nopalabhyate tataś cānupalabdhyaiva tadabhāvo 'vasīyate // upalabdhilakṣaṇaprāp-tis taddhatvantarasaṃhatiḥ eṣāṃ ca tatsvabhāvatve tasyāsiddhiḥ kathaṃ bhavet // sahārthena tajjananasvabhāvānīti cen nanu janayaty eva saty evam anyathātatsvabhāvatā // yogyatām adhikṛtyātha tatsvabhāvatvakalpanā hantaivam api siddho vaḥ kadācid upalabdhitaḥ // anyathā yogyatā teṣāṃ kathaṃ yuktyopapadyate na hi loke 'śvam āṣādeḥ siddhā paktyādiyogyatā // parābhiprāyato hy etad evaṃ ced ucyate na yat upalabdhilakṣaṇaprāp-to 'rthas tasyopalabhyate // atadgrahaṇabhāvaiś ca yadi nāma na gṛhyate tata etāvatāsattvaṃ na tasyātiprasaṃgataḥ // vijñānaṃ yat svasaṃvedyaṃ na tvartho yuktyayogataḥ atas tadvedane tasya grahaṇaṃ nopapadyate // evaṃ cāgrahaṇād eva tadabhāvo 'vasīyate ataḥ kimucyate mānam arthābhāve na vidyate // arthagrahaṇarūpaṃ yat tat svasaṃvedyam iṣyate tadvedane grahas tasya tataḥ kiṃ nopapadyate // ghaṭādijñānam ity ādisaṃvittes tatpravṛttitaḥ prāpter arthakriyāyogāt smṛteḥ kautukabhāvataḥ // jñānamātre tu vijñānaṃ jñānam evety ado bhavet pravṛttyādi tato na syāt prasiddhaṃ lokaśāstrayoḥ // tadanyagrahaṇe cāsya pradveṣo 'rthe 'nibandhanaḥ jñānāntare 'pi sadṛśaṃ tadasaṃvedanādi yat // yuktyayogāś ca yo 'rthasya gīyate jātivādataḥ grāhyādibhāvadvāreṇa jñānavāde 'py asau samaḥ // naikāntagrāhyabhāvaṃ tad grāhakābhāvato bhuvi grāhakaikāntabhāvaṃ tu grāhyābhāvād asaṃgatam // virodhān nobhayākāram anyathā tad asad bhavet niḥsvabhāvatvatas tasya sattaivaṃ yujyate katham // prakāśaikasvabhāvaṃ hi vijñānaṃ tattvato matam akarmakaṃ tathā caitat svayam eva prakāśate // yathāste śeta ity ādau vinā karma sa eva hi tathocyate jagaty asmiṃs tathā jñānam apīṣyatām // ucyate sāṃpratam adaḥ svayam eva vicintyatām pramāṇābhāvatas tatra yady etad upapadyate // evaṃ na yat tadātmānam api hanta prakāśayet atas tad itthaṃ no yuktam anyathā na vyavasthitiḥ // vyavasthitau ca tattvasya tathābhāvaprakāśakam dhruvaṃ yatas tato 'karma-katvam asya kathaṃ bhavet // vyavasthāpakam asyaivaṃ bhrāntaṃ caitat tu bhāvataḥ tathety abhrāntam atrāpi nanu mānaṃ na vidyate // bhrāntāc cābhrāntarūpā na yuktiyuktā vyavasthitiḥ dṛṣṭā taimirikādīnām akṣādāv iti cen na tat // nākṣādidoṣavijñānaṃ tadanyabhrāntivadyataḥ bhrāntaṃ tasya tathābhāve bhrāntasyābhrāntatā bhavet // na ca prakāśamātraṃ tu loke kvacid akarmakam dīpādau yujyate nyāyād ataś caitad apārthakam // dṛṣṭāntamātrataḥ siddhis tadatyantavidharmiṇaḥ na ca sādhyasya yat tena śabdamātram asāv api //

(2) vijñānādvaitavāda meṃ mokṣa kī anupapatti kiṃ ca vijñānāmātratve na saṃsārāpavargayoḥ viśeṣo vidyate kaścit tathā caitad vṛthoditam // cittam eva hi saṃsāro rāgādikleśavāsitam tad eva tair vinirmuktaṃ bhavānta iti kathyate // rāgādikleśavargo yan na vijñānāt pṛthag mataḥ ekāntaikasvabhāve ca tasmin kiṃ kena vāsitam // kliṣṭaṃ vijñānam evāsau kliṣṭatā tasya yadvaśāt nīlyādivad asau vastu tadvad eva prasajyate // muktau ca tasya bhedena bhāvaḥ syāt paṭaśuddhivat tato bāhyārthatāsiddhir aniṣṭā saṃprasajyate // prakṛtyaiva tathābhūtaṃ tad eva kliṣṭateti cet tadanyūnātiriktatve kena muktir vicintyatām // asaty api ca yā bāhye grāhyagrāhakalakṣaṇā dvicandrabhrāntivad bhrāntir iyaṃ naḥ kliṣṭateti cet // astv etat kintu taddhetubhinnahetvantarodbhavā iyaṃ syāt timirābhāve na hīndudvayadarśanam // na cāsad eva taddhetur bodhamātraṃ na cāpi tat sadaiva kliṣṭatāpatter iti muktir na yujyate // muktyabhāve ca sarvaiva nanu cintā nirarthikā bhāve 'pi sarvadā tasyāḥ samyag etat vicintyatām // vijñānamātravādo yat netthaṃ yuktyopapadyate prājñasyābhineveśo na tasmād atrāpi yujyate //

chaṭhā stabaka

(1) nirhetuka vināśa se kṣaṇikavāda kī siddhi nahīṃ yaccoktaṃ pūrvam atraiva kṣaṇikatvaprasādhakam nāśahetor ayogādi tad idānīṃ parīkṣyate // hetoḥ syān naśvaro bhāvo 'naśvaro vā vikalpya yat nāśahetor ayogitvam ucyate tan na yuktimat // hetuṃ pratītya yad asau tathā naśvara iṣyate yathaiva bhavato hetur viśiṣṭaphalasādhakaḥ // tathāsvabhāva evāsau svahetor eva jāyate sahakāriṇam āsādya yas tathāvidhakāryakṛt // na punaḥ kriyate kiñcit tenāsya sahakāriṇā samānakālabhāvitvāt tathā coktam idaṃ tava // upakārī virodhī ca sahakārī ca yo mataḥ prabandhāpekṣayā sarvo naikakāle kadācana // sahakārikṛto hetor viśeṣo nāsti yady api phalasya tu viśeṣo 'sti tatkṛtātiśayāptitaḥ // na cāsyātatsvabhāvatve sa phalasyāpi yujyate sabhāgakṣaṇajanmāptes tathāvidhatadanyavat // asthānapakṣapātaś ca hetor anupakāriṇī apekṣāyāṃ niyuṅkte yat kāryametad vṛthoditam // yasmāt tasyāpy adas tulyaṃ viśiṣṭaphalasādhakam bhāvahetuṃ samāśritya nanu nyāyān nidarśitam // evaṃ ca vyartham eveha vyatiriktādicintanam nāśyamāśritya nāśasya kriyate yad vicakṣaṇaiḥ // kiñca nirhetuke nāśe hiṃsakatvaṃ na yujyate vyāpādyate sadā yasmān na kaścit kenacit kvacit // kāraṇatvāt sa santānaviśeṣaprabhavasya cet hiṃsakas tan na santānasamutpatter asaṃbhavāt // sāṃvṛtatvāt vyayotpādau santānasya khapuṣpavat na stastadadharmatvāc ca hetus tatprabhave kutaḥ // visabhāgakṣaṇasyātha janako hiṃsako na tat svato 'pi tasya tatprāpter janakatvāviśeṣataḥ // hanmyenam iti saṃkleśād hiṃsakaś cet prakalpyate naivaṃ tvannītito yasmād ayam eva na yujyate // saṃkleśo yad guṇotpādaḥ sa cākliṣṭān na kevalāt na cānyasacivasyāpi tasyānatiśayāt tataḥ // taṃ prāpya tatsvabhāvatvāt tataḥ sa iti cen nanu nāśahetum avāpyaivaṃ nāśapakṣe 'pi na kṣatiḥ // anye tu janyam āśritya satsvahbāvādyapekṣayā evam āhur ahetutvaṃ janakasyāpi sarvathā // na satsvabhāvajanakas tadvaiphalyaprasaṃgataḥ janmāyogādidoṣāc ca netarasyāpi yujyate // na cobhayādibhāvasya virodhāsaṃbhavāditaḥ svanivṛttyādibhāvādau kāryābhāvādito 'pare // na cādhyakṣaviruddhatvaṃ janakatvasya mānataḥ asiddhes tatra nītyā tad vyavahāraniṣedhataḥ // mānābhāve pareṇāpi vyavahāro niṣidhyate sajjñānaśabdaviṣayas tadvad atrāpi dṛśyatām //

(2) arthakriyākāritva se kṣaṇikavāda kī siddhi nahīṃ arthakriyāsamarthatvaṃ kṣaṇike yac ca gīyate utpattyanantaraṃ nāśād vijñeyaṃ tadayuktimat // arthakriyā yato 'sau vā tadanyā vā dvayī gatiḥ tattve na tatra sāmarthyam anyatas tatsamudbhavāt // na svasaṃdhāraṇe nyāyāt janmānantaranāśataḥ na ca nāśe 'pi sadyuktyā taddhetos tatsamudbhavāt // anyatve 'nyasya sāmarthyam anyatreti na saṃgatam tato 'nyabhāva evaitan nāsau nyāyyo dalaṃ vinā // nāsat sat jāyate yasmād anyasattvasthitāv api tasyaiva tu tathābhāve nanv asiddho 'nvayaḥ katham // bhūtir yaiṣāṃ kriyā soktā na cāsau yujyate kvacit kartṛbhoktṛsvabhāvatvavirodhād iti cintyatām // na cātītasya sāmarthyaṃ tasyām iti nidarśitam na cānyo laukikaḥ kaścic chabdārtho 'tretyayuktimat //

(3) rūparūpāntaraṇa se kṣaṇikavāda kī siddhi nahīṃ pariṇāmo 'pi no hetuḥ kṣaṇikatvaprasādhane sarvadaivānyathātve 'pi tathābhāvopalabdhitaḥ // nārthāntaragamo yasmāt sarvathaiva na cāgamaḥ pariṇāmaḥ pramāsiddhaḥ iṣṭaś ca khalu paṇḍitaiḥ // yac cedam ucyate brūmo'tādavasthyamanityatām etat tad eva na bhavaty ato 'nyatve dhruvo 'nvayaḥ // tad eva na bhavaty etat tac ca na bhavatīti ca viruddhaṃ hanta kiṃcānyad ādimat tat prasajyate // kṣīranāśaś ca dadhy eva yad dṛṣṭaṃ gorasānvitam na tu tailādyataḥ siddha pariṇamo 'nvayāvahaḥ // nāsat sajjāyate jātu sac cāsat sarvathaiva hi śaktyabhāvād ativyāpteḥ satsvabhāvatvahānitaḥ // nityetaradato nyāyāt tat tathābhāvato hi tat pratītisacivāt samyak pariṇāmena gamyate //

(4)antatogāmī nāśa se kṣaṇikavāda kī siddhi nahīṃ ante kṣayekṣaṇaṃ cādyakṣaṇakṣayaprasādhanam tasyaiva tatsvabhāvatvāt yujyate na kadācana // ādau kṣayasvabhāvatve tatrānte darśanaṃ katham tulyāparāparotpattivipralambhād yathoditam // ante kṣayekṣaṇād ādau kṣayo 'dṛṣṭo 'numīyate sadṛśenāvaruddhatvāt tadgrahād hi tadagrahaḥ // etad apy asad eveti sadṛśo bhinna eva yat bhedāgrahe kathaṃ tasya tatsvabhāvatvato grahaḥ // tadarthaniyato 'sau yad bhedam anyāgrahād hi tat na gṛhṇātīti cet tulyaḥ so 'pareṇa kuto gatiḥ // tathāgater abhāve ca vacas tuccham idaṃ nanu sadṛśenāvaruddhatvāt tadgrahād hi tadagrahaḥ // bhāve cāsyā balād ekam anekagrahaṇātmakam anvayi jñānam eṣṭavyaṃ sarvaṃ tat kṣaṇikaṃ kutaḥ // jñānena gṛhyate cārtho na cāpi paradarśane tadabhāve tu tadbhāvāt kadācid api tattvataḥ // grahaṇe 'pi yadā jñānam apaity utpattyanantaram tadā tat tasya jānāti kṣaṇikatvaṃ kathaṃ nanu // tasyaiva tatsvabhāvatvāt svātmanaiva tadudbhavāt yathā nīlādi tādrūpyān naitan mithyātvasaṃśayāt // na cāpi svānumānena dharmabhedasya saṃbhavāt liṅgadharmātipātāc ca tatsvabhāvādyayogataḥ // nityasyārthakriyāyogo 'py evaṃ yuktyā na gamyate sarvam evāviśeṣeṇa vijñānaṃ kṣaṇikaṃ yataḥ // tathā citrasvabhāvatvān na cārthasya na yujyate arthakriyā nanu nyāyāt kramākramavibhāvinī //

(5) kṣaṇikavāda tathā vijñānavāda ke pratipādana kā eka saṃbhava āśayaviśeṣa anye tv abhidadhaty evam etad āsthānivṛttaye kṣaṇikaṃ sarvam eveti buddhenoktaṃ na tattvataḥ // vijñānamātram apy evaṃ bāhyāsaṃganivṛttaye vineyān kāṃścid āśritya yad vā tad deśanārhataḥ // na caitad api na nyāyyaṃ yato buddho mahāmuniḥ suvaidyavad vinā kāryaṃ dravyāsatyaṃ na bhāṣate //

(6) śūnyavāda khaṃḍana bruvate śūnyam anye tu sarvam eva vicakṣaṇāḥ na nityaṃ nāpy anityaṃ yad vastu yuktyopapadyate // nityam arthakriyābhāvāt kramākramavirodhataḥ anityam api cotpādavyayābhāvān na jātucit // utpādavyayabuddhiś ca bhrāntānandādikāraṇam kumāryāḥ svapnavajjñeyā putrajanmādibuddhivat // atrāpy abhidadhaty anye kim itthaṃ tattvasādhanam pramāṇaṃ vidyate kiñcid āhosvicchūnyam eva hi // śūnyaṃ cet susthitaṃ tattvam asti cec chūnyatā katham tasyaiva nanu sadbhāvād iti samyag vicintyatām // pramāṇam antareṇāpi syād evaṃ tattvasaṃsthitiḥ anyathā neti suvyaktam idam īśvaraceṣṭitam // uktaṃ vihāya mānaṃ cec chūnyatāny asya vastunaḥ śūnyatve pratipādyasya nanu vyarthaḥ pariśramaḥ // tasyāpy aśūnyatāyāṃ ca prāśnikānāṃ bahutvataḥ prabhūtāśūnyatāpattir aniṣṭā saṃprasajyate // yāvatām asti tanmānaṃ pratipādyās tathā ca ye santi te sarva eveti prabhūtānām aśūnyatā // evaṃ ca śūnyavādo 'pi tadvineyānuguṇyataḥ abhiprāyata ity ukto lakṣyate tattvavedinā //

sātavāṃ stabaka

(1) jainasammata nityānityatvavāda kā samarthana anye tv āhur anādy eva jīvājīvātmakaṃ jagat sadutpādavyayadhrauvyayuktaṃ śāstrakṛtaśramāḥ // ghaṭamaulisuvarṇārthī nāśotpādasthitiṣv ayam śokapramodamādhyasthyaṃ jano yāti sahetukam // payovato na dadhyatti na payo 'tti dadhivrataḥ agorasavrato nobhe tasmāt tattvaṃ trayātmakam // atrāpy abhidadhaty anye viruddhaṃ hi mithastrayam ekatraivaikadā naitad ghaṭāṃ prāñcati jātucid // utpādo 'bhūtabhavanaṃ vināśas tadviparyayaḥ dhrauvyaṃ cobhayaśūnyaṃ yad ekadaikatra tat katham // śokapramodamādhyasthyam uktaṃ yac cātra sādhanam tadapy asāmprataṃ yat tad vāsanāhetukaṃ matam // kiñca syādvādino naiva yujyate niścayaḥ kvacit svatantrāpekṣayā tasya na mānaṃ mānam eva yat // saṃsāry api na saṃsārī mukto 'pi na sa eva hi tadatadrūpabhāvena sarvam evāvyavasthitam // ta āhur mukuṭotpādo na ghaṭānāśadharmakaḥ svarṇān na vānya eveti na viruddhaṃ mithastrayam // na cotpādavyayau na sto dhrauvyavat taddhiyā gateḥ nāstitve tu tayor dhrauvyaṃ tattvato 'stīti na pramā // na nāsti dhrauvyam apy evam avigānena tadgateḥ asyāś ca bhrāntatāyāṃ na jagaty abhrāntatāgatiḥ // utpādo 'bhūtabhavanaṃ svahetvantaradharmakam tathāpratītiyogena vināśas tadviparyayaḥ // tathaitad ubhayādhārasvabhāvaṃ dhrauvyam ity api anyathā tritayābhāva ekadaikatra kiṃ na tat // ekatraivaikadaivaitad itthaṃ trayam api sthitam nyāyyaṃ bhinnanimittatvāt tadabhede na yujyate // iṣyate ca parair mohāt tat kṣaṇasthitidharmiṇi abhāve 'nyatam asyāpi tatra tattvaṃ na yad bhavet // bhāvamātraṃ tad iṣṭaṃ cet tad itthaṃ nirviśeṣaṇam kṣaṇasthitisvabhāvatvaṃ na hy utpādavyayau vinā // taditthaṃ bhūtam eveti drāgnabhasto na jātucit bhūtvābhāvaś ca nāśo 'pi tad eveti na laukikam // vāsanāhetukaṃ yac ca śokādi parikīrtitam tadayuktaṃ yataś citrā sā na jātvanibandhanā // sadābhāvetarāpatter ekabhāvāc ca vastunaḥ tadbhāve 'tiprasaṃgādi niyamāt saṃprasajyate // na mānaṃ mānam eveti sarvathāniścayaś ca yaḥ ukto na yujyate so 'pi yad ekāntanibandhanaḥ // mānaṃ tanmānam eveti pratyakṣaṃ laiṅgikaṃ na tu tat tac cen mānam eveti syāt tadbhāvādṛte katham // na svasattvaṃ parāsattvaṃ sadasattvavirodhataḥ svasattvāsattvavannyāyān na ca nāsty eva tatra tat // parikalpitam etac cen na tv itthaṃ tattvato na tat tataḥ ka iha doṣaś cen na tu tadbhāvasaṃgatiḥ // anekāntata evātaḥ samyag mānavyavasthiteḥ syādvādino niyogena yujyate niścayaḥ paraḥ // etena sarvam eveti yad uktaṃ tan nirākṛtam śiṣyavyutpattaye kiñcit tathāpy aparam ucyate // saṃsārī cet sa eveti kathaṃ muktasya saṃbhavaḥ mukto 'pi cet sa eveti vyapadeśo 'nibandhanaḥ // saṃsārād vipramukto yan mukta ity abhidhīyate naitat tasyaiva tadbhāvam antareṇopapadyate // tasyaiva ca tathābhāve tannivṛttītarātmakam dravyaparyāyavad vastu balād eva prasiddhyati // lajjate bālyacaritair bāla eva na cāpi yat yuvā na lajjate cānyas tair āyatyaiva ceṣṭate // yuvaiva na ca vṛddho 'pi nānyārthaṃ ceṣṭanaṃ ca tat anvayādimayaṃ vastu tadabhāvo 'nyathā bhavet // anvayo vyatirekaś ca dravyaparyāyasaṃjñitau anyonyavyāptito bhedābhedavṛttyaiva vastu tau // nānyonyavyāptir ekāntabhede 'bhede ca yujyate atiprasaṃgād aikyāc ca śabdārthānupapattitaḥ // anyonyam iti yad bhedaṃ vyāptiś cāha viparyayam bhedābhede dvayos tasmād anyonyavyāptisaṃbhavaḥ // evaṃ nyāyāviruddhe 'smin virodhodbhāvanaṃ nṛṇām vyasanaṃ dhījaḍatvaṃ vā prakāśayati kevalam // nyāyāt khalu virodho yaḥ sa virodha ihocyate yadvadekāntabhedādau tayor evāprasiddhitaḥ // mṛddravyaṃ yan na piṇḍādidharmāntaravivarjitam tad vā tena vinirmuktaṃ kevalaṃ gamyate kvacit // tato 'sat tat tathā nyāyād ekaṃ cobhayasiddhitaḥ anyatrāto virodhas tadabhāvāpattilakṣaṇaḥ // jātyantarātmake cāsmin nānavasthādidūṣaṇam niyatatvād viviktasya bhedādeś cāpy asaṃbhavāt // nābhedo bhedarahito bhedo vābhedavarjitaḥ kevalo 'sti yatas tena kutas tatra vikalpanam // yenākāreṇa bhedaḥ kiṃ tenāsāv eva vā dvayam asattvāt kevalasyeha sataś ca kathitatvataḥ // yataś ca tat pramāṇena gamyate hy ubhayātmakam ato 'pi jātimātraṃ tad anavasthādikalpanam // evaṃ hy ubhayadoṣādidoṣā api na dūṣaṇam samyag jātyantaratvena bhedābhedaprasiddhitaḥ // etenaitat pratikṣiptaṃ yad uktaṃ pūrvasūribhiḥ vihāyānubhavaṃ mohāj jātiyuktyanusāribhiḥ // dravyaparyāyayor bhede naikasyobhayarūpatā abhede 'nyatarasthānanivṛttī cintyatāṃ katham // yannivṛttau na yasyeha nivṛttis tat tato yataḥ bhinnaṃ niyamato dṛṣṭaṃ yathā karkaḥ kramelakāt // nivartate ca paryāyo na tu dravyaṃ tato na saḥ abhinno dravyato 'bhede'nivṛttis tatsvarūpavat // pratikṣiptaṃ ca yad bhedābhedapakṣo 'nya eva hi bhedābhedavikalpābhyāṃ hanta jātyantarātmakaḥ // jātyantarātmakaṃ cainaṃ doṣās te samiyuḥ katham bhedābhede ca ye 'tyantaṃ jātibhinne vyavasthitāḥ // kiñcin nivartate 'vaśyaṃ tasyāpy anyat tathā na yat atas tadbheda evātra nivṛttyādyanyathā katham // tasyeti yogasāmarthyād bheda eveti bādhitam abhinnadeśas tasyeti yat tadvyāptyā tathocyate // atas tadbheda eveti pratītivimukhaṃ vacaḥ tasyaiva ca tathābhāvāt tannivṛttītarātmakam // nānuvṛttinivṛttibhyāṃ vinā yad upapadyate tasyaiva hi tathābhāvaḥ sūkṣmabuddhyā vicintyatām // tasyaiva tu tathābhāve tad eva hi yatas tathā bhavatyato na doṣo naḥ kaścid apy upapadyate // ittham ālocanaṃ cedam anvayavyatirekavat vastunas tatsvabhāvatvāt tathābhāvaprasādhakam // na ca bhedo 'pi bādhāyai tasyānekāntavādinaḥ jātyantarātmakaṃ vastu nityānityaṃ yato matam // pratyabhijñābalāc caitad itthaṃ samavasīyate iyaṃ ca lokasiddhaiva tad evedam iti kṣitau // na yujyate ca sannyāyād ṛte tatpariṇāmitām kālādibhedato vastvabhedataś ca tathāgateḥ // ekāntaikye na nānā yan nānātve caikam apy adaḥ ataḥ kathaṃ nu tadbhāvaḥ tadetadubhayātmakam // tasyaiva tu tathābhāve kathañcid bhedayogataḥ pramātur api tadbhāvāt yujyate mukhyavṛttitaḥ // nityaikayogato vyaktibhede 'py eṣā na saṃgatā tad iheti prasaṃgena tad evedam ayogataḥ // sādṛśyājñānato nyāyyā na vibhramabalād api etad dvayāgrahe yuktaṃ na ca sādṛśyakalpanam // na ca bhrāntāpi sadbādhā'bhāvād eva kadācana yogipratyayatadbhāve pramāṇaṃ nāsti kiñcana // nānā yogī vijānātyanānā nety atra na pramā deśanāyā vineyānuguṇyenāpi pravṛttitaḥ // yā ca lūnapunarjātanakhakeśatṛṇādiṣu iyaṃ saṃlakṣyate sāpi tadābhāsā na saiva hi // pratyakṣābhāsabhāve 'pi nāpramāṇaṃ yathaiva hi pratyakṣaṃ tadvad eveyaṃ pramāṇam avagamyatām // matijñānavikalpatvān na cāniṣṭir iyaṃ yataḥ etad balāt tataḥ siddhaṃ nityānityādi vastunaḥ //

āṭhavāṃ stabaka (1) brahmādvaitavādakhaṃḍana anye tv advaitam icchanti sadbrahmādivyapeṣayā sato yad bhedakaṃ nānyat tac ca tanmātram eva hi // yathā viśuddham ākāśaṃ timiropapluto janaḥ saṃkīrṇam iva mātrābhir bhinnābhir abhimanyate // tathedam amalaṃ brahma nirvikalpam avidyayā kaluṣatvam ivāpannaṃ bhedarūpaṃ prakāśate // atrāpy evaṃ vadanty anye avidyā na sataḥ pṛthak tac ca tanmātram eveti bhedābhāso 'nibandhanaḥ // saivāthābhedarūpāpi bhedābhāsanibandhanam pramāṇam antareṇaitad avagantuṃ na śakyate // bhāve 'pi ca pramāṇasya prameyavyatirekataḥ nanu nādvaitam eveti tadabhāve 'pramāṇakam // vidyāvidyādibhedāc ca svatantreṇaiva bādhyate tatsaṃśayādiyogāc ca pratītyā ca vicintyatām // anye vyākhyānayanty evaṃ samabhāvaprasiddhaye advaitadeśanā śāstre nirdiṣṭā na tu tattvataḥ // na caitat bādhyate yuktyā sacchāstrādivyavasthiteḥ saṃsāramokṣabhāvāc ca tadarthaṃ yatnasiddhitaḥ // anyathā tattvato 'dvaite hanta saṃsāramokṣayoḥ sarvānuṣṭhānavaiyarthyam aniṣṭaṃ samprasajyate //

navāṃ stabaka (1)mokṣa kī saṃbhāvanā tathā mokṣa ke sādhana anye punar vadanty evaṃ mokṣa eva na vidyate upāyābhāvataḥ kiṃ vā na sadā sarvadehinām // karmādipariṇatyādisāpekṣo yady asau tataḥ anādimattvāt karmādipariṇatyādi kiṃ tathā // tasyaiva citrarūpatvāt tat tatheti na yujyate utkṛṣṭā yā sthitis tasya yaj jātānekaśaḥ kila // atrāpi varṇayanty anye vidyate darśanādikaḥ upāyo mokṣatattvasya paraḥ sarvajñabhāṣitaḥ // darśanaṃ muktibījaṃ ca samyaktvaṃ tattvavedanam duḥkhāntakṛt sukhārambhaḥ paryāyās tasya kīrtitāḥ // anādibhavyabhāvasya tatsvabhāvatvayogataḥ utkṛṣṭādyāsvatītāsu tathā karmasthitiṣv alam // tad darśanam avāpnoti karmagranthiṃ sudāruṇam nirbhidya śubhabhāvena kadācit kaścid eva hi // sati cāsminn asau dhanyaḥ samyagdarśanasaṃyutaḥ tattvaśraddhānapūtātmā ramate na bhavodadhau // sa paśyaty asya yad rūpaṃ bhāvato buddhicakṣuṣā samyakśāstrānusāreṇa rūpaṃ naṣṭākṣirogavat // tad dṛṣṭvā cintayaty evaṃ praśāntenāntarātmanā bhāvagarbhaṃ yathābhāvaṃ paraṃ saṃvegam āśritaḥ // janmamṛtyujarāvyādhirogaśokādyupadrutaḥ kleśāya kevalaṃ puṃsām aho bhīmo mahodadhiḥ // sukhāya tu paraṃ mokṣo janmādikleśavarjitaḥ bhayaśaktyā vinirmukto vyābādhāvarjitaḥ sadā // hetur bhavasya hiṃsādir duḥkhādyanvayadarśanāt mukteḥ punar ahiṃsādir vyābādhāvinivṛttitaḥ // buddhvaivaṃ bhavanairguṇyaṃ mukteś ca guṇarūpatām tad arthaṃ ceṣṭate nityaṃ viśuddhātmā yathāgamam // duṣkaraṃ kṣudrasattvānām anuṣṭhānaṃ karoty asau muktau dṛḍhānurāgatvāt kāmīva vinitāntare // upādeyaviśeṣasya na yat samyak prasādhanam dunoti ceto 'nuṣṭhānaṃ tadbhāvapratibandhataḥ // tataś ca duṣkaraṃ tan na samyag ālocyate yadā ato 'nyad duṣkaraṃ nyāyād heyavastuprasādhakam // vyādhigrasto yathārogyaleśam āsvādayan buddhaḥ kaṣṭe 'py upakrame dhīraḥ samyak prītyā pravartate // saṃsāravyādhinā grastas tadvaj jñeyo narottamaḥ śamārogyalavaṃ prāpya bhāvatas tadupakrame // pravartamāna evaṃ ca yathāśakti sthirāśayaḥ śuddhaṃ cāritram āsādya kevalaṃ labhate kramāt // tataḥ sa sarvavid bhūtvā bhavopagrāhikarmaṇaḥ jñānayogāt kṣayaṃ kṛtvā mokṣam āpnoti śāśvatam // jñānayogas tapaḥ śuddham ity ādi yad udīritam aidamparyeṇa bhāvārthas tasyāyam abhidhīyate // jñānayogasya yogīndraiḥ parā kāṣṭhā prakīrtitā śaileśīsaṃjñitaṃ sthairyaṃ tato muktir asaṃśayam // dharmas tac cātmadharmatvān muktidaḥ śuddhisādhanāt akṣayo 'pratipātitvāt sadā muktau tathā sthiteḥ // cāritrapariṇāmasya nivṛttir na ca sarvathā siddha ukto yataḥ śāstre na cāritrī na cetaraḥ // na cāvasthānivṛttyeha nivṛttis tasya yujyate samayātikrame yadvat siddhabhāvaś ca tatra vai // jñānayogād ato muktir iti samyag vyavasthitam tantrāntarānurodhena gītaṃ cetthaṃ na doṣakṛt //

dasavāṃ stabaka (1) mīmāṃsaka ke sarvajñatākhaṃḍana kā khaṃḍana atrāpy abhidadhaty anye sarvajño naiva vidyate tadgrāhakapramābhāvād iti nyāyānusāriṇaḥ // pratyakṣeṇa pramāṇena sarvajño naiva gṛhyate liṅgam apy avinābhāvi tena kiñcin na vidyate // na cāgamena yad asau vidhyādipratipādakaḥ apratyakṣatvato naivopamānenāpi gamyate // nārthāpattyāpi sarvo 'rthas taṃ vināpy upapadyate pramāṇapañcakāvṛttes tatrābhāvapramāṇatā // dharmādharmavyavasthā tu vedākhyād āgamāt kila apauruṣeyo 'sau yasmād hetudoṣavivarjitaḥ // āha cālokavad vede sarvasādhāraṇe sati dharmādharmaparijñātā kim arthaṃ kalpyate naraḥ // īṣṭāpūrtādibhedo 'smāt sarvalokapratiṣṭhitaḥ vyavahāraprasiddhayaiva yathaiva divasādayaḥ // ṛtvigbhir mantrasaṃskārair brāhmaṇānāṃ samakṣataḥ antarvedyāṃ tu yad dattam iṣṭaṃ tad abhidhīyate // vāpīkūpataṅāgāni devatāyatanāni ca annapradānam ity etat pūrttam ity abhidhīyate // ato 'pi śuklaṃ yad vṛttaṃ nirīhasya mahātmanaḥ dhyānādi mokṣaphaladaṃ śreyas tad abhidhīyate // varṇāśramavyavasthāpi sarvā tatprabhavaiva hi atīndriyārthadraṣṭā tan nāsti kiñcit prayojanam // atrāpi bruvate kecid itthaṃ sarvajñavādinaḥ pramāṇapañcakāvṛttiḥ kathaṃ tatropapadyate // sarvārthaviṣayaṃ tac cet pratyakṣaṃ tan niṣedhakṛt abhāvaḥ katham etasya na ced atrāpy adaḥ samam // dharmādayo 'pi cādhyakṣāḥ jñeyabhāvād ghaṭādivat kasyacit sarva eveti nānumānaṃ na vidyate // āgamād api tatsiddhir yad asau codanāphalam prāmāṇyaṃ ca svatas tasya nityatvam ca śruter iva // hṛdgatāśeṣasaṃśītinirṇayāt tadgrahe punaḥ upamānyagrahe tatra na cānyatrāpi cānyathā // śāstrād atīndriyagater arthāpattyāpi gamyate anyathā tatra nāśvāsaś chadmasthasyopajāyate // pramāṇapañcakāvṛttir evaṃ tatra na yujyate tathāpy abhāvaprāmāṇyam iti dhyāndhyavijṛmbhitam // vedād dharmādisaṃsthāpi hantātīndriyadarśinam vihāya gamyate samyak kuta etad vicintyatām // na vṛddhasampradāyena chinnamūlatvayogataḥ na cārvāgdarśinā tasyāt-īndriyārtho 'vasīyate // prāmāṇyaṃ rūpaviṣaye saṃpradāye na yuktimat yathānādimadandhānāṃ tathātrāpi nirūpyatām // na laukikapadārthena tatpadārthasya tulyatā niścetuṃ pāryate 'nyatra tadviparyayadarśanāt // nityatvāpauruṣeyatvād yasti kiñcid alaukikam tatrānyatrāpy ataḥ śaṅkā viduṣo na nivartate // tannivṛttau ca nopāyo vinātīndriyavedinam evaṃ ca kṛtvā sādhv etat kīrtitaṃ dharmakīrtinā // svayaṃ rāgādimānnārthaṃ vetti vedasya nānyataḥ na vedayati vedo 'pi vedārthasya gatiḥ kutaḥ // tenāgnihotraṃ juhuyāt svargakāma iti śrutau khādet śvamāṃsam ity eṣa nārtha ity atra kā pramā // pradīpādivadiṣṭaś cet tacchabdo 'rthaprakāśakaḥ svata eva pramāṇaṃ na kiñcid atrāpi vidyate // viparītaprakāśaś ca dhruvam āpadyate kvacit tathā hīndīvare dīpaḥ prakāśayati raktatām // tasmān na cāviśeṣeṇa pratītir upajāyate saṅketasavyapekṣatve svata evetyayuktimat // sādhur na veti saṅketo na cāśaṅkā nivartate tadvaicitryopalabdheś ca svāśayābhiniveśataḥ // vyākhyāpy apauruṣeyyasya mānābhāvān na saṅgatā mitho viruddhabhāvāc ca tatsādhutvādyaniściteḥ // nānyapramāṇasaṃvādāt tatsādhutvaviniścayaḥ so 'tīndriye na yannyāyyas tattadbhāvavirodhataḥ // tasmād vyākhyānam asyedaṃ svābhiprāyanivedanam jaiminyāder na tulyaṃ kiṃ vacanenāpareṇa vaḥ // eṣa sthāṇur ayaṃ mārga iti vaktīha kaścana anyaḥ svayaṃ bravīmīti tayor bhedaḥ parīkṣyatām // na cāpy apauruṣeyo 'sau ghaṭate sūpapattitaḥ vaktṛvyāpāravaikalye tacchabdānupalabdhitaḥ // vaktṛvyāpārabhāveti tadbhāve laukikaṃ na kim apauruṣeyam iṣṭaṃ vo vaco dravyavyapekṣayā // dṛśyamāne 'pi cāśaṅkā-dṛśyakartṛsamudbhavā nātīndriyārthadraṣāram antareṇa nivartate // pāpād atredṛśī buddhir na puṇyād iti na pramā na loko hi vigānatvāt tadbahutvādyaniściteḥ // bahūnām api saṃmohabhāvān mithyāpravartanāt mānasaṃkhyāvirodhāc ca katham ittham idaṃ nanu // atīndriyārthadraṣṭā tu pumān kaścid yadīṣyate saṃbhavadviṣayāpi syād evaṃbhūtārthakalpanā // apauruṣeyatāpy asya nānyato hy avagamyate kartur asmaraṇādīnāṃ vyabhicārādidoṣataḥ // nābhyāsa evam ādīnām api kartāvigānataḥ smaryate ca vigānena hantehāpy aṣṭakādayaḥ // abhyāsaḥ karmaṇāṃ satyam utpādayati kauśalam svakṛtādhyayanasyāpi tadbhāvo na virudhyate gauravāpādanārthaṃ ca tathā syād anivedanam // mantrādīnāṃ ca sāmarthyaṃ śābarāṇām api sphuṭam pratītaṃ sarvaloke 'pi na cāpy avyabhicāri tat // vede 'pi paṭhyate hy eṣa mahātmā tatra tatra yat sa ca mānamato 'py asyā-sattvaṃ vaktuṃ na yujyate // na cāpy atīndriyārthatvāj jyāyo viṣayakalpanam asākṣāddarśinas tatra rūpe 'ndhasy eva sarvathā // sarvajñena hy abhivyaktāt sarvārthādāgamāt parā dharmādharmavyavastheyaṃ yujyate nānyataḥ kvacit //

2. bauddha ke sarvajñatākhaṃḍana kā khaṃḍana atrāpi prājña ity anya ittham āha subhāṣitam iṣṭo 'yam arthaḥ śakyeta jñātuṃ so 'tiśayo yadi // ayam evaṃ na vety anyadoṣo nirdoṣatāpi vā durlabhatvāt pramāṇānāṃ durbodhety apare viduḥ // atrāpi bruvate vṛddhāḥ siddham avyabhicāry api loke guṇādivijñānaṃ sāmānyena mahātmanām // tannītipratipattyāder anyathā tan na yuktimat viśeṣajñānam apy evaṃ tadvad abhyāsato na kim // doṣāṇāṃ hrāsadṛṣṭyeha tatsarvakṣayasaṃbhavāt tatsiddhau jñāyate prājñais tasyātiśaya ity api // hṛdgatāśeṣasaṃśītinirṇayādiprabhāvataḥ tadātve vartamāne tu tadvyaktārthāvirodhataḥ // na cāsyādarśane 'py adya sāmrājyasy eva nāstitā saṃbhavo nyāyayuktas tu pūrvam eva nidarśitaḥ // pratibhālocanaṃ tāvad idānīm apy atīndriye suvaidyasaṃyatādīnām avisaṃvādi dṛśyate // evaṃ tatrāpi tadbhāve na virodho 'sti kaścana tadvyaktārthāvirodhādau jñānabhāvāc ca sāmpratam // sarvatra dṛṣṭe saṃvādād adṛṣṭe nopajāyate jñātur visaṃvādāśaṅkā tadvaiśiṣṭyopalabdhitaḥ // vastusthityāpi tat tādṛg na visaṃvādakaṃ bhavet yathottaraṃ tathā dṛṣṭer iti caitan na sāṃpratam // siddhyet pramāṇaṃ yady evam apramāṇam atheha kim na hy ekaṃ nāsti satyārthaṃ puruṣe bahubhāṣiṇi // yata ekaṃ na satyārthaṃ kintu sarvaṃ yathāśrutam yatrāgame pramāṇaṃ sa iṣyate paṇḍitair janaiḥ // ātmā nāmī pṛthak karma tatsaṃyogād bhavo 'nyathā muktir hiṃsādayo mukhyās tannivṛttiḥ sasādhanā // atīndriyārthasaṃvādo viśuddho bhāvanāvidhiḥ yatredaṃ yujyate sarvaṃ yogivyaktaṃ sa āgamaḥ // adhikāry api cāsyeha svayam ajño 'pi yaḥ pumān kathitajñaḥ punar dhīmāṃs tadvaiyarthyamato 'nyathā // paricittādidharmāṇāṃ gatyupāyābhidhānataḥ sarvārthaviṣayo 'py eṣa iti tadbhāvasaṃsthitiḥ //

gyārahavāṃ stabaka

1. śabdārthasaṃbaṃdhakhaṃḍana kā khaṃḍana anye tv abhidadhaty atra yuktimārgakṛtaśramāḥ śabdārthayor na saṃbandho vastusthityeha vidyate // na tādātmyaṃ dvayābhāvaprasaṃgād buddhibhedataḥ śastrādyuktau mukhacchedā-disaṃgāt samayasthiteḥ // arthāsaṃnidhibhāvena taddṛṣṭāvanyathoktitaḥ anyābhāvaniyogāc ca na tadutpattir apy alam // paramārthaikatānatve śabdānām anibandhanā na syāt pravṛttir artheṣu darśanāntarabhediṣu // atītājātayor vāpi na ca syād anṛtārthatā vācaḥ kasyāścid ity eṣā bauddhārthaviṣayā matā // vācya ittham apohas tu na jātiḥ pāramārthikī tadayogād vinā bhedaṃ tadanyebhyas tathāsthiteḥ // sati cāsmin kim anyena śabdāt tadvatpratītitaḥ tadabhāve na tadvattvaṃ tadbhrāntatvāt tathā na kim // abhrāntajātivāde tu na daṇḍād daṇḍivad gatiḥ tadvaty ubhayasāṅkarye na bhedād vo 'pi tādṛśam // anye tv abhidadhaty evaṃ vācyavācakalakṣaṇaḥ asti śabdārthayor yogas tatpratītyāditas tataḥ // naitad dṛśyavikalpyarthai-kīkaraṇena bhedataḥ ekapramātrabhāvāc ca tayos tattvāprasiddhitaḥ // śabdāt tadvāsanābodho vikalpasya tato hi yat tad ittham ucyate 'smābhir na tatas tadasiddhitaḥ // viśiṣṭaṃ vāsanājanma bodhas tac ca na jātucit anyatas tulyakālāder viśeṣo 'nyasya no yataḥ // niṣpannatvād asattvāc ca dvābhyām anyodayo na saḥ upādānāviśeṣeṇa tatsvabhāvaṃ tu tatkutaḥ // na hy uktavat svahetos tu syāc ca nāśaḥ sahetukaḥ itthaṃ prakalpane nyāyād ata eva na yuktimat // anabhyupagamāc ceha tādātmyādisamudbhavāḥ na doṣā no na cānye 'pi tadbhedād hetubhedataḥ // vandhyetarādiko bhedo rāmādīnāṃ yathaiva hi mṛṣāsatyādiśabdānāṃ tadvat taddhetubhedataḥ // paramārthaikatānatve 'py anyadoṣopavarṇanam pratyākhyātaṃ hi śabdānām iti samyag vicintyatām // anyadoṣo yad anyasya yuktyā yukto na jātucit vaktyavarṇaṃ na buddhānāṃ bhikṣvādiḥ śabarādivat // jñāyate tadviśeṣas tu pramāṇetarayor iva svarūpālocanādibhyas tathā darśanato bhuvi // samayopekṣaṇaṃ ceha tatkṣayopaśamaṃ vinā tatkartṛtvena saphalaṃ yogināṃ tu na vidyate // sarvavācakabhāvatvāc chabdānāṃ citraśaktitaḥ vācyasya ca tathānyatra nāgo 'sya samaye 'pi hi // anantadharmakaṃ vastu taddharmaḥ kaścid eva ca vācyo na sarva eveti tataś caitan na bādhakam // anyad evendriyagrāhyam anyac chabdasya gocaraḥ śabdāt pratyeti bhinnākṣaḥ na tu pratyakṣam īkṣate // anyathā dāhasambandhād dāhaṃ dagdho 'bhimanyate anyathā dāhaśabdena dāhārthaḥ saṃpratīyate // indriyagrāhyato 'nyo 'pi vācyo 'sau na ca dāhakṛt tathāpratītito bhedā-bhedasiddhyaiva vastu naḥ // apohasyāpi vācyatvam upapattyā na yujyate asattvād vastubhedena buddhyā tasyāpi bodhataḥ // kṣaṇikāḥ sarvasaṃskārā anyathaitad virudhyate apoho yan na saṃskāro na ca kṣaṇika iṣyate // evaṃ ca vastunas tattvaṃ hanta śāstrād aniścitam tadabhāve ca suvyaktaṃ tad etat tuṣakhaṇḍanam // buddhāvarṇe 'pi cādoṣaḥ saṃstave 'py aguṇas tathā āhvānāpratipattyādi śabdārthāyogato dhruvam //

(2) jñāna tathā kiryā ke bīca prādhānya-aprādhānya kā praśna jñānād eva niyogena siddhim icchanti kecana anye kriyāta eveti dvābhyām anye vicakṣaṇāḥ // jñānaṃ hi phaladaṃ puṃsāṃ na kiryā phaladā matā mithyājñānāt pravṛttasya phalaprāpter asaṃbhavāt // jñānahīnāś ca yal loke dṛśyante hi mahākriyāḥ tāmyante 'ticiraṃ kālaṃ kleśāyāsaparāyaṇāḥ // jñānavantaś ca tadvīryāt tatra tatra svakarmaṇi viśiṣṭaphalayogena sukhino 'lpakriyā api // kevalajñānabhāve ca muktir apy anyathā na yat kriyayāvato 'pi yatnena tasmāt jñānād asau matā // kriyaiva phaladā puṃsāṃ na jñānaṃ phaladaṃ matam yataḥ strībhakṣyabhogajño na jñānāt sukhino bhavet // kriyāhīnāś ca yal loke dṛśyante jñānino 'pi hi kṛpāyatanam anyeṣāṃ sukhasampadvivarjitāḥ // kriyopetāś ca tadyogād udagraphalabhāvataḥ mūrkhā api hi bhūyāṃso vipaścitsvāmino 'naghāḥ // kriyātiśayayogāc ca muktiḥ kevalino 'pi hi nānyathā kevalitve 'pi tad asau tannibandhanā // phalaṃ jñānakriyāyoge sarvam evopapadyate tayor api ca tadbhāvaḥ paramārthena nānyathā // sādhyam arthaṃ parijñāya yadi samyak pravartate tatas tat sādhayatv eva tathā cāha bṛhaspatiḥ // samyak pravṛttiḥ sādhyasya prāptyupāyo 'bhidhīyate tadaprāptāv upāyatvaṃ na tasyā upapadyate // asādhyārambhiṇas tena samyag jñānaṃ na jātucit sādhyānārambhiṇaś ceti dvayam anyo'nysaṃgatam // ata evāgamajñasya yā kriyā sā kriyocyate āgamajño 'pi yas tasyāṃ yathāśakti pravartate // cintāmaṇisvarūpajño daurgatyopahato na hi tatprāptyupāyavaicitrye muktvānyatra pravartate // na cāsau tatsvarūpajño yo 'nyatrāpi pravartate mālatīgandhagaṇavid darbhe na ramate hy aliḥ // muktiś ca kevalajñānakriyātiśayajaiva hi tadbhāva eva tadbhāvāt tadabhāve 'py abhāvataḥ // na viviktaṃ dvayaṃ samyag etad anyair apīṣyate svakāryasādhanābhāvād yathāha vyāsamaharṣiḥ // baṭharaś ca tapasvī ca śūraś cāpy akṛtavraṇaḥ madyapā strī satītvaṃ ca rājan na śraddadhāmy aham //

(3) mokṣa kā svarūpa mṛtyādivarjitā ceha muktiḥ karmaparikṣayāt nākarmaṇaḥ kvacij janma yathoktaṃ pūrvasūribhiḥ // dagdhe bīje yathātyantaṃ prādurbhavati nāṅkuraḥ karmabīje tathā dagdhe na rohati bhavāṅkuraḥ // janmābhāve jarāmṛtyor abhāvo hetvabhāvataḥ tadabhāve ca niḥśeṣaduḥkhābhāvaḥ sadaiva hi // paramānandabhāvaś ca tadabhāve hi śāśvataḥ vyābādhābhāvasaṃsiddhaḥ sidhānāṃ sukham iṣyate // sarvadvandvavinirmuktāḥ sarvābādhāvivarjitāḥ sarvasaṃsiddhasatkāryāḥ sukhaṃ teṣāṃ kimucyate // amūrtāḥ sarvabhāvajñās trailokyoparivartinaḥ kṣīṇasaṅgā mahātmānas te sadā sukham āsate //

etā vārtā upaśrutya bhāvayan buddhimān naraḥ ihopanyastaśāstrāṇāṃ bhāvārtham adhigacchati // śatāni sapta ślokānām anuṣṭupchandasāṃ kṛtam ācāryaharibhadreṇa śāstravārtāsamuccayam // kṛtvā prakaraṇam etad yad avāptaṃ kiñcid iha mayā kuśalam / bhavavirahabījam anaghaṃ labhatāṃ bhavyo janas tena // yaṃ buddhaṃ bodhayantaḥ śikhijalamarutas tuṣṭuvur lokavṛttyai jñānaṃ yatrodapādi pratihatabhuvanālokavandhyatvahetu sarvaprāṇisvabhāṣāpariṇatisubhagaṃ kauśalaṃ yasya vācāṃ tasmin devādhideve bhagavati bhavatādhīyatāṃ bhaktirāgaḥ //